HIZTEGI ETA BESTE (II)

HORTZAK JANTZI ALA JARRI?

Adinean aurrera goazenontzat ez da harritzeko ordezko hortzen premia, bizitzaren ogi gogorrari emandako horzkada ugarien ondorioz. Baina halako trepeta bat eraman beharra neketik gutxirik ez ahoarentzat, eta buru kantsazioa ere etorri zaigu asmatu ezinik hortzak jantzi egin behar ote ditugun ala jarri. Irudipena dut biak leudekeela ondo, baina ni, badaezpada ere, bereizten hasi naiz: dotoreziaren protokoloak hala aginduta, nonbait txukun agertzeko bada, jantzi egiten ditut hortzordeok; okelari edo zerbait gogorrari ekiteko baldin bada, jarri esaten ikasi dut.

Horrela, behintzat, trepeta gogaikarriak gozamen pittin ematen dit hitzen mahaian.

JAUN TA JALE

Jaun ta jaberen aldagai logikoa.
Ikus Georges Grosz-en marrazki honetan:

Baina gerra galdu eta sardina zahar tristerik gabe geldituko balira, jaun ta gabe.

HUSKI, UZKI

Hutsaren hondakinak huskiak edo huskinak omen. Gosetuak, huskiak uzkitik…

KARPANTA

Nire belaunaldiko komiki zaleok karpanta gosearekin lotzen dugu. Euskaraz, ordea, karpanta bat emakume lotsagabea omen.

Nerabea altxorraren islarantz

Egun batetik bestera, gurasoak ohartzen dira umea aldatu egin zaiela. Gero eta autonomoagoa da; gurasoek zer esan, berak justu kontrakoa egiten du; sarriak ditu kolpeko haserrealdiak; lagunei bihotza zabaltzen dien determinazio berarekin ixten die gurasoei; sekretuak ditu, mesfidati bihurtu da, gurasoen intromisio bakoitza etxeko elkarbizitza zilipurdikatzerainoko casus belli bat bihurtzen du. Brastakoan, gurasoak eta jada gaztetxo egin dena arrotz sentitzen dira elkarrenganako. Petral hori al da orain artean ezti bitsetan eduki gaituen umea?, diote gurasoek. Buruximur horiek al dira hainbeste miresten nituen gurasoak?, dio nerabeak. Gurasoek ez dakite nola adierazi gertatzen ari zaiena. Nerabeak ere ez; baina baleki ere, ez lieke bihotza zabalduko.

Aita hiltzen zaion egun berean hasten du Jim Hawkinsek, Stevensonen Altxor Uhartea nobelako protagonistak, bere abentura. Ez da kasualitatea. Aita bizirik, ez zukeen itsasoko bidea hartuko, altxorraren misterioa argitzen saiatzeko aukerarik izango. Aita hiltzearena har bedi metafora gisa: nerabeak bere autonomia eraikiko badu, aitarenaren gainetik edo kontra eginez saiatuko da. Ordurako deskubritzen hasita dago kalea, lagunen, koadrilaren eremua. Sexu propioa eta besteena. Alkohola eta haratagokoak. Guztiak ere, helduen mundukoak. Asteburuak borroka ekaitzez beteak dira gurasoentzat, konkista txiki eta handien plaza nerabearentzat: ordutegia, paga, janzkera berriak, gurasoen gustukoak ez diren ohiturak. Ordu arte gurasoek dena zekiten umearen ibilerez. Pixkanaka, gero eta gutxiago jakingo dute, eta jakingo duten apurra zeharka izango da: beste gurasoren batek esandakoarengatik, alkandorako porro usaiarengatik, whasapparen bidez jasotzen dituen dei ugariek eragindako susmoengatik. Bitartean, nerabea ikusten ari da kalea, gaua, deskubritzen ari den mundua gazteleraz bizi dela. Etxeak —eta, neurri batean, eskolak— egiten ez dion hizkuntza batean.

Oso bide luzea egin dut iritsi nahi nuenera heltzeko, eta heldu naizen lekua askotan ez da orain arteko lerrootan kontatu dudana bezain kolore ilunekoa. Ados. Baina mundutxo bat deskribatu nahi nuen eta nerabeekin usu gertatzen den giroa azaldu, hizkuntzaren auzia ere nerabeen autonomia-bidean kokatzeko. Adituak esaten ari zaizkigunez —eta ez espanturik gabe— nerabe euskaldun askok gero eta lehenago egiten du gaztelerara jauzi. Hamahiru urteren bueltan. Edo lehenago.

Haurtzarotik helduarora bitarteko adin zail bezain erabakiorra bizitzen ari da nerabea, inoiz biziko duen iniziazio-erriturik inportanteena. Testuinguru horretan kokatu beharko genituzke nerabearen egonezinak, isiltasun eta oihuak, autonomia-gosea. Giro horretan, halaber, kaleko hizkuntzaren deskubrimendua eta hark eragiten dion lilura ere. Jim Hawkins laster ohartu zen altxorraren islara iristeko itsasoko kodeak ikasi behar zituela, altxorraren mapa irakurtzeko ere bertako kodea dezifratu behar zuela. Gertatzen dena da Hawkinsek aurkitu eta argitu nahi zituen kode horiek etxeko hizkuntzan zeuzkala, berak zekien bakarrean: ingelesez. Nik deskribatutako nerabea, ordea, mundu elebidun batean bizi da, eta etxean euskaraz ari den bitartean, kaleak, lagunarteak, gauak, helduen munduak —altxorraren islak, altxorrak berak— gaztelaniaz egiten diote.

Bere nortasuna erabaki eta finkatzeko ekaitz bete batean bizi den nerabe batek nola egingo dio aurre horri guztiari? Nola planteatuko du —diogu— kontzientzia linguistikoa? Jim Hawkinsek hartu zuen ontziak Hispaniola zuen izena. Nire nerabea enbarkatzera doan ontziak, ordea, izena eta izana ditu gaztelaniaz. Baina euskaraz egin dezala nahi lukete gurasoek, hala nahi genuke euskara nabigatzen eta altxorraren bila ikusi nahi dugunok.

Etapa laburra da nerabezaroa, trantsiziokoa, baina inportantea oso. Alor askotan, behin betikoak izango diren pautak bideratuko ditu nerabeak. Tartean, hizkuntz hautamenari dagozkionak. Baina euskarari eusteko, urria du euskarak eskaintzen diona. Argitaletxe batzuen gazte literaturaren sailek nerabe bati eskaintzen dioten aukera urria kenduta, zer? Eskerrak gazteen munduak eta euskarak sarrera dezentea duten teknologia berrietan. Gauza bera ikusi nahi genuke euskara sustatzeko sortu zen —eta horretarako ordaintzen dugun— telebistan ere. Zer dio auziaz, zer leku eskaintzen dio euskararen sustapenean halako garrantzia duen adin-segmentu horri, non daude nerabeak erakarriko dituen programak, sailak, istorioak? Eskolari dagokionez, nago nerabezaroko estrategien talaiatik begiratu behar litzaiokeela euskararen auziari, ez aparteko fenomeno bat balitz bezala.

“Denok hartu genuen altxorraren parte eder bana”. Jim Hawkinsek nobelaren bukaeran dioena dugu eginkizun.

(Orain egun batzuk, >Diagnonisa izeneko zutabea argiratu nuenean, gaiari tratamendu luzexeagoa ematea agindu nuen. Noticias taldeko berripaperetan argiratatutako hau izan liteke agindutakoa. Baina, noski, gaia ez dago agortuta)

Bizarra modan

Euskara salb ikusi arte ez genuela bizarrik moztuko, hala kantatzen genuen joan zen mendean. Modan zegoen ezkerrean, mugimendu sindikalistan, errejimenaren oposizioan, hippyen bizi-ereduan. Baina, brastakoan, bizarra desagertu zen gure aurpegietatik, baina ez mundua aldatu genuelako, moda aldatu zelako baizik. Bizarra baztertu genuen, ar trazak kendu genituen gainetik, anbiguotasunarekin jantzi genuen gure itxura, metrosexualak egin omen ginen. Eskerrak seme-alaben harridura gizentzeko gorde genituen bizarrarekin ateratako argazkiak! Bestela, Arestiren hitz ezagunak baino ez zitzaizkigun geratuko garai haren lekuko.

Euskara salbo ikusi arteko muga jartzen genuen orduan. Tokitan dago salbo egotetik. Baina salbotzat joko banu ere: bueltak ematen ari naiz gaur zer salbatzeko utziko nukeen bizarra. Aurpegiak erakusten didan urteen joana salbatzeko, ezin. Baina disimulatzeko agian…

Aforismoak eta beste (III)

Etsietsi.
Orotarikoak etsiren bigarren adieran dio izen, adjektibo edo adizlagun baten atzean etsi jartzen bada, askietsi, askoetsi, ederretsi, jauretsi, onetsi, hautetsi, handietsi, hiletsi bezalako hitz politak sortzen direla, eta kontsideratu ondoren gero eta jende etsi gehiago dabilela bazterretan, pentsatzen hasi naiz ea gure ondorengoek ez ote duten gure garaia etsietsiko…

Bat, bi, hiru, lau, bost
BATasuna BIderatzeko (H)IRUdi LAUena BOSTekoa ematea da.

Hazia botata.
Atzo arratsaldean, sekulako auto-festa zebilen ikastolaren inguruan, autobusetako zaintzaileen huelgaren eraginez. Nire ondoan zen emakume batek:
—Hazia botata baino automobil gehiago dabil gaur.

Igerri/Egarri
Tabernariak laster igerri dio egarri dela.

Konparazione bat
Ile bat goitik behera erdibitzea baino kontu zailagoa da denen gustua egitea.

Besterik ezean
Besterik ezean, baba beltzak eltzean.

Hiriaren mintzoa

Herriak, hiriak eta lurraldeak gorputz biziak dira, hazi egiten dira, egokitu, aldatu, zahartu eta berritu, historian zehar gertatzen diren aldaketa sozialen eta kulturalen eraginez. Suntsitu ere egiten dira gerrek edo hondamendi naturalek jota. Aldez edo moldez, hiriak-eta interbentzio urbanistikoen ondorio dira, erabaki urbanistikoak dira zaharra kontserbatzea, zaharra berritzea, zaharra suntsitu eta berria jasotzea, ezer ez zegoen lekuan zerbait berria sortzea. Erabaki urbanistikoak egokipen eta eraldaketa sozialen eragile izaten dira: lurralde jakin baten premien erantzun eta hartutako erabakien erantzule. Erabakiek eragina izaten dute hizkuntzan ere: orain bi aste doi “Hizkuntza eta Lurraldea” izeneko jardunaldi batzuk izan ziren Donostian eragin hori ardatz hartuta, eta bertan parte hartutako aditu batek, Unai Fernández de Betoño arkitektoak, zioen: “Lurraldea antolatzerakoan, hizkuntza ere kontutan izan beharko genuke”. Lehen kolpean, deigarria egiten da, asko esatea dirudi. Baina ez da oso zorrotza izan behar interbentzio urbanistikoen nolakoak zelako ondorio sozialak dakartzan usaintzeko. Baita ondorio linguistikoek ere.

Herriak, hiriak eta lurraldeak gorputz biziak dira, hitz egiten dute. Han, alde zaharrean, sasoi desberdinen, esperientzi historikoen, mendez mendeko gustu estetikoen, gerren eta egoera ekonomikoen zantzuak. Hemen, hiriaren alde modernoan, material berriekin jasotako etxeak, eroso itxurakoak, gaur-gaurkoak, baina denboraren galbahea ezagutu gabeko nortasunarekin. Hiri barrua zeharkatzen duten ibaiak eta trenbideak bi giza multzoren arteko marra izaten dira sarri. Barride pobreen arkitektura modu batean mintzatzen zaigu, aberatsen urbanizazioek beste hizkera bat dute, beste bat da klase ertainen auzoetako ahots nagusia. Hiri antolamenduen bihotzean jaiotako fenomenoak dira ghettoak ere, beren hizkuntza askotan propioarekin, tradizio desberdinekin, usainak ere diferenteak dituztelarik gastronomia diferente baten ondorioz. Lekukoak izan ginen eta gara krisi industrialaren kudeaketak zer nolako berrikuntza ekarri zion Bilboko erdiguneari. Egunotan albiste eta hizpide izan ditugu Burgoseko Gamonaleko istiluak, auzo pobre baten bihotzean aberatsen mesedetako interbentzio urbanistiko batek eragindakoak.

Norekin pentsatzen duzu obra baten prozesuan?, galdetzen zaie sarritan idazle eta artistei. Ez dakit arkitektoak-eta ohituta dauden halako galderei erantzutera. Pentsatzen dut arkitekto baten erantzunak idazle eta artistena ez bezalako konkrezioa izango duela normalean: batetik, obra kontratatu diona dauka buruan; bestetik, ezagutzen du proiektatzen ari den espazioan biziko den jendearen bataz besteko profila. Bi-bien interesen oreka zaila zaindu beharra du arkitekto batek bere lanbideko atmosfera egunerokoa. Baina errepara diezaiodan bigarren multzoari, espazio horretan biziko den jendeari. Beren ezaugarri sozialak dituzte, kultura jakin baten jabe dira, tradizio batetik datoz, hizkuntza jakin bat da gehienen komunikazio-tresna… Arkitektoak edo urbanistak hori guztia aintzat hartzen du bere lana egiterakoan?

Gure lurraldeak iragan hurbilean izan dituen aldaketa linguistikoak jartzen badira, paper garden baten gisa, aldaketa urbanistikoen kartografiaren gainean, ez da hain zaila ikustea bataren eta bestearen arteko loturak, kointzidentziak, eraginak. Alde zaharrak garai linguistiko joanen berri ematen digu, auzo berriek eta aldiriek oparo ematen digute izan diren itxuraldaketa linguistikoen albiste. Urbanismoa mintzatu egiten da, aldez edo moldez islatu egiten du egoera linguistikoa. Islatu baino ez? Eragiten ote du modu bateko zein besteko egoera linguistiko batean? Arkitektoak, politikariak, ordenamendua erabakitzen dutenak hiztunak dira, beren ideiak dituzte —okerrak zein zuzenak— hizkuntzen arteko harremanei buruz. Horrek ba al du eraginik planifikazioetan?

Kanpotik begiratuta, ematen du lurraldearen eta hizkuntzaren arteko loturaren talaia titiko dagoela oraindik. Beharbada, intuizio distiratsu baten hastapenetan gaude, baina lurraldeaz arduratzen den profesionalak bezeria buruan duen bezala buruan baldin baditu bezeriaren premia linguistikoak ere, seguru asko onura bat baino gehiago ikusiko genuke. Zeren herri bateko kiroldegia gune guztiz erdaldun batean edo gune euskaldunean eraikitzeak ez du ondorio linguistikorik? Kontuan izan behar da hizkuntzen bariablea, demagun, herri guztiz euskaldun batean bostehun etxebizitza berri baimentzerakoan? Arkitektoek eta urbanistek hizkuntzaren talaia ere aintzat hartu behar dute espazio jakin batean interbenitzerakoan? Kontzientzia linguistikorik gabeko teknikak eta zientziak hizkuntza hegemonikoen alde egiten dute beti.

“Hizkuntza izatearen etxea da” zioen Heideggerrek. Etxe batean bizi gara, gure bizileku pribatua da; herrian edo hirian bizi gara, gure bizileku publikoa da. Eta bi tokietan, hizkuntzaren bidez sentitzen gara —edo ez— etxean. Etxeak, ez da kasualitatea, hizkuntzarekin lotutako etekin metaforiko ederrak ematen ditu: etxea bera eta Arestiren “nire aitaren etxea defendituko dut”; sukaldea eta euskararen sua; ateak eta leihoak, etxea eta mundua; ganbara, hizkuntzaren almazena; paretak, isolamendua… Gauza bera gertatzen da, ez da kasualitatea, hiriko espazioekin ere: plaza eta hizkuntzen enkontrugunea; zubia eta ibaia, hizkuntzen joan-etorria; merkatua, harreman ekonomikoen espresioa; parkea, aisialdiko jarduna; alde zaharra, edo herritarren bizitzaren ardatz erreferentziala eta arnas-gunea.

Euskararen hauspoak, euskal hiztunen metaketa demografikoa duten espazioak, aisialekuak… Hiri batek funtzionatzen du hitzaren espazioak daudenean bertan. Euskarak hil ala bizikoak ditu. “Bilbaon kaleak zabalagoak dira Bilbon baino; tabernak, dendak, jatetxeak askozaz gehiago dira batean bestean baino; zinema aretoak daude batean, film bakanen bat noizbehinka bestean… […} Baina, harrigarria dirudien arren, Bilbon Bilbao kabitzen da, eta ez Bilbo Bilbaon”. Jokin Oregik Bilbogatik idatzi zuena Euskal Herriko herri-mapa gehienetan irakur daiteke.

(Correo eta DV egunkarietan argitaratuta, 2014-I-26an)

Hitzaren emaginak

Badaude existitzen ez diren hitzak existitu zain: deskribatuko lituzketen errealitateak ezagutuko genituzke. Orain hirurehun urte sortua da nostalgia: Hofer izeneko soldaduak hitza asmatu aurretik jendeak sentituko zuen geroago Nemesio Etxanizek urruti-mina deitu ziona, baina Hoferrek sortu arte ez zuen izenik. Badira ahanzturaren ganbaratik errekuperatzen diren hitzak, halako bat da Orixek ganbarako kutxa haustu batetik ateratako satsukeria. Badaude hitzak berriak sortzeko ispilu direnak: gogotxartuk odoltxartu, ostitxartu, potrotxartu bezalakoak eman ditzake. Badira jolas gisa jaiotzen diren hitz berriak: sinonimoen menturazko lotura baliatuz sortua da solasjaipausa. Badira hitz ezagunak beren adiera zaharra ezagututakoan (kaskabiloa, edo galburuaren xakutoa) esanahi berria ulertzen laguntzen digutenak…

Hitz berriak, hitz zahar berrituak, noiz jaioko dauden hitzak, errealitate ezkutuen emaginak.

OHARRAK (Post scriptum)

—Hitz berrien artean nostalgia ekarri dut adibide. Oso ezaguna da hitzaren nondik norakoa, sentimenduen mundua du eremu. Ekar nitzakeen adibide hurbilagoak ere. Ikastolarik ez zen garaian hitz sortu berriak egoera berri bat islatu zuen, zer emango zuen jakin gabe. Zer esan euskaldun berri espresioak ekarri zuenaz? Euskararen munduarekin zerikusia duen hitz asko eta gaur guztiz arruntak egiten zaizkigunak —euskalki, euskaltegi, Euskaltzaindia bera— berriak dira, eta, halaber, egoera berri bat deskribatzen laguntzen dutenak.
Munduaren emaginak deitu nahi nion zutabeari, baina luzeegia zen dauzkagun neurritarako.

Diagnosia

Nerabe euskaldun peto askok gero eta lehenago egiten omen du gaztelerara jauzi. Orain gutxi arte, hamasei-hamazazpi urterekin gertatzen zena behera eta behera egiten ari omen da adin-eskalan. Hamahiru urte ingururaino. Edo are beherago.

Alkoholaren paralelismoa datorkit burura, prozesu bertsuaren bi ertzen tankera hartzen diet biei. Bi prozesuek ispilu bera dute: kaleko mundua, arriskuz betea (Ez sartu han! Ez edan! Goiz erretiratu!), baina tabuaren erakarmenarekin. Gaztelania ere bete-betean sartzen da eskema horretan: gurasoen agindua aratza da (euskaraz!), baina kalea, gaztelaniarena. Alkoholak eta gaztelaniak —bakoitzak bere gisa, baina kalean topo eta topa eginez—debekuaren lilura dute.

Helduen mundura iragan nahi duten neska-mutil batzuen iniziazio-errituaren ikuspegitik begiratuta, beste dimentsio bat hartzen du arazoak. Kezkagarria, noski, baina diagnosi zuzena da kezkak gainditzen hasteko lehen garaipena.

OHARRAK (Post scriptum)

Gaiak merezi duelakoan nago. Ea egun hauetako batean tratamendu luzexeagoa emateko gai naizen…

Aforismoak eta… (II)

—Zientziaren hizkera zuzen zehatza iritsi ezin daitekeen tokietara heltzen dira metaforak, paradoxak, kointzidentziak, hitz jokoak.

—Abila zen hizkuntzaren baliabideak behartzen, harik eta, koska bat estuago eginik, hainbeste maite zuen hizkuntza zintzurra guztiz estututa ito zuen arte.

—Sistemaren bat asmatu beharko dugu sistemaren atzaparretatik askatzeko.

—Azarra da arraza.

—Hagoan egon: hil ala bizian egon.
Hizkuntza ahoan bageneuka, ez legoke hagoan.

—Bertan goxo atsegina bertan nagi bihurtzen du errutinak.

Permalink-a

Hiztegi eta beste (I)

Eroloka.- Oilalokaren ispiluan sortua. Eroa, bai, baina buruan haize asko duena, alaia, poz banatzailea, festetarako lagun aproposa. Marijai bat aukera-aukerakoa. Orotarikoak ez dakar.

Igualean. Aukeran. Igualean, nahiago xanpaina. Zarautzen taberna bat daukan Aiar tabernari batek zein mahaitan jarri erabaki ezinik dagoen bezero talde bati esana: Igualen, hobeto egongo zarete toldopen. Orotarikoak badakar.

Aidura. Haize atsegina. Aidura ederrean pasatu genuen arratsaldea, atariko lizarraren azpian. Ez nahastu ahidurarekin. Orotarikoak ez dakar.

Zahartzen eta zakartzen. Biologiak askotan dakarrena bi hitzen hoskidetzak baiesten du.

Kamusada. Dezepzioaren sinonimoa. Eta, egia osoa esateko, asko dezepzionatzen gaitu edo kamusatzen ahazturaren ganbaran edukitzeak. Orotarikoak badakar.

Zendubete. Euskal hitz peto-petoa ematen du, baina, izatez, nik dakidala, ez da. El conde Lucanor ipuin sortan ageri den ekialdeko printze kontseilari baten izena da. Norbait hilda eta ondo hilda dagoela ziurtatzeko hitz egokia litzateke euskaraz. Ez diote autopsiarik egin beharirk izan zendubetea zegoela ikusteko.

Permalink-a

Eskratxea

Harrigarria Gaztelania Urgentearen Fundazioak (Fundéu) eskratxea hautatu izana urteko hitza, eta kontsiderazio urgente batzuk etorri zaizkit arrapaladan, gehienak nire izaeraren alde onberarenari isuritakoak: gaztelaniaren hegemoniak beste hizkuntzetan eragiten duen presioaren kontzientziak eragin dielako hautatuko zuten eskratxa urteko hitz; Nafarroako Gobernuak euskararekin praktikatzen duen jazarpena eta eguneroko bizitzan sufritzen duguna salatzeko; gaztelania ez diren beste hizkuntzen ikusgarritasun falta seinalatzeko…

Esango zait horiek guztiak ez direla eskratxe kontsideratu behar, zentzu zabal lausoegia eman diodala hitzari. Agian arrazoi dute eta beste hari batetik tiratuko du orain nire alde onberak: Fundéu delakoak Fundéu BBVA du izen konpletoa. Harriduraz gainera, irriño ironikoa ere eragiten du: eskratxeak egiteko hainbat motibo eman ohi dituen bankuetako bat da Fundazioaren patrozinadorea.