Hautsez betetako paradisua

Adituek diotenez, hautsak berebiziko garrantzia izan zuen Saharako basamortuaren sorreran. Lorategi oparo bat zen garai batean, baina klima aldatuta, idortu egin zen.
Hauts fronte bat Sahararen gainean, Nazioarteko Espazio Estaziotik ikusita.
Hauts fronte bat Sahararen gainean, Nazioarteko Espazio Estaziotik ikusita. ALEXANDER GERST / NASA

Juanma Gallego -

2016ko abenduak 4

Basamortu latza eta idorra da gaur egungo Sahara, baina gauzak ez dira beti horrela izan. Zientzialariek aspalditik dakite duela milurteko batzuk oso bestelako paisaia zegoela han, eta gizakiak gai izan zirela lorategi horren abantailak profitatzeko. Baina, orain dela 5.000 urte inguru, gauzak okertzen hasi ziren, eta berde koloreko paradisuak hauskararantz jo zuen pixkanaka. Han bizi zirenek inguru berrietara egokitzeko beharra izan zuten, nahitaez.

Science Advances aldizkarian argitaratutako ikerketa batek klima aldaketa hori hobeto ulertzeko parada eman die klimatologoei. Zehazki, Saharako hautsak azken milurtekoetan Ipar Afrikako prezipitazioetan zer rol bete duen aztertu dute adituek. Eskuratu dituzten datuen arabera, duela 16.000 urte, azken Izotz Aroaren amaieran, inoiz baino hauts gehiago zegoen, gaur egun dagoena halako bi. Duela 11.000 eta 5.000 urte arteko aldian, berriz, gaur dagoen hautsaren erdia zegoen. Zeru oskarbiak eguzki argi gehiago pasatzeko bidea eman zuen, eta horrek, berriz, ozeanoaren tenperaturen gorakada ekarri zuen. Beroago egonda, ozeanoak ur lurrun gehiago sortu zuen, eta, horrekin batera, montzoi handiagoak izan ziren. Soka luze horren muturrean bizitzan blai eginda zegoen Sahara berdea topatu dute zientzialariek. Ondoren, hauts kopurua berriro igo eta basamortua nagusitu zen.

Egin dituzten kalkuluen arabera, Ozeano Atlantikoaren azaleko tenperatura 0,15 gradu igo zen. Horrenbesteko eragina izan dezake, ordea, hain tenperatura alde txikiak? Baiezkoan dago Massachusettseko Teknologia Institutuko paleoklimatologo David McGee. Ikerketan parte hartu duen adituaren esanetan, tropikoetako itsasoaren azalean diren tenperatura alde txikiek haizearen patroiak aldatzeko ahalmena dute. «Beraz, Ipar Atlantikoko tropikoetan izandako berotze txiki hori nahikoa izan zitekeen haize patroiak aldatzeko eta udako montzoian zehar Ipar Afrikara eramandako ur lurrunaren igoera sortzeko».

Ikerketa abiatzeko, duela 25 urte Bahama uharteetan bildutako sedimentuak aztertu dituzte. Ikerketak iraganeko zein etorkizuneko klima aldaketak hobeto ulertzeko bidea emango duela uste du McGeek. «Klima iragartzeko ereduak probatzeko, klimatologoek ikusi behar dute ea eredu horiek iraganean izandako aldaketak zehaztasunez erreproduzitzeko gai ote diren».

Enric Terradellas meteorologoaren arabera, atmosferan diren partikulek lotura estua dute eguraldiarekin eta klimarekin. Barcelona Dust Forecast Center erakundeko zuzendaria da Terradellas, Munduko Meteorologia Erakundeak hautsaren inguruko iragarpenak egiteko aitortuta duen mota honetako gune bakarra.

Hautsa ari du

Adituaren esanetan, atmosferan dauden partikulen %40 inguru hauts minerala da. Bi motatako eragina sortzen dute. «Batetik, Eguzkitik jasotzen dugun energia zein Lurretik espaziora bueltan doana arautzen dute. Era horretan, partikulek energiaren zati bat xurgatzen dute eta beste zati bat islatzen dute. Bestetik, hodeien eraketan ere eragina dute, eta horrek prezipitazio ereduak aldatzeko ahalmena dauka», argitu du adituak.

Europarako, Ipar Afrikarako eta Ekialde Hurbilerako aurreikuspenak egiten dituzte Bartzelonan. «Europan, normalean, ez dago arazorik, baina zenbait herrialdetan arazo larriak eragiten ditu hautsak. Afrikan, meningitis izurriteek milaka lagun jotzen dituzte urtero. Ekialde Hurbilean, hautsak bereziki Iranen sortzen ditu arazo gehienak. Laku eta akuifero asko lehortu dira, eta ondoren gelditzen den sedimentua oso arriskutsua izan daiteke haizeak barreiatzen duenean», ohartarazi du Terradellasek.

Populazio egonkorra

Iraganean hain inguru egokia izanda, normala da gizaki asko bizi izana. Andoni Saenz de Buruaga Euskal Herriko Unibertsitateko arkeologoak urteak daramatza Sahararen iragana ikertzen eta, aldi beran, gaur egun han bizi diren biztanleekiko elkartasun ekintzak sustatzen. Kultursahar.org elkartearen bidez aurrera eraman dituzte eginkizun ugari. Mendebaldeko Saharan dagoen Tiris izeneko eskualdea arakatzen dute bereziki.

«Badakigu jende asko bizi izan zela Mendebaldeko Saharan duela 8.000 eta 3.000 urte arteko aldian», esan du Saenz de Buruagak. Holozenoa da adituek ongien ezagutzen duten aroa, hau da, duela 11.500 urte inguru, azken glaziazioaren ostean abiatu zen aro epela. «Euriteak izan zirela egiaztatu dugu. Horren lekuko dira, adibidez, antzinako lekuetan bizi izan ziren gasteropodoen oskolak».

Garai horren hasieran Saharan bizi izan ziren populazioen inguruko aztarna gutxi gelditu dira; tartean, oinatz marka bakan batzuk. Duela 8.000-5.000 urteko aztarnei so, berriz, giza presentziaren datu gehiago eskuratu dituzte. «Zeramika eta hilobiak agertu dira, eta, oro har, abeltzaintzan oinarritutako ekonomiaren aztarnak. Garai horretan, tenperaturek pixkanaka gora egin zuten, eta hezetasuna gutxitu zen. Gero eta lehorte gehiago izan ziren».

Lehen saharar horiek abeltzaintzan oinarritu zuten beren bizimodua, baina ehiza eta arrantzarekin osatu zuten. «Zenbait lakutan janaria eskuratzeko aukera izan zuten. Oskolak azaldu dira aztarnategietan, eta margolanetan ere arrainak azaltzen dira». Baina nekazaritza ez zen jarduera ohikoa Saharan. «Izatekotan, noizean behingoa izango litzateke. Gaur egungo nomadek ere antzeko jardueran dihardute, euriteak direnean».

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.

Albiste gehiago

Ertzaintzaren kontrol bat, joan den maiatzean./ ©Gorka Rubio, Foku

Senideak bisitatzeko mugak: neurriak, Ertzaintzaren arabera

Garikoitz Goikoetxea

Eusko Jaurlaritzaren dekretua interpretatzeko irizpideak eman ditu Ertzaintzaren zuzendaritzak; besteak beste, ezarri du erosketak udalerrian edo albokoan egin behar direla, eta ezinezkoa denean soilik joan daitekeela beste herri batera. Senideak bisitatzeari dagokionez, ohartarazi dute «laguntza eta zaintza lanetarako» soilik dagoela onartua, ez besterik gabe bisitan joatea.

 ©Gorka Rubio / Foku

AHTa ez da 2024rako amaituta egongo, Jaurlaritzaren ustez

Lander Muñagorri Garmendia

Iñaki Arriola Garraio sailburuak esan du legegintzaldi honetako helburua Gipuzkoako zatia amaitzea dela, eta hiriburuetako sarbideak bideratzea.

Baionako ospitaleko zuzendaritzaren prentsaurrekoa. ©BERRIA

Ipar Euskal Herria «oso hunkitua dela» adierazi du Baionako ospitaleko zuzendaritzak

Oihana Teyseyre Koskarat

Erietxean ohe gehiago jarri dituzte suspertze zerbitzuan, larrialdiari aurre egiteko Plan Zuriari jarraikiz.

Ordizian, PCR probak egiten, urriaren 21ean. ©Gorka Rubio / Foku

Hego Euskal Herrrian, 1.621 positibo detektatu dira

Joxerra Senar

Egun bakarrean orain arteko proba kopuru handiena egin dute Osakidetzak eta Osasunbideak: 19.560 PCR eta test antigeno, guztira. %8,3k eman du positibo
 

Irakurle agurgarria:

Honaino iritsi zarenez, eskaera bat egin nahi dizugu: irakurtzen ari zaren edukia eta egunkaria babestea, konpromiso ekonomikoa hartuz. Publizitatea eta erakundeen diru-laguntzak ez dira nahikoa BERRIAren etorkizuna bermatzeko. Sarean eskaintzen dizugun edukia irakurtzen duzuen milaka irakurleek proiektuari ekarpena eginda, urrutira iritsiko ginateke.

Kazetaritza libre, ireki eta independentea egin nahi dugu euskaldunontzat. Euskaraz informatzea delako gure eginkizuna, eta zure eskubidea.Lagun gaitzazu bide horretan. Idatzi gurekin etorkizuna. Geroa zugan.

Martxelo Otamendi
BERRIAko zuzendaria

Izan zaitez BERRIAlaguna