Etorkizuna

Egundoko barne poza sentitu nuen atzo Arnaldo Otegi kartzelatik ateratzen ikusi nuenean. Ezinegon eta tristura sentimenduak ere astindu zizkidan barnean. Zapore gazi-gozoa du erretinetan irteeraren irudia gorde behar izateak. Sekula gertatu behar ez dena gaur egun ere gertatzen dela oroitzen digulako.

Irudi historikoak ikusteko, elkar babesten duten hainbat koloretako ikurrak elkartzeko, eta besarkada estuak emateko tenorea da. Irudiak berehala jaso genituen pantailaren beste aldekook. Logroñoko espetxetik atera eta lehenengo agerraldi publikoan Otegik esan legez: «Kamera horietara guztietara begiratu behar duzue, frogatzeko, badirela, bai, espainiar estatuan preso politikoak. Halakorik ez da ikusten preso sozialak ateratzen direnean». Hantxe, hamaika kamera eta hamaika mikrofono.

Streaming bidez jarraitzeko aukera eman zigun BERRIA egunkariak. Goizean goizetik konektatu eta ezer ez galtzeko. Andoaingo erredakzioko mahai baten inguruan, Logroñon gertatzen zena ikusten genuen bitartean, azalpen eta iritzi trukean ikusi eta entzun genituen Martxelo Otamendi, Enekoitz Esnaola eta Floren Aoiz. Hamaika Telebistak zuzeneko jarraipena egin zuen, baita erreportaje berezia eskaini ere. Hamaikak antzeko erreportajeak egiten ditu gaurkotasuneko gaien inguruan. Irati Sarasua kazetaria ikusi genuen Logroñon, mikrofonoarekin batetik bestera. Pernando Barrena elkarrizketatu zuen. Gauean ETB1ekoAzpimarra + saioan egon zen Barrena, Maddalen Iriarteren galderei erantzuten. Gure telebista publikoak 06:14an hasi zuen zuzeneko jarraipena webgunearen bidez. Albistegietako lantaldeak jarraitu zuen albistea, baita Xabier Lapitzek ETB2n aurkezten duenEn Jake saioak ere. Gaueko albistegietan ikusi ziren Elgoibarko irudiak.

Hasi besterik ez da egin. Gaur Hamaika Telebistako Esatea Libresaioan mahai-inguru berezia egingo dute. Larunbatean, Anoetako ekitaldia eskainiko du zuzenean BERRIAk Internet bidez.

Ekografiak zutabe honetan aipatu gabe geratuko zaizkidan komunikabideak eta komunikatzaileak barne hartu nahi ditut esateko kolore ezberdinetako euskal hedabideen jardunak letra berri bat idatzi duela komunikazioaren etorkizuna den orrialde zurian. Espero, Otegiren askatasunak egingo duen bezala.

 

Konfiantza

Biolin hotsa gehi diezaiogun gaurko egunari, otsailak berekin ekarri duen dramatismo telebisiboa janzteko. Aspalditik argi daukagu, eta ozen abes dezakegu: «Ez dira betiko garai onenak». Urte hasieratik ETBk egin dituen apustu sendoak telebistaratu ondoren, gure telebista kate publikoak ez du audientziaren aparteko erantzunik lortu. Ziurrenera, begiratua atzera bota eta aurreko urteekin konparatuz, otsailik hotzena izango da aurtengoa. Zein da kateak egiten duen irakurketa? Zeintzuk dira kateak hartuko dituen neurriak? Proposamen berrietan eragingo du? Zenbat itxaron behar da ildo estrategikoa espero diren fruituak loratzeko gauza ez dela baieztatutzat eman aurretik?

Espainiako Telebista Publikoaren hondoa jotzeko bidean beste pauso baten berri izan dugu. Arratoiak omen dira lehenak hondoratzen ari diren itsasontzietatik ihes egiten. Biziraupena berekoia da, zer egingo zaio. Biziraupen kolektiboan, ordea, ez dirudi TVEko zuzendariek aparteko gaitasuna dutenik. Izan ere, azken lau urteetan parea izan dute, eta azkenak, gidaritzapean ia bi urtez izan ondoren, dimititzea erabaki zuen atzo. 1984tik Olinpiar Jokoen berrietara lotuta izan den Jose Ramon Diezek ezin izan du oztopo lasterketa gainditu. TVEk inoizko emaitzarik kaskarrenak lortu zituen aurreko urtean, baina ez hori bakarrik, aspaldi daramagu barruan gertatzen diren kinken berri izaten. Noizbait buruan sartuko zaie, audientziaren gaitasuna erdeinatu eta botere gosea duten horiei, askatasunik gabekoa ez dela kazetaritza, propaganda baizik.

PPk gehiengoaren babesarekin legea aldatu zuen Espainiako Telebista eta irrati publikoetako zuzendariak diputatuen kongresuan eurek aukeratu ahal izateko. Ikusi dute, eta, dirudienez, inork ez du ondoriorik atera —Euskal Herrian ere ez— baina kontrol politikoaren menpe dagoen telebistak porrot egiten du. Zorionez.

Politizazioari aurre egiteko, kazetariok bi tresna ditugu: kode deontologikoa eta kontzientzia-eragozpena. Euskal Herriko zein Espainiako telebista publikoetan, kasuak desberdinak izan badira ere, kazetarien auzibide diziplinarioa martxan jarri da, informazio kudeaketaren gardentasuna zalantzan jartzeagatik. Objektibitatera hurbiltzeko ahalegina zigortu duen hedabideak konfiantza nola berreskura dezake?

Amua

Gozatu dut ETB1eko Eskamak kentzen telesail berria ikusten. Zergatik? Aspaldian ETB1ek fikzioan egin duen apusturik sendoenetakoa iruditu zaidalako. Horrekin batera, noski, emozio eta erreakzioren bat eragin didalako. Gertatu zitzaidan Aitaren etxea telesailaren estreinako atala ikusi nuenean ere; beraz, hazia sendoa izateak ez du zertan esan nahi atalen segidak bide bera egingo duenik. Haatik, baikor jarraitzen dut.

Tragikomedia edo drama ukitua duen komediaren eskema teorikoa bikain errespetatzen du gidoiak. Alegia, pertsonaiak ikuslearentzat ezagunak diren estereotipoen gainean eraikita daude. Ikusleari pertsonaien inguruko datuak eman, eta hasierako egoera ulertzeko adina informazio ematen dio. Ondoren, arazoa azaldu behar da. Kasu honetan eskabetxeren fabrika egoera ekonomiko latza pairatzen ari dela kontatu ziguten, eta horren erdian egoera desegonkor bihurtuko duen elementua gehitu. Hori da Itsaso pertsonaiaren (Barbara Goenaga) esentzia: herria presentziarekin eta sekretuekin astintzera dator. Gainera, Euskal Herrian ezaguna zaigun errealitatearen markoan gertatzen da, itsasoarekin harremana duten emakume eta gizonen lana krisi ekonomikoaren menpe azaltzen zaigu.

Gerta daiteke motela suertatzea, edota ETBko fikzio ekoizpenetan gertatu ohi den bezala, raccord arazoak, hau da, lapsusak topatzea. Arrazoiak azalpen sinplea izan dezake: ohitu gara nazioarteko telesailak ikustera, non sekuentzia baten hamaika plano azaltzen diren. Horrek erritmoa ematen dio. Gurean aurrekontua murritzagoa izaten da; beraz, plano-kontraplano ariketak ekintzaren ikuspuntu batetik eta, ondoren, bestetik grabatzen dira.

Plazer bat da aktoreen lana ikustea. Lehen atalean primeran ari dira, eta hori hala da. Pena da, ordea, ahalduntzen ari diren emakumeak potroei erreferentzia egiten entzutea. Potroak aipatzea, erabaki bat defendatzeko. Gizonen menpe eraikitako errealitatea da ikusi duguna, baina errealitate hori eraldatu ahal izateko, gidoiak, elementu literarioa den heinean, baditu talka bizia pizteko tresnak. Horretan datza telebistaren botere transformatzailea. Beraz, oraingoz, horixe eskatuko nieke: betaurreko moreak jantz ditzatela.

Amua ondo bota digute; ea audientzia arrantzatzen duten.

Uretan

Mutrikuko uretan murgildu direla-eta, Zuhaitz Gurrutxaga eta Mikel Pagadiren biluziekin Herri Txiki Infernu Handi ikusteko amua botatzen dabil gure telebista. Nork daki, agian Hugh Hefnerrek gure bi Adonisak ikusiz gero, Playboy aldizkariak hartutako erabakia aldatu beharko du, eta biluziak ateratzera animatuko da berriz ere. Igandean deskubrituko dugu, gure telebistan klasiko bilakatzen ari den saioan, noraino busti diren mutilak.

Amuez eta herriez ari garela, itsasoarekin hertsiki lotutako biografia duen Ibon Gaztañazpi kazetariak Itsasoaren alabakizeneko atala gidatu zuen Herri People saioan. Aste honetako aurreko Ekografia-n aurreratu bezala, ez da makala gure telebistako lehenengo katea egiten ari den esfortzua, Eskamak kentzen telesailak ibilbide oparoa izan dezan. Horrekin, ez dadila uler telesailaren gaiaren bueltan ari direla gainontzeko saioak, hain justu, soilik telesailari promozioa egiteko. Agian ikuspegiak bestelakoa beharko luke: lana eta itsasoa ez baita bakarrik gizonezkoen eremua, eta noizbait emakumeei eurena den lana aitortu beharko zaie. Esan nuen, eta badiot: itsasoa eta lana bateratzen dituen gaiak bide emango digu genero irakurketak egiteko. Aurrena fikziotik etorriko zaigu.

Gustura asko jarraitzekoa da Herri People. Batetik, kamera atzean agerikoa den teknikan eta produkzioan egiten duten lan handiagatik. Fina eta txukuna dela esango nuke, testigantzen eta irudiaren mailari erreparatuta. Eta, bestetik, irudietan bertan ageri zaigunagatik. Alegia, Gaztañazpi saioan ez delako aurpegia jartzen duen aurkezlea bakarrik, ekarpena eginez kalitatea gehitzen diolako saioari. Era berean, elkarrizketatzen dituen pertsonak seriotasun gozoarekin biografien testigantza egiteko abilezia izan ohi dutelako. Umoretsua den saio serioa da, eta oreka horretan datza saioaren bereizgarrietako bat. Adibidez, asteazkeneko saioan entzun ahal izan genuen Saly Diene ondarrutarraren hizketaldia. Edota kontserberetan lan egiten dutenen hitzak. Ez hori bakarrik, ofizial lanetan ibilitako Amaia Albizu ere ezagutu genuen. Euskal Herriko kostaldean barna, kalitatezko bidaia eskaini ziguten. Pentsatzeko tartea hartzeko moduko ibilbidea egin genuen. Espero dugu gure telebistan igerian luze jarraitzeko aukera emango dietela.

Eskamak ken ditzagun

Bueltan da fikzioa euskaraz. ETB1ek hilaren 23an estreinatuko du Eskamak kentzen telesaila. Gaur aurrestreinaldia, Donostiako Viktoria Eugenia antzokian. Handira egin du apustu ETBk. Hainbat hilabete atzera izan genuen proiektuaren berri, eta ordutik ohiko prentsa euskarrietatik ez ezik, sare sozialetan ere astindu ederra eman diote estreinari. Protagonisten eta ikus-entzunezko ekoizpen lantaldearen grabaketa giroa sare sozialetan ikusi dugu. Esan daiteke zabalkunde natural hori jarraitzeko aukera izan duenari pantailan agertuko dena ez zaiola erabat arrotza egingo. Gogotsu naiz ikusteko, benetan espero dut funtziona dezala, edo behintzat aurreko ekoizpenen karga gainetik kentzea lortzea. Hori baita ETBn fikzio ekoizpen batek aurrera egiteko pasatu beharko duen lehen oztopoa.

Abiapuntuak badu mamia, errealitatetik eta fikziotik. Alde batetik, gaur egungo egoera soziekonomikoaren markoan gain beheran doan kontserba-enpresa baten gorabeherak azaldu nahi dizkigute. Emakumeak dira langileak. Generoari dagokionez, komedia aukeratu dute: kritika ikusleari helarazteko biderik eraginkorrena. Espero dut genero hausnarketak egiteko parada emango digula telesailak. Adibidez, Euskal Herriko historian lan rolen ingurukoak eta soka beretik loratu daitezkeen zaintza zein botere harremanei lotutako irakurketak. Baita lanaren prekarizazioa eta hertsiki lotuta dagoen lanaren feminizazioa ere. Beste alde batetik, fikzioa. Hau da, egunerokotasunean errotutako egoera ezagun bat desorekatzen duen osagaia barneratzea da ezaugarrietako bat. Dirudienez, horixe izango da Barbara Goenagak gorpuztuko duen pertsonaiaren ardura. New Yorketik datorren negozio emakumea izango da, kontserba-enpresa salbatzeko kooperatiba egitea adostu duten emakumeekin egingo du topo. Aurpegi ezagunak badira: Itziar Atienza, Karmele Larrinaga, Maria Urzelai, Joseba Apaolaza, Amaia Irazabal, Elena Irureta eta Itziar Aizpuru, besteak beste.

Eskamak kentzen saioaren promozioak jarraitzen du: gaur Herri People-n Itsasoaren alabak atala. Bihar, Barbara Goenaga eta Joseba Apaolaza Fermin Etxegoienekin batera izango diraBerandu baino lehen saioan. Gaizka Garitanok ere izango du tartea. Ez daukagu aitzakiarik ETB1en aurrean ez paratzeko.

Negozio borobila

Eta beste ia 80 urte pasa baino lehen, hitz egin dezadan neronek ere igande gaueko Salvados saioaz. Berriz ere jarri gaituelako denok gai baten inguruan bueltaka. Berriz ere hitz egin duelako inor gutxik aurretik telebistan aipatutako kontu bati buruz —ETBk egin zuen, 2011n, Esclavos del franquismo en el Pirineo liburuan oinarritutako Al enemigo ni agua dokumentalarekin—. Berriz ere, matxismoak hiltzen duela zioen emanaldi hura bezala, oso osasungarria delako halako zer edo zer ematea hainbeste jenderengana iristen den saio batean, igande gauez, prime-time-an.

Los esclavos españoles izena zuen emanaldiak, eta aipatzen zituen 1936ko gerra bukatu ondoren milaka eta milaka preso politikok —politiko, bai, balirudike garai hartan bazeudela— egin behar izan zituzten gatibu lanak. Kontakizuna fokatu zuten batez ere preso horietako batengan: Luis Ortiz Alfau bilbotarrarengan, 99 urteko gizasemea, bizirik diraun testigantza bakarretakoa. Errepublikanoen seme izateagatik atxilotua, frankismoarentzat lan egin zuen, behartuta: «Ez zidaten kontraturik egin batere, ez: fusila atzean jarri eta ‘aurrera!’; hori izan zen nire kontratua. Baina nik behintzat konta dezaket». 270.000 preso izan baitziren guztira, 1939tik aurrera, frankismoak bere probetxurako esplotatuak, etekin milionarioak lortuz. Eta ez bakarrik instituzio frankistek, oraingo enpresa garrantzitsu batzuen genealogian dago langileak esplotatu izana: garai bateko Dragados —orain ACS—, garai bateko Entrecanales —orain Acciona—, garai bateko Portland Iberia —orain Cemex—. Negozio borobila. Eta negozio borobila gaur egunean ere, eta ia 80 urte pasa direnean, oraindik jarraitzen dutelako ez egia, ez aitortza, ez errepa- razio txikiena egin gabe.

Urtegi, errepide, aireportuak eraiki zituzten. Eguzkiz eguzki lan egin, gauez batzuetan. Gosea pasa zuten. Historia handiaren pare, ordea, Ortizen istorio txikiek hartu zuten protagonismoa. Sugandilak —«badakizu, krokodiloak bezalako animalia horiek, baina txikiagoak»— gordinik jaten zituztela. Zakur basa baten kontra hezur puska bategatik kide batek besoa galdu zuela. «Nik uste nuen, nire adinean, aurki gurpildun batean egongo nintzela, ezindua, baina gailurrean nago. Egunero diot: ‘aurrera Luis, hau guztia denon mesederako izango da eta’». Nola ez da izango ba.

Kazetariaren sinesgarritasuna

Otegiren askatzeak eragin du lurrikaratxoa. Ez bakarrik euskal politikagintzan, zeina ez ote zegoen azkenaldian lokartu samar —ez prezisamente Nafarroa Garaian, non aldaketaren gobernuak martxa pixka bat jartzen duen egunerokoan—. Eta lurrikara eragin du halaber euskal telebistan, zeina, kasu honetan, nekez libratzen baita tartean behineko kalapitaz —azkena, Eneko Olasagastik: «Ezin al dugu guk geure telebista eredua zalantzan jarri eta beste modu batean egin daitekeela pentsatu? Ni baiezkoan nago»—.

Espetxetik atera eta hirugarren egunean, lehenengo telebista entrebista. Non eta ETBn. Esklusiban. Errazio bikoitza: lehenik euskarazkoan, gero gaztelaniazkoan. Baina zapore berdintsuarekin. Ez denentzat, halere. Xabier Usabiagak lehen katean egin ziona batere nabarmendu gabe pasa den bitartean, Africa Baetak bigarrenean egindakoak hautsak harrotu ditu. Tonua izan da gustatu ez dena, kazetariaren jarrera. Baina niri ez zait iruditu hainbesterakoa. Galderak berdin-berdinak ziren bietan —Belodromoan esan zuen Otegik berak: «Beti galdera berdinak egiten dizkidate euskal telebista publikoan»—. Adibidez, izotza haustekoa, autokritikaz, zer egin duen gaizki ezker abertzaleak. Ados, Baetak moztu zuen Otegi, «hitz egidazu zehaztasun handiagoarekin, ez hainbeste anbiguotasunekin». Baina atera zion: «Lehenago jakin behar izan genuen irakurtzen herritarrek ziklo armatuaren amai-era eskatzen zutela». Primeran —nahiz gero arratseko albistegietan nabarmendu zuten Otegik pendiente duela autokritika—. Mozketa gorabehera, ez zitzaidan hain gaizki iruditu kazetariaren lana. Eskatuko niokeen bakarra da politikari elkarrizketatu guztiekin egitea gauza bera. Ez agertzea batzuen aurrean, Euzko-lur gainean zutik eta Gernikako haritzaren azpian, apal-apalik.

Bigarren lurrikaratxoa itsuskeria izan da, El Correo berripaperak ETBko kazetari bati egin diona. Otegiren askatzean dantza egiteagatik. Niri ondo iruditzen zait kazetariek bizitza bat izatea ETBtik kanpo —eta, osasun ikuspuntu batetik, ezinbestekoa—. Eta ez dakit horrek kazetariaren lanari sinesgarritasuna kentzen dion. Jendeari eskatuko niokeen bakarra da gero ez eskandalizatzea, TVEko albistegietako aurkezle batek Rajoyren ekitaldi bat aurkezten badu. Kazetariaren sinesgarritasuna gorabehera.

Gaur egungo munduak

Momentu historiko bat zuzenean bizi izanaren sentsazioa. Non zeunden gizona —ezen ez emakumea— Ilargira iritsi zenean, Dorre bikiak eraitsi zituztenean —etxean eta galtzontzilotan, uste dut hemen esan izan dudala—, Goenkale-ko Maria Luisa hil zenean? —gugan bego, bide batez, Kontxu Odriozola—. Zuzenean bizi izan genuen Arnaldo Otegiren akastasuna. ETBtik ere bai, zer demonio, gauzak ondo egiten direnean esan egin behar da. Ez, noski, ETB2tik, partida inportanteak jokatzen diren katetik —El Conquis ari ziren ematen—; baina bai euskarazkotik, Estepan Aldamiz-Etxebarriaren konpainian —«eta egin gendun hegan», abesti sonatuak esango lukeen moduan—. Albistegietan esan ziguten gero gaur egungo munduak ez duela zerikusirik orain sei urte Otegik kalean utzi zuenarekin —hori da ez nautelako ikusi neroni: berdin-berdin jarraitzen dut dozena erdi urteren buruan—.

En fin. Berri ona da Otegiren kaleratzea, berri ona den bezala telebista publiko katalanak Nit i dia telesaila abian jarri izana. Orain ematen du hitz beste egiten ari naizela, baina, itxaron, aguantatu mesedez bukaeraraino. Nit i dia da telesail katalan bat, behar den moduko thriller bat, aspaldi handian ikusi dudan onena. Eta ni ez banauzue sinesten, honatx Monica Planas telebista kritikari ez bereziki onberak dioena: «De les millors produccions pròpies de TV3. O fins i tot la millor». Labur: yankia balitz, ibiliko ginela denok deskargatzen berehala. Eta guri dagokigunez, pertsonaia batzuk euskaldunak dira, Aitor eta Miren aita-alabak, baina ez genekien zehatz nondik nora, zergatik, iritsi ziren Kataluniara. Bosgarren kapitulua iritsi den arte —spoiler alert—: ETAk emazte-ama hil zien. Kontxo, eta ikusten duzu biolentzia politikoaren gaia, ETArena, modu aski naturalean landua, ez batere manikeo, bigarren lerroko korapilo batean, biktima baten zalantza logikoak azaleratuz, eskaintzen diotelarik bere emaztearen hiltzaileekin elkarrizketa erreparatzaile horietako bat.

ETAren bukaeran lagundu duen Otegik telesail bat ikusi ahal izango du orain, zeinean ETAren biolentzia agertzen den modu natural, ez manikeo, are bigarren mailako batean. Definitiboki, gaur egungo munduak ez du zerikusirik orain sei urte Otegik kalean utzi zuenarekin. Eta ez da dena okerrerako izan.

Alemanian en español

Leku bateko pentsamolde komun oinarrizkoa ezagutu nahi baduzu, piztu telebista. Ez dago herri baten idiosinkrasiaren deskribapen zehatzagorik. Hor dago, mundu guztiaren bistan, nazioaren sekretu inplizitua, normaltzat hartuko den guztia, tokiko oinarrizko biziraupen kit kulturala. Oso gauza praktikoa da zurea ez den herri batean bizi zarenean —APM? eta Polònia gabe ea nondik atera behar nituen nik familia-bileretan beti funtzionatzen duten txisteak—.

Gero daude nazioak eta nazioak. Eta, jainko potzoloa, batzuetan bai zaila dela ondoan —tira, gainean— daukagun nazio horren normaltasuna jasatea. Aste batzuk daramatza Antena3en Buscando el norte telesailak —izan zezakeen lasai asko Vente p’Alemania Pepe titulu salerosoagoa—. Berlinen bizibide bila dabiltzan españolitoen ibilerak kontatzen ditu, nobedade handirik ez: lanik ez dagoela, baldin badago protagonistei formazioa falta zaiela, pisurik ez dietela alokatu nahi… eta —hemen dator pentsamolde komun espainiarraren parte lakarra— alemanez hitz egiten dutela denek. Marka da gero, alemanak alemanez hizketan, non eta Alemanian. Hori errespetu falta intentzio onenekin beren burua esplotatzen uztera joan diren etorkin espainiar gaixoentzat — hain justu, «etorkin» hitza ez duzu telesailean inoiz entzungo—.

Inkonpetentzia linguistikoa erabat barneratuta daukan nazio bat, horixe erakusten digu Buscando el norte-k. Eta inkonpetentzia hori dezenteko problema narratiboa bihurtzen da Berlinen girotutako telesail batean. Ezin dituzu alemanez ondo moldatzen diren pertsonaiak pantailaratu, ikusleari gutxiagotasun konplexurik ez eragiteko. Eta ezin duzu Berlinen istorio bat kontatu han beste hizkuntza bat hitz egiten dela kontuan hartu gabe. Beraz, etengabe espainolez dakiten pertsonaiak azaltzen dira deus ex machina: orain ospitalean dagoen jatorri espainiarreko emakumea, gero aita espainola duen Ulrike izenekoa, atzetik Burgoseko norbaitek bezain ondo —esateko modu bat da— ahoskatzen duen turkiarra.

Alemanian alemanez ez hitz egiteko tema ikusita, hobeto ulertzen dut Pablo Iglesiasek proposatutako Plurinazionalitate Ministerioak —a ze inbentoa— eragin zituen erreakzioak. Erakundearen buruak XXXL tailako galtzak beharko lituzke egin beharreko lan guztia kabitzekotan.