Apopiloa

Hainbat gauza baikorragoren artean, Patxi Baztarrikak honakoa ere esan zuen herenegungo agerraldian: “Duela hogei urte baino gutxiago hitz egiten da euskaraz Araba, Bizkai eta Gipuzkoako etxeetan”. Esaldia formula daiteke beste modu batean ere: “Duela hogei urte baino gehiago hitz egiten da gaztelaniaz Araba, Bizkai eta Gipuzkoako etxeetan”. Ifrentzua deitzen zaio. Baita galtzerdiari buelta ematea ere.

Baina Baztarrikak esandakotik abiatuta, beste formulazio bat ere badarabilt nik buruan bueltaka, hirugarren bidea deitzen duten horietakotzat har daitekeena: “Duela hogei urte baino gutxiago hitz egiten duzu zernahi hizkuntzetan etxean”. Telebista edo sare sozialak ditugu etxean solaskide nagusi, etxean entzuten den puska handi bat ez da gurasoen eta seme-alaben jarduna. Etxeko zalaparta etxean sartu ditugun apopiloena da. Haien jarduna dibertigarriagoa da, nonbait, etxean bizi garenon artekoa baino.

 

Gehiengo isila

Isilik pasatu da gertakariaren, diskurtsoaren aurretik. Baina isilik pasatu izanak ez du esan nahi berdin zaionik, ikusitakoa edo entzundakoa onartzen duenik. Sekulakoak eta bi bururatu ote zaizkion, ez dakigu. Bat ote datorren ikusi edo entzundakoarekin, hori ere ez. Agian beldur da iritzia emateko. Lotsa ere izan liteke kausa. Edo indiferentzia. Edo kalkulua. Agian ez dauka nahiko sentiberatasun, edo irizpide, edo ezaguera ikusi edo entzun duena interpretatu eta juzkatzeko. Horrelako edozer egon daiteke isiltasunaren atzean. Baita nekez imajina daitekeen kausa estrainio asko ere.

Gehiengo isila deitzen diogu honen eta horren aurretik isilik pasatu direnen multzoari. Horrela, isiltasun guztiak izen generiko batekin berdinduz, geure komenientziaren errotara ekartzen dugu gertakariaren, diskurtsoaren aurretik isilik pasatutako guztien isiltasuna.

Baina dakigun guztia da isilik pasatu dela, hori baino ez.

Argazkia

Egunkariek bere argazkia dakarte. Zutik dago, hesola bat bezain tente, agintzen dakien baten porte autoritarioa islatzen du ikusten ari naizen irudiak. Txukun orraztua, bizarra ondo egina. Porte oneko traje ilun elegante bat, alkandora urdin ilunarekin eta gorbata gorriarekin. Begi-bistakoa da garrantzi handia ematen diola itxurari: ez dauka militar uniformearen eta belaunetarainoko bota lustratuen premiarik haren kastaren nolakoa erakusteko.

Berrogeita hamar bat urte inguru dira azkenekoz ikusi nuenetik, eta berak tribunalari begiratzen dion irmotasun beraz begiratu nahi nioke nik argazkiari, baina ezin dut. Zahartu egin zaio gorputza, baina haren aurpegiaren hieratikoa eta begiradaren hotza orduko berak ditu, orduan eragiten zidaten ikara bera eragin didate berriro. Begiak itxi ditut. Andoni Arrizabalaga torturatu zutenean Zarauzko kuartel aurretik nolako ikaraz pasatzen ginen berritu dit memoriak.

 

Arrantzaka

Itziar Nogerasek bere argibideak eman aurretik eta egunak ekarriko zuenaren berririk gabe idatzia da zutabea, eta norberak esandako zerbait argumentum auctoritatis gisa baliatzeak antza handia baldin badu ere astoaren arrantzarekin, ikusita gure autoritateen argumentu —eta ipar— falta, arrantzaka nator orain hilabete doi hementxe idatzi nituenekin: “Gardentasuna balio eta helburu kultural bat da, eta Donostia Europako kultur hiriburua izateko proiektuak muin-muinean errotua behar du, suz markatua bezala, printzipio nagusia: kulturaren egitekoa da oskurantismoaren ilunpeetan argi egitea”.

Gauzak oker bidetik doazenean, okerragora egiten omen dute (ia) beti. Hala dio, behintzat, esaldi eginekin konformatzen den eskarmentuak. Eta esaldi eginen bide horretatik beretik, airean dabil deskalabruaren erantzukizuna nork bere gainetik kentzeari buruzkoa ere: denen artean akabatu zuten, eta bera bakarrik hil zen.

Zozobikotea

Zozomikoteetan (martxoaren akaberan eta apirilaren hasieran) eguraldi txarra egingo duen ustea baitago, gerra zibila lehertzerainoko ekaitza iragarri ziguten herenegun, Francok gerraren akabera iragarri zuen egunaren bezperan: en el día de hoy, cautivo y desarmado el Ejército Rojo…

Madrileko apezpikuak sakristia iluneko ispilu handian begiratu zuenean hasi zen guztia: Rouco eta Varela ikusi zituen bertan,  zozobikote baten gisa, isil-isilik eta elkarri begiratu ere egin gabe, muturtuta akaso, seko aspertuta agian. Brastakoan, argi zapart sekulako batek jo zuen sakristia eta danbatekoa ere entzun zen. Tximista lehertu zen tokian Roucok eliza ikusi zuen erretzen; trumoia entzun zen unean Varelari gerra zibila iruditu zitzaion. Baina Apezpikuak munduari adierazten zion bitartean ispiluan ikusitakoa, Roucok eta Varelak elkarri begiratu gabe segitzen zuten, muturtuta akaso, aspertuta agian, zozobikoteekin ez dago jakiterik…

Arrazoia

Arrazoia ez omen dago edukitzerik, dio Iñaki Segurolaren saio baten izenburuak, baina jendeak arrazoia eduki nahi izaten du; dirua bankuan gordetzen den bezalaxe, arrazoiaz jabetu eta pilatu. Askorentzat ondasun material bat bezalakoa da arrazoia izatea: arrazoi pertsonala zein historikoa, jabetza baten moduan kontsideratzen ditugu. Eta aski bagenu arrazoia izanda, gaitz erdi. Baina bestea konbentzitu behar izaten dugu: bestea gure arrazoira ekarrita, gure arrazoia ugaritzen baitugu eta pilatzen, eztabaidan hasten gara, misiolarien moduan jarduten dugu besteak garaitu nahian, erlijioak asmatu genituen, alderdi politikoak sortzen ditugu.

Eta hara non demokraziak ekarri digun arrazoia irabazteko makinarik sibilinoena: legearen erabilera. Ez bainator bat gizarteak pentsatzen eta praktikatzen duenarekin —segurtasuna, abortua, hezkuntza laikoa…— aukera dudan bezain laster legea aldatu eta arrazoiaren jabe egingo naiz.

 

Dantzariak gastatu zirenekoa

“Soinujoleak ugaldu egin dira, eta dantzariak, gastatu”, zioen Tomas Zubizarreta Zendoia soinujole omendu berriak elkarrizketa batean. Periodikoen orri-pasa nenbilen ni, ia oharkabean irakurtzen den esaldi horietako bat zen soinujolearena. Orriari orri segitu nuen, baina esaldiko zerbaitek zintzilik segitzen zuen nire arretaren gantxotik. Atzera egin, eta esaldiari erreparatu nion berriro. Dantzariak gastatu espresioa zen deigarria egin zitzaidana. Gastatu aditza testuinguru horretan erabili izana zen, zehatzago esateko, harritu ninduena.

Dantzariak nekatzea, arnasarik gabe gelditzea ez da harritzeko: musikaria eserita dago, dantzarien oinek eta besoek ez dute atsedenik, eta, halako batean, energia gastatu zaie. Argibide errazegia iruditu zitzaidan, ordea: soinujoleen ugaltzea eta dantzariak gastatzea kontrajartzen zituen Zendoiaren esaldiak. Gaur egun soinujole asko eta dantzari gutxi daudela esaten ari zitzaigun. Kontraste tristea! Soinujole baten helburua ez da ba jendea dantzan jartzea? Baina ez da zaila Zendoiak esandakoa irudikatzea: igande arratsaldeetan auzo txiki askotan ikusiak gara soinujoleren bat oholtza gainean soinuari eragin eta eragin, jende dezente duelarik bazterren batetik begira, baina dantzari gutxi kriskitinka eta hankak airean.

Burutik pasatu zitzaidan idazle/irakurle bikotean ere ez ote den kontu bertsua gertatzen ari. Neurera ekarri nuen soinujolearen esaldia, zer moduzko musika zeukan entzuteko: “Idazleak ugaldu egin dira, baina irakurleak gastatu”. Hori bururatu izanak ez ninduen batere orijinala egin: periodikoen orri-pasari utzirik, Sándor Márai-k Diarios (1984-1989) guztiz gomendagarria hartu nuen apal batetik:

“Idatzi nahi duen gero eta jende gehiago dago, eta gero eta gutxiago irakurtzeko prest”. Segidan, Máraik hainbat kontsiderazio egiten du Hungariako sistema komunistak garai hartan liburu-produkzioari emandako babesari buruz: “Idazleek (…) uste zuten Estatuak dena argitaratuko zuela… Produkzioaren parte handi bat almazenetan gelditu da”. Ez gaude sistema komunista batean, baina erraza da paralelismoak egitea. Zenbat liburu dago euskal zein gaztelaniazko argitaletxeetako almazenetan hautsak hartuta? Zenbat liburu gelditu da gure oroimen kolektiboko almazanetik kanpo, hautsak hartzeko ere esperantzarik gabe?

Bitartean, idazleok, ugaritzeaz gainera, geure soinuarekin segitzen dugu (ez naiz euskal idazleez bakarrik ari), ohartu gabe —edo, larriagoa litzatekeena, axola handirik izan gabe— dantzariak ez ote diren/ditugun nekatu. Plazatik urrutiratu. Azken batean, urritu, gastatu.

Tesitura bertsua aipa daiteke zine- edo antzerki-ikusleen egoerari buruz ere, eta pentsatu nuen soinu jotzailea auzi sakon baten dianan jotzen ari zela bete-betean —artearen demokrazia!, denok artista!—, eta pentsamenduak, txolarre batek bezala, laster egin zidan jauzi beste puntu batera. Zailagoa da, teorian behintzat, soinujoleak ugaltzea idazleak baino. Soinujoleek orduak eta urteak behar dituzte soinuaren sekretuak ezagutzeko, nakarrezko tekla txikiei harmonia pixka bat ateratzeko; gizakiok, ordea, denok gara hiztun, gehienok moldatzen gara, gutxi-asko, lerro batzuk josten. Zergatik ez denok idazle? Zergatik ez denok hizkuntzalari edo estetikan aditu? Balirudike idazkuntzak ez duela soinujole apal baten esfortzurik eta teknikarik behar, letrak lotzen jakite hutsak guztiz hartzen diela gaina bai eguneroko lanari, bai eguneroko lanik gabe deus ez den senari.

Ari nintzela ari nintzela, pentsatu nuen irakurleak eta irakurzaleak desberdindu beharko genituzkeela ere. Eskolatik pasatu garen guztiok —eta eskolatik pasatu ez den jende gehienak— dakigu irakurtzen, baina horietatik gutxi dira irakurzale. Irakasle, politikari edo kazetari guztiak dira (izango ahal dira!) irakurle, baina ez irakurzale. Irakurleak txosten baten nondik norakoak jakiteko irakurtzen du, azterketak gainditzeko, botika baten arriskuak ezagutzeko, halako politikariren baten iritziak ezagututa bere iritzi propioak sendotzeko. Irakurzaleak, ordea, letren plazerez irakurtzen du; gozo eta sarkor sentitzen du irakurketa on batek inauguratzen dion denbora berria.

Soinujoleak esana berriro neurera ekarriz: gastatu ordez beti ugari mantentzen dena da testu ederrei darien plazera, irakurzale egiten gaituen soinu dultze hori.

(Martxoak 30ean, igandez, Noticias taldeko egunkarietan argitaratua)

 

 

 

Espantuak

Gizonezko zerbitzariak hartu omen dituzte Holandan izan berri den energia nuklearrari buruzko goi-bileran, agintarien sabelak ase eta eztarriak bustitzeko. Espantuak eragin ditu emandako argibideak: emakumezkoak hartu balituzte, agintarien begiradak haiengana joango omen ziren, lanarekin ahaztuta.

Cameron edo Hollande banintz, biziki zapuztuta nengoke cateringeko arduradunek hartutako erabakiarekin. Ez gara Berlusconi! Gainera, zergatik dira agintari gehienak gizonezkoak? Eta abar. Gai-sail asko goldatuak, guztiak ere. Baina albisteak badu beste ertz bat, oso punta zorrotzekoa, eta Azkuek bildutako ipuin batek ondo jasotzen duena:  Gernikako Batzarretxean, ordezkariak aitortzen du Mendexan, bere herrian, asko direla bera baino buruargiagoak, baina haiek lan serioak egiten gelditu direla etxean,  eta batzarrera “neu, naizentxo hau, bidaldu nabe”.

Mendexakoek bai jakin nor bidali, ordezkariak ere bai zein den bere maila…

OHARRAK (Post scriptum)

Lehendabizi beste bertsio bat idatzi nuen. Ez ninduen betetzen. Harik eta Azkeren ipuinarekin gogoratu nintzen arte.

Hona idatzi nuen lehen bertsioa:

“Eskandalua eragin du albisteak: gizonezko zerbitzariak soilik hartu omen dituzte Holandan izan berri den energia nuklearrari buruzko goi-bileran agintarien sabelak ase eta eztarriak bustitzeko. Emandako argibideak ez du tatxarik: emakumezkoak hartu izan balituzte, lanarekin ahaztu eta haiengana joango omen ziren agintarien begiradak —bakoitzak hauta dezala, nork bere fantasien apetara, haien gorputzetako nora—.

“Zinez: ez da ulergarri hainbeste eskandalu sortu izana, logikak agintzen du lehenagotik lehertu behar zutela espantuok, goi-bileran parte hartu duten guztiz gehienak, gizonezkoak izanda. Haiek aukeratu zituztenean, non zeuden orain eskandalizatu direnak, non umore-aldizkariak katxondeoz beteko dituztenak? Azkuek bildutako ipuinetako batean,

“Denok dakigu nora doazen gizonezkoen begiak, zein erraz jasotzen dituzten beren buruak txosten aspergarrietatik, eta, hala ere, gizonezkoak hautatu behar hain lan serioetarako…

“Ikasiko dugu halako batean.”

Gonbidapena

Marina Ruiz dantzari gasteiztarrak, Argian: “Gorputza, mugimendua eta espazioa dira nire baliabideak”. Hiru hitz soil, baina arte bat ulertzen saiatzeko gonbidapen gisa har litezkeenak.  Kolpean, nahiko arrotza zaidan diziplina artistiko bateko sekuentzia batzuk irudikatzen hasi nintzen hiru elementuak alternatuz eta konbinatuz, gorputz jakin bati estilizatuen ateratzen zaizkion mugimenduak imajinatuz hainbat espaziotan, itxiak batzuk, libreak besteak, argiak zein ilunak, euritan eta haizearekin…

Horiek eta horrelakoak pentsatu eta gero, elkarrizketa irakurtzen hasi nintzen: “Hitz egin behar badut, urduritzen naiz […] hitza ez da nire adierazpena”, dio dantzariak sarreran.

Gonbidapena hitzez egina baldin bada ere, seinalatzen dutena baino haratago eramaten gaituzte hitzok. Baina esateak abentura estetikoaren atea zabaltzen badu ere, izendatze hutsa ez da aski: guri dagokigu zabaldu berri zaigun atetik aurrera  abenturatzea edo ez.

 

Izua hemen

Hitzen baten bila bazabiltza, nahierako nahi adina hiztegi daukazu sarean. Zerbaiti buruzko informazio fidagarria (?) nahi baduzu, Wikipediara jotzen duzu. Idazten ari zarenak okerren bat egin orduko, hor hasten zaizu Xuxen abisu gorriak ematen. Zernahitarako egarria asetzen dizun iturria da Internet. Baina egunen batean, “Internet erori egingo da eta izuzko uholdeak biziko ditugu”, iragarri berri du Dan Denett filosofoak. Momentu apokaliptiko hartan, Ebanjelioak salbatuko ez direnei iragarritako “negarra eta hortz-karraskak” entzungo dira, eta lehendabiziko paniko-egunak gainditzeko gai bazara, ez duzu beste erremediorik izango: entziklopedia zaharretara jo nahiko duzu, hiztegi horizkatuen bila hasiko zara, aspaldiko urtetan ukitu ere egin ez duen gramatika betikoa beharko duzu, baina, ai tamalaren lorra!, damu eternoa etorriko zaizu bi sosetan saldu zizkiolako bigarren-eskuko liburuen tratulari bati.