Premiazkoak ez direlakoan

Zapi higienikoek eta tanpoiek %20 dute gaur egun BEZa Ipar Euskal Herrian. Atzera bota berri dute premiazko produktuen kategorian sartu eta %5,5era apaltzea proposatzen zuen lege zuzenketa. Eztabaida piztu du erabakiak, eta gaiak dituen tabuak inarrosteko balio izan du.
BERRIA

Nora Arbelbide Lete. Ainara Arratibel Gascon -

2015eko urriak 24
Printzipio kontu bat. Zapi higienikoen eta tanpoien BEZa apaltzeko egindako lege zuzenketa ez duela sostengatuko azaltzerakoan, hori izan du argumentu nagusi Christian Eckertek, Frantziako Aurrekontuen Estatuko idazkariak, gobernuaren izenean. Hala, BEZa %20an atxiki behar dela bozkatu zuten, hain zuzen, diputatuek, Finantza Legea bozkatzen ari zirela. Urriaren 15a zen, 00:30. %20 da BEZ maila gorena. Defendatu zuten produktu horiek ezin zirela premiazkoen kategoriara pasatu eta %5,5era apaldu. Bereziki janaria sartzen da kategoria horretan. Beti badirela arrazoiak BEZa apaltzea eskatzeko, dela «harpeen edo aisialdietako parkeetako sarrera prezioetan» ere, baina guztientzat ezetz orokor bat erantzutea erabaki dutela azaldu zuen Eckertek. Hilekoari lotutako produktuekin, 55 milioi euro irabazten ditu urtean Frantziako Estatuak, eta hori ezin duela galdu esan zuen. Bizarra mozteko hagunaren BEZa eta haurren xatarrena ere %20 dela saiatu zen argudiatzen.

Atzera botatze hori ahuntzaren gauerdiko eztula izanen zela uste ukan zutenei, ordea, biharamun haserretua agertu zaie. Printzipio kontu batengatik, hain justu, tanpoi eta zapi higienikoak premiazko produktu gisa onartu behar direla adierazi zuten askok. Sare sozialetan eta komunikabideetan eztabaida sakona eragin du lege zuzenketaren atzera botatze horrek. Interneten zernahi bideo eta erreportaje biderkatu dira. Gaiaz eskandalizatzeko, gaiaz irri egiteko edo aholkuak emateko ere. Biderkatu dira, adibidez, hilekoaz babesteko, baginan sartzen den koparen aldeko gomendioak. Askok uste dute hori dela aukera ekologikoena eta osasuntsuena, BEZ garestiaren ondoriorik ez jasateaz gain. Badira bere alde txarrak izan daitezkeenak ere ezkutatzen ez dituzten bideo praktikoak ere. Gorputzarekiko norberak daukan harremanei lotuak direnak.

Azkenean, BEZ kontu hotz bat izan behar zena, laster, emazteak bere gorputzarekin duen harremanaz mintzatzeko eta tabuak kentzeko gaia ere bilakatu da. Osez le Feminisme kolektiboak, adibidez, Sangtabou.fr webgunea sortu du hilekoez existitzen diren usteak inarrosteko eta jakin beharreko guztiak azaltzeko. Sare sozialetako eragile Georgette Sand talde feminista ere ibili da informazio emaile lanetan. Poztu da, hain zuzen, lege zuzenketa atzeratze horrek eragin duen oihartzunaz: «Argi da hilekoaren inguruan zinezko elea eta izpiritu askatze bat gertatzen ari dela. Orain eginahalak eginen ditugu emulazio hori ez dadin ahuldu», azaldu du Flora Pajonek, Georgette Sand kolektiboko kideak, nahiz eta ez duen ahanzten diputatuen jarrera lege zuzenketa horri begira: «Izugarrizko ulermen eskasa gelditu da agerian. Dirua dute nabarmendu, osasun publikoko kontu bat delarik».

Georgette Sand izan da lege zuzenketa horren aurkezpenaren jatorrian. BEZ apaltze horren aldeko izenpetze kanpaina bat hasi zuen, eta 17.000 sinadura bildu zituen. Kanpaina horretan oinarriturik zuen lege zuzenketa aurkeztu Catherine Coutelle diputatuak. Coutellek, preseski, lege zuzenketa aurkezterakoan, bazituen bere argumentu propioak ere. Preserbatiboen BEZ zerga apaltzea erabaki zuen Frantziako Gobernuak, duela bi urte, %7tik %5,5era; hiesaren aurkako borrokaren aldeko erabakia zela esplikatu zuen.

Aldi honetan, ordea, borroka ez zuten hain argi, irudiz. Badela lan oraindik, horrekin bat dator Colette Capdevielle Baionako diputatua. Sostengatu du lege zuzenketa: «Hain da begi bistakoa. Horren aurka izatea itxuragabekeria bat da. Ez liteke ez eta eztabaidatzerik ere». Damutu da gisa horrelako eskaerak diputatuen gehiengoak hain «arinki» tratatzea. Artetik errateko, arinkeria bat ere egin zuen Capdeviellek berak: nahiz eta alde izan, ez zuen bozkatu zuzenketaren alde. Ez, ez zuelako nahi, edo ezin izan zuelako, baizik eta bozkatzeko unean huts egin zuelako. Asanblean zegoen, baina une horretan gelatik atera zen: «Ez nintzen ohartu bozkatzeko unea zela. Zinez zozoa da». Legearen bigarren irakurketa eginen da azaroan, eta orduan hurbiletik zainduko du gaia; hori segurtatu nahi izan du Capdeviellek.

Georgette Sand kolektiboa, ikusirik diputatuen jarrera «etsigarria», jadanik Europari begira jarri da. Eskaera zabaltzea du asmoa: «Premiazko produktu bat zer den argitzen duen dekretu bat lortzea dugu nahi; eta dekretu hori higieneari lotutako ekoizpen guztiei zabaltzea. Zer zaigun ezinbestekoa eta zer ez. Ahate gibelak eta Coca Cola bezalako edariek %5,5 dute BEZa. Zergatik horrelako ezberdintasunak? BEZ tasen mekanismoa dugu berriz azterraraztea nahi».

BEZ kontuetan Europa eragile zuzena da. BEZ apaltze edo goititze kontuetan sektore ezberdinetako presioek eragiten dutela argi du Pajonek, eta Georgette Sandek ere presio lan hori egin nahi duela dio garbiki. Ekonomia eta finantzako Europako batzordekide Pierre Moscoviciren kabinetekoekin hitzordu bat eskatua dute. Eta, horrez gain, Europako beste herrialdeetan gai horretaz ari direnekin ekintzak bultzatzeko asmoa dute.

Hegoaldean, %10

Arazoa ez da Ipar Euskal Herrikoa eta Frantziako Estatukoa. Desorekak denetan aurkitzen dira. Euskal Herrian bertan, Hegoaldean halako produktuen BEZa %10 da 2012tik. Ordura arte produktu horien BEZa %18 zen, produktu arrunten barruan. Espainiako Gobernuak %21era igo zuen luxuzko produktuen BEZa, eta hori baliatu zuen, aldi berean, hainbat produkturengatik ordaintzen zen BEZ mota aldatzeko. Hala, tanpoi eta konpresena %10era jaitsi zuen. Jaitsi bai, baina ez zuen kontuan hartu aspalditik zegoen eskaera: produktu horiei BEZa kentzea edo zerga baxuena jartzea: %4. Hain zuzen ere, Hegoaldean zerga txikiena dute esneak, ogiak, arrautzak eta frutak, besteak beste. Premiazko produktutzat hartzen direlako dute zerga hori.

Orduan, Pajonen galdera bera datorkio burura Amelia Barquini, Mondragon Unibertsitateko irakasleari: «Tanpoiak eta konpresak ez al dira emakumeontzat oinarrizko produktuak?». Egoera «bidegabea» dela uste du. «Emakume izate hutsagatik bizitzan ordaindu behar dugun dirutza izugarria da». Berez produktu horiek garestiak direla salatu du. «Baina horiek ekoizten eta merkaturatzen dituztenak jakitun daude beharrezkoak ditugula eta ezinbestean ordaindu beharko ditugula. Horretaz aprobetxatzen dira. Haien gatibu gara neurri handi batean; ez dugu ihesbiderik. Buelta eman behar zaion zerbait da. Produktu horiek ez lukete BEZik eduki behar. Ezinbestean behar ditugu. Ez dira luxu edo kapritxo bat».

Herrialde batzuetan zerga gabeak dira, justuki. Horietako bat da Kanada: uztailaren 1ean kendu zuen. Gobernua ez zegoen ados neurriarekin, baina emakume talde batek kanpaina bat abiatu zuen, BEZa kentzeko eskatuz —orduan %5eko BEZa zuten—, eta oposizioko alderdi guztien babesa lortu zuen. Gobernuak nabarmendu zuen horrekin 36 milioi dolar galduko zituela urtean, baina behartuta onartu zuen neurria. Australian eta Erresuma Batuan ere BEZa kentzea aldarrikatzen duten mugimenduak daude. Alemanian, BEZa apaltzea dute eskatzen.

Prezio zuzenak aldarrikatzeaz gain, tanpoi eta zapi higienikoen osagaiez informatua izateko eskubidea badago. Borroka hori ere martxan dago zenbait tokitan. Orenak eta orenak baginaren barnean atxikitzen den zerbait nola eta zerekin egina den jakiteko eskubide horren alde, izenpetze kanpaina bat abiatua da, adibidez, Paristik. Tanpoiak eragin txoke toxikoaren sindromearen ondorioz zangoa moztu zioten duela pare bat urte AEBetako Lauren Wassereni. Haren lekukotasunak inarrosirik abiatu zuen izenpetze kanpaina Parisko ikasle batek. Jadanik kasik 66.000 izenpedura bilduak ditu. Lauren Wasser berak salaketa jarri zuen Kotex tanpoi markaren aurka, hain zuzen, tanpoien erabilera oharrek aldarazteko eta gaiaz jendea informatzeko. Ondorioz, AEBetan ere gaiak ukan du oihartzuna. Egun, zenbait tanpoi markek txoke toxikoaren sindromearen berri ematen dute beren erabilera oharretan.

Osagaien aldetik, aldiz, deus ez da aitzinatua. Fabrikatzaileek argudiatzen dute ez direla behartuak zehaztasunak ematera. Jakina da tanpoi fabrikatzaile gehienek kotoia eta biskosa erabiltzen dutela. Polimeroak ere gehitu ditzakete. Osagai horiek baldintza kimiko fisiko onak jartzen dituzte txoke toxikoaren sindromea dakarren bakterioaren garatzeko.

Baina zer erabiltzen dute tanpoiak hain zuriak izan daitezen? Batzuek, oxigenazio bidez dute lortzen. Besteek, koloragarri urdin kimikoekin, edo kloroarekin. Eta kloroa biskosarekin kontaktuan delarik, biziki toxikoa den dioxina formatzen da. Gorputzean metatu daitekeena. Dioxinak minbizia eragiten duela baieztatua du Osasunaren Munduko Erakundeak.

Izenpedura kanpaina ez da bururatua oraindik, eta lege aldaketa aldetik ez da berririk. Bien bitartean, gaiak badu beste korapilorik ere. Georgette Sand kolektibokoek daramana hori ere: zerga arrosa deuseztatzea.

Zergaren sindromea

Ekoizpen bera emazteentzat garestiago dela salatzen ari da kolektiboa azken urte honetan. Zerga arrosa deitua du gehiegikeria, garestiago diren ekoizpen horiek arrosak baitira gehienetan. Hor ere abian jarri zuen izenpetze kanpaina bat. Hor, aldiz, legebiltzar mailan bere eragintxoa izan zuen. Kostu goititze hori zehazki zenbatekoa den argitzeko ikerketa lan egitea adostu zuten Frantziako Asanbleako diputatuek. Normalki irailaren 30erako egina behar zuen, baina ez da egina izan. Georgette Sand taldeak segitzen du hurbiletik gaia: «Ez dugu amore emanen, hori baita lortu dugun gauza bakarra». Baina, irudiz, uste baino konplikatuagoa da jakitea zehazki zein heinekoa den. Txosten bat Emmanuel Macron Frantziako Ekonomia ministroak du kudeatzen; beste bat, Pascale Boistard emazteen eskubideaz arduratzen den Estatuko idazkariak: «Bata da kuantitatiboa, bestea kualitatiboa. Irudiz, zailtasunak izan dituzte metodologia adosteko», zehaztu du Pajonek.

«Legeak berdinak garela esan arren, produktuek eta haien prezioek erakusten dute ez dela horrela, eta emakumeak diskriminazio jasaten ari direla esparru horretan», borobildu du Barquinek. Uste du markak beste egoera batez ere aprobetxatzen direla. «Gu prestuago gaude higiene eta halako produktuengatik gehiago ordaintzeko gizonezkoak baino». Adibideak ez dira eskas. Egoera produktu askorekin gertatzen ari den binarizazio prozesuarekin lotu du Barquinek. Eta ez dela hobetzen ari nabarmendu: «Lego jostailuetan eta Kinder arrautzetan emakumeentzako eskaintza sortu dute. Zein behar zegoen produktu horiek generikoki markatzeko?».

Barquinek deritzo anitzetan kontzientzia gutxi dagoela gaiaren inguruan: «Bidegabea den egoera bat, denboraren poderioz, normaltzat hartuz joan da, naturaltzat, baita emakumeen artean ere». Salatu du gizakia sozializatuta dagoela generikoki dagozkion produktuak erosteko. «Emakume askok, adibidez, emakumeentzako egindako ileak kentzeko xaflak erosten ditugu, nahiz eta jakin gehiago balio dutela. Oharkabean egiten dugu askotan, indarrean dauden genero rolek hala markatzen dutelako».

Horri planto egin eta xafla merkeenak erostearen alde egin du.

Barquinek uste du kontsumitzaile elkarteek ere gehiago egin zezaketela. Adibide gordin bat dago horren froga. Baionako Que Choisir kontsumo elkartea deitzean galdegiteko ea zer dioen BEZ apaltze horren eskaeraz, «gaia ez zaigu interesatzen» izan zuen erantzuna.

Irakurle agurgarria:

Honaino iritsi zarenez, eskaera bat egin nahi dizugu: irakurtzen ari zaren edukia eta egunkaria babestea, konpromiso ekonomikoa hartuz. Publizitatea eta erakundeen diru-laguntzak ez dira nahikoa BERRIAren etorkizuna bermatzeko. Sarean eskaintzen dizugun edukia irakurtzen duzuen milaka irakurleek proiektuari ekarpena eginda, urrutira iritsiko ginateke.

Kazetaritza libre, ireki eta independentea egin nahi dugu euskaldunontzat. Euskaraz informatzea delako gure eginkizuna, eta zure eskubidea.Lagun gaitzazu bide horretan. Idatzi gurekin etorkizuna. Geroa zugan.

Martxelo Otamendi
BERRIAko zuzendaria

Izan zaitez BERRIAlaguna

Izan zaitez BERRIAlaguna

Irakurtzen ari zaren edukia libre ematen jarraitu nahi dugu. Euskaraz informatzea da gure eginkizuna, zure eskubidea. Sareko irakurlea bazara, konprometitu zaitez irakurtzen ari zarenarekin. Geroa zugan.

Izan zaitez BERRIAlaguna
S: