Dantzariak gastatu zirenekoa

“Soinujoleak ugaldu egin dira, eta dantzariak, gastatu”, zioen Tomas Zubizarreta Zendoia soinujole omendu berriak elkarrizketa batean. Periodikoen orri-pasa nenbilen ni, ia oharkabean irakurtzen den esaldi horietako bat zen soinujolearena. Orriari orri segitu nuen, baina esaldiko zerbaitek zintzilik segitzen zuen nire arretaren gantxotik. Atzera egin, eta esaldiari erreparatu nion berriro. Dantzariak gastatu espresioa zen deigarria egin zitzaidana. Gastatu aditza testuinguru horretan erabili izana zen, zehatzago esateko, harritu ninduena.

Dantzariak nekatzea, arnasarik gabe gelditzea ez da harritzeko: musikaria eserita dago, dantzarien oinek eta besoek ez dute atsedenik, eta, halako batean, energia gastatu zaie. Argibide errazegia iruditu zitzaidan, ordea: soinujoleen ugaltzea eta dantzariak gastatzea kontrajartzen zituen Zendoiaren esaldiak. Gaur egun soinujole asko eta dantzari gutxi daudela esaten ari zitzaigun. Kontraste tristea! Soinujole baten helburua ez da ba jendea dantzan jartzea? Baina ez da zaila Zendoiak esandakoa irudikatzea: igande arratsaldeetan auzo txiki askotan ikusiak gara soinujoleren bat oholtza gainean soinuari eragin eta eragin, jende dezente duelarik bazterren batetik begira, baina dantzari gutxi kriskitinka eta hankak airean.

Burutik pasatu zitzaidan idazle/irakurle bikotean ere ez ote den kontu bertsua gertatzen ari. Neurera ekarri nuen soinujolearen esaldia, zer moduzko musika zeukan entzuteko: “Idazleak ugaldu egin dira, baina irakurleak gastatu”. Hori bururatu izanak ez ninduen batere orijinala egin: periodikoen orri-pasari utzirik, Sándor Márai-k Diarios (1984-1989) guztiz gomendagarria hartu nuen apal batetik:

“Idatzi nahi duen gero eta jende gehiago dago, eta gero eta gutxiago irakurtzeko prest”. Segidan, Máraik hainbat kontsiderazio egiten du Hungariako sistema komunistak garai hartan liburu-produkzioari emandako babesari buruz: “Idazleek (…) uste zuten Estatuak dena argitaratuko zuela… Produkzioaren parte handi bat almazenetan gelditu da”. Ez gaude sistema komunista batean, baina erraza da paralelismoak egitea. Zenbat liburu dago euskal zein gaztelaniazko argitaletxeetako almazenetan hautsak hartuta? Zenbat liburu gelditu da gure oroimen kolektiboko almazanetik kanpo, hautsak hartzeko ere esperantzarik gabe?

Bitartean, idazleok, ugaritzeaz gainera, geure soinuarekin segitzen dugu (ez naiz euskal idazleez bakarrik ari), ohartu gabe —edo, larriagoa litzatekeena, axola handirik izan gabe— dantzariak ez ote diren/ditugun nekatu. Plazatik urrutiratu. Azken batean, urritu, gastatu.

Tesitura bertsua aipa daiteke zine- edo antzerki-ikusleen egoerari buruz ere, eta pentsatu nuen soinu jotzailea auzi sakon baten dianan jotzen ari zela bete-betean —artearen demokrazia!, denok artista!—, eta pentsamenduak, txolarre batek bezala, laster egin zidan jauzi beste puntu batera. Zailagoa da, teorian behintzat, soinujoleak ugaltzea idazleak baino. Soinujoleek orduak eta urteak behar dituzte soinuaren sekretuak ezagutzeko, nakarrezko tekla txikiei harmonia pixka bat ateratzeko; gizakiok, ordea, denok gara hiztun, gehienok moldatzen gara, gutxi-asko, lerro batzuk josten. Zergatik ez denok idazle? Zergatik ez denok hizkuntzalari edo estetikan aditu? Balirudike idazkuntzak ez duela soinujole apal baten esfortzurik eta teknikarik behar, letrak lotzen jakite hutsak guztiz hartzen diela gaina bai eguneroko lanari, bai eguneroko lanik gabe deus ez den senari.

Ari nintzela ari nintzela, pentsatu nuen irakurleak eta irakurzaleak desberdindu beharko genituzkeela ere. Eskolatik pasatu garen guztiok —eta eskolatik pasatu ez den jende gehienak— dakigu irakurtzen, baina horietatik gutxi dira irakurzale. Irakasle, politikari edo kazetari guztiak dira (izango ahal dira!) irakurle, baina ez irakurzale. Irakurleak txosten baten nondik norakoak jakiteko irakurtzen du, azterketak gainditzeko, botika baten arriskuak ezagutzeko, halako politikariren baten iritziak ezagututa bere iritzi propioak sendotzeko. Irakurzaleak, ordea, letren plazerez irakurtzen du; gozo eta sarkor sentitzen du irakurketa on batek inauguratzen dion denbora berria.

Soinujoleak esana berriro neurera ekarriz: gastatu ordez beti ugari mantentzen dena da testu ederrei darien plazera, irakurzale egiten gaituen soinu dultze hori.

(Martxoak 30ean, igandez, Noticias taldeko egunkarietan argitaratua)

 

 

 

Isiltasun zuria

Mario Vargas Llosaren lumaren gustuko bizitza protagonizatu zuen. Javier Cercas aurreratu zitzaion, ordea. Bilau eta heroi; nork nor engainatuko jokoan, jaun trebe; suge engainatzale eta txori engainatu; txotxongilo irrigarri eta boxeolari jipoitu: bere karismaren magnetismoak aupatu zuen eta gorrotoaren bazka bilakatu.

Gaur hainbeste txalotzen duten horiexek bota zuten boteretik. Betiko isilaraztea ere lortu ote zuten —Estatu-sekretu gehiegi zekien—, ez dugu sekula jakingo: tragedia klasikoetako heroiei gertatzen zaien moduan, halabeharraren patuak zigilatu zuen, eta ez etsaien koroak, haren ahoa. Burua hustu zitzaion eta almazena oroitzapenik gabe gelditu, hitzek ere betirako egin zioten arte ihes, txoriek aide egiten duten bezala harria botatzen zaion arbolatik. Memoriarik gabeko mundu zuri-zurian egin zuen habia.

Nola kontatzen den isiltasun handia? Galdera nobelagile baten zain dago.

Generoa

Kamiozalea joan da fabrika batera, hustu du zeraman karga, hartu du berria… Jostuna galtzerdi baten orpoa errepasatzen ari da… Agintariak hiritarrei zuzendutako diskurtsoan… Ez dut esan kamiozalearen, jostunaren, agintariaren generoa: imajinatu duzun kamioizalea gizonezkoa baldin bada, irudia ez duzu zure hizkuntzak emana, marjinazio sekulako batek egositako konbentzioek baizik.

Egun batez, kontatzen du Imre Kértesz nobelagileak, irakurle aleman batek galdetu omen zion nola idatz zitezkeen maitasun nobelak hungarieraz, hizkuntza hartan genero bakarra baitago, ez baitira maskulinoa eta femeninoa desberdintzen. Euskaraz ere paretsu. Baina hori eragozpen bat da —maitasun istorioak kontatzeko bezala beste zernahitarako ere— ala abantaila?

Zergatik ez mundu ikuskera propio baten ezaugarrietako bat, zergatik ez sormenaren akuilu eta pagotxa, izan ordez generoa duten hizkuntzenganako morrontzak sentiarazitako ahulezia?

Permalink-a Erantzun 1

Ideiak hiltzaile

Azken aldian hiruzpalautan agertu zait, testuinguru arras desberdinetan, timeo hominem unius libri (beldurra diot liburu bakarreko gizakiari) esaldia, Akinoko Tomasi egozten zaion ateraldi ustez apokrifoa. Liburu bakarreko pertsona ez da kultura handikoa; bai, ordea, pitzadurarik gabea. Garai batean esaten zen bezala, pieza batekoa, baina espresioaren adierarik gaiztoenean: malgutasunik gabea, egoskorra berean. Nadin naizena, nagoen nagoenean, ez nazatela atera nire txokotik.

Esaldiak Amid Maalouf idazlearengana eraman ninduen kontrastez. Orain hamasei bat urte, liburu edo ideia erredukzionista bakar baten abaroan elikatutako identitatearen arriskuak aztertu zituen Maaloufek Les identités meurtrières liburuan (Identidades asesinas, gaztelaniaz). Fundamentalismo identitarioen kontrako liburu bat da: ideia batek, muturrera eramaten bada, kontrako ideien suntsiketa bilatzen du. Identitatea zerbait noblea da berez, ez du inor hiltzen, harik eta bere identitatearen auzia eldarnioz bizi duen batek besteen askatasuna etsai duela erabakitzen duen arte (liburuak arrakasta handia izan zuen bere garaian, gurean hanka punttetan pasatu bazen ere. Ez du gaurkotasunik galdu).

Maalouf Libanon jaioa da eta Frantzian bizi da aspalditik. Galdetu izan diotenean zer sentitzen den, libanoarra edo frantsesa, erantzun izan du berdin sentitzen dela bateko zein besteko: “Ni izanarazten nauena, eta ez beste bat, da bi herrien mugan bizi naizela, bizpahiru hizkuntzen erdian, tradizio kultural desberdinen artean. Hori da nire identitatea”. Liburu eta ideia ugarien arragoan goritutako identitate batez ari da, noski.
Erlijio handiek liburu bat dute oinarri, testu bat iturri eta bidaide. Jainkoaren hitza da. Orain zazpi bat urte, Maalouf-en oihartzun garbia duen liburu bat irten zen kalera, Las religiones asesinas izenburutik hasita. Élie Barnavik sinatzen du, judua da bera. Tel Aviv-eko unibertsitatean historia irakasle, Barnavik sona handia du Israelen eta frantsesen artean (Israelgo enbaxadore izan zen Frantzian). Estilo biziz idatzia, hasi eta buka irakurtzen den liburu horietako bat da. Panfleto gisa definitzen du autoreak berak, baina panfleto hitzari bere jatorrizko adiera emanez: jendearen erreakzioa piztu nahi duena auzi baten inguruan. Barnaviren liburuak laikotasunaren aldeko, fanatismoaren kontrako erreakzioa eragin nahi du. Liburuak erlijioak ditu gai nagusi, baina ez erlijioen analisia egiteko edo erlijioen historia kontatzeko, erlijioen bizipen itsuegi batek eragiten dituen gatazken eta kalteen aurrean posizioa hartzeko baizik, beti ere laikotasunaren ikuspegitik.

Liburuaren pasarteetako batean Barnavik dio: “Kristautasunak agortua du, erruz agortua ere, bere zeregin politikoa; bestela, zer zentzu luke Elizaren eta Estatuaren arteko bereizkuntzak? […] Mendabalde osoan, Elizaren eta Estatuaren arteko banaketa errealitate indartsu pitzaezina da”. Alde batetik, fundamentalismo islamikoa. Bestetik, hainbat lurraldeetako kristautasuna, laikotasuna irentsi ezinik (Espainian abortuaren inguruan derrigortu den polemika, lekuko). Barnaviren ustez, Mendabaldeak irmo defendatu behar du laikotasuna, ezin dio muzin egin debateari, bestela galdu du etorkizuna, galdu da Europa bera.

Akinoko Tomas, Maalouf, Barnavi… Liburu bakarra, identitateak, erlijioak… Apunteok antolatzen ari nintzela, Derrida izeneko dokumental bat pasatu didate. Dekonstrukzioaren aitari egindako elkarrizketa luze bat du oinarri. Bertan, Jacques Derrida atzera eta aurrera dabil bere apartamenduan. Sartzen da gela batean, iristen da beste batera, liburuak ikusten dira nonahi, haiek balira bezala dokumentalaren protagonista, eta ez Derrida. Une batean galdera tonto bat egiten diote, normalagoa eskolatu gabe baten ahotan kazetari batenean baino: “denak irakurri dituzu?”. Derridak erantzuten dio: “Ez, ez, lau bat irakurri ditut. Baina lau horiek arreta handiz”.

Boutade bat ematen du. Ez da. Liburu gutxi batzuk izan ohi dira intelektual benetako baten baratzeko hazia. Gutxi, baina onak. Eta haiek, ondo irakurriak, askotan mamurtuak. Kazetariak galdetu izan balio zeintzuk diren lau liburuak, seguru gaude: klasikoak dira Derridak “arreta handiz” behin eta berriro irakurtzen dituen lau liburuak; sekula agortzen ez diren horietakoak.

Enbor gisako liburu gutxi batzuk adar gisako liburu askoz inguratuta: hori litzateke, nire irudiko, ideala. Ez dugu liburu bakarreko jendea maite, baina askotan ematen du enborrik gabeko adarretan egiten dugula habia.

Otsailak 23an Noticias taldeko egunkarietan argitaratua).

Permalink-a 3 erantzun

Mihia aske

Gogoan izatekoa Elías Canettirena: Londresen pasatu zuen gerra, alemanen kontrako tenkaren bihotzean, inor alemanez entzute hutsa susmagarri zen garai zailetan. Canettik ere ez zituen naziak maite, baina bai hizkuntza alemana. Eta alemanari eskaintzen zion bere sormenaren bulkada guztia. Etsaien hizkuntza bera egitea zen bere gerra, baina hura zaintzeko, huraxe gordetzeko bere: nazien ahotan zikin zena, bere idazkietan izan zedila ahalik garbien. Estuasunak estuasun, ez naziek ez exilioak kenduko zioten hizkuntza.

Esperientzia horren bihotzetik, urteak eman zituen zehazten eta ontzen txikitan hainbat hizkuntzakin izandako harremanen oroitzapenak. Testigantza hartatik jaiotako liburu ederraren euskal itzulpena kalean da egunotan, Mihia aske izenarekin. Etxeberri Sarakoak Etxeberri Ziburukoarengatik esandakoa zuzen aproposa du euskarak Elias Canettiri ongi etorria emateko:

“Mihia libre eta sufle du eta ausartki mintzo da”.

Permalink-a 4 erantzun

Noiz ustelduko

Ez dago dilema mingarriagorik bi balio moralen artean derrigorrean bat erabaki beharra baino. Biak onak izaki, bata ala bestea, ez dago beste aukerarik. Bidegurutze horretan, dilema horren bihotzean, garatu ditu literaturak bere drama gorenak. Antigona da adibide nagusia: legearen eta kontzientziaren artean erabaki behar izan zuen; kontzientziari egin zion kasu. Eguneroko bizitza ere ez dago auzien faltan: familian, hil ala biziko osasun kontuetan, esate baterako; lantegian, solidaritateak lanpostua kolokan jartzen duenean, adibidez…

Politika ere dilema moral askoren plaza da sarri. Errealitateak, egoskorra baita, maiz jartzen ditu agintariak kontraesanen bidegurutzean. Rajoy izango da dilemarik gabeko agintari mundial bakarra. Zain egoten jakitea du meritu nagusi: sortzen zaizkion auziak denborak ustelduko dituen usteak bizi du. “Zergatik egin behar dut nik zerbait?” galdetzen zuen herenegun xano-xano.

Permalink-a 2 erantzun

Paper-muturrak

Ehun urte Julio Cortazar jaio zela, hogeita hamar hil zela. Ordutik, ez da sekula jenderik falta Montparnassen, haren hilobi aurrean, eta Cortazar zaleek zigarro piztuak uzten dituzte, bertan erre daitezen idazlearen ezpain artean ahitzen ziren bezala. Che-ren irudiak ere uzten dituzte; kronopioen marrazkiak; txingotan jolasteko laukiei han-hemengo plazetan ateratako argazkiak, Rayuela gogoan. Uzten dituzte paper-mutur idatzi batzuk ere. “Maite haugu, kronopio zaharra, mate bat hire ondran!”.

Iraultzan sinesten baitzuen mundu hobe bat amets, imajinatzekoa da irakurleen paper-mutur askok ordutik gaur bitartean galdutako gerra askoren nostalgia jasoko duela. Kubako iraultzaz, Errusiaren bilakabideaz, Berlineko harresiaz… “Zer giro egiten du kosmopistan? Autonauta horrek ba al duk hemengo berririk? Tokitan zagok amesten huen sozialismoa! Hemengo paraderoa! Ez huke sinetsiko kapitalismoak aspaldi darabilen txulo-airea!”

OHARRAK (Post scriptum)

Berripaperean “Ehun urte Julio Cortazar hil zela, hogeita hamar hil zela” atera da nik hala bidali nuelako. Bada Cortazar imitatzen ari nintzela pentsatu duenik, baina huts egin dut, ez naiz kronopio bat, nire errealismoari magia apurrik balerio ere, ez da hainbesteraino ematen.

Permalink-a Erantzun 1

Artea, edo simaurretan lore

Atarian dugu aste berria, hedabideetako kultur orriek ARCO izango dute hizpide nagusi datozen egunetan. Zenbaterainokoa den krisiaren eragina artegintzan, salmentetan? Artprice aldizkariaren esanetan, iaz ehuneko 62 erori zen obra artistikoen salmenta. Galeriek eta artistek zeukaten BEZa ehuneko 21 izanik, ez da harritzekoa. Etekinen ia laurdena zerga zen eta konpetitzea zaila zen artistentzat eta galeristentzat, kontutan hartzen bada Europar Batasuneko batazbesteko BEZa ehuneko 13 dela (Frantzian daukate baxuena, ehuneko 5,5arekin). Espainiako Gobernuak, azkenean, BEZ artistikoa jaitsi du —joan zen urtarrilean hala iragarri zuen Saenz de Santamaríak— eta ikustekoa izango da neurri iragarri berriak zer nolako eragina izango duen ARCOn.

Krisia ona da artistentzat, artearentzat, oso uste errotua da. Krisian ematen badute onena, zertarako behar dute administrazioaren babesa edo beste edozein laguntza mota? Rara avis dira artistak, hobeto daude beren aparteko munduan: krisiarekin edo krisiarik gabe, berdin segituko dute sortzen. Krisiagatik musika egiteari edo liburuak idazteari utzi badiote, beren bokazioa ez zen hain sendoa izango, hala pentsatzen du askok artistengatik, beren buruei aplikatzen ez dizkieten betebeharren katearekin lotuz artistak.

Artista eta miseria: artistak artea du amets bakar, dena sakrifikatzen du artearen aldarean, eskasian bizi den artistak gehiago zorrozten du bere irudimena, krisia da sorkuntzaren akuilu, eta abar. Erraietan txertatuta daukagu artista eta miseria uztartzen dituen argazki erromantiko hori. Juan Benetek, irudia esperpentoaren muturreraino eramanez, esaten zuen artista batek emazteeak abandonatutako tipo bat behar lukeela izan, maitaleak engainatua, seme-alabek iruzurtua, aitak erreka joarazia, eta, halatan ere, irrika ekonomikorik gabe idatziko lukeena. Labur esanda: bere lumaren fruituekin konpondu ezin diren gatazkak dituena.

Oso zabaldua dago irudi hori, baina, paradoxikoa da, gaurko publikoak ezagutzen duen artista beste muturrean dago: arrakasta lortu duena da, dirutzak irabazten dituena, hedabideetan irteten dena eta guztiek miresten dutena, ukitzen duen guztia urre bihurtzen zaion Midas bat, eta abar. Begi-ninietan daukagu artista eta aberastasuna uztartzen dituen irudi posmoderno hori.

Bi artista eredu horien artean —miserian bizi dena eta arrakastatsua— badago beste bat bizitza artistikoaren errepidean. Artista guztiz gehienen multzoa da. Halakoak ez du miseria maite —urruti nahi du zulotik— baina, aldi berean, izua eta erakarmena sentitzen ditu arrakastaren aurrean.

Miseriak ondratu egiten du emaitza artistikoa eta arrakastak zikintzen? Ez, noski. Artista bakoitzaren zirkunstantziak eragina du, baina ez du erabakitzen: artista baten egoera ekonomikoak eta bizi baldintzek ez dute emaitza artistikoaren kalitatea bermatzen.

Nolanahi ere, artistari tokatu egiten omen zaio miseria, berea omen du, hori da errotua daukagun ustea. Berek erabakia ez da ba artista izatea? Zertaz kexatzen dira? Eta hala erabaki dutenez, jakin behar lukete miseria dutela simaur onena beren artea ongarritzeko. Baina batzuetan artistak —arrakasta lortu duenak batik bat— okerreko talaia batetik begiratzen dio miseriaren auziari. Miseria beharrezkoa du artistak, bai, baina besteena. Gogoan dut Niña Pastori kantariak orain urte gutxi esan zuena bere disko baten aurkezpenan: “Arte flamenkoa indarra galtzen ari da aspaldion, ijitoa ez baita jada pobrea”. Ijitoak sufritzen ikusi behar ditu, nonbait, bere artea egiteko, kantatzeko, bere dohainak manifestatzeko. Nekez ahaztuko zait Frank Gerhy arkitektoari atera zitzaion protesta ere Bilbora egindako bere azkeneko bisitan: “Museoaren ingurua ikaragarri aldatu da, orain ez du batere tentsiorik, ezti-poto hutsa da!”. Arkitekto handiaren titanioak indartsuago distiratzen zuen ibai ondoko industria azken orduko agonian zegoenean, herdoila jan eta jan ari zen eremu erdi abandonatuan.

Jarri ditudan bi adibideak miseria ekonomikotik oso urruti dauden bi artistenak dira. Arteak senide du miseria, baina izan dadila besteena, eta izan dadila —are gaiztoagoa da— nire distira lustratzeko. Ijitoek sufritzen segituko balute, egungo flamenkoak beste indar bat luke. Krisi industrialari kontra egin izan ez balitzaio, indar eta inpaktu handiagoak lituzke Guggenheimek. Oinazea izan bedi beti besterena.

Oinazea, amildegia, tragedia ongarri ezinbestekoak dira artea egiteko —gorotzaren bihotzean jaiotzen omen dira lore ederrenak—, baina ez haien bila ibiltzeko masokisten moduan, oinazearen mekanismoak ikertzeko baizik, amildegiari begiratu eta bertatik urrutiratzeko, tragediaren aurpegiak bihotz-begiekin ikusi eta barnemuinetatik espresatzeko.

(Pasa den igandean Noticias taldeko egunkarietan argitaratua)

Permalink-a 2 erantzun

Ehun urte

Hasi, irentsi eta bukatu. Eserialditxo batean. Juan Echenozen 14 nobela laburra da orriz, luzea oihartzunez. Ez da erraza hain urrian hain ugari esatea, baina idazleak ohituta gauzka. Lehen Mundu Gerraren historia kontatzen digu nobelatxoak, pertsonaia arrunt batzuen arteko istorioen talaiatik. Gerra lehertu da, denek uste dute ez duela askorik iraungo. Hamabost egun gehienera ere. Pare bat hilabete, eta etxera. Gabonak etxean, mutilak! Lau urte luze iraun zuen historiagileek Mundu Gerratzat hartu zuten lehenak.

Ehun urte bete dira ordutik. Ezkorrenak ere ez zituen gerrarako baldintzak ikusten. Baina gertatu zen. Ez omen zen halakorik gehiago errepikatuko, baina bigarren bat etorri zen. Txertatuta gaude? Zalantzan jartzea ere! Ez, ez dago beste halako hirugarren baterako baldintzarik. Baina…

“…jendearen irribarreak konfiantza erakusten zuen, garbi zegoen hark guztiak ez zuela askorik iraungo, berehala itzuliko zirela etxera”.

Permalink-a 2 erantzun

Nerabea altxorraren islarantz

Egun batetik bestera, gurasoak ohartzen dira umea aldatu egin zaiela. Gero eta autonomoagoa da; gurasoek zer esan, berak justu kontrakoa egiten du; sarriak ditu kolpeko haserrealdiak; lagunei bihotza zabaltzen dien determinazio berarekin ixten die gurasoei; sekretuak ditu, mesfidati bihurtu da, gurasoen intromisio bakoitza etxeko elkarbizitza zilipurdikatzerainoko casus belli bat bihurtzen du. Brastakoan, gurasoak eta jada gaztetxo egin dena arrotz sentitzen dira elkarrenganako. Petral hori al da orain artean ezti bitsetan eduki gaituen umea?, diote gurasoek. Buruximur horiek al dira hainbeste miresten nituen gurasoak?, dio nerabeak. Gurasoek ez dakite nola adierazi gertatzen ari zaiena. Nerabeak ere ez; baina baleki ere, ez lieke bihotza zabalduko.

Aita hiltzen zaion egun berean hasten du Jim Hawkinsek, Stevensonen Altxor Uhartea nobelako protagonistak, bere abentura. Ez da kasualitatea. Aita bizirik, ez zukeen itsasoko bidea hartuko, altxorraren misterioa argitzen saiatzeko aukerarik izango. Aita hiltzearena har bedi metafora gisa: nerabeak bere autonomia eraikiko badu, aitarenaren gainetik edo kontra eginez saiatuko da. Ordurako deskubritzen hasita dago kalea, lagunen, koadrilaren eremua. Sexu propioa eta besteena. Alkohola eta haratagokoak. Guztiak ere, helduen mundukoak. Asteburuak borroka ekaitzez beteak dira gurasoentzat, konkista txiki eta handien plaza nerabearentzat: ordutegia, paga, janzkera berriak, gurasoen gustukoak ez diren ohiturak. Ordu arte gurasoek dena zekiten umearen ibilerez. Pixkanaka, gero eta gutxiago jakingo dute, eta jakingo duten apurra zeharka izango da: beste gurasoren batek esandakoarengatik, alkandorako porro usaiarengatik, whasapparen bidez jasotzen dituen dei ugariek eragindako susmoengatik. Bitartean, nerabea ikusten ari da kalea, gaua, deskubritzen ari den mundua gazteleraz bizi dela. Etxeak —eta, neurri batean, eskolak— egiten ez dion hizkuntza batean.

Oso bide luzea egin dut iritsi nahi nuenera heltzeko, eta heldu naizen lekua askotan ez da orain arteko lerrootan kontatu dudana bezain kolore ilunekoa. Ados. Baina mundutxo bat deskribatu nahi nuen eta nerabeekin usu gertatzen den giroa azaldu, hizkuntzaren auzia ere nerabeen autonomia-bidean kokatzeko. Adituak esaten ari zaizkigunez —eta ez espanturik gabe— nerabe euskaldun askok gero eta lehenago egiten du gaztelerara jauzi. Hamahiru urteren bueltan. Edo lehenago.

Haurtzarotik helduarora bitarteko adin zail bezain erabakiorra bizitzen ari da nerabea, inoiz biziko duen iniziazio-erriturik inportanteena. Testuinguru horretan kokatu beharko genituzke nerabearen egonezinak, isiltasun eta oihuak, autonomia-gosea. Giro horretan, halaber, kaleko hizkuntzaren deskubrimendua eta hark eragiten dion lilura ere. Jim Hawkins laster ohartu zen altxorraren islara iristeko itsasoko kodeak ikasi behar zituela, altxorraren mapa irakurtzeko ere bertako kodea dezifratu behar zuela. Gertatzen dena da Hawkinsek aurkitu eta argitu nahi zituen kode horiek etxeko hizkuntzan zeuzkala, berak zekien bakarrean: ingelesez. Nik deskribatutako nerabea, ordea, mundu elebidun batean bizi da, eta etxean euskaraz ari den bitartean, kaleak, lagunarteak, gauak, helduen munduak —altxorraren islak, altxorrak berak— gaztelaniaz egiten diote.

Bere nortasuna erabaki eta finkatzeko ekaitz bete batean bizi den nerabe batek nola egingo dio aurre horri guztiari? Nola planteatuko du —diogu— kontzientzia linguistikoa? Jim Hawkinsek hartu zuen ontziak Hispaniola zuen izena. Nire nerabea enbarkatzera doan ontziak, ordea, izena eta izana ditu gaztelaniaz. Baina euskaraz egin dezala nahi lukete gurasoek, hala nahi genuke euskara nabigatzen eta altxorraren bila ikusi nahi dugunok.

Etapa laburra da nerabezaroa, trantsiziokoa, baina inportantea oso. Alor askotan, behin betikoak izango diren pautak bideratuko ditu nerabeak. Tartean, hizkuntz hautamenari dagozkionak. Baina euskarari eusteko, urria du euskarak eskaintzen diona. Argitaletxe batzuen gazte literaturaren sailek nerabe bati eskaintzen dioten aukera urria kenduta, zer? Eskerrak gazteen munduak eta euskarak sarrera dezentea duten teknologia berrietan. Gauza bera ikusi nahi genuke euskara sustatzeko sortu zen —eta horretarako ordaintzen dugun— telebistan ere. Zer dio auziaz, zer leku eskaintzen dio euskararen sustapenean halako garrantzia duen adin-segmentu horri, non daude nerabeak erakarriko dituen programak, sailak, istorioak? Eskolari dagokionez, nago nerabezaroko estrategien talaiatik begiratu behar litzaiokeela euskararen auziari, ez aparteko fenomeno bat balitz bezala.

“Denok hartu genuen altxorraren parte eder bana”. Jim Hawkinsek nobelaren bukaeran dioena dugu eginkizun.

(Orain egun batzuk, >Diagnonisa izeneko zutabea argiratu nuenean, gaiari tratamendu luzexeagoa ematea agindu nuen. Noticias taldeko berripaperetan argiratatutako hau izan liteke agindutakoa. Baina, noski, gaia ez dago agortuta)