Laket

Argiako denbora-pasa batek atsegin, gusturen bost letretako ordain bat eskatzen dit. Erantzuna ez baitzait bat-batean bururatu, inguruko hutsuneak bete ditut. Halako batean, benedizebra! Laket atera zait!
Hitza oroitze hutsak euskaraz idazten hasi nintzen garaietara eraman nau. Sasoi hartan

Deiturak

Ugarte da Pinochet diktadorearen bigarren deitura. Hiriart haren alargunaren lehenengoa. Izurieta du grazia Txileko armadaren buruak. Errazuriz, bertako elizarenak. Elizcano, torturatzaile basatienetako batek

Hedaduraz

Laurogei urte bete berri, Goethe tximinia batek epeldutako gela zabal batean dago, Eckermann bere idazkariarekin hizketan. Alfieri garaikidearen liburu bat dauka aldean. Sofoklesen tragedia bat du eskuetan. Idazkariak galdetu dio ea aleman literaturak ez dion bere jakin-mina asetzeko adina gai eta gozamen ematen. Eta Goethek:

Max

Max du izena. Berlinen ezagutu nuen orain hamar bat urte, Gernikako bonbardaketari buruzko jardunaldi batzuetan. Tragediak gure literaturan

Durangon

Liburuz gainezkatutako saltoki baten aurrean, jende dezente. Nobedade bat dedikatzen ari den idazleren batek behar du bertan. Jendea, ordea, ez da idazlearen sinadura eskatzen ari, kargu hartzen baizik. Batek: herenegun idatzitako hidan eskaintza polit ustean abentura bat agintzen hidan, baina kaka zaharra!, ez abentura eta ez ezer; aharrausika jardun diat denbora osoan, ez diat azkeneraino iristerik lortu! Beste batek: eta tonua? Beti bera, zerra batena bezalakoa, sorpresarik gabea. Irakasle itxurako hirugarren batek: ea euskara pixka bat ikasten duan, liburuan ageri diren akats batzuk, ezta hamalau urteko ikasleek ere. Zakilixuten mundutik etorria dirudien laugarren batek: hire pertsonaiak hezur-haragirik gabeak dituk! Itzuli dirua!

Idazlea izerdi patsetan esnatu da. Telefonoa hartu eta editoreari deitu dio: barka ezak, baina ondoeza egin zaidak eta ez, gaur ez noak liburuak sinatzera.

OHARRAK (Post scriptum)

Kotoiarena

Pixkana-pixkana itzaltzen joan zitzaizkidan izugarrikeriaren oihartzunak, egunkarietan ez nuen hilketa lazgarrien albiste-zipriztinik ikusten, eta tragediaz ahaztu nintzen. Bat-batean, ordea, idazle sukartu baten irudimenak nekez asmatuko lukeena irakurri dut:

Kaosa

Milaka eta milaka pertsona plaza erraldoi batean, ilaran, perspektibaren legeak zorrotz betetzen. Irakurleak gogoan izango ditu soldadu nazien argazkiak, Nuremberg-eko kontzentrazio jendetsu haietan. Gogoan, halaber, Moskuko Plaza Gorriko desfile militarrak, maiatzaren lehenean. Orden perfektuaren itxura transmititu nahi zuten. Pitzadurarik gabeko sistema ondo organizatu batena. Obedientziarena. Kaosa garaitzeko indarrarena.

Han bildutako milaka pertsonak ez ziren, ordea, denak berdinak. Ez ziren robotak. Ez ziren kontraesanik gabeak. Eta, hori pentsatuta, esperantza pizten zait, gizabanakoaren istorio partikularrak nagusitzen baitzaizkit eta gizarte uniformatzailearen kontrako herra sortzen.

Osakidetzako oposaketen argazki deshumanizatzaileak egunkarietan. Jendearen istorio partikularrak, lan-premiak, egoera familiarrak, miseria txikiak eta ilusio handiak imajinatuz arindu dut egonezina.

OHARRAK (Post scriptum)

Azpimarrak

Liburuak azpimarratzen ditut. Lapitzez. Ikasle garaian, ideia nagusiak azpimarratzen nituen. Orain, zernahi: ideia bat orain, deigarria egin zaidan izen-adjektibo ezkontza bat hurrena, huts tipografiko eta hiztripu orotarikoak gero. Liburuak nire zerbitzuan daude, eta ez alderantziz, baina batzuetan, aitor dut, pena eta damua eragiterainoko tratu txarra ematen diet. Gaizki egiten dut, liburuek errespetu gehiago merezi dute? Agian. Baina liburuei kalte handiagoa egiten die betidanik izan duten ospe gehiegizko ia erlijiosoak: itxuraz behintzat, liburuak gurtu egiten ditugu; baina ut!, ut! liburuak ukitu eta eskuetan hartu, eta irakurri, eta azpimarratzeari!

Edonola ere, argumentu erabatekoa dut liburuak azpimarratzearen alde: San Millan-eko fraideak bere glosatxoak idatzi ez balitu kopiatzen ari zen liburuan, gaur ez genituzke guek aiutu ez dugu eta izioqui dugu esaldiak ezagutuko.

OHARRAK (Post scriptum)

Azpimarrak beti iruditu zaizkit istorioak kontatzeko material aproposak. Honela hasi nuen, orain bost urte, Mentura dugun artean saiakera liburua:

“Orain urte batzuk, bigarren eskuko liburuen dendatxo batean nenbilela, nire ezagun baten sinadura ikusi nuen liburu baten kortesiazko orri zurian. Interesaturik, orri-pasa hasi nintzen. Liburua azpimarratua zegoen, in margine egindako apuntetxoak eta guzti. Liburua erosi nuen, liburuaren beraren interesagatik baino gehiago, adiskidearen apuntetxoekiko jakin-minez.

“Etxera iritsitakoan, ordea, akotazioak eta azpimarrak irakurtzen hastekotan nintzela, halako har bat hasi zitzaidan barrenean zirtzika. Zer eskubide nuen nik nire lagunak testu batekin izandako elkarrizketa ezkututuko hartan sartzeko? Zer desberdintasun zegoen elkarrizketa haren eta, demagun, nire lagun horrek bere amorante batekin izandakoaren artean? Nik neuk ere ez al nuen, bada, aspaldian erabaki inori ez uztea azpimarratutako liburuak? Ahaztuta al nituen lagun batek nik liburu batean azpmarratutakoekin bota zituen algarak eta egunetan jaso behar izan nituen irri-isekak?

“Liburua hartu eta gutunazal batean sartzea erabaki nuen etsi-etsian. Lagunaren helbidea idatzi nuen gero, baina ez igorlearen izenik. Ez nion liburua nork bidalzen zion adierazi nahi, susmo txarrik har ez zezan; seguru nengoen nik bidalia zela jakin bezain aise, ez niola sinestaraziko, ezta munduko juramentu guztiak eginda ere, azpimarrak eta oharrak irakurri gabe gelditu nintzela.

“Baina hartan, gutunazala ixtera nindoan instantean, argi bat egin zitzaidan nire baitan: nire lagunak liburua bigarren eskuko denda hartan saldu zuenerako, bazekien zertan ari zen, bazekien ezagunen batek eros zezakeela: arriskuaren jakitun zen. Halatan, bada, berak garrantzirik eman ez bazion bere jokabideari, zergatik eman behar nion nik?

“Nire liburutegiko apaletako batean gordeta daukat liburua. Ez naiz, ordea, tentaldian erori, liburuko azpimarrak irakurtzeko gogoak baino irrika larriago batek, inoiz burutuko ez dudan jakin-minak, bizi bainau ordutik: azpimarratuta dauzkadan nire etxeko liburuen

Nikolastarrak

Gaur, San Nikolas. Marinelen patroia da eta aingura batekin ageri da irudigintza erlijiosoan: portuko segurtasuna eta etxeko epela ziurtatzen dituzte aingurak eta santuak. Oso bestelakoak dira, ordea, euskal tradizioko nikolastarrak: jentil gisa ageri zaizkigu batzuetan, deabru moduan bestetzuetan eta, hargin ezin hobeak, maisuak dira zubiak eraikitzeko orduan. Zubigileak eta deabru? Ba bai. Ertz batetik bestera pasatzea dakar zubiak, bestearen eremura igarotzea, eta antzina batean gaizki ikusita zeuden zubiak, ibaiaren eten naturalaren kontrakoak zirelako: berrikuntzak eta besteen terrenoak beti eragiten dute izu atabikoa.

Etxeko epelean ainguratu ala zubiak egin? Euskal bizitzaren ibaian ohiko bezain naturaltzat jotzen dugu geure ibaiertzean ondo finkatutako aingura; natural ohikotzat daukagu, halaber, elkarbizitzaren etena.

San Nikolas eguna ala nikolastarrena? Eta zergatik ez biena?

OHARRAK (Post scriptum)