Eta nola

Patuak nahi izan du, kuak, Palaciosek Vis a vis aipatu duen aste berean emakumea eta kartzela lotzen dituzten dokumental pare bat ikusi izana —eta barka telesailaren hariari ez badiot jarraitzen, baina ezin izan dut Vis a vis-ekin, bereziki Najwa Nimrirekin; ez hartu kontuan, arren—. Emakumea eta kartzela lotzen dituzten dokumental pare hori Arte katean ikusi dut, noski, bata bestearen atzetik, gaiak harrapatu banindu bezala —eta hori gaiak harrapatzeko aldez aurreko jarrerarik ez nuela—. Lehena zen kanpotiko begirada bat, nolabait, kanpotikoa, baina, era berean, barrukoa, eta intimoa: En bataille: portrait d’une directrice de prison. Kartzela zuzendari baten potreta, beraz, Liancourt izeneko kartzelakoa; Marie Lafont, emakumezkoa, gaztea oso, narratzailearen arabera herabe, hauskorra, 800 gizonezko preso dituen kartzela zuzentzen. Ez esan irudia ez denik gotorra. Eta, tarteka, rock star baten bizimodua ikusten ari zarela iruditu arren, merezi du dokumentuak.

Bigarrena, Les enfants en prison. Emakumea, hortaz, baina haurrak ere bai. Eta, nola ez, giltzapetzea. Kartzelazainek Jovanovic deitzen duten neska gazte bat da hemen protagonista, hiru haurren ama. Bi daude harekin, itxita. Hitz askorik gabeko dokumentala. Baina beharrik ere ez, irudiek nahikoa hitz egiten dute eta. Kolpagarriak dira, eta ez gutxitan: adibidez, haurren aurpegiak, presoek protesta zaratatsu bat egiten dutenean, builaka ari direnean, emagaldua gora, emagaldua behera; zaurgarriak hiru urte ere ez dituen haurraren arropak haztatzen dituztenean; bihotz-urragarriak kanpoan dagoen seme nagusiak —zer izango ditu, lauzpabost urte?— ama bisitatzen duenean. Kontxo, baina Jovanovic hitz egiten hasten denean: «Malko guztiak ordainaraziko dizkiet», «lehen baino gaizkileagoa izango naiz», «egiten ari didatena ez dut sekula ahaztuko», «nire seme-alabengatik zin dagit». Kartzelatik atera eta etxean atxilotuta egotea eskatu du, baina ukatu diote. Begirada galdu hori, ezein aktorek —ezta Nimrik ere— berdinduko ez duena.

Palaciosek atzo gogoratzen zigun Vis a vis fikzio bat dela, erakusten duena ez dela Espainiako kartzeletan bizi duten errealitatea. Gaur esan behar dugu Arte kateko dokumental pare horrek, zoritxarrez, baietz, erakusten dutela kartzeletan bizi duten errealitatea. Eta nola.

Frantziaren gozoa

Hainbatetan gertatu zait niri ere, Palaciosi bezala, telebista ikusten egotea eta irudikatzea zeinen moloia izan behar duen programa jakin batzuetan lan egiteak. Gertatu zait luze gabe orain Douce(s) France(s) erreportaje sortaren berremisioa ikusi dudanean, Arte katean. Etxean bertan pasatzen ari naiz pipa, pentsa zer litzatekeen barrutik dastatzea Frantziaren gozoa. Ikus-entzunezko bilduma ez da berria, 2011n eman zuten estreinakoz; baina bakantza egun hauetan ematen ari dira berriz, gure begien gozamenerako. Eta gure opor asmoen inbidiarako. Lastima da Pazko astea ere aurreratu samar egotea, bestela bidaiatxoren bat egiteko ideiak har genitzake bertatik.

Begira: Proventzan, adibidez, eta esateko Anjel Lertxundiren maneran, izan gara llama hazle Vauclusen, perfume sortzaile Itsas Alpeetan, azafrai landatzaile Camargan. Bretainian gero, izan gara druida Cotes-d’Armorren, alga sukaldari Fisterran, poeta txatarrero Morbihanen. Eta Akitania maitean —«itsaso-mendien erdian, landa-mahastien artean, zapore eta savoir-faire handiko eskualde batean»—, kabiar ekoizle Dordoinan, zezen errekortari Landetan, ardo gozo zuri egile Girondan. Tira, eta pottoka babesle Pirinio Atlantikoetan. Zehatzago, Euskal Herrian. Zehatzago, euskal mendietan: pottokak erdi-askatasunean haztearen tradizioa zaintzen baitu Jean Paulek, Ortzaizen. Bidaia hasten da, beraz, Frantzia eta Espainia arteko mugan, euskal Pirinioetan, Auñamendi eta Baigura tontorren artean: euskal dekorazio hain tipiko eta hain xarmanta, herrialde konkordun larre berde sakonez estalia. Paisaien irudi batzuk, lau haizeetara, helikopterotik, esan nahi dut. Eta, jarraian, pottokak, ia euskaldun jatorraren sinbolo gisa: animaliek eta landareek hitz egiten zekiten garaitik daude hemen —«horren froga da antzekotasun morfologikoa dutela Euskal Herriko haitzuloetan aurkitutako zaldi irudiekin»—, arraza purua dira, babestu beharreko ondarearen parte. Eta, gaur egunean, gaixoak, plazererako baino ez dira erabiltzen. Aipatzen dira egiazkotasuna, tradizioari atxikimendua, pilota, ados; baina nire gusturako gutxitxo, oro har, Euskal Herria. Noski, hain geratzen da txikiagotua Akitaniako handitasunean. Eskerrak herri elkargoa sortzean konponduko diren halako injustizia historikoak.

Artea telebistan

Galarraga ondorengo Galarragarekin lehenengo urtean jarri gara Galarraga eta biok Arte kateari begira. Zergatik? Bada, Telebista kate alemaniar frantziarrak, gaztelaniazko hiztunak bereganatzeko hizkuntz horretako azpidatziak gehitzea erabaki duelako. Gauzak zer diren, elkarrekin ezer ez adostuta, programa ezberdinei erreparatu diogu.—Zer uste zenuten? Hemen ez da tranparik, Ekografiak errealitatea da, ez telebista bezala, telebistaz hitz egiten badugu ere—. Atsegina da euren saioak hainbat hizkuntzetan emateko prestutasuna dutela jakitea. Prestutasunarekin esan nahi dut, hizkuntz aniztasuna errentagarria izango zaiela uste dutela. Haatik, poz mingotsa eman dit albisteak. Jakin, badakigu espainola Espainian ezezik munduko hainbat herrialdeetan hitz egiten dela eta bla, bla, bla. Goazen mamira: Frantziatik Espainiarako saltoan, gu ahaztea, onartezina da. Nire herrialdeko hizkuntzan, alegia, euskaraz ikusi nahi dut Arte katea. Aski da pazientzia izateaz, aski da baimena eskatzeaz, aski da barkamena erregutzeaz. Arte kateak Euskal Herrian ikusleak ditu —potentzialak izango balira ere, arrazoi aski eta sobera litzateke—, eta horregatik ere Arte euskaraz ikusi nahi dut. Makinaria martxan jartzeko tenorea da. —Zer moduz doa Netflixeko change.org-a? Hasiko al dugu beste bat?—.

Artek �‘ letra duen hizkuntzaren edukiak biltzeko webgune berria abiatu du. Hau da, sareko espazio berria ez da aurretiaz egindako programen hemeroteka bat, baizik eta aldaketaren ondoren ikusiko ditugun saioen biltegia. Aukera pobrea suertatu daitekeen arren, bada abiapuntu bat da. Gela birtual horretan maitemindu naiz frantsesez eta alemanieraz hitz egiten duen Tracks saioarekin. Telebistak plazerraren gailurrera inor eramateko gaitasuna balu —ondoren, katez aldatu bezain pronto, amildegitik behera botatzeko— zentzumenen gozamenean lagun diren plazer horien segida topatuko du ikusleak. Betiere, besteak beste, politika eta pop kultura zalea bada. Bazter guztietakoak ageri diren arren, Tracks ez da bazterreko eremuetan gordetako kultur satorren existentzia grisa argituko duen saioa. Ez da kritikarako esparrua, mundu osoko sorkuntza entsaladaren plaza baizik. Gure Euskal Herriko plazan gustura ikusiko nukeena, euskaraz eta pop ezaugarriz betea.

Gauza konplikatuagoa da

Parisa begira aritu gara azken egunotan, Frantzia aldera, noski, nora bestela, ez baita egon gauza askoz gehiagorik telebistan. Gerran da Frantzia —nahiz Hendaiara begiratu eta ez den mugimendu handirik nabaritzen, baina tira—; eta ikusi ditugu gerra horren lehen zantzuak nola jaso dituzten gure telebistako kateek, gurean nola bizi izan ditugun une horiek. Gerran izanik ere, ordea, zer eskuzabaltasuna, jabetu naiz kolpetik nola frantsesak ari zaizkigun guri begira azkenaldian, espainiarrak baino areago, eta begira bestalde manera nahiko eskuzabalean. Esan nahi baita, ez gatazkarekin lotuta, ez biolentziarekin, ez terrorismoarekin. Terroristak beste batzuk dira. Orain.

Depardieu handia —gero eta handiagoa— izan zen lehena, tour gastronomiko batekin. Larrutu genuen hemen —xuabe, badaezpada, ez ote zaigun itzuliko—. Orain izan da France3ko Des racines et des ailes. Berriz ere Euskal Herria aintzat hartuz, Frantzia eta Espainia artean den lurralde gisa. Ez bakarrik erakutsiz Baiona, Izturitze edo Ilbarritzeko gaztelua. Erakutsiz, halaber, Orreaga mugakidea, eta Rolanden kantuaren faltsutasuna: jakin dezatela frantsesek baskoiek hil zutela. Baina, areago, erakutsiz foru erkidegoko Artaxoa, hitz egiteko kasu honetan Errekonkistaz —eta ez dakit egokiena den kristau eta musulmanen arteko egoera delikatuarekin—. Noski, dena estilo honetan: munduko badiarik ederrenetakoa duela Donostiak, etc. Baina, tira, hori zen normaltasuna, ezta?

Eta izan da, beste behin, Arte katea, L’Europe des écrivains saioa. Palacios Aurreko lehenengo urtean aipatu genuen, Espainiari eskainitako atalean, atera zituztela Juan Goytisolo, Manuel Rivas galegoa, eta gure Bernardo Atxaga —ondo gogoratzen badut, flamenkoari buruz disertatzen, gainera—. Frantziari eskainitakoan orain, beste euskal herritar bat, Marie Darrieussecq. Ez dela kapaz euskaraz idazteko, ama-amatxiek hitz egiten zutela, beretzat hizkuntza frantsesaren atzeko hizkuntza zela. Hasieratik jakin zuela frantsesa hizkuntza bat dela beste hizkuntzen artean. Eskolak lotu zuela Frantziara. Baina independentista izan zitekeela. Eta dagoen lekuari buruz galdetuta: «Hau ez da Frantzia, gauza konplikatuagoa da: Euskal Herria». Zeinen eskergarriak diren, hartara, gauza konplikatuago hori ulertzeko halako saiakerak.

Ez gara osorik atera

Bertin Osbornerenganako pasioa jakinarazi ondotik, gaurkoan beste amodio adierazpen bat. Beste pertsonaia handi batenganakoa. Gero eta handiagoa, egia esan: Gerard Depardieu. Arte kateko À pleines dents! saioan gidari dabil orain, han-hemengo zera gastronomikoak erakusten dituen erreportaje sorta. Eta zer inporta zaigu guri?, galdetuko du, arrazoi osoz, zuetako batek baino gehiagok. Bada, ezer gutxi, baldin eta ez balu bisitatu gure etxe maitea, Euskal Herri doloretakoa. Eta Euskal Herria diodanean diot bat, handia eta librea. Hara: «Euskal Herria bitan moztua da, iparraldea Frantzian, hegoaldea Espainian, beren izaera zalantzagabea erakusten dute aukerarik txikiena dutenean»; edota «euskal hizkuntza, frantsesa baino lehenago jaio zen, espainola baino, inork ez dio ezagutzen jatorria». Eta erakutsi zuten mapa, zazpi probintzietakoa, terrorismoaren apologia ia.

Saioaren hasieran aurkezleak bere buruaz egin zuen aurkezpena da ez galtzekoa: «Gerard Depardieu nauzue» —eskerrak esaten duen, Obelix zela pentsatuko genuke bestela—, «munduko hiritarra» —Errusiako pasaportearekin orain, hori bai—, «biziduna» —nahiz uste dut esan nahi zuela bizizalea—, «maite dut barre egitea, edatea, jatea» —kontxo, inork ez luke esango—. Eta Euskal Herrian gaindiko bidaia izan zen Bankatik Hendaiara. Bankan, bost kiloko amuarraina arrantzatuta agertzen da tipoa. Piszifaktorian arrantzatutakoa, noski. Alduden, euskal arrazako zerriak bisitatzen dituzte. Saioak izan zuen katarsi unerik handiena. Aurkezlearen eta gonbidatuen artean, esan nahi baita. «Zerrietako zein pasatuko duzu lapikora?», galdetu zion zerri hazleari. Une batez, Depardieu bera pasatuko zutela iruditu zitzaidan. Itsasun, gereziak ez, Ezpeletako piperrak dastatzen dituzte. «Kolesterola, piperrek baino gehiago, zenbait pertsonak eragiten didate». Farmazian neurtu nuen nik, saioa ikusi ondoren: 200dik gora neukan. Hendaian, txipiroiak arrantzatzeko saio bat egiten dute —emaitza eskasekin, dena esan behar bada—. Halako batean, uretara eroriko zela zirudien. Baina, ez, bakarrik erakutsi ziguten kareletik pixa egiten. Oso hezitzailea dena, bai horixe. Eta saioa ixteko, bi perla: «Jatunkeriarik ez da falta izan bidaia honetan», esan beharrik balego bezala; eta «ez gara osorik atera». Bada, jakingo bazenu teleikuslea.