Dantzariak gastatu zirenekoa

“Soinujoleak ugaldu egin dira, eta dantzariak, gastatu”, zioen Tomas Zubizarreta Zendoia soinujole omendu berriak elkarrizketa batean. Periodikoen orri-pasa nenbilen ni, ia oharkabean irakurtzen den esaldi horietako bat zen soinujolearena. Orriari orri segitu nuen, baina esaldiko zerbaitek zintzilik segitzen zuen nire arretaren gantxotik. Atzera egin, eta esaldiari erreparatu nion berriro. Dantzariak gastatu espresioa zen deigarria egin zitzaidana. Gastatu aditza testuinguru horretan erabili izana zen, zehatzago esateko, harritu ninduena.

Dantzariak nekatzea, arnasarik gabe gelditzea ez da harritzeko: musikaria eserita dago, dantzarien oinek eta besoek ez dute atsedenik, eta, halako batean, energia gastatu zaie. Argibide errazegia iruditu zitzaidan, ordea: soinujoleen ugaltzea eta dantzariak gastatzea kontrajartzen zituen Zendoiaren esaldiak. Gaur egun soinujole asko eta dantzari gutxi daudela esaten ari zitzaigun. Kontraste tristea! Soinujole baten helburua ez da ba jendea dantzan jartzea? Baina ez da zaila Zendoiak esandakoa irudikatzea: igande arratsaldeetan auzo txiki askotan ikusiak gara soinujoleren bat oholtza gainean soinuari eragin eta eragin, jende dezente duelarik bazterren batetik begira, baina dantzari gutxi kriskitinka eta hankak airean.

Burutik pasatu zitzaidan idazle/irakurle bikotean ere ez ote den kontu bertsua gertatzen ari. Neurera ekarri nuen soinujolearen esaldia, zer moduzko musika zeukan entzuteko: “Idazleak ugaldu egin dira, baina irakurleak gastatu”. Hori bururatu izanak ez ninduen batere orijinala egin: periodikoen orri-pasari utzirik, Sándor Márai-k Diarios (1984-1989) guztiz gomendagarria hartu nuen apal batetik:

“Idatzi nahi duen gero eta jende gehiago dago, eta gero eta gutxiago irakurtzeko prest”. Segidan, Máraik hainbat kontsiderazio egiten du Hungariako sistema komunistak garai hartan liburu-produkzioari emandako babesari buruz: “Idazleek (…) uste zuten Estatuak dena argitaratuko zuela… Produkzioaren parte handi bat almazenetan gelditu da”. Ez gaude sistema komunista batean, baina erraza da paralelismoak egitea. Zenbat liburu dago euskal zein gaztelaniazko argitaletxeetako almazenetan hautsak hartuta? Zenbat liburu gelditu da gure oroimen kolektiboko almazanetik kanpo, hautsak hartzeko ere esperantzarik gabe?

Bitartean, idazleok, ugaritzeaz gainera, geure soinuarekin segitzen dugu (ez naiz euskal idazleez bakarrik ari), ohartu gabe —edo, larriagoa litzatekeena, axola handirik izan gabe— dantzariak ez ote diren/ditugun nekatu. Plazatik urrutiratu. Azken batean, urritu, gastatu.

Tesitura bertsua aipa daiteke zine- edo antzerki-ikusleen egoerari buruz ere, eta pentsatu nuen soinu jotzailea auzi sakon baten dianan jotzen ari zela bete-betean —artearen demokrazia!, denok artista!—, eta pentsamenduak, txolarre batek bezala, laster egin zidan jauzi beste puntu batera. Zailagoa da, teorian behintzat, soinujoleak ugaltzea idazleak baino. Soinujoleek orduak eta urteak behar dituzte soinuaren sekretuak ezagutzeko, nakarrezko tekla txikiei harmonia pixka bat ateratzeko; gizakiok, ordea, denok gara hiztun, gehienok moldatzen gara, gutxi-asko, lerro batzuk josten. Zergatik ez denok idazle? Zergatik ez denok hizkuntzalari edo estetikan aditu? Balirudike idazkuntzak ez duela soinujole apal baten esfortzurik eta teknikarik behar, letrak lotzen jakite hutsak guztiz hartzen diela gaina bai eguneroko lanari, bai eguneroko lanik gabe deus ez den senari.

Ari nintzela ari nintzela, pentsatu nuen irakurleak eta irakurzaleak desberdindu beharko genituzkeela ere. Eskolatik pasatu garen guztiok —eta eskolatik pasatu ez den jende gehienak— dakigu irakurtzen, baina horietatik gutxi dira irakurzale. Irakasle, politikari edo kazetari guztiak dira (izango ahal dira!) irakurle, baina ez irakurzale. Irakurleak txosten baten nondik norakoak jakiteko irakurtzen du, azterketak gainditzeko, botika baten arriskuak ezagutzeko, halako politikariren baten iritziak ezagututa bere iritzi propioak sendotzeko. Irakurzaleak, ordea, letren plazerez irakurtzen du; gozo eta sarkor sentitzen du irakurketa on batek inauguratzen dion denbora berria.

Soinujoleak esana berriro neurera ekarriz: gastatu ordez beti ugari mantentzen dena da testu ederrei darien plazera, irakurzale egiten gaituen soinu dultze hori.

(Martxoak 30ean, igandez, Noticias taldeko egunkarietan argitaratua)

 

 

 

Espantuak

Gizonezko zerbitzariak hartu omen dituzte Holandan izan berri den energia nuklearrari buruzko goi-bileran, agintarien sabelak ase eta eztarriak bustitzeko. Espantuak eragin ditu emandako argibideak: emakumezkoak hartu balituzte, agintarien begiradak haiengana joango omen ziren, lanarekin ahaztuta.

Cameron edo Hollande banintz, biziki zapuztuta nengoke cateringeko arduradunek hartutako erabakiarekin. Ez gara Berlusconi! Gainera, zergatik dira agintari gehienak gizonezkoak? Eta abar. Gai-sail asko goldatuak, guztiak ere. Baina albisteak badu beste ertz bat, oso punta zorrotzekoa, eta Azkuek bildutako ipuin batek ondo jasotzen duena:  Gernikako Batzarretxean, ordezkariak aitortzen du Mendexan, bere herrian, asko direla bera baino buruargiagoak, baina haiek lan serioak egiten gelditu direla etxean,  eta batzarrera “neu, naizentxo hau, bidaldu nabe”.

Mendexakoek bai jakin nor bidali, ordezkariak ere bai zein den bere maila…

OHARRAK (Post scriptum)

Lehendabizi beste bertsio bat idatzi nuen. Ez ninduen betetzen. Harik eta Azkeren ipuinarekin gogoratu nintzen arte.

Hona idatzi nuen lehen bertsioa:

“Eskandalua eragin du albisteak: gizonezko zerbitzariak soilik hartu omen dituzte Holandan izan berri den energia nuklearrari buruzko goi-bileran agintarien sabelak ase eta eztarriak bustitzeko. Emandako argibideak ez du tatxarik: emakumezkoak hartu izan balituzte, lanarekin ahaztu eta haiengana joango omen ziren agintarien begiradak —bakoitzak hauta dezala, nork bere fantasien apetara, haien gorputzetako nora—.

“Zinez: ez da ulergarri hainbeste eskandalu sortu izana, logikak agintzen du lehenagotik lehertu behar zutela espantuok, goi-bileran parte hartu duten guztiz gehienak, gizonezkoak izanda. Haiek aukeratu zituztenean, non zeuden orain eskandalizatu direnak, non umore-aldizkariak katxondeoz beteko dituztenak? Azkuek bildutako ipuinetako batean,

“Denok dakigu nora doazen gizonezkoen begiak, zein erraz jasotzen dituzten beren buruak txosten aspergarrietatik, eta, hala ere, gizonezkoak hautatu behar hain lan serioetarako…

“Ikasiko dugu halako batean.”

Gonbidapena

Marina Ruiz dantzari gasteiztarrak, Argian: “Gorputza, mugimendua eta espazioa dira nire baliabideak”. Hiru hitz soil, baina arte bat ulertzen saiatzeko gonbidapen gisa har litezkeenak.  Kolpean, nahiko arrotza zaidan diziplina artistiko bateko sekuentzia batzuk irudikatzen hasi nintzen hiru elementuak alternatuz eta konbinatuz, gorputz jakin bati estilizatuen ateratzen zaizkion mugimenduak imajinatuz hainbat espaziotan, itxiak batzuk, libreak besteak, argiak zein ilunak, euritan eta haizearekin…

Horiek eta horrelakoak pentsatu eta gero, elkarrizketa irakurtzen hasi nintzen: “Hitz egin behar badut, urduritzen naiz […] hitza ez da nire adierazpena”, dio dantzariak sarreran.

Gonbidapena hitzez egina baldin bada ere, seinalatzen dutena baino haratago eramaten gaituzte hitzok. Baina esateak abentura estetikoaren atea zabaltzen badu ere, izendatze hutsa ez da aski: guri dagokigu zabaldu berri zaigun atetik aurrera  abenturatzea edo ez.

 

Izua hemen

Hitzen baten bila bazabiltza, nahierako nahi adina hiztegi daukazu sarean. Zerbaiti buruzko informazio fidagarria (?) nahi baduzu, Wikipediara jotzen duzu. Idazten ari zarenak okerren bat egin orduko, hor hasten zaizu Xuxen abisu gorriak ematen. Zernahitarako egarria asetzen dizun iturria da Internet. Baina egunen batean, “Internet erori egingo da eta izuzko uholdeak biziko ditugu”, iragarri berri du Dan Denett filosofoak. Momentu apokaliptiko hartan, Ebanjelioak salbatuko ez direnei iragarritako “negarra eta hortz-karraskak” entzungo dira, eta lehendabiziko paniko-egunak gainditzeko gai bazara, ez duzu beste erremediorik izango: entziklopedia zaharretara jo nahiko duzu, hiztegi horizkatuen bila hasiko zara, aspaldiko urtetan ukitu ere egin ez duen gramatika betikoa beharko duzu, baina, ai tamalaren lorra!, damu eternoa etorriko zaizu bi sosetan saldu zizkiolako bigarren-eskuko liburuen tratulari bati.

Amen!

Esaten ari dena ez dator bat pentsatzen ari denarekin; eta egiten ari dena esaten ari denaren guztiz kontrakoa da. Nola deitzen zaio halako bati? Zeuk erabaki, ez zaizu adibiderik falta, halakoen fauna-bilduma ederra erakusten ari dira egunotako hedabideak.

Trantsizioaren aita, aitaponte, Cid Kanpeadore eta nik ahal dakit zer gehiago deitu dioten. Trantsizioak ekarri zuen gauzarik deigarriena antolaketa autonomikoa izan omen da (laster, denentzat kafea formularekin indargabetu zuten gosari-lege huraxe), baina Estatu-mota hura ekarri zuena aho betez eta triunfalki goratzen ari diren horiexen eguneroko lana da Estatu-mota hura argaltzea, aitzakiak bilatzea hemendik pixka bat eta handik puska bat kentzeko. Zentralismora itzultzea, hitz bitan esateko.

Lurperatze lanetan zebiltzala, Avilako katedralean bat baino gehiago ari zen, seguru nago, amen! esan, eta Suarezek egindakoak ere nola lurperatu pentsatzen.

Isiltasun zuria

Mario Vargas Llosaren lumaren gustuko bizitza protagonizatu zuen. Javier Cercas aurreratu zitzaion, ordea. Bilau eta heroi; nork nor engainatuko jokoan, jaun trebe; suge engainatzale eta txori engainatu; txotxongilo irrigarri eta boxeolari jipoitu: bere karismaren magnetismoak aupatu zuen eta gorrotoaren bazka bilakatu.

Gaur hainbeste txalotzen duten horiexek bota zuten boteretik. Betiko isilaraztea ere lortu ote zuten —Estatu-sekretu gehiegi zekien—, ez dugu sekula jakingo: tragedia klasikoetako heroiei gertatzen zaien moduan, halabeharraren patuak zigilatu zuen, eta ez etsaien koroak, haren ahoa. Burua hustu zitzaion eta almazena oroitzapenik gabe gelditu, hitzek ere betirako egin zioten arte ihes, txoriek aide egiten duten bezala harria botatzen zaion arbolatik. Memoriarik gabeko mundu zuri-zurian egin zuen habia.

Nola kontatzen den isiltasun handia? Galdera nobelagile baten zain dago.

Bisita

Antzinako ipuin baten traza guztiak dituen gertakari bat kontatu didate. Emakume ezagun bat du protagonista, garai batean oso ederra izana eta arrakasta handia lortutakoa bizitza sozialean bezala sentimentalean ere. Zerbitzari batekin bizi zen. Adinean aurrera baldin bazihoan ere, kalean agurtu nuen azken aldian osasuntsuak zituen itxura fisikoa, ibileraren sendoa, begiradaren bizia. Hilabeteak pasatu dira ordutik, ez nuen makaltzen hasita zegoen albisterik. Atzo goizean, zerbitzariari esan omen zion bisita bat espero zuela, hartzeko eguna jai. Zerbitzariak ezetz, ez zegoela bere onenean eta ez zuela bakarrik utziko. Emakumeak gogor agindu zion nonbait utz zezala bakarrik, eta zerbitzariak, bisitari auskalo nolako itxura hartuta, agindua bete. Etxera itzuli zenean, emakumea hilda zegoen.

Nork ez luke nahi antzinako ipuin batekoa ematen duen trenpu horrekin hartu, aurrez aurre eta lekukorik gabe, Dama Zaharraren bisita.

OHARRAK (Post scriptum)

Azken paragrafoan, lekukorik gabe dioen tokian, bakarrik idatzi nuen papereko bertsiorako. Aldea dago.

Aldiri

Ez dakit inoiz agertu den euskarazko hitz ederrenen zerrendetan, baina nik aldiri proposatuko nuke. Leuna da, musikaltasuna du baita deklinatuta ere (aldirietan, aldiriko…). Pluralean erabiltzen da, aniztasuna iradokitzen dit. Esanahiari ere apaltasunaren alde ederrena dario (gune baten ingurua, auzoa, bihotzaren geruza…) eta askotarako ematen du metaforen baratzean ere.

Azkuna hil da. Osakidetzak gaur duen ospearen aitak osasunaren aldirietan bizi izan ditu azken urteak, eta, sanoan bezala gaixoan ere, hiri handi baten kudeaketan jardun du. Hiritarrek agintari batek gehien estimatzen dituen txaloekin eskertu diote lana: botoekin. Ez da omenaldi txarra alkate batentzat.

Balantzearen defizit bat: Bilbaok Bilbo aldiri du errealitatean, baina Azkunaren helburu politikoen guneak ere euskara aldiri izan du.  Harkaitz Canoren Neguko zirkuako pertsonaia batek dioen lez, “baina klaro, gu aldirietakoak izan…”

Hizkuntzaren antzokian

Imajina dezagun hizkuntza etengabeko antzezpen erraldoi baten moduan. Obrak hiztunok gaitu aktore, hizkuntzaren hedadurak hartzen dituen herri eta hiriak antzeztoki. Antzezpenak badu libreto nagusi bat —hizkuntza bera—, baina, mendez mende, libretoa egokitu egiten da gorabehera historikoetara, sasoi bakoitzeko argi-itzalek argiztatzen dituzte eszenak, garai bakoitzari dagokion mundu-ikuskera jasotzen du libretoak. Dekoratuak ere (jauntxoren baten dorrea hemen, eliza bat hor, guda-eremu bat han, baleontziren bat Ternuara bidean…) egokitu egiten dira edo, besterik gabe, berriak jaso. Mendeari mende, obra aldatzen doa, baina sustraia —libretoa— galdu gabe. Hiztunok obra beti beraren garaian garaiko interpreteak gara.

Aktore taldea ere ez da, noski, beti bera: hizkuntzek baino askoz ere bizi-iraupen laburragoa izaten dute hiztunek, belaunaldi askoren emaitza eta garapena dira hizkuntzak. Begira diezaiogun orain berrogeita hamar urteko aktore taldeari. Nire belaunaldikoek hemezortzi bat urte genituen orduan, mundua iraultzeko gaitasuna dutela sinesten dutenen kontraesanez betetako adin zapartaria. Nire belaunaldiko asko euskararen aldeko apustua egiten ari zen, batzuk beste batzuk baino serioago: etorkizuna hipotekatzeko arriskua hartzen, alegia; ikastolak ez ziren bertan ikasten hasitako umeak baino zaharragoak, euskara ez zegoen unibertsitatean, ez zegoen kulturaren aretoetan, ez zegoen agintarien edo lanbide liberalen jardun profesionalean. Euskararen aldeko apustua egin nahi zuenak oso mugatuak zituen eszenategia eta jarduera.

Euskarak defizit handiak zituen eta hainbat alorretara heldu ezina. Eta, are tamalgarriagoa zena, euskaldunen artean zailtasunak genituen elkar ulertzeko, baina ezintasunaren motiboa ez zen, behingoagatik, gure arteko herra, euskaren arteko desberdintasuna baizik. Harkaitz Canok egunotan kaleratu duen liburutxo bitxian (Txalorik ez, arren, Edo! argitaletxea) ekarri digun eszena batek ilustratzen du ondo elkar ulertu ezinaren tragedia. Aparteko gertakari bat da, jendearen memorian suz markatua geratzen den horietakoa. 1967a da, Bertsolari Txapelketa jokatzen ari dira Donostian, Anoeta frontoia lepo dago. Lopategi, Gorrotxategi, Lazkao Txiki eta Xalbadorren artetik, epaimahaiak Xalbador hautatu du Uztapideren kontra txapela jokatzeko. Jende asko txistuka hasi da, bakar batzuen txaloek ezin dute zalaparta estali.

Ez zen gustu kontua izan. Ez, behintzat, hori bakarrik. Gertatu zen jende askok ez zuela Urepeleko artzainaren euskara ulertzen, ezta haren bertsokera ezagutzen ere. Ezjakintasunak ezin zituen bata zein bestea preziatu. Baina txistuak amaitutakoan, Xalbadorrek euskaltzaleen memorian geratu  den bertsoa kantatu zuen: Anai-arrebak deituz hasi zen minutu batzuk lehenago txistuka aritu zitzaion publikoari eta maite zaituztet oraindik esanez bukatu zuen bertsoa.

Goraxeago aipatu liburutxoan, Canok txistuak txalo bilakatu zirenekoa aztertzen du. Ni eskaintzen ari naizena Canorenaren osagarri da: euskalkiak gero eta arrotzagoak ziren elkarren, eta Anoetan gertatu zena gaitzaren manifestazio ezin argiagoa zen. Frontoian zegoen jendea euskaltzalea zen, askok euskara maila jasoa zuen eta euskarari buruzko ezagutza duina. Eta, hala ere, zailtasunak Xalbadorren bertsokera bere osoan —hizkera ere barne— gozatzeko. Handik urtebetera, Euskaltzaindia Arantzazun bildu zen Euskara Batuaren lehen pausoak emateko. Noski, Anoetan gertatutakoak ez zuen zerikusirik Arantzazuko bilerarekin, Anoeta ez zen izan Arantzazura iristeko geltoki, baina bien arteko loturak perspektiba eta iradokizun politak oparitzen dizkigu garai asaldu haien nolakoa azaltzeko.

Historia ezaguna da eta ez naiz luzatuko. Atzean geratu dira (h)arri bezain  (h)its utzi gintuzten euskara batuak eragindako desadostasun eta zakarraldiak. Baina zailtasunak zailtasun, ahaleginak ez zuen hutsean jo eta ahalegin hari esker ari gara interpretatzen orduan ez bezalako hedadura duen libreto bat. Orduan ez bezalako protagonistak ditu libretoak, orduan ez bezalako dekoratuetan interpretatzen ari gara euskararen obra: unibertsitatean eta hezkuntza osoan, hedabideetan, literaturan eta arte eszenikoetan.  Libretoak orain aktore asko ditu asko dakitenak. Sukaldea edo kalea ez dira jada eszenategi bakarrak, eta jende askoren konpetentzia handiko euskarak apenas du sukalderik edo kalerik. Asko ari dira aldatzen eta ugaritzen hizkuntza eta hizkuntzen arteko joan-etorriak bizitzeko moduak. Hizkuntzarenganako lotura —ez soilik afektiboa, baita ezagutzazkoa ere— premiazkoa du euskarak mendez mende iraun duen libretoa antzezten segitu nahi badu.

Jarrita daude, eta sendo, euskara batuaren oinarri nagusiak, pauso sekulakoa eman dugu. Zeuden aukeretatik bat erabaki izana da giltzarri. Enbor baten aldeko apustua egin, eta gainerako guztia enbor horren ingurura bildu izana. Baina gainerako guzti hori ere euskara batua da enbor nagusiaren dinamika indartzera baldin badator; aldiz, mihura da —arbola ahultzen eta itotzen duen parasitoa—, enbor nagusiaren perspektiba galtzen badu.

Harrotzeko moduan gaude. Harrotu, zertaz, ordea? Aurrekoek egindako hizkuntzarekin espresatzen dugu pentsatzen eta sentitzen duguna. Zer eransten diogu berria, zer sortu dugu lehen ez zegoena? Interpretatzen ari garen libretoaren guztiz gehiena bazeukan, praktikan eta ahalmenez, orain berrogeita hamar urteko euskarak. Gure belaunaldiak etekin handiak atera dizkio hizkuntzari, horixe egia, baina hizkuntzaren aukerak beti dira askoz ere ugariagoak hiztunok ateratzen dizkiogunak baino, eta hori kontuan izatea ez da  batere tesitura txarra hizkuntzarekin dugun harremanaren nolakoa finkatzeko, dauzkagun iniziatibak, partikularrak zein sozialak, kalibratzeko. Baita iraganari begiratzeko ere. Norbaiti entzuten edo irakurtzen diodanean bera idazten hasi zenean —edo zuzenbide-eskolak ematen edo antzeko beste zernahi egiten— ez zegoela ezer, gauza bera bururatzen zait beti: “hizkuntza zeneukan, orduko hizkuntza huraxe daukazu orain ere, baina organizatuagoa, horixe aldea!”.

Genea

Alferra baldin bazara, kulpa ez da zurea, halabehar kosmikoak oparitu dizun gene batena baizik. Zuk ez zenuen alferra izatea nahi, baina gene batek du zu lapa baten itzala baino alferragoa jaio izanaren kulpa. Ondorio hori atera dute, behintzat, nagikeriaren jatorria aztertu duten zientzialari txinatar batzuek.

“Zer nahi duzu egitea, horrelakoa naiz ni!” aitzakia zaharrak fundamentu berria dauka orain: genetikaren ikerketak hartu duen abiadarekin, laster deskubrituko dute guk egindakoa ez dagoela gure kontrolpean, generen batek egin gaituela diruzale, edo poeta goratsu, edo muslari fin, eta predestinazioaren debate zaharrak inoiz baino zentzu sakonagoa hartuko du. Gure geneen esklabo izanda, utikan kontzientzia, akabo kulparen zama: lapurretan harrapatu bazaituzte, parean zeneukana garbitu baduzu, zu lasai, oraindik ez dute asmatu nola epaitu litekeen gene bat.

Baina agur gure merituei ere: nola txalotzen da gene bat?