Hirschmann, erreakzioaren erretorikak eta autogobernua

Bizirik balego, joan den astean 106 urte beteko zituzkeen Albert O. Hirschmann ekonomistak. Haren obra oparoaren artean bada liburu bat, lehen aldiz argitaratu zenetik 30 urte beteko dituena aurten: The Rhetoric of Reaction: Perversity, Futility, Jeopardy (Erreakzioaren erretorika: maltzurtasuna, hutsaltasuna, arriskua).

Tesia sinplea da: aldaketa sozialen aurka egiten duten indarrek hiru erretorika nagusi erabiltzen dituzte aldaketa horien aurkako argudioak emateko. Bat, maltzurtasuna: ekintza edo aldaketa jakin batek ondorio maltzurrak eragingo dituela, bilatzen denaren kontrakoa lortuta; bi, hutsaltasunarena: eman nahi den pausoak ez du ezertarako balio, ordena sozialaren egiturazko ezaugarri batzuk aldatu nahi dituelarik, hutsalak edo ez eraginkorrak izatera kondenatuta daudelako; eta hiru, arriskua: ezarri nahi diren aldaketek arriskuan jarriko dituztela aurrez lortutakoak, edota erreforma baten balizko kostua handiegia dela lehenagoko lorpenak arriskuan jartzeko.

Ekonomialari alemaniarrak hiru erreakzio historikotan antzeman zituen diskurtso horiek: lehena, Frantziako Iraultzan eta, oro har, eskubide zibilen eta legearekiko berdintasunaren aldeko mugimenduaren aurrean; bigarrena, sufragio unibertsalaren aurkako mugimenduan; eta hirugarrena, ongizate estatuaren kritikoen eta hura ahultzearen aldekoen artean.

Diskurtsook, Hirschmannen beraren hitzetan, horiekin parekatu daitezkeen kontrako argudioak sortzen dituzte aldaketa soziala sustatzen duten indarren artean. Alegia: ekintza jakin bat ez egiteak edo bultzatzeak eragingo dituela ondorio maltzurrak; martxan dauden indar historikoek bultzatzen dutela aldaketa eta, beraz, hutsala dela horiei erresistentzia egitea; eta, azkenik, lehengo eta oraingo aldaketek elkar elikatzen dutela, aurrekoak arriskuan jarri beharrean.

Hirschmannen ereduak askotariko garai, gai eta testuinguruetarako balio du, eta ohikoa da euskal politikagintzan ere horrelako argudioak entzutea. Eta, eremu horretan, seguraski autogobernuari eta erabakitzeko eskubidearen aitortzari buruzko erreakzioak ezkontzen dira ondoen. Unionismoan, ondorio maltzurren itzulpena elkarbizitzari egingo litzaiokeen ustezko kaltea da, besteak beste Eneko Anduezak (PSE) atzo bertan El Diario Vasco-n aditzera eman zuenez: “[EAJn] konturatu behar dira Kataluniako ispiluak esaten digunaz; alderdi nazionalistak beren obsesioekin tematzen direnean, kale itsuetan sartzen garela eta gizartea tentsionatu besterik ez dutela egiten”. Are gehiago: “Erabakitzeko eskubideak arazoak baino ez lituzke eragingo”. Erretorika bera konpartitu du gaur bertan Carlos Iturgaizek (PP): estatus berriaren oinarri eta printzipioek “zentzugabekeriaren, oinazearen eta konfrontazioaren bide katalanera” daramate.

Horientzat, Katalunia litzateke hutsaltasunaren (eta arriskuaren) adierazle garbiena: erabakitzeko eskubidea legeztatzeko saioak alferrik dira, eta, Espainiako Konstituzioaren 155. artikuluak frogatzen duenez, mezua argia da: kontuz orain arte lortutako autogobernu maila ez galtzearekin. Eta horixe da Jaurlaritzako eta EAJko sektore nagusiak zipriztindu dituen beldurraren errelatoa, gaur egungo praktika politikoa gidatzen ari dena.

Durangoko ispilu suitzarra

«Ados al zaude PERI 1 proiektua gelditzearekin eta irtenbide bideragarri baten azterketa abian jartzearekin, betiere, herritarren parte hartzea aintzat hartuta?». Galdera horri erantzun bat edo beste eman zioten igandean 7.077 durangarrek; botoa emateko aukera zutenetatik %28,57k. Kasu honetan, udal gobernuaren eta oposizioaren arteko lerroak marrazten du galdeketari balioa ematen diotenen eta balio hori ukatzen edo zuzenean mespretxatzen dutenen arteko arrakala. “Arrakastaz mintzo dira EH Bildu eta Ahal Dugu, galdeketa “fartsaz” PSE-EE, eta ez parte hartzera deitu du EAJk. Eta, emaitzez harago, atera daitezke ondorio batzuk kontsultatik:

Batetik, herritarrek aukera izan dutela herriarentzat garrantzia handikoa den proiektu baten inguruan iritzia emateko. Garrantzi handia, besteak beste, bere ondorioak legealdi batetik askoz harago doazelako. Herritarren parte hartze politikoa ez da mugatu hauteskundeetara, eta kanalak zabaldu dira demokrazia ordezkatzaile hori demokrazia zuzeneko tresnen bidez osatzeko. Gainera, galdeketaren aldeko sinadurak bildu dituen herri plataforma batek eta eskaera aintzat hartu duen udal batek ahalbidetu dute hori. Eta hori, jende gehiagok edo gutxiagok baliatu, osasuntsua da.

Puntu horretan, ordea, parte hartzea dago jomugan. “Abstentzio handiak (%72) erakusten du Durangok aurrera egin nahi duela erakundeen arteko adostasuna izan dezakeen proiektu bideragarri batekin”, zioen igande iluntzean Mireia Elkoroiribe EAJko zinegotziak. Baina parte hartze handiari edo txikiari buruzko eztabaida antzua da, eta, batez ere, ezin da eraman garaipen-porrot terminoetara. Hor aldagai asko sartzen direlako: gai batek sor dezakeen polarizazio maila, jokoan asko edo gutxi dagoelako pertzepzioa, udal taldeek eman eta kendu dioten zilegitasuna, herritarren politizazio maila, pandemia. Herritarrei hitza ematea da lehen pausoa, herritar askok isilik geratzea hobesten badute ere.

Parte hartze apalak ez du kontsulta bat indargabetzen, parte hartzeko mekanismoaren inguruan adostasuna baldin badago. Suitza adibide: iaz egindako erreferendumetatik bitan ozta-ozta gainditu zuten %40ko parte hartzea, 2019ko guztietan -hirutan- egon zen %50etik behera, eta 2018ko hamarretik zortzitan; horietatik bitan, parte hartzea ez zen %35era heldu. Emaitza zalantzan jarri gabe aplikatzen da erabakia.

Beraz, horrekin hirugarren ondorioetako bat da Suitzaren ikasgaia: proiektu edo politika jakin bati buruzko desadostasunen gainetik, parte hartze politikoa areagotzeko mekanismo bat adosteko beharra; prozedura bat definitzea, joko zelai bat, euskal instituzioek modu arautu batean galdeketak egin ahal izateko eta, bide batez, galdeketak alderdi baten edo bestearen agenda elikatzen duten tresnak izateari uzteko.

Duela bost urte, kazeta honetan bertan, Nicolas Schmitt Friburgoko Unibertsitateko ikerlariak zioen Suitzako sistemari egin zekiokeen kritika bakarra zela “gogoeta lan handia egitera behartzen dituela herritarrak, bozketa kopurua eta konplexutasuna aintzat hartuta”. Baina arazoa abantaila ere bada, kontuan hartuta galdeketa batek herritarra bultzatzen duela informatzera, iritzi bat sortzera eta, funtsean, gai publikoekiko interesa agertu behar izatera. Azken batean, politizatzera.

Torturaren izen bereziak: Pindado

Publico egunkariak gaur argitaratutako grabazioak torturaren izen berezi batzuk azaleratzen ditu. Ezagunagoak dira protagonistak, Perote koronela eta Pedro Gomez-Nieto kapitaina, baina gutxiago elkarrizketan aipatzen den Jose Ramon Pindado Martinez guardia zibila. Gomez-Nietok elkarrizketan aitortzen duenez, hari eta Pindado Martinezi “ia bertan geratu” zitzaien AlbertoMartin Barrios Guardia Zibilaren kapitainaren bahiketa eta hilketan parte hartu zuen komandoko “herrialde burua”. Hortaz, grabazio horretan, bere burua tortura gelan kokatzen du Gomez-Nietok, Pindadorekin batera.

Pindado 1955an jaio zen, eta Andaluziatik Intxaurrondora bidali zuten. Kontuan hartuta Martin Barrios 1983ko urrian hil zutela eta Zabalza 1985eko azaroan atxilotu zutela, bi urteko tarte horretakoak dira Gomez-Nietok Pindado inplikatzen dituen torturak. Eta epe horretakoa da Pindadok jasotako Guardia Zibilaren Ordenaren Merituari dagokion domina, bereizgarri zuriduna; 1985eko uztailean eman zioten saria. Urte horietan, ohiko praktika zen gerora tortura kasuetan inplikatuta egon diren guardia zibilak dominekin saritzea.

Beste kasu batean ere nahastu zuten Pindado: Lutxi Urigoitiaren auzian. 1987ko uztailaren 23ko goizaldean hil zuten ETA militarreko kidea. Lehenengo tiroa jaso ondoren, lurrean zaurituta zegoela jo zioten heriotza eragin zion bigarrena, oso distantzia laburrera. Exekutatu egin zuten. Bertsio ofiziala indartze aldera, ordea, frogak faltsutu eta suntsitu zituztela onartu zuen CESIDek, eta hori Pindadok koordinatu zuela jaso zuen txosten batean. Pindadok berak aitortu zuen hilketaren ondoren etxebizitzara sartu zela, baina gezurtatu zuen berak Urigoitiari tiro egin edo frogak faltsutu zituela.

Pindado Zerbitzu Berezietako Unitatean aritu zen 1980-1988 artean. Urte horietan, tortura salaketengatik akusatu zuten, baina ez zuten inoiz zigortu. 1992an, ordea, atxilotu egin zuten, drogaren aurkako unitatean ari zela, konfidente batzuei drogarekin ordaintzea eta drogarekin trafikatzea egotzita. Baina ez zen edozein, El Pais-ek 1995eko irailaren 17an argitaratutako informazioen arabera: “Pindadoren figura, auzipetuen kolektiboaren barruan, begirune bereziarekin tratatu zuten Guardia Zibilean. Lerro artean, aipatzen zen ofizial horrek operazio antiterrorista delikatuen berri zeukala”. Artikulu horren arabera, Segurtasunerako Estatu Idazkariak bost milioi pezeta eman zizkion aske geratzeko bermea ordain zezan.

Gerora, abokatu lanetan aritu da.

Proiektuak eta abaguneak

Kataluniako hauteskundeen emaitzen inguruko analisi bat argitaratu dugu gaurko BERRIAn (osorik irakurgai, hemen). Hauxe pasarte bat, Katalunia-Espainia elkarrizketa mahaiaz eta euskal ordezkarien etxekolanez.

“Funtsean, auzia Moufferen terminoetan azalduta, erronka nagusia izango da, bi proiektu antagonikoren artean (hala errepublika katalana / Espainiaren batasuna, nola erabakitzeko eskubidea / estatuaren subiranotasun banaezina), nola bideratu harreman agonistiko bat ERC eta PSC arerioen artean, lehia eta negoziaziorako lankidetza uztartuta. Eta zer edukirekin bete mahai gainean adostu daitekeen adierazle huts nagusia: kontsulta.

Eta Euskal Herritik? Espainiak bere lurralde antolaketa modu arrakastatsuan definitzeko ezintasunaren isla da Eusko Legebiltzarreko Autogobernu Lantaldearen ez atzera ez aurrera egoera; zain, Katalunian zer gertatuko, horrek Espainian zer aukera irekiko, Araba, Bizkai eta Gipuzkoarako estatus berri bat adostu ahal izateko. Lan batzuk eginak daude, jokalekua argitu ahala baliagarriak izan daitezkeenak, baina mahai gainean dago dilema: nola aintzat hartu testuinguruak eman dezakeen abagunea, norbere egitasmo nazionala testuinguru horren mende eraiki gabe. Abaguneak proiektua definitu, edo proiektuak abagunea baldintzatu. Agian, gizarte mugimenduen logika presenteago izan beharko lukete alderdi eta instituzioek: testuinguruaren eragina ukatu gabe, ez uko egin horretan eragin nahiari”.

Illa eta ‘bandwagon efektua’

Psikologiak eta marketinak aztertu izan dute bandwagon edo arraste efektua: herritar batek gizartearen portaerei jarraitzeko joera, modari men egitekoa. Politika zientzietan ere sarri erabilitako kontzeptua da, azaltzeko nola herritar askok botoa ematen dioten hauteskundeak irabazteko aukera duen hautagaiari, arrazoi horrexegatik. Kontrakoa litzateke underdog efektua: galtzailearekiko atxikimendua edo indar handia lortzeko aukerarik apenas ez daukan alderdiak sortzen duen sinpatia.

Bandwagon efektua sortzeko, pieza garrantzitsuak dira inkestak. Horiek egiten dute unean uneko boto asmoen argazkia, baina argazki horretan ere eragiten dute ezinbestean: balizko garaileak identifikatzen dituzte inkestek, eta, beraz, mezu bat bidaltzen diote hautesleari; zein izan daitekeen apustu irabazlearen karta, zenbaterainoko lehia dagoen…

Egun gutxi falta dira Kataluniako Parlamenturako hauteskundeak egiteko, eta azken egunetan argitaratutako inkesta ugarik argi adierazten dute PSC dela unionismoaren bandwagon efektua: Illa efektua esan zaionari zenbakiak jarri dizkiote inkestek, eta argi utzi dute ministro ohia dela independentismoak gobernatzeari uzteko apustu garailea; PSCrekiko filia handiagoa edo txikiagoa izan, antiindependentismoa mobilizatzeko herraminta nagusia. 2017an, Ciudadanosek bete zuen rol hori, eta, unionismoaren eskaintza politikoa hain dibertsifikatua dagoen garai honetan, Illa da estatu operazioa; Voxek ere esana du prest dagoela Illa presidente izateko botoak emateko, eta El Periodicoren inkesta baten arabera, Ciudadanosen eta PPren boto emaileek nahiago dute PSCko hautagaia izatea presidente, eurek babestutako alderdietakoak baino. Eta D’Hont arauak, hauteskunde sistema proportzionaletan erabili arren, saritu egiten du lehen indarra. Horra erreferentzia argi baten garrantzia.

Inkestek erakusten dute beste aldagai bat: independentismoaren arteko lehia hain dagoela parekatua, ezin dela argi identifikatu karta irabazlerik. Horrek zer eragingo du: aukera independentisten barruan dudatan egon daitekeen hautesleria dudatan geratzea eta botoa sakabanatzea, edo bi karta garaileren aukera elikatuta, bi hautesleria guztiz mobilizatuta edukitzea? Igandean ikusiko da hori, emaitzak egunean bertan jakinarazten badituzte.

Mesfidantzaz

Gaur BERRIAn argitaratutako analisiaren bertsio laburra da hau:

Kaleko zenbait istiluk eta horietan Ertzaintzak izandako rolak zeresana eman dute azken asteetan. Oharkabean igaro da, ordea, gaiarekin zerikusia daukan beste berri bat: urtarrilaren 26an osatu zuten Euskal Autonomia Erkidegoko Poliziaren Kontrol eta Gardentasun Batzordea. Haren helburu nagusia da «legitimitatea eta herritarren konfiantza indartzea», hau da, «polizia jardunaren gaineko kontrolen neutraltasunarekiko eta objektibotasunarekiko konfiantza».

Konfiantza. 2015ean, demokraziaren testuinguruei eta perspektibei buruzko liburu bat argitaratu zuten EHUko 17 irakaslek. Lan horretan, instituzio politikoekiko mesfidantza aurkezten da elementu demokratizatzaile gisa; funtsean, mesfidantza horren helburua dela «botereak bere konpromisoekiko leial» jokatzea eta ongi komunaren zerbitzura aritzea. Horrek «mesfidantza sortzaile» bat eragiten du, helburu duena «demokraziaren interpretazio erradikal bat egitea, politikotasunaren berreskurapenaren eta ekintza politiko kolektiboaren garrantziaren ideiatik abiatuta». Hitz bitan: instituzio politikoekiko mesfidantza motore izan daiteke sistema demokratiko baten kalitatea hobetzeko.

Konfiantza/mesfidantza dikotomia horretan kokatzen dira Ertzaintzarekiko jokabideak. Azken asteetan ikusi dira: Ertzaintzaren auto batek herritar bat harrapatzeko keinua Donostiako Parte Zaharrean, «jotzeko tiro» egiteko aginduak, foam bala batek hautsitako matrailezurra, borraz apurtutako sudurra. Eta, horien ondotik, eztabaida politikoa; jokabide ia ororen justifikazioa edo kritika, sektore politiko oso baten kriminalizazioa…

Portaera horien aurrean, zertan laguntzen du agintari politikoek jarrera «proportzionalak» edota «eredugarriak» izan dituztela esateak? Adierazpen horiek ez al dute auzitan jartzen batzorde sortu berriaren egitekoa bera? Administrazio publikoen fiskalizazioak (hots, mesfidantzak) zer eragiten du, instituzioen kontrol demokratikoa areagotu edo gutxitu? Ertzaintzaren zilegitasun sozialari mesede egiten dio esku hartze ororekiko babes itsuak, edo kalte? Horra agintari politikoek gogoetatzeko galdera batzuk.

Nolako estatua, halako babesa

Naziometroa aurkeztu zuten atzo Telesforo Monzon Laborategiak eta Parte Hartuz ikerketa taldeak; proiektuaren lehen argazki bat izan zen atzokoa, eta asmoa da datozen hilabete eta urteetan segida ematea, burujabetzari buruzko iritzien eta joeren bilakaera behatu ahal izateko.

Titularraz harago, atentzioa ematen du datu batek: euskal estatuaren aldeko nahiz kontrako iritziak ez direla ikuspuntu zurrunak, eta a priori horietako baten alde dagoen jendea prest dagoela iritziz aldatzeko balizko euskal (edo nafar) estatuaren ongizatearen arabera. Alegia, proiektu politikoa ezinbestekoa dela atxikimendua sortzeko eta, funtsean, herritarark konbentzitzeko.

Hor dago inkesta honen berrikuntza nagusietako bat, bereizgarri bat: herritartasun sentimenduez harago, politikaz galdetzen duela.

C’s hipotesia

Militar ohiak testu kolpistak idazten; Hegoaldeko hiru herritarretik bi, errepublika baten alde; Espainiako Gobernua, abertzaleen esku; botere exekutiboa eta judiziala, aurrez aurre; eta, antza, gaztelania galbidean. Emango luke Espainiako Konstituzioaren urteurrena ekaitz perfektu baten erdian heldu dela: testu horren zutabe nagusiak —Espainiaren subiranotasuna, batasun nazionala eta monarkia—, kolokan.

Indar subiranista batzuek joko politikoan ohi baino protagonismo handiagoa eduki izanak urduritu egin ditu sektore ugari. Baina, ez alferrik, La reforma constitucional inviable (Erreforma konstituzional bideraezina) idatzi zuen Javier Perez Royok, eta tesia gordina da: konstituzioa sortu zen bere erreforma galarazteko mekanismoekin. Hortaz, komeni da gobernu politikak eta estatu politikak bereiztea; kontuekin, gobernuaren norabidean eragin daiteke, baina estatuaren erreforma beste zerbait da. Adostasun konstituzionalaren pitzadurak baliatu beharko dira.

Beste kontu bat da aurrekontuak posible egin dituen gehiengoak zer bide duen orain. Azkenaldian esan da PSOE-Unidas Podemos koalizioak zortzi urte behar dituela, baina, azken egunetan, gero eta sarriago entzuten ari da Ciudadanos hipotesia; PSOEk aliantzen —eta, beraz, bere politiken— norabidea eskuin espainiarzalera begira jartzeko aukera. Kontuen onarpenak legealdia bermatzeko aukera ematen zuela aipatzen zen egunetan, Aitor Esteban EAJko diputatuak egin zuen oharra kazeta honetan: «PSOE seguruago sentituko da orain. Esango du: ‘Baditut aurrekontuak, neu naiz alderdi nagusia, eta gauza batzuk onartuko dizkiot kideari; baina pasatu barik, e? Osterantzean, igual, aterako ditut beste modu batean’».

Ez da hipotesi okerrena EAJrentzat; Andoni Ortuzarrek esana du Pedro Sanchezek kolpe bat eman behar duela Ministroen Kontseiluko mahaian, jeltzaleak egungo aritmetikarekin erabat eroso ez daudenaren adierazgarri. C’s ekuazioan sartzeak uxatu egin ditzake orain arteko bazkide batzuk, eta bidea libre utzi EAJk lehentasunezko tratua izateko Moncloan. Joko zelaiaren ardatzean dago gakoa.

Burujabetza gatazkak Europan (I)

Gaur hasi da Subiranotasun gatazkak Europan: konponbiderako oinarriak izeneko jardunaldiak Bilbon, Eusko Ikaskuntzak eta Ikerketa Katalanen Institutuak antolatuta eta beste zenbait elkartek lagunduta. Topaketen xedea izango da burujabetza gatazkak konpontzeko praktika onen kode baten lehen bertsio bat aurkeztea; ostiralean izango da hori. Gaur ekin diete hiru eguneko jardunaldiei (300 pertsonatik gora konektatuta), eta lehen saioan esandakoen laburpen bat da hau:

Kodea, konponbiderako “tresna”

Mario Zubiaga EHUko irakaslea eta Jaume Lopez UPFko irakaslea dira saioen koordinatzaile zientifikoak. Zubiagak azaldu du xedea dela “burujabetza gatazkei irtenbide demokratikoa emateko marko bat” proposatzea, eta egitasmoaren ardatzak xehatu ditu: bikaintasun akademikoa, metodologia parte hartzailea (Euskal Herriko nahiz nazioarteko 50 aditu ingururen ekarpenak jasota), erakundeen arteko lankidetza eta proiektuaren “irekitasuna” (“egitasmoa ez dago itxita”).

Adituen arteko lankidetza horren puntu komunak azaldu ditu Lopezek: burujabetza gatazkak egon badaudela, ez direla iraganeko kontua eta, beraz, konpondu egin behar direla; eta, horretan, laguntzen duela aitortzea ez direla estatuen “barne arazo bat”; hortaz, Europak “tresnak” behar dituela horiek konpontzeko. Tresna gisa proposatzeko ondu dute kodea.

Keating: autodeterminazioa eta Europa

Michael Keating Aberdeengo Unibertsitateko irakaslearen hitzaldiak eman die hasiera jardunaldiei, subiranotasun kontzeptuaz eta Europako Batasunaren testuinguruaz gogoeta eginez. Haren esanetan, estatuen subiranotasunaren “mitoa”, estatuaren beraren zilegitasuna subirano izatean oinarritzen dena, hautsi egin da, eta, horren aurrean, badira burujabetza ulertzeko ikuskera demokratikoak. Keatingen arabera, autodeterminazioaren ikuskera garaikide batean, eztabaida ez da hainbeste “objektua” (estatus politikoaren nolakotasuna) baizik eta “subjektua”: alegia, aitortza nazionala; Herrero de Miñonen hitzetan, “izateko eskubidea”. Eta behin hori aitortuta hitz egin daiteke subjektu horrek har dezakeen formaz.

Bigarren partean, Europako testuingurura begira jarri da Keating. Gogora ekarri du duela hogei urte “baikortasun handia” zegoela estatuen burujabetza gainditzeko, baina gaur egun dezepzioa dagoela Europako Batasunak izandako bilakaerarekin. Izan ere, Kanadako Gorte Gorenak Quebecen auzian jokatutako rola txalotu du, “epaile” lana egin zuelako hango konstituzioa “interpretatuta”, ez hitzez hitz betearazita: “Erresuma Batuan horrelako epaile bat falta da, eta Europan ere ez dago. Ez dago Europan subiranotasun gatazken inguruko deliberazioa burutzeko eremu egokirik”.

Nazioarteko esperientzietatik irakaspenak

Jardunaldien lehen saioa amaitzeko, Coppieters Fundazioarekin elkarlanean prestatutako mahai-inguru bat osatu dute, eta parte hartu dute Davyth Hicks Europako Hizkuntz Berdintasunerako Sareko kideak, Maggie Lennon Eskoziako Women For Independence mugimenduko kideak, Antonia Luciani Korsikako Arritti aldizkariko kazetariak eta Anthoni Soares Ipar Irlandako CCCB zentroko kideak.

Hizkuntza gutxituen inguruan mintzatu da Hicks, eta nabarmendu du Hizkuntza Gutxituen Gutuna ez dela nahikoa izan hizkuntz eskubideak betearazteko. Kontrara, beharrezko jo ditu legeak, hizkuntz eskubideei loturikoak, eta garrantzia eman dio hizkuntz komisarioaren figurari ere, eskubideak betetzen diren behatzeko: “Hizkuntz diskriminazioa onartezina da eta gizarte anitzen elkarbizitza baketsua urratzen du”.

Maggie Lennon (Women For Independence)

Lennonek, berriz, Eskoziako 2014ko independentzia erreferendumean emakumeek eta Women For Independencek jokatutako rola gogorarazi du: “Aldaketa soziala aldarrikatzen da Eskozian, eta horrek atxikimendua sortzen du (…). Emakumeen mugimenduak eta oinarrizko gizarte mugimenduek indarrak bildu zituzten, herrialde guztian ibili ginen. Gu feministak garen heinean, badakigu edozein politikak eragina daukala guretzat, eta independentziak ere bai. Ibilbide horretan gure ahotsa kontuan hartzea nahi genuen”. Gaineratu du gizarte mugimendu “aktibo eta konprometituak”, bereziki mugimendu feminista, “aldaketa baketsuaren txapeldunak” direla gizarte inklusiboetan eta “entzuten ez diren ahotsak eztabaida publikora eramaten”.

Lucianik, berriz, hedabideek gatazken konponbideari eta bakegintzari egin diezaioketen ekarpenari errepasoa egin dio, “gatazken kudeaketa demokratikoan, gizartearen kohesioan eta bakearen eraikuntzan ezinbesteko funtzioa” betetzen dutelako: “Aniztasunaz egiten den komunikazioa hobetu egin behar da. Hedabideek ez badute ongi transmititzen gizartearen konplexutasuna edo ez badituzte gainerako eragile sozialak ongi ordezkatzen, distantzia soziala areagotzen da taldeen artean”.

Azkenik, Ipar Irlandaz eta Ostiral Santuko Akordioaz hausnartu du Soaresek: “Akordioak erakusten dizkigu instituzionalismo konpartitu baten aukerak, baina baita erreferendumen eta mugaz gaindiko akordioen potentzialtasuna ere”. Halere, hitzarmen nahiz legeetan “oreka” bilatzera deitu du “legearen literaltasunaren eta legeak esan nahi duenaren” artean: “Gatazkak ebaztea prozesu dinamikoa da, eta legearen espiritua jarraitu behar da sarri, ez literaltasuna. Lege perfekturik ez dago. Jabetze prozesu bat egon behar da”.

Quebecetik Euskal Herrira

Herenegun duela 25 urte egin zuten bigarren independentzia erreferenduma Quebecen; 1995eko urriaren 30ean. Kanadako federazioan jarraitzearen aldekoak gehiago izan ziren, alde txikiagatik. Gaia interes handiz jarraitu zen Euskal Herritik, eta orduan han izan eta Egunkaria-ri erantzun zioten biren oroitzapenak bildu ditu berriro BERRIAk, Etxerako ikasbideak erreportajean: Adolfo Araizenak eta Joseba Egibarrenak. Bi ohar:

  • Egibarrek gogoan du Quebeceko esperientziak arrastoa utzi zuela euskal politikagintzan; zehatzago, Juan Jose Ibarretxeren Jaurlaritzaren estatutu proposamenean. Ondare hori estimuan dute Gipuzko Buru Batzarrean, elkarrizketa egin zen gelan ikus daitekeenez; horman, 2008ko urriaren 25ean egitekoak ziren galdeketa debekatuaren ordez eginiko mosaikoen irudi handi bat.
  • Egibarren bese oroitzapen bat, Quebeceko bidaiaz. Harekin joan ziren Juan Mari Ollora eta Josu Jon Imaz. Garai horretan europarlamentaria zen Imaz, eta alderdikideak baino geroxeago joan zen Montrealera. Aireportuan, nondik zihoan galdetuta, hark erantzun: “Kanadan sartzen ari naiz, eta espero dut Quebecetik irtetea”.