<![CDATA[Pako Aristi | Berria.eus]]> http://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 24 May 2017 15:34:04 +0200 hourly 1 <![CDATA[Pako Aristi | Berria.eus]]> http://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png http://www.berria.eus <![CDATA[Pistola baten testamentua]]> http://www.berria.eus/paperekoa/1832/026/003/2017-04-02/pistola_baten_testamentua.htm Sun, 02 Apr 2017 00:00:00 +0200 Pako Aristi http://www.berria.eus/paperekoa/1832/026/003/2017-04-02/pistola_baten_testamentua.htm
Non jaio nintzen jakitea zaila da. Gu beti ilegalak izan gara, ez dugu paperik izan, paper dotore horietakorik, fabrikaren izenarekin, ekoizpen data, gobernuaren zigilu hanpurusarekin eta abar. Nire izena bai, hori badakit: Sig Sauer, P228. Europako eta Estatu Batuetako eliteko poliziarentzat sortuak ginen, erdi-automatikoak, baina nire bizitza okertu egin zen; jauregi ederretatik urrun bizi izan naiz.

Txekiakoak dira nire bizitzako lehen oroitzapenak, gero Belfasten ibilia ote naizen susmoa daukat, eta azkenik Belgikan erosi ninduten azken urteetako nire jabeek. Ez nintzen bakarra: 230 kide ginen, egurrezko kaxetan gordeak. Bai, bai, filmetan bezala. Gure bizitza pelikuleroa izan da erabat; filma gehienetako protagonistak gara, arazoak konpontzen ditugu edo gaizkileak galbidera kondenatzen, inozoek gure bizkarrean uzten dituztelako euren hatz-markak. Gure presentziarik gabe, ia ez dago errudunik espetxean sartzerik, atera kontuak!

Gure artean ere klaseak zeuden, batez ere bi: kide batzuek ofizialak ziren, eta besteak, ni barne, klandestinoak. Esan beharrik ez dago ofizialak askoz ugariagoak direla munduan, denak pilatuz gero Himalaya halako bi osatu litezke. Baina kuriosoa da, gu ginen mandatariei buruhausteak sortzen zizkietenak. Ez galdetu zergatik, politikaz ez dakit ezer. Klase ofizialekoak onartuak ziren, jende aurrean erakutsiak desfile arranditsuetan. Gure bizitza bazterrekoa izan da, paria hutsak ginen, txandalez eta polarrez jantzitako zarpailen eskuetan beti.

Baina badakit gure kide asko ejerzitoen esku daudela, eta bizitza lasaiagoa daramatela. Zer egiten duen paper ofizial batek! Astero garbitzen dituzte, astero olioztatzen, eta mandatariek sekulako errietak egiten dizkiete soldaduei gu gaizki artatuz gero. Zer duintasun, haiena! Lan berdina izanik, bizi baldintzak askoz txarragoak ziren guretzat. Ni hartzen nindutenek, behintzat, nahi ezta bezala hartzen ninduten, kariño gutxirekin. Ezinbestez, gu omen ginen bestela lortu ezin zuten ez dakit zein helburu lortzeko bidea. Tontakeria bat!

Ekoiztu nindutenean ez nuen ulertzen zertarako zen aho luze hura. Ergela ni, uste nuen handik ardo goxoren bat edo lanpernak sartuko zizkidatela. Baina ez, bala izeneko konpita batzuk sartu zizkidaten atzetik, eta ttu eginarazi zidaten. Hura eztanda mikatza lehenengoa! Gero ohitu egiten zara.

Baina denok, halere, inoiz ez dugu lana egiteko gogorik izan. Geure poltsatxoetan gordeta egotea bezain gauza gozoagorik! Estres handia pairatzen nuen, nik behintzat, norbaitek gotor heldu eta aire librera ateratzen ninduenean. Inoiz ezin zenuen jakin zer gertatuko zen. Ez nuen ezer ikusten. Pistolak itsuak gara, badakizue. Ez gara bat ere geure buruaren jabe. Erabili egiten gaituzte.

Errua eta gisako hitzak, tarteka gizakiei entzun dizkiedanak, nik ez nituen ulertzen. Ejerzitoetan daudenek diote inoiz ez dutela hitz hori entzun, beste hiztegi bat dutela, gu baino jantziagoak dira, ohorea, aberria, mendekua, geoestrategia, gerra humanitarioa, presio psikologikoa... eta esaldi hura: «Gerra politikaren jarraipena da, beste bide batzuetatik». Edo Corleoneren filma batean esaten zutena, jeneral baten patrikatik entzun zuen nire kide batek: «Politika da katua noiz sakatu jakitea». Tesi bat egin beharko nuke hori ulertzeko! Esan dizuet politikaz ez dakidala ezer.

Halere beti politikoz inguraturik egon gara, edo helburu politikoak zituzten jendearen galtzarpeetan, askotan gehiegi dutxatu gabekoetan, alajaina! Politikoak babestea gutako batzuen lana, kontrakoa besteena. Maiz elkarren aurka jartzen gintuzten tiroka, ez zen atsegina izaten. Zergatik? Zer ibilera, lurrean arrastaka batzuetan, odolaren usain sarkorra iristen zitzaidan maiz, edo utzi izan naute zaborrontzi batean botata ere!

Bai, badakit zer jakin nahi duzuen, morboso alaenak: zuen espezieko zenbat hil ote ditudan. Mesedez! Errespetu piska bat, ez gal konpostura. Guk ez dugu memoriarik, zuen lanak dira horiek, gainera numerazioa ezabatzen ziguten, eta hori ezabatzea ADNa kentzea bezala da, ezin da munduan izan dugun ibilbidearen berri jakin. Hori bai, onartzen ez dudana da gutako asko hiltzailetzat gauzkatela, demonioaren tresnak izan bagina bezala, eta beste batzuk, gu bezalakoxeak direnak, aberriaren salbatzailetzat. Oso arraroa da dena: gu gorrotatzen gaituztenek, gero, asko-asko maite dituztelako ni bezalakoak, igual-igualak diren kideak. Ez dut inoiz konprenitu.

Bukatu da. Kaput esaten zuen nire jabeak maiz, eta fini beste batzuetan. Mundu hobea utziko bagenu, gaitzerdi! Baina gutako batzuk suntsitu arren, gizakiok ez zarete lasaiago geratuko. Gu, demografikoki, irabazle gara, arma gehiago ekoizten baita, suntsitzen dena baino. Badirudi hau ez zaizuela gehiegi axola, baizik eta zeinen esku geratzen diren ale berriak. Baina ez zaitezte engaina: gure helburua beti izango da, guk hala nahi ez bagenu ere, hiltzea.

Hiltzea. Erraz esaten da, baina horren gainean dago eraikia munduaren oreka politikoa. Eta hori nik politikaz ez dakidala askorik. Baina gauza asko entzun ditut gutaz, eta gehienak onak. Beldurra sortzeko erabiltzen gaituztela, herrialde osoak mehatxatzeko, soberania apur bat geratzen zaienak makurtzeko. Pistola bat gauza eskasa da, noski, baina oso preziatuak gara krisi egoeretan. Frantziako partisanoek, Irlandan independentzia lortu zutenek, zenbat estimazio historian zehar. «Armak herriarentzat!», oihukatzen zuten Bartzelonan 1936an.

Gu gabe bizitzen asmatuko ote duzuen da kontua, eta zalantza handiak ditut. Orain ongi ikusiak baikaude, orain gaizki. Gu ugari gauzkatenek gaitzesten baitute beste batzuek ere edukitzea. Konplikatua da, oso. Ni, honezkero, gauza hauek ulertu gabe joango naiz, ulertu gabe, batzuek dioten bezala, Euskal Herriaren zerbitzaria izan ote naizen, ala, bestetzuk ozen diotenez, herriari kalte eginda. Zuen arazoak dira horiek, baina gauza guztien gainetik, opa dizuet on egin dagizuela nire heriotzak.]]>
<![CDATA[Euskahalduntze abortatu baten historia]]> http://www.berria.eus/paperekoa/1832/022/003/2017-02-05/euskahalduntze_abortatu_baten_historia.htm Sun, 05 Feb 2017 00:00:00 +0100 Pako Aristi http://www.berria.eus/paperekoa/1832/022/003/2017-02-05/euskahalduntze_abortatu_baten_historia.htm
Ai solemnitateak estali ahal baleza gauzatzeko botererik gabe airera jaurtitzen dugun hitz sorta bakoitza! Baina ez da hala. Korrika hori hasi baino sei hilabete lehenago jaso baikenuen euskaldunok zaplazteko historikoa: 2014ko irailean aurkeztu zuen DSS-16k, izan ere, Zuzendari Orokorra, Pablo Berastegui, euskararik ez zekien (eta ikasteko ahaleginik ere ikusi ez zaion) kultur kudeatzaile esperimentatua, estoikoki pairatu duguna, (ia) protesta txintirik agertu gabe, agian Xabi Payaren egunkarietako eguneroko argazki irribarretsuak, bere nagusiaren ezjakintasuna zurituz edo, laidoa zeozer leuntzen lagundu zuelako.

Aurkezpen argazkian ageri dira Juan Karlos Izagirre garaiko Donostiako alkatea, Ikerne Badiola Foru Aldundiko Kultur diputatua, eta Cristina Uriarte Jaurlaritzako Kultura sailburua, BILDUkoak bi, PNVkoa bestea. Erran nahi baita, euskal nortasunaren defendatzaile ustezkoak hirurak. Espainiako Kultur Ministerioko ordezkaria falta zen, ez zuen Donostiara bidaiatzeko beharrik ikusiko, ongi lotua baitzeukan dena. Berasteguiren sentiberatasuna azpimarratu zuten, enpatia, komunikaziorako ahalmena, guztiak ere euskarari eskaini ez zizkion bertuteak.

Hau guzti hau finago adierazia dauka Joxe Manuel Odriozolak: «Donostia euskaldunari nazio asimilazio bortitzaren ondorioz euskaldun izatearen duintasunik erauzi ez baliote, Donostia euskaldunak bazeukan zer kontaturik historia lazgarri horri buruz. Esate baterako, Espainia minorizatzaile asko eta asko sufritu dugula euskaldunok historian barrena: Espainia frankista, Espainia errepublikanoa, Espainia liberala, Espainia monarkikoa, Espainia absolutista, Espainia feudala eta abar. Espainiaren etnofobia aldian aldiko sistema politiko guztien ezaugarria izan da. Besteak minorizatuz bihurtu da gehiengo haien lurraldean».

Ondoren kontatuko dudana ez zen gertatu, baina imajina ezazue: Korrikaren euskahalduntze mezuak akuilatuta prentsaurreko bat eman zuen euskalgintza nazionalak, bereziki Donostiako euskaltzaleak babestuz. Kursaaleko areto handia bete zuten 1.500 lagunek. Bertan ziren: pailazoak, danbor-joleak, aktoreak, idazleak, txistulariak, zinegileak, bertsolariak, trikitilariak, kirolariak, sukaldariak (?), musikoak, abesbatzetakoak, kale-garbitzaileak, dantzariak, kamareroak, udaltzainak... Manifestuak beste 8.000 sinadura zituen, oso laburra zen, soilik hauxe zioen: «Gaur hemen gaudenok eta sinatu dugun guztiok uko egiten diogu DSS-16k antolatuko dituen ekimenetan parte hartzeari, euskararik ez dakien Zuzendari Orokorra bere postutik kendu eta euskaldun bat jarri artean».

Euskalgintzaren kolpea mahai gainean; kolpe serio bat, ez gaudela jolaserako adieraziz. DSS-16aren hileta-agiria litzateke, edo euskalgintzaren garaipen historiko bat, beste askoren iragarpena, bide bat zabalduko zukeena etorkizunari begira. Baina ez. Berriro ere «baina ez».

Hori ez zen gertatu. Euskalgintza lo egon zen, eta lotan darraigu, edo Koldo Izagirrek esan duen bezala, «dispertsio handi batean gaudela pentsatzen dut, eta indarrik gabe. Ez naiz euskaldun bezala errepresentatua sentitzen inon». Estrategak falta zaizkigu euskalgintzan.

Ondorioa? Euskarak ez zuela plazarik irabazi, etxean gero eta zokoratuago dagoen bitartean. Ez dugu ezta arazo politiko ere bihurtu, berriro Koldo Izagirreren hitzak erabiliz, «politikoak ez direlako gai euskarazko diskurtso bat josteko. (...)Funtsean ez dute bide-orririk, ez dago politika zehaztu bat euskararentzat».

Kezkagarria iruditzen zait nola disoziatzen ditugun gure aldarrikapenak, batetik, eta aldarrikapenok gauzatzeko botere falta, bestetik. Ohitu egin gara ameskeriak esaten, alegeraki, gero ametsok betetzen diren edo ez behatu gabe, arduragabeki; Behatokia, Topagunea, Kontseilua eta beste zenbat erakunde daude, kasik euskararen GKE-en gisako funtziora murrizturik. Euskalgintzak ez dauka botere exekutiborik, ezin ditu exekutatu bere idealak, ametsak, aldarrikapenak, desirak. Eta botere sinbolikorik ere apenas geratzen zaigun, ez baita inon serio hartzen inoiz errealitatez janzten ez den eldarniorik. Horrela bizi gara, epe laburreko leloak sortuz, epe laburragoan ahazteko, funtsezkoa den horretatik urruti, beti. Laburra da euskararen erakarpen ahalmena, espainolaren eta frantsesaren epe luzeko inposizioaren aldean. Eta sarkastikoa ere bada, Euskal Herrian diren 3.000 trikitilarietatik euskaraz ez dakien bakarra izatea Korrika berriaren iragarleetako bat.

Inork ez du esaten, baina denok dakigu: hizkuntzaren auzia gerra auzi bat da, eta gehiago hizkuntza gutxitu (gutxietsien) kasuan. Gerra, ez kanoiak begira ditugulako, etsaiak dauzkagulako baizik. Gaur euskarari buruz hitz egitea botere hegemonikoen erresistentzia kontuan hartu gabe inozokeria da, euskalgintzak zapaldu behar ez lukeen putzua. Lawrence Freedman-ek plangintza eta estrategia bereizten ditu: plangintza pauso sail bat da, helmugara garamatzana; estrategia, aldiz, beren boterea irmo mantentzeko erabakita dauden pertsonei aurre egitea. Ñabardura bat soilik, baina zeinen sakona! Euskahalduntzeak estrategia behar du; plangintza auto-konplazentzia erratu baten osagarria da.

Hasi beharko dugu, bada, tokiak eta guneak irabazten, bertan gotortzen eta garaipena beste guneetara hedatzen, ezta? Gema Sanguinesek dioen bezala, euskara ezagutzea derrigorrezkoa izan behar du Euskal Herrian; beste hizkuntzak jakitea txalogarria, norberaren hautua, hala nahi badu. Edo Kike Amonarrizen esanetan, euskarak aurrera egingo badu atxikimendu soziala eta derrigortasuna konbinatu behar ditu. Edo Norman Fairclough-ek dioen bezala, «hizkuntza dominazio tresna gisa erabili izan dute beti estatuek, eta hizkuntzak duen estatusak definitzen du erabiltzailearen estatusa». Itzulita: Guztiz espainola (frantsesa) den errealitatean, gu euskararen ameslari huts baino ez garela, mamuen gisakoak lainozko liburu baten orri galduetan.]]>
<![CDATA[Independentziaren paradigma berri bat]]> http://www.berria.eus/paperekoa/1832/024/003/2016-12-04/independentziaren_paradigma_berri_bat.htm Sun, 04 Dec 2016 00:00:00 +0100 Pako Aristi http://www.berria.eus/paperekoa/1832/024/003/2016-12-04/independentziaren_paradigma_berri_bat.htm
Legitimitatea. Independentziaz ari garenean, nik kontrakoa galdetzen dut: zergatik ez gara independente? Eduki genuen munduan estandarra zen euskal estatu bat, Nafarroako Erresuma deitzen zena. Guk ez genuen independentzia boluntarioki entregatu. Espainiaren eta Frantziaren aldebakarreko erabakia izan zen gure subiranotasuna ebastea eta suntsitzea, konkista militarraren bidez lehendabizi, eta gero mendeetan zehar aplikatu dituzten legeen eta era guztietako bortxakerien bitartez. Prozesua ez zen demokratikoa izan, integratzailea, edo transbersala. Lehen ondorioa: eskubide osoa dugu, indarrak ahalbidetzen digunean, aldebakarreko erabakiaz berriro independentzia ezartzeko. Erridikuloa litzateke, tragikoa ez balitz, gure menderatzaileek erabili ez duten finezia demokratikoak orain gure eskuak lotuta uztea.

Espainiako konstituzioak ez zuen nazioarteko baldintzarik bete Euskal Herrian: %49,50ak eman zuen bozka. Erroldaren %34ak soilik babestu zuen legedi berria, baina 40 urte daramatzagu gutxiengo batek populazioaren %66ari inposatutako sistema baten menpe. Bigarren ondorioa: gure kasua ez da zalantzaz beteriko herri baten aukera ezina, injustizia kasu bat baizik; injustizia kasu kanoniko bat nazioartean. Eta injustiziak ez dira bozkatzen (oroitu esklabotza, emakumeen bozka eskubidea, beltzen berdintasuna, euskararen iraupena bera); injustiziak abolitu egiten dira. Espainiako konstituzioa abolitzea izan behar luke benetako bide independentista baten lehen urratsa.

Legitimazioaren borrokari ez diogu behar adinako garrantzirik eman, baina irabazteko guztia daukagun eremua da, herri baten konkistak ez duelako inoiz legitimaziorik nazioartean. Ezin da arrazoitu; indarrez soilik mantentzen da denboran, herri konkistatuen etsipenez. Badakigu nazioarteko erakundeak ez direla inpartzialak, estatu totalitario eta inperialistek ezarri dituztela, haien mugetan ez dadin independentziarik gauzatu. Munduko estatu guztiak daude independentzia prozesuen aurka, estatu berriak haien lurraldetakoren batean sortuko direlako ezinbestez. Baina ez dago aurkako argumenturik independentzia ebatsi zaion herri batek independentzia hori berreskuratu eta berrezarri nahi duela tinko adierazten duenean... Eta erabakia gauzatzen duenean.

Demokrazia. Herri menderatuetan ez da existitzen, simulakro hutsa da, botere hegemonikoak oparitutako kudeaketa eta legegintza mugatu bat, bertan indartuz gero sistema irauli litekeen fantasia bat. Hori erabiliko du totalitarismoak bere legitimitatean iturburutzat.

Alabaina, zein hauteskundetan bozkatu dugu euskaldun guztiok batera? Noiz joan dira elkarrekin hendaiar, tuterar eta berriztarrak hautestontzietara? Zein herritan bozkatzen da zatika, urte ezberdinetan? Zer demokrazia da, Hegoaldean nazioarteko baldintzarik bete ez zuen konstituzioarena, eta Iparraldean eta Nafarroan zuzenean, bozketarik gabe inposatua izan zena? Egoera honetan nola da posible guk bide demokratikoak aukeratzea? Hau da arazo nazional baten islarik garbiena. Arazo nazionalak konponbide nazionala eskatzen du; gero izanen gara demokratikoak. Eta hori euskaldun guztion erreferente izango den Gobernu Probisional batek soilik konpon dezake.

Aske izaten gareneko lehen hauteskundeak izango dira lehen hauteskunde demokratikoak Euskal Herrian. Dagoeneko ez dugu denborarik Kataluniaren pausoak errepikatzeko; gainditutzat eman eta haiek aurkitzen diren puntutik aurrera egin behar genuke: bi legitimitate kontrajarrien talka planteatu.

Ahalduntzea. Gure herrian gaude, gure herria gara, gure herriaz ari gara, aske izateko ez da inori baimenik eskatu behar. Independentzia lortzea ez da zaila, auto-beldurrak blokeatzen gaitu: Lehen Mundu Gerraz geroztik 150 herrialdek lortu dute independentzia. Ez dugu jakin Espainiaren krisia, nazioarteko gainbehera eta prestigio galtzea aprobetxatzen, bere botere hutsunea baliatzen: gobernurik gabe ere menperatzen gaitu aise. Estatuek estatuak ezagutzen dituzte; batzuek ez gaituzte onartuko, bestetzuk bai, halako asko dago munduan, baina Espainia eta Frantziaren menpean egonda baino askozaz hobekiago biziko gara.

Ekimenak. Autonomismoak eskaintzen duen sasi-hegemoniagatik borrokatzea iragana da, zaharmina. Hor askatasun biderik dagoela pentsatzea, berriz, derrotismoa. Herri honetan zabaltzen hasia den etsipenaren hedadura geldiezina izango da datozen urteetan, horrela jarraituz gero. Prentsako datuak dira guztiak: Sarek 60.000 manifestari galdu ditu bi urtetan; Gure Esku Dagok 90.000 galdu zituen giza katetik hurrengo urtera, eta aurrerabide laburra ikusten zaio herri-kontsultei; Bilduk 53.000 bozka gutxiago izan ditu aurreko hauteskunde autonomikoetatik. Abstentzioak gora egin du izugarri: %36tik %40,15era igo da aurten, 716.000 lagun geratu dira bozkatu gabe, duela lau urte baino 80.000 gehiago. Hamarretik lauk ez du bozkatu. Eta hori propagandaren makinaria saiatu dela motibazio berriak eskaintzen: alderdi berri bat aukeran, Otegiren habilitazioa, ejerzitoak ere gauzatuko ez zuena, PSEren probokazio linguistikoak... Halere higadura hedatzen ari da, olio orbana lurrean nola.

Zalantzarik ez dut milaka independentista geratu dela bozkatzera joan gabe, batetik ez dutelako inongo alderdirengan independentziaren aldarri seriorik ikusten, eta bestetik ohartu direlako alienazioaren baitatik diseinaturiko ekimenek ez dutela gainditzen ahal, inoiz, asimilazioaren mugarik.

Herri hau bizirik dago, halere, ikasten ari da, etengabe, zerk balio dion eta zerk ez behingoz askatu eta bere buruaren jabe izateko, baina zerbait ezberdina behar du une honetan: eskaintzen zaizkion ekimenek ez dute asetzen, eta horregatik doaz ekimen horiek gain-behera poliki-poliki. Horretaz orain ohartzen ez bagara, gogor epaituko gaituzte etorkizuneko belaunaldiek.]]>
<![CDATA[Maitasunaren termometroa]]> http://www.berria.eus/paperekoa/1832/030/003/2016-10-02/maitasunaren_termometroa.htm Sun, 02 Oct 2016 00:00:00 +0200 Pako Aristi http://www.berria.eus/paperekoa/1832/030/003/2016-10-02/maitasunaren_termometroa.htm Independentzia hitzik ez dut entzun ia, baina beste baten ausentziak eragin dit urradurarik larriena: Euskal kultura.

Gurea bezalako herri menderatuetan kultura propioarekiko atxikimendua oso ahula izaten da, eta hori ez da gertatzen biztanleen axolagabekeriagatik; arazoa estrukturala da. Menderatzailearen kultura hegemonikoak kentzen dio zilegitasuna gureari. Kultura gutxituak kultura gutxietsiak dira beti. Eta mezu hori zabaltzen duen monopolio komunikatiboak etengabe zartatzen ditu gure belarriak. Ezin da euskal kulturaz hitz egin Euskal Herriak nozitzen duen botere propio baten gabezia kontuan hartu gabe, diagnostiko guztien okerraren abiapuntu izan bailiteke.

Zer da euskal kultura? Euskal Herriak euskal kultura dela erabakitzen duen oro. Baina horretarako burujabe izan behar du nazioak, eta gu ez gara; gu burugabe gara gaurkoz. Gure herriak ez du bere adierazpen kulturalak legitimatzeko tresnarik, horretarako hierarkia politikoaren gailurrean egon beharko bailuke, munduan onetsitako nazio-kultura guztiak dauden bezala. Ez gara harritzen, egunkarietan lasai-lasai irakurtzen dugunean Brasilek potentzia kulturala izan nahi duela, eta dirutzak eskainiko dizkiola bere literaturaren eta idazleen zabalpen unibertsalari.

Ez gara harritzen Jack Lang-ek, Frantziako kultur ministroa izan zenean, kulturara bideratutako 2.600 milioi frankori gutxi irudituta, sei aldiz biderkatzea erabaki zuenean, sinetsirik kultura frantsesak beharrezko zuela estatu indartsu eta interbentzionista baten parte hartzea. Kultura subentzionatzea, alegia. Edo jakiten dugunean apenas guk baino milioi eta erdi biztanle gehiago dituen Norvegiako estatuak, salbuespenik gabe, argitaratzen den liburu ororen mila kopia erosten dituela, liburutegi-sarean banatzeko, urtean 300 liburu itzultzen dituela munduko 50 herrialdetan banatzeko. Subentzioak denak. Gurean estigma dena, atzerrian arau.

Hunkigarriak izan ziren Herbjorg Wassmo idalze norvegiarraren hitzak egunkari batean: «Laguntza hauei esker gure liburuak aurki litezke Moskun bezala Madrileko Retiron. Ez du merezi bere kultura babesten ez duen herri bat defendatzerik». Alegia, merezi du bere kultura babesten duen herri bat defendatzea. Hona kulturaren definiziorik unibertsalena, guretzako ere balio duena: kultura da herri batek bere buruari dion maitasunaren termometroa. Eta: Kultura da herri batek duen egoera psikologikoaren termometroa. Eta: Kultura da herri batek duen egoera ekonomikoaren termometroa. Kultura. Ez abiadura handiko trenak, ez futbol-zelai erraldoiak, ez museo estrabagante eta defizitarioki erraldoiak.

Kulturak erakusten baitu herri batek munduan hartu duen lekuaren neurria, denboraren tentsioei eman dien erantzuna, nortasuna osatzeko hartu dituen erabaki estetiko-erritualak. Zertarako hau guztia? Beste herrialdeetatik bereizteko. Kultura ororen sorburua bereiztea da, gu ez garela gure auzoko herritarrak bezalakoak nabarmentzea, gu gu garela, ez hura, ez haiek. Gure hizkuntza dugula, gustatzen zaizkigun gauzak, eta batere atsegin ez zaizkigunak. Horretarako izango ditu eskura: estatu bat, legitimazio iturri gorena; hedabideak hegemoniaren zerbitzuan; sari propioak; erreferente nagusiak historia liburu eta filmetan gorpuztuko direnak; historiaren monopolioa; eta herriaren interesetan zentraturiko hezkuntza sistema propioa.

Herri adimentsuek badakitelako kultura hegemonikoa naturala dela, ez dela kuestionatzen, ez duela baimenik eskatu behar existitzeko. Menpeko kultura, aldiz, ez da naturala, beti kuestionatua da, baimen eske ibili behar du beti. Kultura errebindikatiboa izatera kondenatua da. Donostia-16 izan zitekeen errebindikazio iturri, baina ez da hala izan, kultura hegemonikoaren adierazle baizik: integrista, sektarioa, ez baitio iritzi kritikoari lekurik eman, eta bai Espainiak Euskal Herrian buruturiko soberania lapurretaren legitimazioari.

Hau da euskal kulturaren arazo nagusia: ez da defendatzen burujabetasunetik, bere lurrean hegemoniko bilakatzeko asmotik, subordinaziotik baizik, ontzak emanez kultura espainolaren eta frantsesaren hegemonia, eta are larriago dena: kultura horiek gure kultura ere badirela onartzetik.

Zer gertatzen zaigu euskaldunoi Andaluziarekin? Harekin batzeak, kultur adierazpenetan izanda ere, ez dakarkigu ezer onik, ez bada nazio handi baten bi erregio garela agertzea. Gai-jartzaileak ikusi ditut faralaes jantziarekin, txalaparta eta flamenkoa nahasturik, triki-flamenkoa, aurresku-flamenkizatua, gure arteko topikoak gain-esplotatzen dituzten filma eta telebista serieak, gure dirutik, flamenkoa dantzatzeko ikastaroak herri askotan, udalen aurrekontuetatik ordainduak, eta bertsolariak kantaore flamenkoekin Lauaxeta eta Lorca omentzen Txillida-Lekun. Gure kultura agertzeko osagarri espainol bat behar dugu beti?

Ez esan horrek egingo duela euskal kultura unibertsal, hori denik kultur mestizaiaren oinarri, aniztasunaren zutabe, alienazio hutsa besterik ez baita. Ikusi al dugu, bada, Andaluzian Lauaxeta omentzen? Andaluziarrak euskal kultura bereganatzen, gure hizkuntza ikasten eta defendatzen, gure aberastasuna aitortzen bertako erakundeetan? Zer tratu modu dugu kultura zapaltzailearen arietea izan den horrekin, Ez Dok Amairukoek «nazional-flamenkismo» deitzen ziotena? Ondorioa betikoa da: kanpo-eder egin nahi gaituztela, jasan dugun kolonizazio kulturalak ezarri digun konplexuaren lupetzetan leporaino sartuak, itxi eta lokalista garela pentsatzeraino. Eta tristeena: munduko izatea Espainiaren mugetan soilik gauzatu ahal dela.

Espainia maitatzera behartu nahi gaituzte ezarian-ezarian. Espiritu kritiko gehixeago espero dut gure intelektualen aldetik, gure kulturarentzat erabat hilgarria litzatekeen asimilazioari aurre egiteko.]]>
<![CDATA[Gorputz eder eta torturatuak]]> http://www.berria.eus/paperekoa/1816/010/001/2016-08-14/gorputz_eder_eta_torturatuak.htm Sun, 14 Aug 2016 00:00:00 +0200 Pako Aristi http://www.berria.eus/paperekoa/1816/010/001/2016-08-14/gorputz_eder_eta_torturatuak.htm
Izatez, maratoia gaizki hasi zen, bere sorrera esplikatzen duen fikziozko ipuinari kasu egiten badiogu. Maratoiko gudua Kristo aurreko 490. urtean gertatu zen, baina Herodotok kontatzen duenez, Filipides soldaduak korritu zuen distantzia Atenasetik Espartara dauden 246 kilometro izan zen, bi egunetan, laguntza eske. Plutarcok eta Lucianok ere aipatzen dute balentria berbera 500 urte ondoren, baina idazle anonimoren batek ziria sartu zuen une batean, kontatuz erregeak Maratonetik Atenasera bidali zuela Filipides, bertan zeuden emazteei eguzkia ezkutatu aurretik abisu ematera, irabazi zutela, gudua galduz gero emazte hauek umeak akabatu eta beren buruaz beste egitekoak baitziren, soldadu pertsiarrak hirira iritsi baino lehen. Filipides, arnaska, dena emanda, hirira iritsi, hitz bat xuxurlatu («Niki», «garaipena»), eta ziplo geratu zen bertan. Ez zen garaipenik izan harentzat, bizitza galdu baitzuen.

Metafora ederragorik olinpiar jokoen espiritua deskribatzeko! Garaipena lortzen saiatze setatsuagatik zein neurritaraino galtzen duten kirolariek bizitza propio bat edukitzeko aukera, eta bizitza hori gozatzekoa! Zer sakrifikatzen duten, guri oinarrizkoak iruditzen zaizkigun plazeretatik hasita, segundoak jateko denborari, zentimetroak irabazteko altuerari, domina bat esekitzeko paparrean irribarretsu, baina barrutik hautsita, gorputza leher eginda!

Geroztik anbibalentea izan da olinpiar jokoetan desfilatzen duten kirolariekiko dudan sentipena. Planetako gorputz ederrenen erakustokia da, gantz gramorik gabeko izter, bular eta sabel apetatsu eta ia biluziak gure begien dastamenerako, prototipo perfektuak, inoiz ukitu ez ditugun bezalakoak, ondoan etzanda zeudela irudikatuz laztandu ditudanak, atalik atal, bizkarretik oinetaraino, luxuria ukituzko udako arratsaldeetan. Baina zenbat gogo zirtzildu ikusi ditudan gorputz horietan, psikologikoki apurtuak, nahigabetuak, birrinduak, garaipen fisikoak gogoaren porrota zekarrela ulertu ez zutenak. Askoren biografiak irakurtzea aski da arrakastaren arriskua norainokoa den ulertzeko.

22 urte zeuzkan Mark Spitzek 1972an, zazpi domina irabazten zuen lehen kirolaria bihurtu zenean, domina bakoitzarekin ordura arteko munduko markak hautsiz. Urte hartan bertan erretiratu zen kirol mundutik, 22 urte besterik ez, munduaren mirespena azpilean jarri zitzaion urte berean, dirutza izugarriak, eta, kazetari inkontzienteek idatziko luketen moduan, etorkizun lorio- tsua begien aurrean. Ez dakit zergatik utzi zuen dena, dena lortu zuen egunean. Wikipedian etorriko da azalpenen bat; ez dut begiratu nahi. Ziur bainago barruko ahots bat entzun zuela, esanez munduari eskaintzen zion edertasun hark ez zuela merezi gaztetako urterik onenetan jasan zuen tortura latz hura. Gorputzeko zuntz eta giharrak txikitzea ez zela ona gogoaren bakearentzat, espirituaren orekarentzat, gorputz torturatuetan ez baitago lekurik garaipenik handienarentzat: bizitzari zentzua aurkitzea.

ARGAZKIA

Eguna. 1972ko uztaila.

Ekitaldia. Municheko Olinpiar Jokoak. Tximeleta erako 100 metrokoen finala.

Emaitza. Mark Spitz igerilari estatubatuarra lehenengo (55.27), Bruce Robertson kanadarra bigarren postuan (55.56) eta Jerry Heidenreich estatubatuarra hirugarren (55.74).]]>
<![CDATA[Euskararen historia idiliko bat]]> http://www.berria.eus/paperekoa/1832/020/001/2016-08-07/euskararen_historia_idiliko_bat.htm Sun, 07 Aug 2016 00:00:00 +0200 Pako Aristi http://www.berria.eus/paperekoa/1832/020/001/2016-08-07/euskararen_historia_idiliko_bat.htm
Denbora aztia da, ordea, eta 667 urteko hari matazan bilduta eskaini digu istorio triste bat, eta sorginkeria bat egin balu bezala, argumentuaren eszenarioa berdina da, azoka bat, eta biktima ere bai, nekazari bat, eta ahoan darabilen hizkuntza, euskara; eta perimetroa zabalduz, gure herria bera da biktima, nekazari horren figuran.

Duela 667 urtekoa baita ezaguna dugun euskararen aurkako lehen debeku ofiziala. Huescan eman zen 1349an, udal-ordenantza baten bitartez, eta debekatzen zen azokan salerosketak euskaraz egitea. Isuna ere gogorra zen: 30 urrezko txanpon. Hiru mendez egon zen indarrean. XVII. mendekoa da azken ediktoa: desagertua baitzen jada euskal espeziea.

2016an berpiztu da Huescako mamua: jakin dugu Gasteizko Udalak kexa formala jarri diola baserritar bati Santa Barbarako merkatuan barazkien izenak eta prezioak euskara hutsean idazteagatik. Udala desenkusatu zen esanez isunik ez diotela jarriko. Baldinbaitere. Izan ere, legeak espainolez jartzera behartzen ditu, eta, nahi izanez gero, euskaraz ere bai. Debeku bikoitza bizi du euskarak gaur egun, askatasuna eta bizikidetza aldarrikatzen diren garai loriatsuotan: Lurralde batzuetan ezin du existitu denon diruaz elikatzen diren erakunde ofizialetan, eta besteetan ezin du bakarrik existitu, alboan espainola izan gabe. To askatasuna eta bizikidetza!

Zazpi mende euskara debekatzen. Ez al dira aspertzen? Ez al dute etsiko? Erantzuna hau da: Ez. Helburua garbi dutelako, estrategia ere bai. Legeak dauzkate eskura, eta lege horiek koertzio bilaka ditzakeen erakunde nagusia, bakarra ezagutzen dena munduan: Estatua.

Herri bat desagertzea oso zaila da; hemen gaude gu, kili-kolo bada ere. Baina uneak eta uneak daude. Eta bada puntu bat oso arriskutsua dena herri batentzat, atzerako bueltarik gabeko desagertze bidean abiatu dela adierazten duena, eta da etsaiaren mezuak bereganatzen dituenean, mende askotan etsaiak esandakoa errepikatzen hasten denean, adibidez: euskara soberan dagoela. Adibidez: euskarak enbarazu egiten duela. Adibidez: euskara lekutxo bateko hizkuntza dela, ez-unibertsala. Apaingarri ederra dela, baina ez komunikatiboa, transmisiorik merezi ez duena. Eta errua hizkuntzarena dela, lehenik, eta geurea, azkenik. Honela dio Aita semeak kantak, euskaldunek emozio inkontzientez abestu izan dutenak: «Geurea dugu erru guztia, geurea dugu osoan, ez inori ba errua bota Euskal Herria hiltzean». Bere historia ezagutzen ez duen herrian gisako martingalak ohikoak dira.

Baina euskaldunak eta euskaldunak daude, noski, historia ebatsi zaienen ondoan euskararen historia beltza zuritu nahi dutenak baitaude. Joxe Manuel Odriozolak salatu moduan, Donostia2016k ez du ezer jakin nahi Donostia euskaldunaren minorizazioa erakusteaz, euskararen nazioari eragin dioten etnozidioaz. Ideologia espainolean oinarriturik, minorizatu eta minorizatzaile elkarbizitzaren zubian eskua emanda erakutsi ditu, eta larriago, espainiar minorizatzaileak minorizatu duten hizkuntzaren biktima gisan agertuz. Zenbat prentsaurreko D2016k, alfer-alferrik! Zenbat aukera galdu dominazio baten kronika mahai gainean jartzeko. Benito Lertxundik dioen bezala: «Jakin behar dugu euskaraz ere menperatzen dela herria, inperio ideologia euskaraz ere egiten dela, beti egin izan da, baita gaur ere, eta euskaraz egiten duten horiek dira inperialismoaren abangoardia gaur, gure etxeetan sartzen direlako euskaltzale gisan».

Eta bitartean zertan dabiltza gure politikoak? Atsotitza apur bat behartuz, «jan eta lo, konplizitatean potolo». Ez dute euskara fundamentuz defendatzen, eta bai umil-umil onartzen espainolaren hegemonia, corpus teoriko bat eskaini gabe euskaldunei. Koldo Izagirrek editatzen duen Parlantzua blogean dioten bezala, «alderdi abertzaleek porrot egin dute euskararen enpoderamentuan, hiztegi politiko berrian hain kuttuna duten berba erabiliz». Gehiago erantsiko nuke: haiek gabe gure herria adimentsuagoa izango zatekeen sentipena aspalditik daukat. Esanguratsua da: ekarpenik interesgarrienak politikatik kanpo ari dira sortzen.

Zazpi mende aurkako legeen mende! Legeak, tantaka tantaka, estalaktita baten gisan errealitatea eraikitzen du, hasieran harrigarri irudi lezakeena normal bilakatzen du, natural, gure hizkuntzaren gutxitasun eta gutxiespenarekin egin duen gisan. Ohitzen gara, jadanik ezertaz haserretzen ez den artalde bihurtzeraino, albiste hauek irakurtzera: «Nafarroako Auzitegi Nagusiak bertan behera utzi du Baztango Euskara plana». Negar egiteko moduko tira komikoak irakurtzen ditugu: «Gaurkoa egun handia da, aurkeztu nahi dizuegu hemendik bi urtera Espainiako epaile batek debekatuko duen euskararen plana».

Ez da egia euskara askatasunean eta berdintasunean bizi denik: bi legedi nazional daude bere aurka, espainola eta frantsesa, eta legedi murriztaileak dira, errepresiboak, koertzitiboak, inposizioa bermatzen dutenak. Berdintasunean bizitzeko euskarak konstituzio propioa beharko luke, bere derrigortasuna bermatzeko, konstituzioak ezartzen baitu derrigortasuna, ez autonomia estatutu batek; hau haren menpekoa izanik, eskubideak bermatzen ditu, neurturik eta mugaturik, eta gaizki bermatu, gainera, ez dagoelako eskubiderik derrigortasunik gabe. Denbora da istorio sortzailerik onena, eta gu istorio horiei beste amaiera bat asmatzeko dauden gidoilariak.]]>
<![CDATA[Yohiside Ulrich margolariaren bidaia mendeetan zehar]]> http://www.berria.eus/paperekoa/1918/026/001/2016-07-17/yohiside_ulrich_margolariaren_bidaia_mendeetan_zehar.htm Sun, 17 Jul 2016 00:00:00 +0200 Pako Aristi http://www.berria.eus/paperekoa/1918/026/001/2016-07-17/yohiside_ulrich_margolariaren_bidaia_mendeetan_zehar.htm Kcappo, Irene eta Krisalida nobelek osatutako trilogiak eman zion sona euskal literaturaren panoraman. Ordutik, eleberriaz gainera, genero guztiak landu ditu: poesia (Libreta horiko poemak, adibidez), narrazio bilduma (Auto-stopeko ipuinak), antzerkia, saiakera, kronikak eta biografiak. Bitan irabazi du Rikardo Arregi saria (1992 eta 1993an), eta hedabideetako ohiko kolaboratzaile eta iritzi emailea da.]]>
Yohisideri buruz ezagutzen diren lehen aztarnak VI. mendean Japonian aurkitutako dokumentu batzuk dira. Buda potoloak margotzen zituen zorte handirik gabeko artista zen, antza. Egun batean auzoko etxeak su hartu zuen. Yohiside Ulrich kanpora atera zen korrika, eta haren atzetik bere familia. Yohiside lurrean eseri zen lasai, auzo-etxeko sugarrak bere etxera nola igarotzen ziren ikustera. Jendea oihuka hasi omen zitzaion:

-Zer egiten duk hor? Etxea erreko zaik!

Yohiside irribarretsu zegoen, suari begira-begira:

-Orain konturatzen nauk zein gaizki margotzen nituen infernuko sugarrak! Ai! Hau duk lezio ederra!

Jendearen harridurarako, etxekoen desesperaziorako, Yohisidek hantxe jarraitu zuen geldirik, suari begira, etxea goitik beheraino erre zitzaion arte. Baina handik gutxira margolaririk onena bilakatu zen sugarrak margotzen, enkargu ugari iristen hasi zitzaion, eskola bat sortu zuen eta erretakoa baino etxe politagoa erosi ahal izan zuen.

-Zein da zure sekretua? —galdetzen zioten ikasleek.

-Desikastea! —erantzuten zuen berak.

Eta haiek, ikasleak ziren aldetik, desikastea zer den ulertzen ez zutelarik, labur bukatzen zuen:

-Errealitateaz ezarri dizkiguten irudikapenak deuseztea da. Ikusten duzuna margotu, ez ikasi duzuna!

Dokumentatua dagoen Yohiside Ulrichen hurrengo agerpena Florentzian gertatzen da, XV. mendean, eta are harrigarriagoa da, espetxera eraman zuen auzi bat kontatzen baita bertan. Itsuei margotzen erakusteko eskola bat antolatu zuen. Lehen egunean itsu bakar bat agertu zen, eta bere helburuak agertu zizkion maisuari.

-Elurra margotzen ikasi nahi dut. Nolakoa da elurra?

-Txuria —erantzun zion Yohisidek.

-Baina… txuria zer da?

-Txuria… -Yohiside hitzen bila zebilen- txuria esnea da.

-Eta esnea nolakoa da?

-Esnea ibaian dauden hegazti horiek bezalakoa da, badakizu, zisneak…

-A! —esan zuen itsuak.

Eta laster batean:

-Nolakoa da zisne bat?

-Hegazti handi bat, lepo luzeduna, honelakoxe mokoa duena…

Yohisidek ukabilarekin zisnearen mokoa imitatu zuen. Itsuak eskua luzatu eta Yohisideren esku bihurritua laztandu zuen luzaro:

-Orain bai, orain ikusten dut nolakoa den elurra!

Yohisidek ez zion bere okerra zuzendu itsuari, baina hau beste itsu batzuei elurra zer zen erakusten hasi zitzaienean iritsi zen auzia agintariengana, norbait hitzen esanahia aldatzen zebilela hirian, eta epaitegira eraman zuten.

-Dena definitu beharrak hiltzen du jakinmina —oihukatu zuen bere defentsan-. Irudiak hegan doaz, eta hitzak oinez. Hegaldatu gaitezen, jaunak!

Hurrena Holandan aurkituko dugu, Nuenen herrian, 1885. urtean. Taberna batean dago, margolari figuratibo baten ondoan. ´Vincent deitzen naiz´, esan dio honek, ´Vincent Van Gogh´. Yohisidek ez du ezagutzen. Van Gogh delakoak inguruko nekazariak margotzen ditu, soroak, arbolak. Baina gaur triste dago: herriko parrokoak debekatu egin die nekazariei artistaren aurrean posatzea, bere modelo izandako neska baten sabel hanpatua Van Gogh demonioaren obra delakoan.

-Istorio bat kontatuko dizut —Yohisidek edalontzia baztertu eta aurrez aurre begiratu dio-. Beirazko ispilua ez zen XVI. mendera arte etxeetan sartu. Ez zen gauza arrunta. Txinako nekazari bati orrazi bat erosteko agindu zion bere emazteak feria egunean. Baina hau mozkortu egin zen, eta etxera abiatzerakoan ezin zuen oroitu zer enkargatu zion emazteak. Bitan pentsatu gabe, ispilu bat erosi zuen. Mahai gainean utzi eta ohean etzan zen lotara. Emazteak ispilua eskuetan hartu zuenean negarrari eman zion. Aurki agertu zen ama, zer zuen galdezka. ´Nire senarrak emakume bat ekarri du feriatik´, erantzun zion ispilua emanez. Amak ispilua begiratu eta lasaitzeko agindu zion: ´Ez kezkatu, txoliña, emakumea oso zaharra dun´.

Van Gogh zutitu egin da deblauki, begiak zabalik:

-Hori da! Mila esker!

Abiatzera dihoanean Yohisidek besotik heldu dio:

-Zer gertatzen zaizu?

-Hori da, hain sinplea: Errealitatea ispilu bat da, geure burua agertzen diguna. Paisaia ez da existitzen, nik nola ikusten dudan baizik.

Urtea bukatzerako Van Gogh Amberesera joango da, gero Parisera… aurkitua zuen bere estiloa, koloreen erabilera subjektiboa, emozioak paisaiari gailenduko zitzaizkion zeharbidea.

Buenos Airesko ´La Nación´ egunkarian agertzen da Yohiside Ulrichi buruzko hurrengo aipamena, Jorge Oteizari 1945an egin zioten elkarrizketa batean. Honela zion bertan Orioko artista handiak: ´Yohiside Ulrich izan da figuraziotik abstrakziorako bidea erakutsi didana´. Garai hartan Gerra Zibiletik ihesi joandako euskal erbesteratu asko zegoen Buenos Airesen, eta egun batean Yohiside haien artean agertu zela kontatzen du Oteizak, eta berari zuzenean galdetu ziola:

-Zer da etxe batean garrantzitsuena?

´Teilatua eta paretak´ erantzutera zihoan Oteiza automatikoki, baina…

-Itxoin, itxoin… -esan zuen denbora aprobetxatuz-Barruko hutsunea! Horratx!

´Nola ez nintzen lehenago konturatu!´, dio bukaeran Oteizak, ´espazioaren gabezia da gizaki modernoaren tragedia´. Aurrerantzean hutsuneak, ezerezak definituko zuen oriotarraren obra.

Oteizak Euskal Herrira gonbidatu zuen Yohiside Ulrich, baina ez dakigu nola, Santa Agedan bukatu zuen. Gaixo gehiegi zegoela eta, hiru ero hartu zituen zuzendariak, tartean Yohiside, alta eman nahian. Azterketa egin zien.

-Zenbat dira bi gehi bi? —galdetu zion zuzendariak lehen eroari.

-43! —erantzun zuen serio.

Ai! Zuzendariaren gogaimena!

Bigarren eroari errepikatu zion galdera.

-Zenbat dira bi gehi bi?

-Asteazkena! —erantzun zuen irribarretsu.

Ai! Zuzendariaren etsipena!

Yohisideren txanda zen:

-Zenbat dira bi gehi bi?

-Lau!

Zuzendariaren poza! Alta eman zion berehala. Kanpora zihoalarik ezin galdetu gabe utzi, ordea:

-Aizu, nola asmatu duzu erantzuna?

Yohisidek irribarretsu erantzun zion:

-Oso erraza: 43ri asteazkena kenduta!

Geroztik gure artean dabil Yohiside Ulrich, Donostia-16 boikoteatu nahian, baina hori beste biografo batek kontatu beharko du. Izan ere, gaur goizean jaso ditut medikuaren analisiak, eta emaitzak ez dira, itxura batean, bat ere onak, ez dira bat ere itxaropentsuak.]]>
<![CDATA[Alaitasun triste bat]]> http://www.berria.eus/paperekoa/1832/020/003/2016-06-02/alaitasun_triste_bat.htm Thu, 02 Jun 2016 00:00:00 +0200 Pako Aristi http://www.berria.eus/paperekoa/1832/020/003/2016-06-02/alaitasun_triste_bat.htm
Ni independentziaren alde nago, beraz, ez naiz igandean bozkatzera joango. Ezin dut joan, iruzur egingo nioke neure buruari, iruzur hainbeste maite dudan herriari. «Zer izan nahi dut, aske ala menpeko?». Herri batek, sano dagoenean, ez du planteatu ere egiten halako galderarik. Ez al da galdera txepela? Erne dagoen herriak honako hau galdetzen du: Nola askatuko naiz menderatzen nauten bi estatu inperialista horietatik?

Horrela kokatzen da munduan estatua duten nazio guztien koordenada politikoetan: hauek ez dute zalantzan jartzen independentzia, eta bertara datozenei integratzeko abantaila eta koertzio sistema guztiak eskaintzen edo ezartzen dizkiete. Eta denak dira independentista: japoniar guztiek nahi dute Japoniaren independentzia mantendu; txiletar guztiek Txilerena, eta hala 198 naziotan. Badakite independentzia dela demokraziaren lehen baldintza, badakite independentzia ez dela eskubide bat gehiago, beste eskubide guztien lehen pausoa baizik, beste guztien aurretikoa, pertsona baten bizitzeko eskubidearen parekoa dela, baina herri bati dagokionez. Aznarrek ederki esan zuen: «Politika negoziatzearen artea da, baina bada zerbait negozia ezina dena. Zuk negozia ditzakezu aurrekontuak, baina herri baten existentzia ez da negoziatzen». Aznarrek ez, eta zuek bai? Gure herriaren existentzia kolokan jartzen baituzue, ez-existentziari ere aukera emanez.

Askatasuna ez da aukera bat, obligazio bat baizik. Hori da, baina, menperatuak izan diren nazioei txertatzen zaien lehen zalantza: konkista, usurpazioa, boteregabetze eta akulturizazio prozesu baten ondorioz herri hori herri arrotzean integraturik geratzen baita, deuseztua bere nortasun propioa, suntsitua identitarioki. Hau testuinguru historikoa duzu, lagun, baina bada marko politiko bat ere nire jarrera ulertzen lagun diezazukeena.

Autodeterminazioa zer da? Herri batek bere burua gobernatzeko daukan eskubidea, kanpoko inoren injerentziarik gabe. Horrek esan nahi du menderakuntza gainetik kendu behar duela, independente izateko. Autodeterminazioak independentzia du baldintza, beraz independentzia da autodeterminazioa dakarrena, ez alderantziz. Hortik aurrera erabaki ahal izanen du, orain bai, nola komeni zaion bere burua gobernatzea. Independentziak sortzen du demokrazia herri batean, ez alderantziz. Askatasuna dagoen lekuan, beraz inperialismoa ez dagoen herrietan soilik loratzen da demokrazia.

Marko eta testuinguru hau kontuan hartu gabe antolaturiko bozketa anti-pedagogikoa da, hedatzen duzuen mezua hau baita: bozkatuz iritsiko da independentzia. Eta hori, gaur diotsut eta apunta ezazu, ez da gertatuko. Independente garelarik bozkatzeko aurkezten dugun konstituzioarekin, bai. Hori ulertzen ez baduzu, saiatu ulertzen, horrela egingo diozu zerbitzurik onena herriari. Ez egin zerbait, zerbait egitearren. Nahasmena baino ez duzu zabalduko zure inguruan, eta ziurtasun gutxi. Ez sartu kontu politikoetan, politikaren funtsa eta mamia ulertzen ez badituzu, dena ideologiagabetzen baita horrela, eta ideologiagabezia da hilzoriko zezenari sartzen zaion puntilla. Begira, begira, nola erlaxatu den herria oso modu larrian, anestesia barreiatu dute, oso modu interesatuan, DSS16 bezalako ekimenek, hemen tentsio historikorik eta arazo nazionalik ez balego bezala; begira nola infantilizatu duten herria, lip dub eta gisako ekimen ustez modernoekin, dena festa mailara endekatzeraino.

Zuen ekimena menperatzaileen homologazio bat da, haien iritzia zilegiztatzen duelako. Hori historiaren aurka doa, ondorio hau baitakar: ez da konkistarik egon, geure borondatez gaude bi estaturen menpe, eta borondate berri bat behar da ez dugula egon nahi adierazteko. Espainiaren mende jarraitu nahi dutenen iritzia errespetagarria dela diozue, baina ez, ez da: salagarria da, inposatua izan delako; noiz bozkatu genuen Espainian egotea? Horri aurka egiteko independentzia aldarrikapena guztiz zilegi da. Munduaren konfigurazio politikoan bizirik irauteko berme bakarra estatua edukitzea baita. Estatu hori ukatzen digutenek iraupena ukatzen digute. Herri menperatuaren ezaugarria hau baita: zapaltzailearen ideologia nagusi dela, gehiengoa, bestela ez ginateke menperatu. Eta egoera horretan hautetsontziak jartzea suizidio bat da, suizidio geldoa.

Espainiar nahi gaituztenek ez dute bozkatu beharrik ere, jadanik haien proiektua indarrean dagoelako: probintzia gara, gero eta barneratuago. Hain inozoak zarete pentsatzeko indarrez eta mendeetan ezarritako statusari bozketa bidez emango zaiola buelta? Hori politika ez ezagutzea da, etsaia ez ezagutzea da, eta baldintza horietan herri hau nahasten hastea herri honi errespetu gutxi edukitzea. Barka iezadazu, lagun, diskurtsoa gogortu badut, baina oso ur sakonetan sartu zarete, agian horretarako prestaturik egon gabe. Etsaiarekin jolasik ez; bere mende eduki nahi zaitu, eta zuk bere aurka egin beharko duzu politika, haren menpetik atera nahi baduzu.

Ez dut ulertzen alaitasunari ematen diozuen garrantzia: menderaturik gaude, eta gainera barre egin behar dugu? Zer gara, masokistak edo? Errotondak ikurrinez bete zaizkigu, udalak bandera espainolez betetzearekin batera. Entzun dezaket: «Nire soldata instituzionalarekin desobedientziarik ez!». Alaitasunak ez ditu herriak askatzen, indarrak baizik, estrategiaren oinarrian formulaturik eta aktibaturik dagoen indarrak, politikoki erabilgarria denak. Hain larria iruditzen zait herri baten askatasun aukerak hautetsontzietan atxilotzea, matematika hutsera kondenatzea: «%44ak bozkatu du independentzia, ai!, zorte txarra; beste 500 urtez Frantziaren eta Espainiaren mendean egotera behartuak zaudete!». Ez al zaizu erridikuloa egiten hau guztia? Bada zuen eskaintza horixe da.

Ez badugu, momentuz, independentzia aldarrikatzeko indarrik, indartu ditzagun giharrak, gure askatasuna hedatu, finkatu, instituzionalizatu eta defendatzeko neurrira iritsi arte, jendea itxaropen faltsuetan nekatu gabe, etsipena zabaldu gabe, independentzia ezinezkoa den ideia baino ez baita loratuko hautetsontzien bitartez.]]>
<![CDATA[Zer diogu boterea diogunean]]> http://www.berria.eus/paperekoa/1832/020/003/2016-04-03/zer_diogu_boterea_diogunean.htm Sun, 03 Apr 2016 00:00:00 +0200 Pako Aristi http://www.berria.eus/paperekoa/1832/020/003/2016-04-03/zer_diogu_boterea_diogunean.htm
Alabaina, berak errefusatzen zituen hitzok ondoko paragrafoan, oroituz Frantziak berak ukatu ziola Uztaritzeko udalari euskara ofizial izendatzea, institutuetan euskara arriskuan jarriko duen erreforma abiatuko zuela, ea. Frantziako instituzioek gure zinezko nahiei entzungor egiten dietela salatu ondoren, zioen guk ere argizaria behar dugula belarrietan haien matrakak desanimatu ez gaitzaten.

Hara non gauden, hartara, bi giza talde elkarrekiko entzungor. Arazorik ez, gu haien mende ez bageunde; izan ere, Humpty Dumpty-k aspaldi ezarri zuen arrazoia Aliziaren liburuan: «Kontua da nork agintzen duen». Lau egun ere ez ziren igaro manifestaziotik, titularra irakurri genuenean: «Frantziako senatuak atea itxi dio Euroituna berresteari».

Urtarrilean, Euroitunaren Europako taldeak arrazoi eman zien Behatokiari eta Kontseiluari, Espainiako estatuan euskaraz jarduteko oztopoek bere hartan segitzen dutela berretsiz. Espainiak 2001ean sinatu zuen Ituna, baina konpromisoak betetzeari uko egin ere bai. Paul Bilbaok «harrigarria» zeritzon egoerari. Baina nire gogoan berriro Humpty Dumpty zebilen kantuan. Boteredunak soilik dauka interesatzen ez zaizkion arauak ez betetzeko prerrogatiba.

Izan ere, garenak gara gure aurka erabili den boterearen ondorioz. Biolentzia kopuru edo ahalmen gehiena pilatzen duenarena da boterea politikan, eta euskararen aurka sei biolentzia mota erabili izan dira: linguistikoa, fisikoa, penala, ekonomikoa, psikologikoa eta morala. Aski ezagunak zaizkigu guztiak. Eta «Euskaraz bizi nahi dut» esaten dugun tokian, badugu ordua «Euskaraz bizitzeko boterea nahi dut» esateko, «bizi nahi» horrek berorrek erakusten baitu badagoela norbait uzten ez dizuna bizitzen. Guillem Calaforrak dioen bezala, «botererik gabe ez dago minorizazioa gainditzerik, eta hau gainditu gabe ez dago berdintasunik talde linguistikoen artean: eta talde linguistiko batek bere iraupena bermatu nahi badu, ezinbesteko du botere kopuru bat erabiltzea, zenbat eta handiagoa hobe». Munduan diren 5.346 hizkuntza bakoitzak atzean duen boterearen neurriko garrantzia dauka. Ez gehiago, ez gutxiago.

Diskurtso berri bat sortu behar dugu gure hizkuntzarentzat, munduan bere lekua aitortuko diona, anbiguetaterik gabeko politika bat, hizkuntza ez-alienatua garatzeko, mendeetan bere suntsiketa bilatu duen boterean ez-integratua, dominazioa lausotzen kolaboratuko ez duena, «mestizaia» eta gisako sinonimoetatik at, mestizaia ez baita menperatuari eskaintzen zaion morrontza baizik, onura mozorropean. Herrialde hegemonikoek ez dute onartzen mestizaiarik, erruz gorroto dute, eurak dira eta mestizaiaz kutsatzen dituztenak besteak.

Euskararen aurka erabili den biolentziak ere eskatzen du bere justizia, erreparazioa, eta egia aitortzea. Baina hori botere propioa daukazunean soilik gertatzen da, botereak boterea soilik ezagutzen baitu interlokutore bakartzat; menperaturik zaudenean ez dago indartsuaren aldetik inongo aitortzarik, zure eskasian ez duzu irabazi halakorik, paperean geratzen den desio hutsen zerrenda triste bat baino ez zara. Errezetak egiteko aplikazio berria espainolez jarri omen du Osakidetzak; gaur bertan Jon Darpon Osasun Sailburuak barkamenak eskatu beharko lizkieke euskaldun guztiei, eta uko egin berehala aplikazioa aplikatzeari.

Zer da boterea? Michale Mann-en hitzetan, gure helburu propioak gauzatzeko ahalmena, eta aurkariei inpotentzia eragiteko indarra. Gu inpotentziaren administratzaile bihurtu gara, gure gainean ezarritako botereak ukatzen digulako gure hizkuntza propioaren derrigortasuna ezartzea. Boterea menderakuntza sozialaren antolaketa da, klase hegemonikoak darabilen indar antolatua bere interesentzat egokia izango den ordena soziala sortzeko.

Baina hau ezin da egin hierarkia politikoaren gailurrean zure erakunde propioak eduki gabe, guri gertatzen zaigun legez. Soilik Gasteizko Jaurlaritzaren gainetik daude, gutxienez, beste lau erakunde inpotentzia eragile. Gailurra zurea denean, orduan ez duzu beste mugarik, ez bada beste estatuen muga geografikoak, edo ekonomikoak. Baina inor ez da sartzen, ezin du sartu, zure hizkuntza politikan. Botereak bere esku dauka, baita ere, integrazio eta marjinazio sistema, eta piramide sozialean gora egiteko lehenetsiko du hizkuntza bat, eta baztertuko bestea, hartara, bai bertako biztanleek, bai kanpotik datozenek oso modu naturalean ikus dezaten zein hizkuntza ikasi, edo haurrei irakatsi. Zergatik diote, bestela, «Alemanian bizitzeko, lan egiteko alemaniera ikasi behar da», eta ez «Euskal Herrian lana bilatzeko euskara jakin behar da»?

Inpotentziaren diskurtsoek amaitu egin behar dute, estatuei hau eta hura eskatuz ibili gabe. Sor dezagun estatu propioa, erein dezagun estatu horren desira. Koldo Izagirrek argi zioen: «Euskarak estatu bat ez duen bitartean euskal literatura ez da iritsiko mundura». Eta Pau Vidal filologo kataluniarrak: «Espainiak ez du inoiz utziko Katalunian katalanak, Euskal Herrian euskarak edo Galizian galegoak lehentasuna izatea gazteleraren gainetik.Legea soilik aldatu liteke estatu berri batetik. Hizkuntzak, bizirik irauteko, beharrezko du estatu bat».

Zer egin boterea lortzen dugun bitartean? Boterea lortzearen onura eta beharra azpimarratuko duten mezuak zabaldu gizartean, boterearen desira eta gosea pizteko jendearengan, herri batek etorkizuna beregain antolatzeko daukan boterea beharraren determinazio argia izan dezan; besterik ez da herri baten autodeterminazioa, inoren baimenik gabe eta aginduko dion inor gabe eraikiko duen botere egitura propioa edukitzea.]]>
<![CDATA[Azken kafea Maria Luisarekin]]> http://www.berria.eus/paperekoa/2019/025/001/2016-02-10/azken_kafea_maria_luisarekin.htm Wed, 10 Feb 2016 00:00:00 +0100 Pako Aristi http://www.berria.eus/paperekoa/2019/025/001/2016-02-10/azken_kafea_maria_luisarekin.htm
Felix bere aita izan zuen aldeko indarra. Margolaria eta tailagilea, Azpeitiko talde amateurrentzat dekoratuak egiten zituen. Bere eskutik eramaten zuen Kontxu ttikia entsaioak ikustera, isilik egoteko aginduz. Ama Ramona aurkako indarra, emakume praktikoa, antzerkia txorakeria zela esaten ziona, alferren kontuak. «Hemen benetako lana egin behar din, alpargatak josi baike, zeozer baina dirua ematen duena».

Kontxu ameslaria zen, sentimentala, bere aita bezala, baina amak erakutsitako lurrean egote hori ere praktikatzen zuen, eta nola gainera! Bere ofizioa duintasun osoz jantzi nahi zuen, eta ez zen moztuko duintasun horren gutxiespen zitezkeen egoerak salatzen, nahiz eta, ETBren kasuan, jatekoa eman zion urte askotan. «Kameraren menpe gaude. Aktoreak garrantzitsuak bagina, makinak gure arabera mugituko lirateke, baina ez, gu ari gara makinak zerbitzatzen, eta horrek asko izorratzen nau. Dena mekanikoki egiten duzu eta faltsua geratzen da. Hori da telebistaren morrontzetako bat». Beste morrontza: produktorak erabakitzen duela zure pertsonaiak jarraituko duen edo ez. Bestea: telesailaren aurpegiak aktoreak izan arren, negoziazio orduan indar gutxiena daukana izatea, lan beharrean dagoena beti ahulagoa baita lana eskaintzen duena baino. Hau zen duintasunaren esanahia Kontxurentzat: oreka bat aurkitzea zure beharren eta zor zaizun errespetuaren artean.

Gerra askotatik baitzetorren Kontxu, gogorrena Azpeitian izandakoa ikastola sortu zenean, euskara batua zela eta etxez etxe bere aurkako kanpaina egin zuten guraso haiena. «Azpeitia zen mundu bat beti borrokan ibili behar zenuena, ni gaixotzeraino iritsi nintzen». Zer zeukan Azpeitian emakume ameslari batek? Hiru errepresio mota, basati eta gupidagabe: frankismoarena, matxismoarena eta erlijioarena. Itolarria. «Herri hartan nik dena falta nuen, baina pentsatzen nuen beste mundu batzuk bazeudela».

Mundu hits hartatik ihes egiteko antzerkia izan zuen salbabide, antzerkia bizitzaren edergarri, guri eskaini ziguna gurea ere edertuz. Kontxuk, izan ere, ez zuen famatua izan nahi, zoriontsu baizik. Ez da gauza bera. Jaurlaritzak Antzerti deituriko antzezle eskola ireki zuenean agertu zitzaion sufien tradizioan Shangri-La deitzen duten ate ospetsua, bizitzan behin agertzen dena zure aurrean eta pasabide indibiduala daukana.

36 urte zeuzkan, lana, senarra, hiru ume, ama etxean. «Imanol —galdetu zion senarrari—, nire soldatarik gabe bizi al gintezke?». Kontuak egin zituen gizonak: «Estu, baino bai!». Horixe da amodioa. Kontxu inoiz ez zen damutu ikastola utzi izanaz. Antzertin zoratzen zegoen. «Hau dek mundu apasionantea eta ederra, ea hauxe den nire lekua, asmatu izango dut», esaten zuen berekiko. Eta asmatu egin zuen, bai.

Azkenean biak lortu zituen, zoriona eta fama; zoriona, nahi zuena egin zuelako, eta fama, ikusleoi asko gustatu izan zitzaigulako bere lana. Pertsona zoriontsu batek zoriontsu egiten dituelako bere inguruko guztiak ere. Horixe da amodioa, Kontxuk dohain eskaini ziguna.]]>
<![CDATA[Piramide baten historia]]> http://www.berria.eus/paperekoa/1832/022/003/2016-02-07/piramide_baten_historia.htm Sun, 07 Feb 2016 00:00:00 +0100 Pako Aristi http://www.berria.eus/paperekoa/1832/022/003/2016-02-07/piramide_baten_historia.htm hautuaren askatasuna, hizkuntzen arteko bizikidetza eta gisako eufemismo moñoñoak erabiliz. Espainolari ez zaio, inoiz, salaketa bat jarri Euskal Herriko epaitegietan; euskararen historia tamalgarria ezagutzen dugu. Gaur egun ere, epaitegietan helegite gehiago dago euskararen aurka, euskaraz idatzitako nobelak baino.

Mende askotan euskaldunekiko begirune izpirik gabe erabili eta ezarri den hizkuntza politika errepresiboaren ondorioz euskara piramide sozialaren barreneraino azpiratua eta marjinatua izan da. Konparatiba horretan, Carlos Urquijo Espainiako suntsitzaileak eragindako mina ez da %0,002koa baino. Nafarroako Euskal Erresuman hegemonikoa eta monolitikoa zen hizkuntza populazioaren %11ko hiztunen kopururaino endekatua izan da, makurtua, baztertua. Eta nola hizkuntzen ekosistema ez den aseptikoa, ez da disneyland idiliko bat, harrapakin basatien oihana baizik, non espazioaren borroka krudela gertatzen den, erderak mintzo dituen %89 hori gure gainean daukagu, presio egiten piramidean gora egin ez dezagun. %89 horrek debekatzen baitigu guri, de facto, euskara mintzatzea, haietakoren bat gure artean sartzen denero, haietakoren bat mostradore atzean aurkitzen dugunero.

Izan ere, piramidea ez dago hutsik, hori da arazoa. Piramidean espainola dago, eta frantsesa; piramidean espainolak daude, eta frantsesak; piramidean Espainiako estatua dago, eta Frantziakoa; piramidean komunikabide espainolak daude, eta frantsesak, saldoka, zientoka. Botila ez erdi-bete, ez erdi-hutsik, leporaino dago betea, eta hektolitro askoren azpian gaude gu, aho-kolpe bortitzez airea hartu nahian, baina baita ere amore emateko geure burua konbentzitzen ezarian-ezarian.

Horregatik uste dut euskalgintzak, instituzionalak batik bat, pertzepzio arazo larriak dituela, edo bista klarua baldin badauka iruzur egiten ari zaigula. Eta larria dela diodanean ez da, soilik, alor etikora mugaturik, baizik eta euskalgintza herrikoia, kontzientziatua eta soldata urrikoa ere kutsatu egiten duelako etsairik gabeko bere errelatoarekin.

Homologatzen saiatzen direneko gezur bat, kalte handia dakarrena, honakoa da: espainola ere hemengo hizkuntza dela, gurea. Hori onartzearen ondorioa jakina baita: hemengoa bada, ez da egon inposiziorik, ez gatazkarik, eta euskararen gutxitze prozesua berez etorri da, hizkuntzaren erruz, hiztunen utzikeriaz. Etimologiak, ordea, ez du inor engainatzen: gaztelania Gaztelako hizkuntza da; euskara Euskal Herrikoa, linguae navarrorum ospetsua. Eta historia jakingo bagenu, erabiliko bagenu, a zer mesedea egingo geniokeen gure gogoari!

Menendez Pidal historiagile espainiar integristak ere onartu behar izan zuena Antso III.na Nagusiari (1005-1035) buruz ari denean: «Quiso unificar un gran reino navarro, predominantemente vascón por su lengua». Aurrerago ere azpimarratzen du berriro, «que era homogeneamente vascón por su lengua». Duela mila urte euskara hutsa mintzatzen zen gurean. XIII. mendeko Ximenez de Rada historialariak ere baieztatzen du euskararen erabilera: «También en la Navarra, que comúnmente decimos bascongada, la cual es su natural y materna lengua». Ama hizkuntza da euskara euskaldun guztientzat, naturala, homogeneoa. Hegemonikoa. Konkista ondoren hasiko da murrizten, poliki-poliki. Estornes Lasak aurkitutako dokumentu batek dioenez, 1587an Nafarroa Garaian ziren 451 herritan euskara mintzatzen zen osoki, 58tan baino ez gaztelera, eta hauetako gehienak elebidunak ziren.

XVI. mendean Gipuzkoako batzarkideek kexua agertuko dute, erabat euskalduna den lurraldean gaztelera idaztea, irakurtzea eta hitz egitea exijitzen zaielako. 1813an Donostia erre zutenean, donostiarren %96a mintzo zen euskaraz, %90a elebakarra zen. Nafarroan, ordurako, ordezkatze kanpainak fruituak emanak zituen, eta %20a baino ez zen mintzo euskaraz. Iparraldean %65, eta gaur, kanpaina berdinaren ondorioz, %10. 500 urte behar izan ditu elitearen hizkuntza arrotzak, politika eta boterearen hizkuntzak herritarrengana iristeko, goitik behera piramide osoa okupatuz, ez modu askean, herritarrak hartara behartuz baizik. Koertzioaren bidez ezarria nola izenda dezakegu gure hizkuntza?

Noiz bilakatzen da hizkuntza arrotz bat bertako? Zein epetan? Nork erabakitzen du? Horretarako interes gehiena daukanak. Baina, batez ere, bertakoak hala onartzen dutenean, desegite ideologikoa burutu denean, herri gisako kontzientzia eta osotasuna desagertu direnean, edo ia-ia; klase politikoak mezu horri ateak ireki dizkionean eta ideia zirkulatzen hasi denean.

Bere ekimenak etsairik gabeko diskurtso batean oinarritzea akats larria da euskalgintzarentzat. Ikusezin bilakatzen dira, baina hor daude, haien erosotasuna apur bat ukituz gero gainera jalkitzen zaizkizu. Gure aurka legislatzen duten bi estaturen mende gaude, haien hizkuntzen galerarik txikiena ere onartuko ez dutenak.

Adierazgarria zen Xabier Aizpurua euskara teknikariak zioena elkarrizketa batean: «Herri euskaldunetako ikasleak ez badira gai esateko euskara hizkuntza gutxitua dela, zerbait gaizki doa». Gero proposatzen zuen, beste gauzen artean, kirol elkarteek kontzientzia hartzea, dena euskaraz egitea: bozgorailuetatik euskara, entrenatzaile guztiak euskaldun izatea, oharrak euskaraz banatzea… Baina hori guztia nola lortu horretarako botererik gabe?

Boterea, gai sakona, funtsezkoa, ezinbestekoa menderatuontzat, hurrengo artikuluan landuko dudana.]]>
<![CDATA[Datorrena ikusgarria izango da]]> http://www.berria.eus/paperekoa/1832/019/003/2015-12-08/datorrena_ikusgarria_izango_da.htm Tue, 08 Dec 2015 00:00:00 +0100 Pako Aristi http://www.berria.eus/paperekoa/1832/019/003/2015-12-08/datorrena_ikusgarria_izango_da.htm
Eta ez da hori bakarrik: edozeinek ikusten du bileretan, hitzaldietan, kafearen orduko solasaldietan etsipen astun bat hedatu dela, harridura pisu bat noraez honen aurrean, ezin sinestu bat urteetan han-hemenka militatu eta itxaropenez bizi izan direnen aurpegietan. Hedabideetan kasik komikoak dira ezarri dizkiguten epitetoak: «euskal oasia», «euskal lozorroa», «impasse» batean gaudela, edo «bypass» baten beharrean.

Euskal Herria erreta dago oso, gogaimenaren galbidean murgilduta itotzeko zorian; baina, halere, ez dago amore emateko prest. Jendeak ez du jendarte mutu multzo soila izan nahi, herri baten parte baizik, etorkizuna eskuratuko duen estrategia zabal eta sakon baten parte izateko desioa du odolean, lokarturik, baina bizirik oraino. Eta ezer gutxi beharko da desio hori sutan jartzeko, denak harritzeko moduan.

Jendea gauza hauetaz ohartu da azken lau urte hauetan: manifestazioen egutegia zaharkitua geratu dela, urtarrileko presoena, martxoko aberri egunarena, Gure Esku Dago ekainean, irailean zeozer eta abenduaren 3koa, marmotaren egun amaiezin batean harrapaturik gaudela. Askatasuna modu serio batean nahi duen herriak ez duela urteetan energia soziala eskean xahutzen. Manifa eske hutsa da, eta gurean tradizio bihurtu diren mikro-manifak are hutsalagoak, egunkarietan orri erdia betetzeko aitzaki, inoperantzia orokorraren estalpe, eta ez dute botere zentrala ikaratzen.

Otegiren askatasuna eskatuz 20.000 lagun bildu ziren, euskaraz bizi nahi dut oihukatuz 4.000, Sarek urtarrilean antolatutakoan 50.000 lagun gutxiago ziren aurreko urtean baino, eta Gure Esku Dago-ren kanpainan iaz baino 90.000 gutxiago. Propaganda itzela jaso zuten deialdi guztiek, baina publizitateak ezin du estali luzaro estrategia ezaren zuloa. Beti manifestatzen dabilen herriak ez du bere ezintasuna baino manifestatzen; moralari ozta-ozta eusteko daukan azken iltzea da.

Zeren eta jendea ohartu baita zifra hauen atzean dagoenaz: Harri-kartoizko politika bat, arazorik konpontzen ez duena. Arazo nagusia (nazionala) baztertuz eginiko konponbide partzialekin ez goazela inora, garrantzia urriko basamortu bilakatu gaituela, eragiteko ahalmen bako politikaren eredu. Lau urte aski izan dira, ezker abertzalearen apustua nobedadetzat har badaiteke, bide instituzionala bide mortua dela baieztatzeko, inorako ibilbidea. Jendea ohartu da erakunde hauek gainditu ezean asfixia ziurra daukagula herri gisan.

Euskal sistema autonomikoari oso urte gutxiko bizitza geratzen zaio; espainolistak salbu (zerbaitengatik izanen da) ez du inor asetzen aspaldi. PNVk hori badaki, baina hilzorian dagoenaren osasun egoera ezkutatu egiten du. Ezker abertzaleak, berriz, ez du asmatu iragarri zituen helburuekin, jendea ilusionatzea, aktibatzea, indarrak metatzea, ezta independentziaren pedagogian ere. Batez ere honetan. Lagun izoztu asko utzi dituzte. Desliluraturik.

Betiko guardia zaharra ikusi dugu, mezu higatuak, betiko kontrol-nahi itxia, etsigarria. Eta askori CUP miresten dutela entzun arren, hautagaiek legealdirik ez errepikatzeko CUP-en erabaki miresgarriaz ahaztuta, Bildu/Amaiurreko hautagai gehienak errepikatu nahian dakuskigu. Are gehiago: CUP ez da Espainiako hauteskundeetara aurkeztu, koherentzia estrategikoari omen eginez. Espainiako sistema politikoa ez da gurea, adieraziz; gu ez gaude hor. Eta erne Espainiako politikoen ergelkeria kritikatzean, horrek ergelago egiten baikaitu gu, ergel batzuen mende 500 urte daramatzagun unean. Haiengandik askatzean soilik demostratuko duzu azkenik haiek baino azkarrago bihurtu zarela.

Jendea ohartu da honetaz ere: alderdi politikoek beren burua baino ez dutela hobesten, eta herriaren berezko dinamika batzuk zapuztu behar badira eurak hobeto egoteko, zapuztuko dituztela errukirik gabe. Euren alderdien osasunari begiratzen diotela, horrek herriari minbizia ekarriko badio ere axola gabe. Ez dugu Euskal Herri osoari mintzo zaion buruzagirik une honetan, zatika funtzionatzen du haien garunak, eta alderdiaren pribilegioetan kukututa.

Baina gertatuko da zerbait, noiz ez dakit. Itsu egon behar da ez ikusteko. Hedabideen zigor eremua ere, ikusezintasunarena, gainditu egingo du. Jendea politikoen zain egoteaz aspertu da, eta bi gauza nahi ditu une honetan; prest dago horietarako aspaldi:

-Ekimen sakonagoak, erradikalagoak, handiagoak.

-Gauza praktikoak lortzen direla ikustea.

Euskal Batzar Nazional bat sortzekotan dabil. Eta irekiko da gero eta ekimen kualitatiboen eta biszeralagoen aroa: herri honek ETB2 desagertzea eskatuko duena, espainolari dihoazkion diruak euskarari itzuliz; espainierazko dokumentazio publiko guztiaren iraungitze data bat ezarriko duena; euskara konplexurik gabe hedatua, derrigortua eta beharrezkoa egingo duena; hezkuntza testuen ikasgai guztiak gure esku jarriko dituena; hemen sortzen den irabazi ekonomiko oro oso-osorik hemen geratuko den unea... eta abar luzeko soka dakar atzean.

Jendea mugitzen hasi da, politikoengan aurkitzen ez duen lidergoa bere indar propioekin sortzen eta antolatzen. Politikoek aurrean eduki uste duten gizartea, gizarte otzan, inozo eta erraz engainagarri hori jadanik ez da existitzen. Gizarteak ez ditu ezagutzen politikoak, eta hori adierazteko bide bat aurkitzea baino ez zaio falta. Politikoak hasi dira oinazpian kilimak sentitzen, ezezaguna duten hotzikara bat, behetik gora datozen inurrien ausikia.]]>
<![CDATA[Aniztasuna eta beste politika batzuk]]> http://www.berria.eus/paperekoa/1832/031/003/2015-10-04/aniztasuna_eta_beste_politika_batzuk.htm Sun, 04 Oct 2015 00:00:00 +0200 Pako Aristi http://www.berria.eus/paperekoa/1832/031/003/2015-10-04/aniztasuna_eta_beste_politika_batzuk.htm
Egia esan, festa nazionalaren egunean ohean geratzen zen Brassens-en gisan, ni ere aniztasunaren festa egunean etxean geratzen naiz nire murriztasun ederrean, gure herriaren panoramari begiratu bat emateko profitatuz.

Izan ere, aniztasunak, funtzionatuko badu, baldintza bat bete behar du: egoera berdinean daudenen arteko ituna izatea.

Aniztasunean, estaturik gabeko herria beti galtzaile ateratzen da. Ez badauka bere kultura babesteko, bere hizkuntza bere lurraldean hedatzeko gutxieneko baliabiderik, hau da, botererik, aldian-aldian atzerakada izugarriak nozituko ditu. Gaur gaude atzerakada alimale hauetako batean murgilduta, satorrak ere baino itsuago.

Gainera, herri menderatuen kasuan, opresioan dauzka sustraiak aniztasunak, herri horren esku egon ez diren eraldaketa demografiko itzeletan. Adibidez, XX. mendeko 60. hamarkadan Bizkaiak eta Gipuzkoak 1.500.000 biztanle zituzten gutxi-asko, eta 400.000 etorkin iritsi ziren bertara. Euskara zenbatek ikasi zuen? %2ak. Hau da, beraz, 60. hamarkadako immigrazioak ekarritako aldaketa linguistikoa: 8.000 euskal hiztun, 392.000 espainol hiztun. Euskara ikastea ez da aniztasunaren osagarria Euskal Herrian. Eta ez dut etorritakorik deitoratzen, haien euskalduntzea antolatzeko tresnarik ez edukitzea baizik.

Eta hori Europa kuoten ikuskizun tamalgarrian dabilen bitartean. Populazioaren ia heren bat etorri zen Euskal Herrira. Eta XIX. mendeko uholde demografikoak kontuan harturik, gehi mende honetan Iparraldera iritsi den frantses kopuru ikaragarria, etxeen %65aren jabetza eskuratzeraino, askoz gehiago. Horrek esan nahi du, azpitik jota, Espainiak 16 milioi etorkin jaso beharko lituzkeela, eta larri dabil 15.000 ere jasotzeko. Herritartasun txartelik ere ez dizute ematen espainola ongi mintzatzen ez badakizu.

Aniztasuna, desoreka politikoa dagoen herrian, ez da ideia ezberdinen arteko sintesi bat, geurea baztertu eta besteena jainkotzeko tresna arriskutsu bat baizik. Arazoa ez baita kulturala edo linguistikoa soilik; gure diskurtso politikora ere hedatu da, gure aspirazioak errotik erauztera datorren labana baten gisan.

Eneko Goiak, abuztuan El Diario Vasco-k egindako elkarrizketa batean, independentista dela aitortzen zuen, «abiertamente independentista», baina berea ez den beste posizio batekin akordiora iristeko prest dagoela, ez duela inposatu nahi. Hurrengo galderan, aldiz, kontrakoa esanez, Kataluniaz ari direla, aitortzen du Espainiarekin ez dela posible berdintasunean oinarritutako harremanik. Zer aniztasun hitzartu daiteke, bada, hitzarmenik onartzen ez duen estatuarekin?

Joseba Asironek aitortzen zuen, abuztuan, Radio Euskadin, Iruñean izan diren atentatuen biktima guztien omenaldietara joango dela, bortxakeriaren garaiak amaitu direla eta. Baina bere komiki ederrean, 1512, Nafarroa, amets urratua-n, Xabierko Jaunaren semea ageri du, zahartuta jada, penetan gaztetan Beaumontar bati harria jaurti eta bertan garbitu ez zuelako: «Bete-betean jo izan banu zenbat sufrimendu eta nahigabe ez ote genituen saihestuko!». Beamontarrak izan baitzituen Gaztelak lagun Nafarroa azpiratzeko. Arazoa ez da Asiron izanen, ez bada Beaumondarren gobernu batean dagoela.

Bortxakeria amaitu dela esateak ere desitxuratzen du hemen gertatzen ari dena, Espainiak ez du hemen aniztasunik onartzen, biolentzia bakarraren tesia baizik. Argia aldizkariak EPPK-ri egindako elkarrizketan, Mikel Antzak «gaztakaren beroa» deitzen zion ETAren urterik gogorrenari, «gatazka indar betean zegoenean» dio, inkontzienteki adieraziz ETA izan dela gatazka sortzaile eta iturri. Baina gero etengabe aipatzen du estatu Espainolaren jarduera gatazkatsua: «Espainian eta Frantzian gatazka betikotzeko logikan sartuta daude», «Euskal herritarren eskubideak urratzen jarraitzeko asmo irmoa du Espainiak», «Euskal preso politikoak estatuen bahi gara», eta gisako dozena bat esalditan.

Gatazkak beroaldi asko izan ditu hemen mende hauetan, eta orain indar betean ez dagoela sinestaraztea da aniztasunaren beste mezu bat, justu desideologia nagusitu, herri kontzientzia apaldu eta hiritar multzo nahasi bihurtu garenean, gure nortasunari eta hizkuntzari uko egiteak mundutar bihurtzen gaituela sinetsita, osaba Oscarren baimenarekin.

Ondo bereizi behar da herri baten askatasuna ebatsi dutenen eta askatasun hori berreskuratu nahi dutenen artean, eta dialektikoki argi hitz egin. Herri batek jakin behar du menderatua dagoela, eta ezin duela etsaien hizkuntza erabili. Espainia da, Frantziarekin batean, biolentziaren sortzaile eta iturri. Eta biolentzia hori arautua egon arren, egunerokoa izan arren, hor dago. Eta egongo da.

Hain zuzen, normalizazioa menderatzailearen helburua da, ez mendekoarena, mendekoak, naturala denez, mendeko izateari utzi nahi baitio. Hartarako, mendekotasuna nabarmendu egin behar du, seinalatu, transmisioa eman, ez alderantziz, hemen egiten duten bezala, estaliz. Egoera normalizatu nahian, zein, menderatua? Hori ez ote da egoera tamalgarri hau betirako normalizatzea?

Euskal Herriak 700 urte daramatza gatazkan, Gaztelak konkistari ekin zionetik; eta gaur ere, hori da arazo nagusia, oraindik irtenbiderik eman ez dioguna, eta horrek euskaldunen kontzientzian izan duen eragin negatiboa.

Hori besterik ez dute egin Katalunian, menderakuntzaren diagnostiko argia, horren transmisioa, eta konponbidea zehaztu: Independentzia. Konplexurik gabe, hizkuntzarekin bezala. Herri batek bere hizkuntza bere lurraldean hedatzeko eta ezartzeko daukan zilegitasuna zalantzan jarri gabe, hedatu eta ezarri. Orain aniztasuna bai zaiela aberasgarri, eta ez murriztaile, gure kasuan bezala.]]>
<![CDATA[Despedida bat zortzi hitzetan. Stop.]]> http://www.berria.eus/paperekoa/1918/032/001/2015-08-23/despedida_bat_zortzi_hitzetan_stop.htm Sun, 23 Aug 2015 00:00:00 +0200 Pako Aristi http://www.berria.eus/paperekoa/1918/032/001/2015-08-23/despedida_bat_zortzi_hitzetan_stop.htm Urari ostutako poemak, Auto-stopeko ipuinak eta Urregilearen orduak, adibidez), eta baita antzerki lanak, saiakerak, kronikak eta biografiak ere. Hedabide askotan kolaboratu izan du.]]>
Kaka zaharra!

Sorgina behar du izan neska horrek. Izan ere, harremanak iraun duen urte bete honetan sorginduta bezala sentitu baita Kepa, neska haren begiradak sortzen zion ikara eta, era berean, deseoaren mende. Kasik borondate propio barik egon da, neskak nahi zuena egiten. Hori bai: plazer emaile ona zen neska, nola uko egin? Baina inoiz ez du lortu urduritasun larri hura gainetik kentzerik. Neska fijo-fijo begira geratzea aski zen, tenk geratzeko: bere onetik ateratzen zuen, bere txarrena emateraino. Horregatik agian haserretu zaio familia, galdu ditu lagunak, eta bihurtu da bere baitan bildutako tipo bakarti, petral eta likits!

Puta mierda karnabal!

Bostehun kilometrora dago neska, baina seguru sorginkeriaren bat bidali diola ordenagailuari, despedida gutunik idatzi ez dezan.

Sarasolaren hiztegia hartu du Kepak, apur bat erlaxatzeko. Hitzak begiratuz eguzki sarrera liluragarriak dakartzaten posterrei behatuz bezala lasaitzen da. Hitzen definizioak pasta goxoak bailiren dastatzen ditu ahoan. Hitzak dira mundua ulertzeko biderik onena, besteen aurrean geure burua agertzeko eta kokatzeko daukagun tresnarik zorrotzena. Horregatik dira arriskutsuak, zorrotzak direlako. Apur bat labainduz gero, zast!, ebakia egiten digute. Behar ez den lekuan kokatuz gero, danba!, eztanda egiten dute. Diru asko ordaintzen da hitzengatik, eta are gehiago zenbait hitz ezkutatzeagatik.

Horregatik ongi aukeratu nahi ditu Kepak bere hitzak. Eta badu bat buruan bueltaka dabilkiona, bere neskari eskaintzeko: DESAPEGOA! Karolina beti izan da hitz berezien zalea, unean propio egokiak ziren hitzen bilatzailea. Ezta filologia ikasi balu ere! kamarera ez zen ba!

Desapegoa. Hori da hitza hori: borobila, luzea, sakona, 'pegoa' ematen duena. Beste esplikaziorik behar ez duena. Denok ulertzen dugu berehala desapegoa, ezta? Apegoa zer den badakigulako. Hain da sinplea: 'Pegar' aditzari 'a' jartzen badiogu 'apego' sustantiboa daukagu, eta hortik berehala gaude desapegoan. Hau askatasuna! Hitz bat, eta agur Karolina, agur!

Baina euskaraz? 'Pegar' itsatsi da; 'apego' atxikimendu… kauen sos! Sartu gara arazoetan! Nola ote da 'desapego'?

Sarasolaren hiztegian aurrera egin du Kepak espektazioz. Bere beldurra konfirmatu egin da.

ATXIKITASUNIK EZA: Pentsakor geratu da. A-txi-ki-ta-su-nik e-za! Hitzak ez du konbentzitzen. Badirudi pilota partida bati buruz ari dela: 'Irujok bere atxiki-tasun eza berretsi zion epaileari'. Gainera hizki artean irakur daitekeen 'txikitasun' horrek ez du zerikusirik Karolinak bere zakilari eragiten zion handitasunarekin. Utikan!

Beste adiera bat dakar hiztegiak: AXOLAGABETASUNA. Hori bai ez dela zuzena. Badirudi piperrik inporta ez zaizun zerbaitez ari dela, baina Kepari asko axola zaio bere oreka mentala. Hitzak dionaren guztiz kontrakoa da bere kasua: axola zaiolako doa desapegoaren bila.

Ez du itxaropenik galdu, baditu oraindik beste bi hiztegi, eta euskal hiztegien batasunik eza ezagututa, izango ditu esamolde berriak bere jarrera zehatz-mehatz adierazteko.

Mugikarena ireki du, zaharra baina dotorea, pasta gogorra daukana, granatea.

HOZTASUNA: Ez, obsesio amoroso bat konpontzea ez da gradu kontua, egun osoan horretaz pentsatzeari uztea baizik. Distantzia kontua da.

ATZETASUNA: Ezta okurritu ere! Hala esan zion Karolinak atzeko aldeko pasabideez hasi zitzaion batean. Gainera, 'atzetasunak' hezetasuna oroitarazten dio.

GRINARIK EZA: Hombre! No me jodas, Mugika! Grina 'pasión', 'ansia' baldin bada, grinarik eza nola izango da ba 'desapego'? Gehiago dirudi inpotentzia adierazteko hitza! Eta hori bai ezetz! Mikel ez dago hori onartzeko prest!

Hirugarren hiztegiari oratu dio, Elhuyarrena, itxaropen handirik gabe, 'euskal hiztegietan ibiltzea astakerien artean nabigatzea da', pentsatuz.

ARROZTEA: Buajjj! Arrozesnea gogoraratzen dio, eta ez, hori ez, ezin du, ez du lortu hori gainditzerik, egun batean, Karolinari musu ematen zion bitartean arrozesnetan euli handi bat erori eta berak ikusi gabe goilara sartu eta zast, oso-osorik ahosabaian sentitu zuenetik. Gainera inmigrazioko lege baten izenburua dirudi: Arroztearen arau eta baldintzak…

ALDENTZEA: Mesedez! Esaiozu txakur bati 'Alde hemendik!' eta ederki ulertuko dizu; orain, 'Desapega zaitez' esaiozu… Argi dago ez dela berdina.

ATZETZEA: Ezta okurritu ere! Esan zion Karolinak bigarren aldiz atze aldeko pasabideez hasi zitzaionean. Gainera, 'tzetze' horrek euliak dakarzkio berriro gogora, eta eulien artean bat, beltza eta handia, arrozesnetan… Buajjj!

Etsita dago Kepa. Ezingo dio adierazi Karolinari bere erabakia, berak zerbait asmatu ezean.

Itxoin. Orain gogoratzen dela… Nola esan zion taroteko sorgin hark, nola definitu zuen Karolinarekin zeukan lotura hura… A! Bai! 'Enkoñatua' zegoela esan zion. Enkoñatua. Jar dezagun 'ñ'a euskal grafian: Enkoinatua. Oso ondo sonatzen du, ezta? Engaiamendua bezala. Enkoinatua… Beraz, lotura hori etengo balu, desenkoinatua legoke. Aportazio bikaina, ezta? Ea Keparen baitan filologo bat dagoen! Beraz, desapegoa izan liteke… eureka! Desenkoinamendua!

Atea jo dute Keparen euforia une bete-betean. Postaria da. Zer arraro! Postaria arratsaldeko lauretan!

Telegrama bat dakar.

Ez zekien telegramak etxera eramaten zituztenik.

Gaur egun norbaitek bidaltzen al du telegramarik?

Filmetan bai, 'zure senarra hil da gerrako misio berezi batean', 'NOBEL saria eman dizugu' eta holakoak komunikatzeko… Kepak ez du inoiz telegrama bat bota, ezta jaso ere.

Zer ilusio. Karolinarena da. Zer urduritasun.

Kepa maitea stop

Norbait ezagutu dut

Gureak jadanik egin du stop

Ez zihoan inora

Desapegaturik ikusten zintudan aspaldian stop

Zaindu zaitez

Musu kasto bat stop

Beno, ondo da. Kezka bat gutxiago. Baina itxoin… Nola ote da 'kasto' hori euskaraz? Eta 'jodido'? Eta 'hecho una puta mierda'?]]>
<![CDATA[Herri arraro honekin, zer?]]> http://www.berria.eus/paperekoa/1832/020/001/2015-08-02/herri_arraro_honekin_zer.htm Sun, 02 Aug 2015 00:00:00 +0200 Pako Aristi http://www.berria.eus/paperekoa/1832/020/001/2015-08-02/herri_arraro_honekin_zer.htm
Munduko nazio serioak bere kulturaz oso arduratuta ikusten baititut. Frantziak, Miterrand-en garaian, seikoiztu egin zuen kulturako aurrekontua, urtero xahutzen zituen 2.600 milioi franko gutxi zela iritzita merkatuaren hegemoniari aurre egiteko. 2013an Brasilek bere idazleen eta literaturaren milioi askoko promozio kanpaina bati ekin zion. Norvegian argitaratutako liburu ororen 1.000 ale erosten ditu gobernuak. Irlandan musikarientzako beka itzelak daude, Estatu Batuetan idazleentzat bezala. Ahaztu gabe Europako estatu gehienek behartzen dituztela irrati publikoak %50eko kuota gordetzera bertako musikarentzat.

Baina ezin ahaztu Foucault-ek esaten zuena: «Garenak gara, gure aurka erabili den boterearen ondorioz». Herri batek jasan duen endekapena iraunkorra izan denean bi ondorio larri dakartza: batetik, konplexu sorta luzea sortzen duela, auto-gorrotoa eta lotsa; bestetik, herri bat bere ahuleziak agertzen dituztenen aurka oldartzen dela, eta ez ahulezia horiek eragin dizkionaren aurka. Hor kokatzen dut gure kulturaren erdeinuzko jarrera propio oro.

Garbi ikusi dugu Oskorriren kasuan. Mea culpak irakurri ditugu, baita ere konplexuz betetako batzuen aitorpenak, esanez bere kanturik maiteenen artean ez zuketela inoiz Oskorriren bat sartuko, lagunen iseka beldurrez. Modernoak urrunekoa maite du, ezezaguna, bere herriaz lotsatu egiten baita. Arazo psikologiko larri bat dago hemen, intelektualek, politikoek herri honengan sinesten ez dutenean.

Zer esango genuke irakurriko bagenu Benito Lertxundik, Ruper Ordorikak, Anarik, Eñaut Elorrietak eta Berri Txarrak-ek kantatzeari utziko diotela aurten? Zer gorputzaldi, irakurriz Bernardo Atxagak, Koldo Izagirrek, Harkaitz Canok eta Kirmen Uribek idazteari utzi diotela arazo ekonomikoengatik?

Kulturak bereizten gaitu beste herrietatik; ekonomian, etxegintzan, janzkeran gainontzeko nazioen antzekoak gara. Baina kultura propiorik gabe ez dago herririk. Garena sakontzen ari da kultura etengabe, hiltzea galaraziz gure nortasunari, eta hor dago sortzailearen garrantzia. Sortzaileak bere gustuko lana egiten du, ados, hori du pribilegio bakarra. Baina lan horrek garrantzia kolektibo itzela hartzen du herri baten bizkarrezurra finkatzeko orduan. Norbanakoak eta kolektiboak, biek elkar elikatzen duten mekanismo perfektu bat baino ez da nazioa.

Herri batek bere kultura asimilatzeko prozesua hau da: sormen lana, ekoizpena, promozioa, onarpena. Bukaeran dator gizartearen identifikazioa lan horrekin, aberastea. Baina ororen abiapuntua sortzailea da, ezinbestez.

Halere, badira bi nahasmen kulturaz ari garenean. Bata, ea babestu behar den. Zabaldu liteke galdera: Anoetaren handitzea babestu behar da, Jaurlaritzak eman dizkion 10 milioirekin? San Mames berria babestu behar zen 50 milioirekin? Zergatik ematen dira laguntzak autoak erosteko, etxeak erosteko, eta ez liburuak erosteko, diskoak, antzerki sarrerak?

Jaurlaritzak EITBri aurten eman dizkion 124 milioitatik 56 soldatak ordaintzeko dira soilik, EITB defizitarioa baita, 14 milioiko sarrera propioak baino ez ditu biltzen. Euskaldun guztion dirua da, gero titular hau irakurtzeko: «ETBko udako 14 saio berrietatik hiru baino ez dira euskaraz!».

Hemen errentagarria ez da ia ezer, ez BEC, ez Balentziaga museoa, ez Pasaiako portua. Herri bateko gobernuak denon diruarekin zer egiten duen, zer babesten duen, hor erakusten du zein balore defendatu nahi dituen. Euskal kulturak babesik ez, eta hori gutxi balitz, oztopoz bete dute haren ibilbidea: indiferentzia, programazio eza jaialdietan, kontzertuak emateko trabak, zentsura liburuen promozioan, udalen bazterkeria ea.

Bigarren nahasmena, kazetarien topiko bilakatua dagoeneko, da esatea babesak sortzaileon kritikotasuna kamustu dezakeela. Justu kontrakoa gertatzen da: diru beharra edukitzeak bihurtzen zaitu morroi. Halako egunkaritan kolaborazioa behar baduzu, edo telebistan, ezin dituzu haiek kritikatu, ez eta haien atzean dagoen indar politikoa, kritikoa izanez gero badakizulako ez zaituztela hartuko. Hau da, besteak beste, euskal kazetariak boterearekin hain akritiko izateko arrazoia, eta inkisitore korrontez kanpoko jendearekin.

Auto-errepresioa da botere ororen paradisua. Irakurleei traizio egiten diegu gure egia ezkutatuz. Laguntzak ongi sustraituak baleude, gure lana baloratua, duin bizitzeko mekanismoak aktibatuak, ez genuke iraupenaren morrontza nozituko. Jarraitu ahalko genuke Umberto Ecoren gomendioa: «Benetako intelektuala ez da bere alderdiaren alde hitz egiten duena, bere alderdiaren aurka mintzo dena baizik». Frantzian kultura babesten da, eta Europako kulturarik kritikoena da, polemikarik sakonenak ematen dituena.

Bestalde, gertaera berri baten aurrean dago euskal kultura: lehen aldiz, literaturara (berdin kantagintzara, antzerkira, ilustraziora ea) profesionalki dedikatu den belaunaldi bat zahartu egin da. Adinarekin osasun arazoak ugaritu egin ohi dira, mediku gastuak batetik, edo lana egiteko eragozpenak bestetik. Nolakoa ote haien egoera ekonomikoa? Ez dugu kezkatu ere egin behar?

Jende hau da, gainera, euskal literaturari ikusgarritasuna eman diona hamarkada hauetan. Zein herrik utz ditzake bazterrean euren talentutik onena euskal kultura aberasteko eman dutenean? Gizartea ez al da aberastu haien liburuekin, haien diskoekin, haien antzezpenekin, haien gidoiekin? Aberastu gaituena pobreziara kondenatzea baino krimen handiagorik ez dago herri batentzat.]]>
<![CDATA[Korrika ondorengo ajeak]]> http://www.berria.eus/paperekoa/1832/026/003/2015-06-07/korrika_ondorengo_ajeak.htm Sun, 07 Jun 2015 00:00:00 +0200 Pako Aristi http://www.berria.eus/paperekoa/1832/026/003/2015-06-07/korrika_ondorengo_ajeak.htm
Korrika erabat txertatzen da ikuskizunaren kulturan, baina ai!, bere atzean hedatzen ari den basamortuak euskal sortzaile-espeziea iraungipenean uzteko traza guztiak dauzka. Euskal kulturaren ekosistema hiltzen ari da. Hiltzen ari dira. Zeintzuk? Ez dut errudunik izendatuko, bestela gaizto bihurtzen naiz eta. Halere eman daitezke datu batzuk gero norberari ondorioak ateratzeko balio dakizkiokeenak.

Egunkari honek aditzera eman zuenez, Gasteizko ganberan legebiltzarkideek %80a espainolez egiten dute, logika politiko guztiak hautsiz. Euskal abertzaleen etiketa daramaten alderdiak parlamentuaren ia bi heren dira, %65a, baina aspaldiko gutxiengorik larrienean dauden nazionalista espainolen hizkuntza erabiltzen dute nagusiki euren eguneroko lanean. Hauteskundeak galdu zituztenen eredu linguistikoa nagusi, inongo legek behartu gabe.

Berriki, hauteskunde kanpainan, Donostiako alkate-gaien mahai-inguru batean ere, euskara denboraren %10ean soilik erabili izan zela argitaratu zuen BERRIAk. Botere politikoa da hizkuntza batek gizartean daukan lehen legitimazio iturria, nagusiena; eta Euskal Herriak aske eta beregain izan behar lukeen ideia duten buruzagi politikoak piramidearen gailurretik euskara baztertzen hasten badira, gaizki hasi gara jada.

Ondoren datorrena ere ez da samurragoa. Bi eskola ezberdinetan, bata erlijiosoa eta bestea ikastola jator peto-petoa, emaitza berbera jaso nuen ikasleekin euskal idazleez solasean ari nintzela: ezin zituzten hiru izen esan. Bernardo Atxaga ez al zuten ezagutzen galdetuta, erantzuna ezezkoa. Bakarren batek astindu zuen burua goiti-beheiti, agian besteei kontra egitearren. Kirmen Uribe? Berdin.

Izan ere, ikaragarria da menderatzen gaituzten bi estatuek gure hezkuntzan duten erabakimena: Iparraldean Parisek ikasgaien %100 kontrolatzen du; Hegoaldean %55 Madrilen esku dago. Aktore ospetsu batek kontatzen zidan oraintsu hiru antzerki obrekin dabilela egun, baina ezin dituztela saldu udaletxeetan. Apirilean Txerri boda filma aurkeztu zuten Donostian, zuzendari eta aktoreen presentziarekin, eta ez zen ia ikuslerik agertu.

Harrigarriena da asmo baten iragarpenari sekulako kobertura ematen zaiola; besterik ez da Korrika, aurrerantzean gure eguneroko bizitzan euskara maila guztietara hedatuko dugun promesa. Baina gero, asmo hau egikaritzen hasten garenok isiltasuna eta indiferentzia baino ez dugula aurkitzen hedabideetan. Aspaldikoa da gure ikusezintasunaren kexa, Andu Lertxundik maisuki borobildu zuena: «Egun euskara ia ikusezina da ofiziala den euskal eremuan, eta ezinikusia zaio ofiziala ez den lurraldeetan».

Oihan Vegaren ondorioak bide beretik zihoazen Goiena atarian egindako agerraldian: ikasleei hamar abesti aipatzeko eskaturik, bi baino ez ziren euskarazkoak izan. «Euskal musikarekin zer gertatzen den landu nahi ikasleekin, zergatik ez duten bozkatzen, zergatik ez duten entzuten, zergatik ez duten erosten. Arazo handi bat dauka euskal musikak».

Erreportaia bat ikusi dut ETBko albistegietan, hemen dabiltzan turistei buruz. Esatariak dio: «Gaur euskal kultura ezagutzeko aukera izan dute». Adi jarri naiz, zer ote zen hori. Hiru gauza, finean: sukaldaritza (pintxoak jan dituzte), kirola (zesta-puntan aritu dira arratsaldez), eta festak. Kulturaren turistifikazioa, ikuskizunaren errazkeriari men eginez. Ostalaritzan oinarritutako kultura promozionatzen da, non herrietako tabernak gainezka dauden eta liburu aurkezpenak hutsik. Non garagardoak ehundaka milaka saltzen diren, eta gure liburuak zientoka, banaka, apurka.

Arazo estruktural bat nozitzen du euskal kulturak, plangintza politiko baten ezak ekarri duena; ez da krisi arazoa soilik, salmentak lupetzeratu dituena. Edo okerrago: plangintza politikoa badago, baina gure kultura ezabatzea helburu duena. Gaur ia ezinezkoa da euskaraz kultura egitea, eta egindakoa plazaratzea, ikusgai bihurtzea.

Izan ere, kultura esaten dugunean zertan pentsatzen du jendeak? Kultur etxe erraldoi batean, ala kanta bat du gogoan? Musika bat, poema bat, bihotza sutan jarri zion hura, edo liburu bat, nerabezaroan begiak ireki zizkiona?

Gaur Euskal Herrian badira 80/100 sortzaile bikain alor guztietan, antzerkigile, margolari, dantzari, nobelagile, pentsalari, musiko, konposatzaile, bideogile, gidoilari... Edozein naziok hartuko lituzke zoratzen, lan egin dezaten serio, sakon, ongi babesturik. Nola bizi dira hemen sortzaileak zementuari eman zaion dirurik gabe? Hiru milioi kostatzen den kultur etxe zantar batekin soilik ordaindu litezke 24.000 euroko 125 soldata urtean. Kultura fosilak daude, eta kultura biziak; sortzaileak dira bizitasunaren berme bakar kulturan.

Hemen kultura kontsumista baten promozioa lehenesten da, eta kontenido-sortzaileak baztertzen. Nola da hori posible? Zein kultura aurkituko dugu sortzailerik gabe, sortzaileak babestu gabe? Kultura folkloriko bat, museistikoa, non gastronomia nekatzeraino promozionatzen den, gure kulturaren gailur eta eredu bihurtzeraino. Hitzik gabeko kultura, sabela betetzen duena soilik, eta burua husten. Iritzi kritikorik gabeko kultura, planteamendu berririk gabea, tripa-zorrien homologazio hutsa bilakatu dena. Jan-edan egiten duen herria bilakatu gara, baina gutxi pentsatzen duena, gutxi eztabaidatzen, psikologikoki oso ahula, auto-estimarik gabea, konplexuz betea.

Zein herrik, bestela, osasuntsu dagoenak, utzi ditzake hiltzen, desagertzen bere sortzaileak?]]>
<![CDATA[Luma, bisturia eta pintzela]]> http://www.berria.eus/paperekoa/1883/030/002/2015-04-16/luma_bisturia_eta_pintzela.htm Thu, 16 Apr 2015 00:00:00 +0200 Pako Aristi http://www.berria.eus/paperekoa/1883/030/002/2015-04-16/luma_bisturia_eta_pintzela.htm azkena kontatu zidala: «Etxeko izakirik garrantzitsuenari eskaintzen zaio gelarik handiena. Herri kapitalistetan izaki garrantzitsuenak garajean egiten du lo». Asmakizuna erraza zen: autoa. Ez da hitzez hitz horrela izango Galeanok idatzitako aforismoa, ahoz aho bidaiatzen duen literatura bat erdietsi zuelako bere azken urteetan, gaztetako uholde kreatiboa urteekin zorrozten, mehetzen eta zehazten joan zen heinean. Hori zuen meritu ikaragarria: errealitateari buelta ematea denok ulertzeko moduan, pentsatzera ere ausartzen ez ginen gauzak zaplazteko baten moduan orriratzea, baina inoiz galdu ez zuen (eta ziurrenik bere nortasunaren oinarri tinkoena zen) gozotasun batean bildurik. Bere lumak pentsarazi egiten zizun; Galeano maitatu egiten zenuen, zergatik jakin gabe. Edo bai: beti galtzaileen ondora lerratu zelako, eta haien ikuspuntutik ematen ziolako historiari errepasoa.

Oso gazterik, 30 urte edo zituelarik, anti-kapitalismoaren biblia idatzi zuen: Las venas abiertas de América Latina. 2000. urtean Venezuelara bidaiatu nuenean ministro-orde baten bulegoan ikusi nuen liburua. Egun haietan Hugo Chavez presidentea agertu zen telebistan, liburua eskuetan zuela; luze hitz egin zuen bere mamiaz. AEBetako garaiko presidente Bill Clintoni bidali ziola opari esan zuen. Liburu kanoniko hau, hizkuntza askotara itzulia, Hego Amerikako unibertsitate guztietan ikasi beharreko ezinbesteko testu bilakatu da, hala egiten den ez dakidan arren. Hartu nuen, eta zaila zen irakurtzeko, dokumentatua, ekonomiaz, giza-harremanen botereaz, dominazioaren mekanismoei buruzkoa, baina eskuetan dar-dar egiten zizun; sentitzen zenuen han zegoela inongo testu liburuk kontatuko ez zuena, inperialismo politiko zein ekonomikoak beti ezkutatu nahi izan zuena.

Geroztik, urte askotan, beti poza ematen zidan Galeanoren liburu berri bat erosteak. Bazenekien gauza asko ikasiko zenituela, begiak irekiko zizkizula, adimentsuago egingo zintuela. Zure iritzi kritikoa bazkatuko zela dotore idatzitako orri haietan. Zenbat liburu gogoangarri: Patas arriba: escuela del mundo al revés, El libro de los abrazos, Memoria del fuego. Eta zenbat esaldi ahaztezin: «Fruituak ematen dituzten arbolak dira harrikadarik gogorrenak jasaten dituztenak», edo «Karitatea umiliagarria da, bertikalki eta goitik gauzatzen delako; elkartasuna horizontala da, eta elkarren errespetua dakar».

Ez du hutsunerik utziko Galeanok gure bizitzan, betetasun eder bat baizik, ezinbestekoa. Luma zuen berezia, batzuetan bisturi gisan erabiltzen zuena, pintzel bat bezala bestetan.]]>
<![CDATA[Difuminazio baten kronika]]> http://www.berria.eus/paperekoa/1832/024/003/2015-04-05/difuminazio_baten_kronika.htm Sun, 05 Apr 2015 00:00:00 +0200 Pako Aristi http://www.berria.eus/paperekoa/1832/024/003/2015-04-05/difuminazio_baten_kronika.htm Idazleak ikastetxeetan kanpainaren barruan 9-10 urte bitarteko haurrekin solasaldian. Zenbat liburu argitaratu ditudan galdetu zidatelarik, ez nekiela erantzun nien, espetxean dagoen lagun bati bidali nizkiolako denak. Zergatik zegoen espetxean jakin nahi izan zuten. ETAn ibilia zela aipatu nien oso gainetik, gaiari garrantzi gehiago eman nahi ezta. Orduan batek eskua altxa zuen, serio, galdetzeko: «Zer da ETA?». Batzuek bazekiten zeozer, eta hitz solteak bota zituzten, «enkaputxatuak», «presoak», «bonbak», «gaiztoak», «gaiztoak... bueno, según!».

Zer da ETA? Galdera ona, edozein mutu uzteko modukoa. Nik hamar urtekin ETA zer zen ba ote nekien pentsatu nuen. Bai, banekien. Orain ba ote dakit? Denboran atzera bota ninduen, deblauki, umearen galdera harrigarriak.

Egin dezagun jolas denborarekin. Franco diktadorea hilzorian dago, eta honela mintzo zaigu etorkizuna igartzen duen aztia: Berrogei urte barrueuskaldunok euskaraz bizi nahi dugu dioten manifak antolatzen jarraituko duzue, euskararen normalkuntza oztopatuko duten 700 salaketa baino gehiago egongo baitira epaitegietan; udaletxeak bandera espainolez beterik egonen dira; ETAren biktimak omentzen emango dituzue urteak eta urteak, eta haien izenez bataiatuko dituzue polikiroldegi eta liburutegiak; independentzia lortzeko hiru erreferendum egin beharko dituzue, etsaiak zuen herrian eragin dituen hiru zatiketa bakoitzeko bana; Madrilek esango dizue arrantzaleek noiz atera behar duten berdeletara; Espainiako konstituzioa ez duzue onartuko, OTANi uko egingo diozue, baina biak inposatuko zaizkizue...

Euskadi izango da euskalduntasunaren Liliput-herria, Nafarroa aparte joango da, halere Espainiak konbokaturiko 48 hauteskundeetan parte hartuko duzue zerbait historikoa egiten ari zaretelakoan...

Eta euskaldunok, gure herriarentzat askatasuna nahi genukeenok behintzat, barre-algara itzelak egingo genizkioke aztiari, eta esango: Ez, ez, guk ez dugu nahi horrelako Euskal Herririk, guri ez digute ziririk sartuko, euskara ez da negoziablea, Nafarroa bezala, autodeterminaziorik ez dugu nahi, independentzia zuzena baizik, ETAri erretiratzeko esango diogu, bandera espainolik ez da jarriko gure mastetan, ez dugu horrelako demokraziarik nahi.

Orain, ordea, algara horiek izotz bihurtu dira gure aurpegi akartonatuetan. Irri egiteko aholkatzen zaigun arren, irabazi egingo omen dugulako, nik ez dut motibo askorik aurkitzen. Normalizazio deitzen zaio gure arazoen despolitizazioari. Bizikidetza dominazioaren desagerpen kontzeptuala baino ez da. Eta bakegintza kontakizun historikoaren ezabapena bihurtu da. Euskal Herria da biktima historikoa Espainiarena eta Frantziarena, Mikel Erauskinek ongi esan zuen bezala: Espainiaren eta Frantziaren presentzia hutsa, presentzia bera da biolentzia nagusia Euskal Herrian. Baina biktima indibidualek ordezkatu dute min kolektiboaren tokia. Eta, azkenean, gure nahasmenean are gehiago deskolokaturik utzi gaituen argumentario historiko oro iruntziz, Espainia bihurtu da euskaldunon biktima, Espainiaren proiektua (konkista, okupazioa eta menperakuntza) defendatzen zuten zibil eta armatuak izan dira erasotuak, irainduak eta inexistentziaren ertzeraino bultzatuak.

Laster, oso denbora gutxian, ia ezinezkoa izango zaigu haurrei esplikatzea ETA zer izan zen, zertarako sortu zen. Zaila izango den bezala agertzea euskal presoak deituriko jende multzo hori zer den, nola iritsi diren Espainiako espetxeetan 25, 30 edo 40 urte igarotzera; zer egin zuten, nondik zetozen. Hemen demokrazia baldin badago, zeren aurka altxa ziren bada ero haiek? Gatazkaren tuneletik ateratzen ari omen gara; a, baina, ETA zen gatazka? Ez baitut ikusten Espainiaren/Frantziaren tuneletik irtetzen ari garenik.

Dena den, herri bat menderatuta egotea ez da gauzarik okerrena, menderatua dagoela ez konturatzea baizik. Edo zerbait larriagoa: menderatuta gaudela jakinda ere (hainbat buruzagik aipatzen baitute tarteka), ez bageunde bezala jokatzea. Egoera bat, non gure ekimen neuralgiko guztiek etsaiaren onespena behar duten, inpotentzia estaltzeko ekimen ugari sortuz; energia sozialaren errutinazko pilaketa, astero, hilero, indar politikoaren ausentzia ordezkatuz. Eta hori guztia ahazturik Espainiak oparitu dizkigun erakundeak, denak (udaletxe, Aldundi, Jaurlaritza) ez dizkigula gu askatzeko eskaini, hobeto lotuta edukitzeko baizik.

Bitartean jarraitzen dugu kontzeptu bati lotuta, erabakitzeko eskubidea, zeina Katalunian lurperatua, gainditua eta obsoletoa geratu den, Hector Lopez Bofill-en hitzetan: «Hurrengo pausoa ezin plantea genezake erabakitzeko eskubidearen eremuan, akituta geratu da. Azaroaren 9koak garbi utzi zuen figura hori ez dela gauzatuko espainiar konstituzioaren baitan; pantaila hori gainditu dugu, orain geratzen den aukera bakarra da aldebakarreko haustura, alde bakarreko sezesio aldarria, independentziaren aldebakarreko deklarazioa». Hildako proiektu politiko bati lotuak gaude, eta hori bultzatzen dutenen hantustekeria izugarria da: haienera makurtzen ez den oro baztertzen eta marjinatzen dute, herri honetako jendarte eta mugimendu konprometitu eta eder asko isolatzen, akatsa non dagoen modu arrazionalean esplikatu arren.

Johan Galtung-ek hiru bortxa mota bereizten ditu: estrukturala, bortxa zuzena eta esplizitua, eta kulturala edo sinbolikoa. Bortxa estrukturala desagertu egin da, kolonizatuak garela onartuko bagenu hemen kolonizatzaileak daudela suposatuko bailuke, eta ez gara horiek seinalatzera ausartzen. Bortxa kulturalik ere ez dago, erdaldunak erakarri ezina baizik. Zein geratzen da? Hori bera.

Itzul gaitezen denboraren jolasera. Hamar urte barru galdera bota zuen umeak 20 izango ditu, eta oraindik manipulatu gabeko bere adimenean zabor asko botea izango da ordurako; argi eta zentzu-izpi batzuek ere bai. Teoria bat egina izango du ETAri buruz. Haren hitzak entzutea aski litzateke asmatu dugun ala erratzen darraigun jakiteko.]]>
<![CDATA[Zer gertatu zen euskal presoekin?]]> http://www.berria.eus/paperekoa/1832/028/003/2015-02-01/zer_gertatu_zen_euskal_presoekin.htm Sun, 01 Feb 2015 00:00:00 +0100 Pako Aristi http://www.berria.eus/paperekoa/1832/028/003/2015-02-01/zer_gertatu_zen_euskal_presoekin.htm
Bigarren mezuan, ordea, onartzen zuten ez dutela asko espero Madriletik; gobernu aldaketa bat gertatzen bada soilik etorriko omen konponbidea. Podemos aipatzen zuten batzuek, besteek kalean sumatzen omen den iraultza giroa. Baikorrenek, pentsamendu magikoa atxekirik, hau izango dela azken urtea, azken manifa.

Hirugarren ideiak, aldiz, lehen ideia ukatzen zuen: Hiritarren esku dagoela konponbidea, gizartearen parte hartzearekin lortuko dugula. Eta anabasaren erdian esaldi bat, leiv motiv baten gisara: «Gu etortzen ez bagara, gauzak ez dira inoiz aldatuko». Berehala piztu zidan galdera: «Gu hona etorrita, gauzak aldatuko al dira, bada?».

Kasuistika historikoari tira eginda, zenbat aldaketa etorri dira azken hamarkada hauetan manifestazio baten ondorioz? Manifestazioak ez ote dira, dagoeneko, politika antzu baten azken gotorleku, ezintasunaren apaingarri eder, lorpen gabezia larri baten tapaki? Sektore askotatik kritikatu da, aspaldian, manifestazioen modeloa, adierazpen politikaren hutsala, eta are gehiago: ez al da bihurtu etsaiari gure beharrak zeintzuk diren agertzeko modu anti-estrategiko bat?

Euskal Herrian iritsi da une bat, non, manifestazioak baliagarriagoak bihurtu diren parte hartzen dutenentzat, helburuak lortzeko baino. Hor baretzen du urduritasuna zerbait egiteko grina daukanak, hor gozatzen du gogo mikaztua hankasartze estrategikoak burutu dituen buruzagiak, hor estaltzen du inoperantzia aginte postutik ezertara ausartu ez den agintariak, hor zuritzen dira behiala borreroen kolaboratzailetzat hartuko genituzkeen politikoen historialak, hor du irabazten egun batzuetako ospea inongo sentiberatasun nazionalik ez daukan ospetsu mediatikoak, jendetzaren abaroan gordetzen du bere burua egiari izu basatia dion horrek ere. Baibaitaki leihoan, bakarrik, herri honi begira zinez mintzatu beharko balu, hau esanen lukeela: «Ez daukagu ideiarik ere presoak nola askatu! Ez dakigu zer egin! Ez daukagu zer egin, gure eskutatik kanpo geratu zelako haien zortea!».

Agian ez genieke halako garrantziarik eman behar euskal presoei, zeren funtsean, senideak kenduta, gainontzeko biztanleek oso minutu gutxi eskaintzen dizkiete urtean zehar haien gogoetetan. Politikoek, zer esanik ez. Afektazio operistikoaren antza hartzen dute presoen aldeko antzezpen kutsuko soflamek. Estrategikoki baliagarria litzateke sostenuto-aren bibrazioa murriztea, etsaiak ez dezala pentsa oso garrantzitsuak direnik guretzat, bere estrategia bakarra gure beharrak ezagutzea eta haiek zapuztea baita. Ozenen aldarrikatzen duguna, huraxe izango zaigu lortzea zailen.

Euskal preso bat prentsan agertzen den bakoitzean argi gorri bat pizten da espainolen burmuinean, gaitzespen txirrin bat entzuten dute belarrietan. Eta ez da mendeku kontua, hemengo politikari irudimen gutxikoek etengabe aipatzen duten gisan. Ez da mendekua, menpekotasuna baizik. Menpekotasuna da Espainian gurekiko harremana ulertzeko daukaten kode semantikoa, menpeko gisan soilik ezagutzen gaituzte. 500 urtez zerbaiten jabe denak oso ongi daki nagusi gisan portatzen, eta bere propietatekoa dena bere lekuan jartzen. Menpeko gisa portatzen garen heinean soilik emango digute bakea. Bestela, gerra. Baina ez da mendekua, harreman historikoen ondorioa da. Estatu batek ez du inoiz mendekurik bilatzen; menpekotasunak irautea baizik. Hori du helburua.

Eta badakite presoak ez direla edonor; zer, eta ustez menderakuntza hori ezabatu nahi izan zutenak dira, Espainia armen bidez makurtu nahian. Intentzio txar guztiak zeuzkatenak; indarrak gaizki neurtzea, horixe euren errua. Oso garbi daukate armen bidez lan politiko bat burutu nahi izan zutela. Ana Iribarrek berak argi aitortu du hau urtarrilaren 23ko elkarrizketa batean. Horregatik, presoen arazoa bere testuinguru politikoaz desjabetuz giza-eskubideen kontu soil bihurtzeak kausa ahuldu baino ez du egiten, beste dimentsio batera darama, kasik zorigaitz naturalen aurrean aktibatzen den laguntza humanitarioaren esparrura.

Ahaztu ditzagun euskal presoak; egin dezagun simulazio kolektiboko ariketa bat bost urtez, ez ditzagun goraipatu bertso-bazkari, tortilla lehiaketa edo jaietako egitarauetan, gera bitez manifestazioak garai antzu baten isla erakusteko ekintza antropologiko gisan.

Ez dezagun informatu ezta aske geratzen doazenei buruz ere, bakoitzaren herrian salbu. Izan dadila zerbait oso lokalista, ez nazionala. Desaktibatu dezagun presoek espainolei eragiten dieten pozoin gisako mikaztasun hori. Ezer ez dira guretzat, hor konpon, ez zaigu jadanik zipitzik inporta, aspertu gaituzte kokoteraino.

Aspertu ditzagun espainolak gure indiferentziarekin, ikus dezaten ez daukatela gu, alde horretatik, mintzeko aukerarik. Ez dagoela hor puntu neuralgikorik.

Joango dira soltatzen lehenago, gure oraingo presioarekin baino, ez zalantzarik izan. Presioak, izan ere, bideratu dezake laguna zure alde jartzera; baina etsaia, etsaia gotortu egiten du presioak are gehiago, zure aurka. Bitartean joan gaitezen gure menpekotasuna murrizten, epeak gaindituz bat-batekotasunaren bidean; ez daukagu urte askoz gehiago itxoiterik. Horrek salbatuko ditu euskal presoak bakarrik ez, euskara ere bai, kultura, industria eta herri gisa egiten gaituen guztia, arazo nazionalaren ondorio baitira denak. Aldebatekotasunaren apustua oso ona zen askatasunerantz zuzendu balitz, eta ez sisteman integratzera. Ahalmen infinitua zeukana murriztua geratu da, tamalez, tristeki kamustua.

Presio eraginkorra egiteko adina indarrik ez badaukagu, izanen dugu deskonpresio sineskorra antzezteko behar den adimenik?]]>
<![CDATA[Orduan atera izan bagina]]> http://www.berria.eus/paperekoa/1832/028/003/2014-12-07/orduan_atera_izan_bagina.htm Sun, 07 Dec 2014 00:00:00 +0100 Pako Aristi http://www.berria.eus/paperekoa/1832/028/003/2014-12-07/orduan_atera_izan_bagina.htm
Egoera berbera, jarduera ezberdina; herri emantzipatuak erantzun bat ematen dio, eta herri lokartuak beste bat. Emaitza txarrak guretzat.

Parekotasun beretsua dute, gaur, Bartzelona eta Gasteizko parlamentuek botere banaketari dagokionean. Katalunian independentistek duten bozka kopuru (eta nazionalista espainiarrekiko alde) beretsua dute euskal alderdi abertzaleek, baina han, PP eta PSC baztertuz independentzia ezartzeko puntura iritsi direlarik, hemen gure politikako gauza garrantzitsuen erabakimena PP eta PSEren esku utzi dute, ezberdinen arteko harremanen falazia irentsita. Egoera berbera, jarduera ezberdina; emaitza txarrak guretzat.

Alabaina, izan zen garai bat 2012an, krisiaren gogorrenean, ikara larri batek gure bihotzak jo zituenekoa. Gure arteko zutabelari asko izan ziren (Andoni Egaña, Maddalen Iriarte, Javier Vizcaíno, Jon Azua, Alots Gezuraga, Xabier irujo) aldarrikatu zutenak Espainiatik lehenbailehen ateratzea hobe genukeela, eta kanpoko batzuk (Salvador Sostres, Iñaki Gabilondo), ikara agertu zutenak gerta zitekeenaz. Politikoen ahotan ere ibili zen ideia. Baina PNV encaje berri baten bila abiatu zen, independentzia desencaje bat dela ahaztuta, eta ezker abertzalea ideien gatazka demokratikorako prestatu zen. Biak ala biak Espainiaren marko menderatzailean kokatutako ekimenak.

Orain datoz lantuak eta ezintasunak. Iñigo Urkullu triste, Raxoyk ez diolako erantzun ere egiten; Pernando Barrenak egia latza aldarrikatu du, Espainiak ez omen du guretzat eskaintza demokratikorik, eta ez omen du izango inoiz. Zein zirkunstantzia bereziren zain dago herri hau, Espainiatik bereizten hasi behar duela erabakitzeko? Zeren zain?

Hitzaldiak leku zoragarriak dira jendeak pentsatzen duena entzuteko. Eta ideia bat nagusitu da aspaldian: gure politikoek ez dutela ezertarako balio. Oztopo eta zama direla edozein mugimendu eta aurrerapen kausitzeko. «Noiz hasi behar dute politika egiten eta gauzak lortzen?», galdetzen dute, «denbora galtzen ari gara, eta jendea aspertzen, frustratzen». Alkate izandako bati entzun nion esaten gai nagusiekin politikoek ez dakitela zer egin, eta uzteko herri honi bere bidea garatzen, dedika daitezela kudeaketan zorrik ez lagatzera, eta kitto.

Herri hau egonkortasun estrategiko jarraitu bat erdietsi ezinik dabil. Alderantziz izan beharrean, gero eta gehiago agertzen zaigu Euskal Herria Espainiaren (eta Frantziaren) zati bezala, eta Madril gure proposamenak aurkeztu beharreko ezinbesteko abiapuntutzat: Kongresuaren aurrean euskal politikoek ateratzen dituzten argazki tristeak horren adibide, berriki Trebiñuren integrazioa eskatuz egin dutena, esate baterako. Eta harrigarriena da argazkiko gehienak irribarrez agertzen direla, euren menpekotasunaz harro baleude bezala.

Konplexuz beterik gaudela, Stockholm-eko sindromeak jota, zioen beste batek: hedabide abertzaleetan unionista sutsuei, espainiar nazionalista gotorrei aspaldian eskaini zaien espazioa adibide; GAL-eko sortzaile baten liburuaren promozio lotsagabea kasurik larriena.

Euskal Herria euskal hedabideetatik desagertu da. Katalunian ez bezala, non interes nazionalaren araberako politika komunikatibo bat landu duten, hemen agenda informatibo espainola jarraitzen dute. Kapital espainola duten hedabideei suposatzen zaiei eginahala, baina euskal hedabide publikoek zein pribatu-abertzaleek gauza bera egiten dutela ikustea egunero tristura handia sortzen duen akatsa dela deritzot.

Egun normal batean burutu nuen ikerketaren arabera, iritzi artikuluen %85etan Espainiako gaiak eta pertsonaiak aipatzen ziren. Lurralde zatiketa gure kazetariek bizi-bizi mantentzen duten paradigma da: Nafarroaz ez zaigu ezer kontatzen inon, kasik bertara joan behar duzu, Gaztelu enparantzan kafe bat hartzera; Iparraldea… Ai Iparraldea, non zegoen? Teleberrietan, berriz, inguruko pare bat albisteren ondoren berehala entzungo duzu: «Lau pertsona hil dira sute batean… Sevillan». Donostiako ez dakit zer kontatu ondoren, «istripu larria izan da Medina del Campon». Espainiako probintzia gisan erakusten da Euskal Herria euskal telebistan.

Akzioa-errepresioa-akzioa zena gaur ilusio-frustrazio-ilusio bilakatu da, Gure esku dago Kilometroak-en gisan urtean behingo ekitaldi bilakatu den honetan, kanpo-eder, barren-huts. Estetika baino ez du hartu Kataluniatik; non daude han ibili diren milaka bolondres, herriz herri, independentziaz pedagogia egiten? Eta ideiarik makurrena orain sozializatu da: indar metaketaren garaian euskarak berak enbarazu egiten duela eta isildu behar ditugula bere aldeko exijentziak. Normalizazioaren izenean gure nortasunaren ezaugarri guztiak baztertzen ari gara, zalantzarik bazegoen ere zeinen herri desideologizatua garen.

Hau ez dela normalizazioa, baizik eta entregismoa, entzun nion urte askotan borroka arriskutsuetan ibili den bati, eta hitzaldi aretoa bat etorri zen azken ondorioan: ez genuela normalizatuak izan nahi Espainiako sistemaren barruan.

Hiru urte hauetako kronika… Orduan atera izan bagina, gaur estatuen arteko negoziazio bat martxan egongo zen, euskal presoak askatzeko. Euskal estatuak baldintza ekonomiko batzuk adostuko zituen Espainiako eta Frantziako estatuekin. Gauza konkretuak lortzen dituzten presidenteen argazkiak ikusiko genituen; utzi argazki eta ekitaldi sinbolikoak Arte Ederretako performance zaleentzat.

Hiru urte daramatzagu hainbeste miresten dugun Kataluniak egiten dituen gauzen aurkakoak eginez, eta ohartu ere egin gabe. Geure kalterako. Integrazio berri honen lupetzetan oinak gero eta gehiago hondoratzen ditugun minutu bakoitza izango baita gure kalterako.]]>