Apopiloa

Hainbat gauza baikorragoren artean, Patxi Baztarrikak honakoa ere esan zuen herenegungo agerraldian: “Duela hogei urte baino gutxiago hitz egiten da euskaraz Araba, Bizkai eta Gipuzkoako etxeetan”. Esaldia formula daiteke beste modu batean ere: “Duela hogei urte baino gehiago hitz egiten da gaztelaniaz Araba, Bizkai eta Gipuzkoako etxeetan”. Ifrentzua deitzen zaio. Baita galtzerdiari buelta ematea ere.

Baina Baztarrikak esandakotik abiatuta, beste formulazio bat ere badarabilt nik buruan bueltaka, hirugarren bidea deitzen duten horietakotzat har daitekeena: “Duela hogei urte baino gutxiago hitz egiten duzu zernahi hizkuntzetan etxean”. Telebista edo sare sozialak ditugu etxean solaskide nagusi, etxean entzuten den puska handi bat ez da gurasoen eta seme-alaben jarduna. Etxeko zalaparta etxean sartu ditugun apopiloena da. Haien jarduna dibertigarriagoa da, nonbait, etxean bizi garenon artekoa baino.

 

Dantzariak gastatu zirenekoa

“Soinujoleak ugaldu egin dira, eta dantzariak, gastatu”, zioen Tomas Zubizarreta Zendoia soinujole omendu berriak elkarrizketa batean. Periodikoen orri-pasa nenbilen ni, ia oharkabean irakurtzen den esaldi horietako bat zen soinujolearena. Orriari orri segitu nuen, baina esaldiko zerbaitek zintzilik segitzen zuen nire arretaren gantxotik. Atzera egin, eta esaldiari erreparatu nion berriro. Dantzariak gastatu espresioa zen deigarria egin zitzaidana. Gastatu aditza testuinguru horretan erabili izana zen, zehatzago esateko, harritu ninduena.

Dantzariak nekatzea, arnasarik gabe gelditzea ez da harritzeko: musikaria eserita dago, dantzarien oinek eta besoek ez dute atsedenik, eta, halako batean, energia gastatu zaie. Argibide errazegia iruditu zitzaidan, ordea: soinujoleen ugaltzea eta dantzariak gastatzea kontrajartzen zituen Zendoiaren esaldiak. Gaur egun soinujole asko eta dantzari gutxi daudela esaten ari zitzaigun. Kontraste tristea! Soinujole baten helburua ez da ba jendea dantzan jartzea? Baina ez da zaila Zendoiak esandakoa irudikatzea: igande arratsaldeetan auzo txiki askotan ikusiak gara soinujoleren bat oholtza gainean soinuari eragin eta eragin, jende dezente duelarik bazterren batetik begira, baina dantzari gutxi kriskitinka eta hankak airean.

Burutik pasatu zitzaidan idazle/irakurle bikotean ere ez ote den kontu bertsua gertatzen ari. Neurera ekarri nuen soinujolearen esaldia, zer moduzko musika zeukan entzuteko: “Idazleak ugaldu egin dira, baina irakurleak gastatu”. Hori bururatu izanak ez ninduen batere orijinala egin: periodikoen orri-pasari utzirik, Sándor Márai-k Diarios (1984-1989) guztiz gomendagarria hartu nuen apal batetik:

“Idatzi nahi duen gero eta jende gehiago dago, eta gero eta gutxiago irakurtzeko prest”. Segidan, Máraik hainbat kontsiderazio egiten du Hungariako sistema komunistak garai hartan liburu-produkzioari emandako babesari buruz: “Idazleek (…) uste zuten Estatuak dena argitaratuko zuela… Produkzioaren parte handi bat almazenetan gelditu da”. Ez gaude sistema komunista batean, baina erraza da paralelismoak egitea. Zenbat liburu dago euskal zein gaztelaniazko argitaletxeetako almazenetan hautsak hartuta? Zenbat liburu gelditu da gure oroimen kolektiboko almazanetik kanpo, hautsak hartzeko ere esperantzarik gabe?

Bitartean, idazleok, ugaritzeaz gainera, geure soinuarekin segitzen dugu (ez naiz euskal idazleez bakarrik ari), ohartu gabe —edo, larriagoa litzatekeena, axola handirik izan gabe— dantzariak ez ote diren/ditugun nekatu. Plazatik urrutiratu. Azken batean, urritu, gastatu.

Tesitura bertsua aipa daiteke zine- edo antzerki-ikusleen egoerari buruz ere, eta pentsatu nuen soinu jotzailea auzi sakon baten dianan jotzen ari zela bete-betean —artearen demokrazia!, denok artista!—, eta pentsamenduak, txolarre batek bezala, laster egin zidan jauzi beste puntu batera. Zailagoa da, teorian behintzat, soinujoleak ugaltzea idazleak baino. Soinujoleek orduak eta urteak behar dituzte soinuaren sekretuak ezagutzeko, nakarrezko tekla txikiei harmonia pixka bat ateratzeko; gizakiok, ordea, denok gara hiztun, gehienok moldatzen gara, gutxi-asko, lerro batzuk josten. Zergatik ez denok idazle? Zergatik ez denok hizkuntzalari edo estetikan aditu? Balirudike idazkuntzak ez duela soinujole apal baten esfortzurik eta teknikarik behar, letrak lotzen jakite hutsak guztiz hartzen diela gaina bai eguneroko lanari, bai eguneroko lanik gabe deus ez den senari.

Ari nintzela ari nintzela, pentsatu nuen irakurleak eta irakurzaleak desberdindu beharko genituzkeela ere. Eskolatik pasatu garen guztiok —eta eskolatik pasatu ez den jende gehienak— dakigu irakurtzen, baina horietatik gutxi dira irakurzale. Irakasle, politikari edo kazetari guztiak dira (izango ahal dira!) irakurle, baina ez irakurzale. Irakurleak txosten baten nondik norakoak jakiteko irakurtzen du, azterketak gainditzeko, botika baten arriskuak ezagutzeko, halako politikariren baten iritziak ezagututa bere iritzi propioak sendotzeko. Irakurzaleak, ordea, letren plazerez irakurtzen du; gozo eta sarkor sentitzen du irakurketa on batek inauguratzen dion denbora berria.

Soinujoleak esana berriro neurera ekarriz: gastatu ordez beti ugari mantentzen dena da testu ederrei darien plazera, irakurzale egiten gaituen soinu dultze hori.

(Martxoak 30ean, igandez, Noticias taldeko egunkarietan argitaratua)

 

 

 

Aldiri

Ez dakit inoiz agertu den euskarazko hitz ederrenen zerrendetan, baina nik aldiri proposatuko nuke. Leuna da, musikaltasuna du baita deklinatuta ere (aldirietan, aldiriko…). Pluralean erabiltzen da, aniztasuna iradokitzen dit. Esanahiari ere apaltasunaren alde ederrena dario (gune baten ingurua, auzoa, bihotzaren geruza…) eta askotarako ematen du metaforen baratzean ere.

Azkuna hil da. Osakidetzak gaur duen ospearen aitak osasunaren aldirietan bizi izan ditu azken urteak, eta, sanoan bezala gaixoan ere, hiri handi baten kudeaketan jardun du. Hiritarrek agintari batek gehien estimatzen dituen txaloekin eskertu diote lana: botoekin. Ez da omenaldi txarra alkate batentzat.

Balantzearen defizit bat: Bilbaok Bilbo aldiri du errealitatean, baina Azkunaren helburu politikoen guneak ere euskara aldiri izan du.  Harkaitz Canoren Neguko zirkuako pertsonaia batek dioen lez, “baina klaro, gu aldirietakoak izan…”

Hizkuntzaren antzokian

Imajina dezagun hizkuntza etengabeko antzezpen erraldoi baten moduan. Obrak hiztunok gaitu aktore, hizkuntzaren hedadurak hartzen dituen herri eta hiriak antzeztoki. Antzezpenak badu libreto nagusi bat —hizkuntza bera—, baina, mendez mende, libretoa egokitu egiten da gorabehera historikoetara, sasoi bakoitzeko argi-itzalek argiztatzen dituzte eszenak, garai bakoitzari dagokion mundu-ikuskera jasotzen du libretoak. Dekoratuak ere (jauntxoren baten dorrea hemen, eliza bat hor, guda-eremu bat han, baleontziren bat Ternuara bidean…) egokitu egiten dira edo, besterik gabe, berriak jaso. Mendeari mende, obra aldatzen doa, baina sustraia —libretoa— galdu gabe. Hiztunok obra beti beraren garaian garaiko interpreteak gara.

Aktore taldea ere ez da, noski, beti bera: hizkuntzek baino askoz ere bizi-iraupen laburragoa izaten dute hiztunek, belaunaldi askoren emaitza eta garapena dira hizkuntzak. Begira diezaiogun orain berrogeita hamar urteko aktore taldeari. Nire belaunaldikoek hemezortzi bat urte genituen orduan, mundua iraultzeko gaitasuna dutela sinesten dutenen kontraesanez betetako adin zapartaria. Nire belaunaldiko asko euskararen aldeko apustua egiten ari zen, batzuk beste batzuk baino serioago: etorkizuna hipotekatzeko arriskua hartzen, alegia; ikastolak ez ziren bertan ikasten hasitako umeak baino zaharragoak, euskara ez zegoen unibertsitatean, ez zegoen kulturaren aretoetan, ez zegoen agintarien edo lanbide liberalen jardun profesionalean. Euskararen aldeko apustua egin nahi zuenak oso mugatuak zituen eszenategia eta jarduera.

Euskarak defizit handiak zituen eta hainbat alorretara heldu ezina. Eta, are tamalgarriagoa zena, euskaldunen artean zailtasunak genituen elkar ulertzeko, baina ezintasunaren motiboa ez zen, behingoagatik, gure arteko herra, euskaren arteko desberdintasuna baizik. Harkaitz Canok egunotan kaleratu duen liburutxo bitxian (Txalorik ez, arren, Edo! argitaletxea) ekarri digun eszena batek ilustratzen du ondo elkar ulertu ezinaren tragedia. Aparteko gertakari bat da, jendearen memorian suz markatua geratzen den horietakoa. 1967a da, Bertsolari Txapelketa jokatzen ari dira Donostian, Anoeta frontoia lepo dago. Lopategi, Gorrotxategi, Lazkao Txiki eta Xalbadorren artetik, epaimahaiak Xalbador hautatu du Uztapideren kontra txapela jokatzeko. Jende asko txistuka hasi da, bakar batzuen txaloek ezin dute zalaparta estali.

Ez zen gustu kontua izan. Ez, behintzat, hori bakarrik. Gertatu zen jende askok ez zuela Urepeleko artzainaren euskara ulertzen, ezta haren bertsokera ezagutzen ere. Ezjakintasunak ezin zituen bata zein bestea preziatu. Baina txistuak amaitutakoan, Xalbadorrek euskaltzaleen memorian geratu  den bertsoa kantatu zuen: Anai-arrebak deituz hasi zen minutu batzuk lehenago txistuka aritu zitzaion publikoari eta maite zaituztet oraindik esanez bukatu zuen bertsoa.

Goraxeago aipatu liburutxoan, Canok txistuak txalo bilakatu zirenekoa aztertzen du. Ni eskaintzen ari naizena Canorenaren osagarri da: euskalkiak gero eta arrotzagoak ziren elkarren, eta Anoetan gertatu zena gaitzaren manifestazio ezin argiagoa zen. Frontoian zegoen jendea euskaltzalea zen, askok euskara maila jasoa zuen eta euskarari buruzko ezagutza duina. Eta, hala ere, zailtasunak Xalbadorren bertsokera bere osoan —hizkera ere barne— gozatzeko. Handik urtebetera, Euskaltzaindia Arantzazun bildu zen Euskara Batuaren lehen pausoak emateko. Noski, Anoetan gertatutakoak ez zuen zerikusirik Arantzazuko bilerarekin, Anoeta ez zen izan Arantzazura iristeko geltoki, baina bien arteko loturak perspektiba eta iradokizun politak oparitzen dizkigu garai asaldu haien nolakoa azaltzeko.

Historia ezaguna da eta ez naiz luzatuko. Atzean geratu dira (h)arri bezain  (h)its utzi gintuzten euskara batuak eragindako desadostasun eta zakarraldiak. Baina zailtasunak zailtasun, ahaleginak ez zuen hutsean jo eta ahalegin hari esker ari gara interpretatzen orduan ez bezalako hedadura duen libreto bat. Orduan ez bezalako protagonistak ditu libretoak, orduan ez bezalako dekoratuetan interpretatzen ari gara euskararen obra: unibertsitatean eta hezkuntza osoan, hedabideetan, literaturan eta arte eszenikoetan.  Libretoak orain aktore asko ditu asko dakitenak. Sukaldea edo kalea ez dira jada eszenategi bakarrak, eta jende askoren konpetentzia handiko euskarak apenas du sukalderik edo kalerik. Asko ari dira aldatzen eta ugaritzen hizkuntza eta hizkuntzen arteko joan-etorriak bizitzeko moduak. Hizkuntzarenganako lotura —ez soilik afektiboa, baita ezagutzazkoa ere— premiazkoa du euskarak mendez mende iraun duen libretoa antzezten segitu nahi badu.

Jarrita daude, eta sendo, euskara batuaren oinarri nagusiak, pauso sekulakoa eman dugu. Zeuden aukeretatik bat erabaki izana da giltzarri. Enbor baten aldeko apustua egin, eta gainerako guztia enbor horren ingurura bildu izana. Baina gainerako guzti hori ere euskara batua da enbor nagusiaren dinamika indartzera baldin badator; aldiz, mihura da —arbola ahultzen eta itotzen duen parasitoa—, enbor nagusiaren perspektiba galtzen badu.

Harrotzeko moduan gaude. Harrotu, zertaz, ordea? Aurrekoek egindako hizkuntzarekin espresatzen dugu pentsatzen eta sentitzen duguna. Zer eransten diogu berria, zer sortu dugu lehen ez zegoena? Interpretatzen ari garen libretoaren guztiz gehiena bazeukan, praktikan eta ahalmenez, orain berrogeita hamar urteko euskarak. Gure belaunaldiak etekin handiak atera dizkio hizkuntzari, horixe egia, baina hizkuntzaren aukerak beti dira askoz ere ugariagoak hiztunok ateratzen dizkiogunak baino, eta hori kontuan izatea ez da  batere tesitura txarra hizkuntzarekin dugun harremanaren nolakoa finkatzeko, dauzkagun iniziatibak, partikularrak zein sozialak, kalibratzeko. Baita iraganari begiratzeko ere. Norbaiti entzuten edo irakurtzen diodanean bera idazten hasi zenean —edo zuzenbide-eskolak ematen edo antzeko beste zernahi egiten— ez zegoela ezer, gauza bera bururatzen zait beti: “hizkuntza zeneukan, orduko hizkuntza huraxe daukazu orain ere, baina organizatuagoa, horixe aldea!”.

Ladinoa

Oportunismotik erreparazioaren arteko bandan, Rajoyren Gobernuak sefardiei erakutsi dien aitorpenaren ingurumariak ertz asko ditu. Baina esan eta iradoki diren guztien gainean, bada bat deigarria euskararen ikuspuntutik: sefardiek beren hizkuntzari —ladinoari— bostehun urtez eutsi izana azpimarratu du Justizia Ministerioak. Txalo asko entzun dira. Bihoazkie gureak ere. Baina ez gaitezen erratu: ez dira erratu. Ladinoa judu-gaztelania da, gaztelerari eutsi izana da bedeinkatzen ari direna. Euskararen den partean, ordea, eskarmentu handia  dugu, eta ez da, hain justu, euskarari eusteagatik jaso ditugun txaloena. Ez atzo. Ezta gaur ere. Baita Madrileraino joan gabe ere. Galdetu Barcinari.

Sarean dagoen RAEren gaztelaniazko hiztegian, <I>ladino</I> hitzaren lehen adiera, <I>astuto,  sagaz, taimado</I> da. Erretiratuko ahal dute laster datorren bertsio berrituan. Edo ea aldatzen duten esanez orain agintari oportunistei deitzen zaiela horrela.

Leihotik leihora

Whatsappa sutan dauka beti, telefonoz bidaltzen dizkio mezu intimo guztiak, baina gero ez da hartaz hitz egiteko gai! Komunikazioaren aroak ez du harreman hurbila bermatzen!
Eta horrelakoak. Baina ur ustez geldiek bilatzen dute beren zirrikitutxoa.

San Martin egun batez, autobideak aspaldi desagerrarazitako Orioko baserri batean, bi bertsolari leihotik leihora lehian. Jendeak tripak lehertzerainoko algarak egiten ditu. Hirurogei bat urte pasatu dira bertsolaritzari buruz dudan lehen oroitzapenetik: ez dut zalantzarik zirto erotikoak zirela algaren metxa. Leiho batetik besterako jardun erotikoa iradokitzen du “Maria goikoa! Zer dun, behekoa?” elkarrizketa errimatuak ere. Bietako bati senarra etorri zaio, gaur ez da iturrira joango. Zer egingo duten etxean? Hartu leihotik leihorako elkarrizketa guztia, xuri eta gorri eta kikiriki kolofoiarekin, klabe erotikoan.

Gaurko leihoetan eta aspaldikoetan, antzeko libido.

OHARRAK (Post scriptum)

—Paralelismo bat egin nahi nuen sareko leihoen eta gure ahozko tradizioko lehioen artean, baina ustean nago oso lauso geratu dela asmoa. Hala bada, ea hurrengo batean…

—Iturria: irudiak jario erotikoa nabarmena duela, zalantzarik ez. Baina iturriak badu beste elementu bat gutxi aipatzen dena: emakumeen enkontrugune fisikoarena. Iturrian elkartzen ziren, lisiba egiteko eta beren konfidentzietarako. Orain hamar bat urte, Zarauzko ONG batek aditu batzuk bidali zituen Ekuadorrera hango herri batzuetako plazan ura ateratzeko, auskalo noraino ur bila joan beharrik gabe. Emakume batzuk ez omen daude oso pozik: iturriko jarduna omen zuten beren arteko solasetarako aukera bakarra.

Permalink-a Erantzun 1

Generoa

Kamiozalea joan da fabrika batera, hustu du zeraman karga, hartu du berria… Jostuna galtzerdi baten orpoa errepasatzen ari da… Agintariak hiritarrei zuzendutako diskurtsoan… Ez dut esan kamiozalearen, jostunaren, agintariaren generoa: imajinatu duzun kamioizalea gizonezkoa baldin bada, irudia ez duzu zure hizkuntzak emana, marjinazio sekulako batek egositako konbentzioek baizik.

Egun batez, kontatzen du Imre Kértesz nobelagileak, irakurle aleman batek galdetu omen zion nola idatz zitezkeen maitasun nobelak hungarieraz, hizkuntza hartan genero bakarra baitago, ez baitira maskulinoa eta femeninoa desberdintzen. Euskaraz ere paretsu. Baina hori eragozpen bat da —maitasun istorioak kontatzeko bezala beste zernahitarako ere— ala abantaila?

Zergatik ez mundu ikuskera propio baten ezaugarrietako bat, zergatik ez sormenaren akuilu eta pagotxa, izan ordez generoa duten hizkuntzenganako morrontzak sentiarazitako ahulezia?

Permalink-a Erantzun 1

Ama, amaorde

Jhumpa Lahirik, Lur ezohikoa ipuin-bilduma arrakastatsuaren egileak, ingelesez idazten du; semeaz erditu zenean, bengalieraz mintzatu zitzaion; orain ingelesez egiten dio. “Ingelesa amaorde bat da niretzat”, esan du bere azken nobelaren promozioan.

Ama, amaorde, inude, maistra/maisu, adopzioko ama, ume-lapurra, plangintza politikoa, hizkuntza hegemonikoen itzal luzea, lan-diru-arrakasta hirukotea, globalizazioa…
Hiztun bakoitzak harreman identitario propioa du bere lehen hizkuntzarekin, inguruan dituenekin: gehiago gara bizitzea tokatu zaigun garaiarenak, amarenak baino. Hizkuntza auzietan er baie. Amaren zilbor-hesteaz besteko lotura batzuk ere baditu gaurko hiztunak: egiten duguna, ia tititik hasi eta gure eguneroko taka-takan, gero eta gutxiago da, zentzu betean, ama hizkuntza.

Ama hizkuntza, zilbor-heste. Nola, ordea, eta zeinekin, zergatik eta zertarako… Globalizazioan gu izaten segitzeko galderak dira.

Permalink-a 2 erantzun

Atrezzoa

Errepidean, eguraldi zakurra. Irrati batek Espainiako Barne Ministroaren azken bizkotxada du hizpide: datozen Inauterietan baimena eskatu beharko da sardina zahar jantzian ibiltzeko. Arestiri buruzko hitzaldi batetik nator, Guardia Zibilak poetari konfiskatu zion Joyceren Ulisesen itzulpen amaitu gabea etorri zait akordura. Hartan, kontrol bat autobideko irteeran: beti bezala, lagunak egiten! Gelditu naiz, hurbildu dute argia, ikusi dute nire aitona planta, ikusi dituzte atzean bi ume-aulki ere.

Atrezzoa inportantea da kontrolak gainditzeko.

Ihauteriak disfrutatzeko, zer esanik ez. Bururatu zait kuadrilatxo bat osatu genezakeela Joycerenak bezalako antiojo batzuk jantzita… agian Stephen Dedalusen despistatu plantarekin… atera gintezke Arestiren airea hartuta ere… Eta desfilea manifestazio baten mozorroa izango da: eskuizkribua gurea da, gurean nahi dugu!

Behingoagatik, ea egia den ez dugula guardia zibilik ikusiko.

OHARRAK (Post scriptum)

Aspaldi ikusi ez nuen lagun batekin egin dut topo. Joyce-ren mozorroa erraza dela oso identifikagarria literatura pixka bat ezagutzen duen ororentzat. Erabakia duela Inauterietan zer jantzi. Eta eskerrak eman dizkit ideiarengatik. Argazki bat bidaliko omen dit.

Beste lagun batek, irakaslea bera, eskerrak eman dizkit disfrazarse de emateko orduan -z mozorrotu ez bestelako rmodu batzuk emateagatik. Aitortu diot eroria naizela salatzen duen erabilera trakets horretan, gogoan dudala horregatik egin zidaten kritika, eta kritikak —ondo eginak— atseginak ez badira ere, ondo etortzen direla biderako.

Aspaldiko!

Aspaldiko!, esaten dugu, lagunaren bizkarrean kolpetxoak emanez. Beharbada ez da hain aspaldi ere azkenekoz ikusi genuela, baina aspaldiko!, da ateratzen zaiguna. Posten garela elkar ikusteaz, alegia. Harritu egin bagara, bizi haiz-eta! eransten dugu. Edo kontu-eske hasteko motiboak eman badizkigu, bazuan garaia! gaineratzen dugu.

Batzuetan, ordea, aspaldi ikusi ez duzun bat izateaz gainera, izan liteke beste aspaldi luze batean ikusi nahi ez zenukeen horietako bat. Aspaldiko!, esan dizu; presaka nabil!, erantzun nahi zenioke. Baina aspaldikotzat jo zaituen pertsona bati zaila da hain erantzun destainazkorik ematea. Gainera, irabazteko gehiago badakarkizu galtzeko baino? Bada, onena, bosteko kortesiatsua ematea: aspaldiko, zenbat denbora!, ea konpontzen ditugun gure komeri aspaldikoak, akordatzen?

Ez ditugu Urkullu eta Rajoy entzun aspaldiko! esaten elkarri, eta, tamalez, ezin beren arteko sintonia dezifratu.

OHARRAK (Post scriptum)

Hitzen bidaia, normalean, arazorik gabea izaten da hizkuntza batetik bestera. Eguraldi ona egiten du, hace buen tiempo. Baina, ez gutxitan, hitz baten maleta erdi hustu egiten hizkuntza batetik bestera, edo pisua galtzen du. Demagun aspaldiko!. Cuánto tiempo sin verte! itzultzen du Elhuyar hiztegiak, baina aspaldikoren pertsonifikazioa, euskarazko formulari indarra ematen diona, galdu da bidean.