Amen!

Esaten ari dena ez dator bat pentsatzen ari denarekin; eta egiten ari dena esaten ari denaren guztiz kontrakoa da. Nola deitzen zaio halako bati? Zeuk erabaki, ez zaizu adibiderik falta, halakoen fauna-bilduma ederra erakusten ari dira egunotako hedabideak.

Trantsizioaren aita, aitaponte, Cid Kanpeadore eta nik ahal dakit zer gehiago deitu dioten. Trantsizioak ekarri zuen gauzarik deigarriena antolaketa autonomikoa izan omen da (laster, denentzat kafea formularekin indargabetu zuten gosari-lege huraxe), baina Estatu-mota hura ekarri zuena aho betez eta triunfalki goratzen ari diren horiexen eguneroko lana da Estatu-mota hura argaltzea, aitzakiak bilatzea hemendik pixka bat eta handik puska bat kentzeko. Zentralismora itzultzea, hitz bitan esateko.

Lurperatze lanetan zebiltzala, Avilako katedralean bat baino gehiago ari zen, seguru nago, amen! esan, eta Suarezek egindakoak ere nola lurperatu pentsatzen.

Isiltasun zuria

Mario Vargas Llosaren lumaren gustuko bizitza protagonizatu zuen. Javier Cercas aurreratu zitzaion, ordea. Bilau eta heroi; nork nor engainatuko jokoan, jaun trebe; suge engainatzale eta txori engainatu; txotxongilo irrigarri eta boxeolari jipoitu: bere karismaren magnetismoak aupatu zuen eta gorrotoaren bazka bilakatu.

Gaur hainbeste txalotzen duten horiexek bota zuten boteretik. Betiko isilaraztea ere lortu ote zuten —Estatu-sekretu gehiegi zekien—, ez dugu sekula jakingo: tragedia klasikoetako heroiei gertatzen zaien moduan, halabeharraren patuak zigilatu zuen, eta ez etsaien koroak, haren ahoa. Burua hustu zitzaion eta almazena oroitzapenik gabe gelditu, hitzek ere betirako egin zioten arte ihes, txoriek aide egiten duten bezala harria botatzen zaion arbolatik. Memoriarik gabeko mundu zuri-zurian egin zuen habia.

Nola kontatzen den isiltasun handia? Galdera nobelagile baten zain dago.

Bisita

Antzinako ipuin baten traza guztiak dituen gertakari bat kontatu didate. Emakume ezagun bat du protagonista, garai batean oso ederra izana eta arrakasta handia lortutakoa bizitza sozialean bezala sentimentalean ere. Zerbitzari batekin bizi zen. Adinean aurrera baldin bazihoan ere, kalean agurtu nuen azken aldian osasuntsuak zituen itxura fisikoa, ibileraren sendoa, begiradaren bizia. Hilabeteak pasatu dira ordutik, ez nuen makaltzen hasita zegoen albisterik. Atzo goizean, zerbitzariari esan omen zion bisita bat espero zuela, hartzeko eguna jai. Zerbitzariak ezetz, ez zegoela bere onenean eta ez zuela bakarrik utziko. Emakumeak gogor agindu zion nonbait utz zezala bakarrik, eta zerbitzariak, bisitari auskalo nolako itxura hartuta, agindua bete. Etxera itzuli zenean, emakumea hilda zegoen.

Nork ez luke nahi antzinako ipuin batekoa ematen duen trenpu horrekin hartu, aurrez aurre eta lekukorik gabe, Dama Zaharraren bisita.

OHARRAK (Post scriptum)

Azken paragrafoan, lekukorik gabe dioen tokian, bakarrik idatzi nuen papereko bertsiorako. Aldea dago.

Aldiri

Ez dakit inoiz agertu den euskarazko hitz ederrenen zerrendetan, baina nik aldiri proposatuko nuke. Leuna da, musikaltasuna du baita deklinatuta ere (aldirietan, aldiriko…). Pluralean erabiltzen da, aniztasuna iradokitzen dit. Esanahiari ere apaltasunaren alde ederrena dario (gune baten ingurua, auzoa, bihotzaren geruza…) eta askotarako ematen du metaforen baratzean ere.

Azkuna hil da. Osakidetzak gaur duen ospearen aitak osasunaren aldirietan bizi izan ditu azken urteak, eta, sanoan bezala gaixoan ere, hiri handi baten kudeaketan jardun du. Hiritarrek agintari batek gehien estimatzen dituen txaloekin eskertu diote lana: botoekin. Ez da omenaldi txarra alkate batentzat.

Balantzearen defizit bat: Bilbaok Bilbo aldiri du errealitatean, baina Azkunaren helburu politikoen guneak ere euskara aldiri izan du.  Harkaitz Canoren Neguko zirkuako pertsonaia batek dioen lez, “baina klaro, gu aldirietakoak izan…”

Hizkuntzaren antzokian

Imajina dezagun hizkuntza etengabeko antzezpen erraldoi baten moduan. Obrak hiztunok gaitu aktore, hizkuntzaren hedadurak hartzen dituen herri eta hiriak antzeztoki. Antzezpenak badu libreto nagusi bat —hizkuntza bera—, baina, mendez mende, libretoa egokitu egiten da gorabehera historikoetara, sasoi bakoitzeko argi-itzalek argiztatzen dituzte eszenak, garai bakoitzari dagokion mundu-ikuskera jasotzen du libretoak. Dekoratuak ere (jauntxoren baten dorrea hemen, eliza bat hor, guda-eremu bat han, baleontziren bat Ternuara bidean…) egokitu egiten dira edo, besterik gabe, berriak jaso. Mendeari mende, obra aldatzen doa, baina sustraia —libretoa— galdu gabe. Hiztunok obra beti beraren garaian garaiko interpreteak gara.

Aktore taldea ere ez da, noski, beti bera: hizkuntzek baino askoz ere bizi-iraupen laburragoa izaten dute hiztunek, belaunaldi askoren emaitza eta garapena dira hizkuntzak. Begira diezaiogun orain berrogeita hamar urteko aktore taldeari. Nire belaunaldikoek hemezortzi bat urte genituen orduan, mundua iraultzeko gaitasuna dutela sinesten dutenen kontraesanez betetako adin zapartaria. Nire belaunaldiko asko euskararen aldeko apustua egiten ari zen, batzuk beste batzuk baino serioago: etorkizuna hipotekatzeko arriskua hartzen, alegia; ikastolak ez ziren bertan ikasten hasitako umeak baino zaharragoak, euskara ez zegoen unibertsitatean, ez zegoen kulturaren aretoetan, ez zegoen agintarien edo lanbide liberalen jardun profesionalean. Euskararen aldeko apustua egin nahi zuenak oso mugatuak zituen eszenategia eta jarduera.

Euskarak defizit handiak zituen eta hainbat alorretara heldu ezina. Eta, are tamalgarriagoa zena, euskaldunen artean zailtasunak genituen elkar ulertzeko, baina ezintasunaren motiboa ez zen, behingoagatik, gure arteko herra, euskaren arteko desberdintasuna baizik. Harkaitz Canok egunotan kaleratu duen liburutxo bitxian (Txalorik ez, arren, Edo! argitaletxea) ekarri digun eszena batek ilustratzen du ondo elkar ulertu ezinaren tragedia. Aparteko gertakari bat da, jendearen memorian suz markatua geratzen den horietakoa. 1967a da, Bertsolari Txapelketa jokatzen ari dira Donostian, Anoeta frontoia lepo dago. Lopategi, Gorrotxategi, Lazkao Txiki eta Xalbadorren artetik, epaimahaiak Xalbador hautatu du Uztapideren kontra txapela jokatzeko. Jende asko txistuka hasi da, bakar batzuen txaloek ezin dute zalaparta estali.

Ez zen gustu kontua izan. Ez, behintzat, hori bakarrik. Gertatu zen jende askok ez zuela Urepeleko artzainaren euskara ulertzen, ezta haren bertsokera ezagutzen ere. Ezjakintasunak ezin zituen bata zein bestea preziatu. Baina txistuak amaitutakoan, Xalbadorrek euskaltzaleen memorian geratu  den bertsoa kantatu zuen: Anai-arrebak deituz hasi zen minutu batzuk lehenago txistuka aritu zitzaion publikoari eta maite zaituztet oraindik esanez bukatu zuen bertsoa.

Goraxeago aipatu liburutxoan, Canok txistuak txalo bilakatu zirenekoa aztertzen du. Ni eskaintzen ari naizena Canorenaren osagarri da: euskalkiak gero eta arrotzagoak ziren elkarren, eta Anoetan gertatu zena gaitzaren manifestazio ezin argiagoa zen. Frontoian zegoen jendea euskaltzalea zen, askok euskara maila jasoa zuen eta euskarari buruzko ezagutza duina. Eta, hala ere, zailtasunak Xalbadorren bertsokera bere osoan —hizkera ere barne— gozatzeko. Handik urtebetera, Euskaltzaindia Arantzazun bildu zen Euskara Batuaren lehen pausoak emateko. Noski, Anoetan gertatutakoak ez zuen zerikusirik Arantzazuko bilerarekin, Anoeta ez zen izan Arantzazura iristeko geltoki, baina bien arteko loturak perspektiba eta iradokizun politak oparitzen dizkigu garai asaldu haien nolakoa azaltzeko.

Historia ezaguna da eta ez naiz luzatuko. Atzean geratu dira (h)arri bezain  (h)its utzi gintuzten euskara batuak eragindako desadostasun eta zakarraldiak. Baina zailtasunak zailtasun, ahaleginak ez zuen hutsean jo eta ahalegin hari esker ari gara interpretatzen orduan ez bezalako hedadura duen libreto bat. Orduan ez bezalako protagonistak ditu libretoak, orduan ez bezalako dekoratuetan interpretatzen ari gara euskararen obra: unibertsitatean eta hezkuntza osoan, hedabideetan, literaturan eta arte eszenikoetan.  Libretoak orain aktore asko ditu asko dakitenak. Sukaldea edo kalea ez dira jada eszenategi bakarrak, eta jende askoren konpetentzia handiko euskarak apenas du sukalderik edo kalerik. Asko ari dira aldatzen eta ugaritzen hizkuntza eta hizkuntzen arteko joan-etorriak bizitzeko moduak. Hizkuntzarenganako lotura —ez soilik afektiboa, baita ezagutzazkoa ere— premiazkoa du euskarak mendez mende iraun duen libretoa antzezten segitu nahi badu.

Jarrita daude, eta sendo, euskara batuaren oinarri nagusiak, pauso sekulakoa eman dugu. Zeuden aukeretatik bat erabaki izana da giltzarri. Enbor baten aldeko apustua egin, eta gainerako guztia enbor horren ingurura bildu izana. Baina gainerako guzti hori ere euskara batua da enbor nagusiaren dinamika indartzera baldin badator; aldiz, mihura da —arbola ahultzen eta itotzen duen parasitoa—, enbor nagusiaren perspektiba galtzen badu.

Harrotzeko moduan gaude. Harrotu, zertaz, ordea? Aurrekoek egindako hizkuntzarekin espresatzen dugu pentsatzen eta sentitzen duguna. Zer eransten diogu berria, zer sortu dugu lehen ez zegoena? Interpretatzen ari garen libretoaren guztiz gehiena bazeukan, praktikan eta ahalmenez, orain berrogeita hamar urteko euskarak. Gure belaunaldiak etekin handiak atera dizkio hizkuntzari, horixe egia, baina hizkuntzaren aukerak beti dira askoz ere ugariagoak hiztunok ateratzen dizkiogunak baino, eta hori kontuan izatea ez da  batere tesitura txarra hizkuntzarekin dugun harremanaren nolakoa finkatzeko, dauzkagun iniziatibak, partikularrak zein sozialak, kalibratzeko. Baita iraganari begiratzeko ere. Norbaiti entzuten edo irakurtzen diodanean bera idazten hasi zenean —edo zuzenbide-eskolak ematen edo antzeko beste zernahi egiten— ez zegoela ezer, gauza bera bururatzen zait beti: “hizkuntza zeneukan, orduko hizkuntza huraxe daukazu orain ere, baina organizatuagoa, horixe aldea!”.

Genea

Alferra baldin bazara, kulpa ez da zurea, halabehar kosmikoak oparitu dizun gene batena baizik. Zuk ez zenuen alferra izatea nahi, baina gene batek du zu lapa baten itzala baino alferragoa jaio izanaren kulpa. Ondorio hori atera dute, behintzat, nagikeriaren jatorria aztertu duten zientzialari txinatar batzuek.

“Zer nahi duzu egitea, horrelakoa naiz ni!” aitzakia zaharrak fundamentu berria dauka orain: genetikaren ikerketak hartu duen abiadarekin, laster deskubrituko dute guk egindakoa ez dagoela gure kontrolpean, generen batek egin gaituela diruzale, edo poeta goratsu, edo muslari fin, eta predestinazioaren debate zaharrak inoiz baino zentzu sakonagoa hartuko du. Gure geneen esklabo izanda, utikan kontzientzia, akabo kulparen zama: lapurretan harrapatu bazaituzte, parean zeneukana garbitu baduzu, zu lasai, oraindik ez dute asmatu nola epaitu litekeen gene bat.

Baina agur gure merituei ere: nola txalotzen da gene bat?

Bizitzaren maistra

Egunotan munduko agintari eta aditu asko ari da Putini esaten begiratzeko historiari. Begiratzeko, urrutiegi joan gabe, iragan mendean gertatutakoari, gogoratzeko Italiak Etiopia inbaditu zuenekoa, izateko kontuan Hitlerrek Polonia hartu izanak ekarri zuen ondorio lazgarria. Putin, bere bidetik. Ar bat dagoen tokian dago historia. Bera da historia. Aditu askok dio ez duela etsiko Ukraina bereganatu arte.

Oker ez banago, Zizeron izan zen historia bizitzaren maistra dela esan zuen lehena. Magistra idatzi zuen, eta ez magister,  baina bigarrena gelditu da aipu gehienetan: Googleko erabilera hedatuarenaren arabera, historia maisu da eta ez maistra. Ez dakit noiz nola eta zergatik gertatu zen aldaketa, baina bai zergatia: historia —gerra eta deskalabru etengabeak barne— gizonezkoek egina da; emakumeak, aldiz, historiak biktima ditu gerran bezala bakean.

Putin bezalako ar batek ez lioke jaramonik egingo maistra bati.

Kordoia

Ustezko hiltzaileak kordoi batekin ito zuen biktima. Plantxarenarekin. Kordoiari lotuta, lisaburdina, artean beroa seguru asko, lisatze lanak bukatu eta gero; edo berotzen hasia, lanean hasteko pronto. Plantxaren ondoan, arropa mukuru, lisatu berria eta txukun-txukun pilatua aulki baten gainean; edo lisatzen hasteko zain, dena motroiloan. Seme-alaben galtzak eta soinekoak; biktimaren arropa. Arropen azpian, baita izarak ere, hainbat izuren lekuko zuri izandakoak, biktima eta hiltzailea artean elkarrekin zeudenean;  banatu ondoren, begiak bildu ezinik pasatuko gau askoren testigu. Eta musuzapiak, musuzapi asko, ez soilik umeen katarroak arintzeko.

Kordoi bat plantxari energia ematen, plantxa biktimaren eskuan. Zilbor-heste bat bizitzarekin: kordoiak zekarkion, sufritutakoen sinbolo arrunt batek, zimurrez betetako mundualdi bat ahalik txukunen lisatzeko energia. Huraxe baliatu du bizitza estrangulatu dionak.

Ladinoa

Oportunismotik erreparazioaren arteko bandan, Rajoyren Gobernuak sefardiei erakutsi dien aitorpenaren ingurumariak ertz asko ditu. Baina esan eta iradoki diren guztien gainean, bada bat deigarria euskararen ikuspuntutik: sefardiek beren hizkuntzari —ladinoari— bostehun urtez eutsi izana azpimarratu du Justizia Ministerioak. Txalo asko entzun dira. Bihoazkie gureak ere. Baina ez gaitezen erratu: ez dira erratu. Ladinoa judu-gaztelania da, gaztelerari eutsi izana da bedeinkatzen ari direna. Euskararen den partean, ordea, eskarmentu handia  dugu, eta ez da, hain justu, euskarari eusteagatik jaso ditugun txaloena. Ez atzo. Ezta gaur ere. Baita Madrileraino joan gabe ere. Galdetu Barcinari.

Sarean dagoen RAEren gaztelaniazko hiztegian, <I>ladino</I> hitzaren lehen adiera, <I>astuto,  sagaz, taimado</I> da. Erretiratuko ahal dute laster datorren bertsio berrituan. Edo ea aldatzen duten esanez orain agintari oportunistei deitzen zaiela horrela.

Beti berritua

Julio Caro Barojak galdetzen zion bere buruari ea euskaldunon iruditeriari zergatik darion hainbeste garo-usain eta kresalarena hain gutxi. Zergatik erruz ugariagoa den baserriarekin zerikusia duen kultura herrikoia, itsasoak ekarria baino. Kontuan hartzen bada euskal marinelen tradizio luzea, Julio Caroren galdera guztiz da bidezkoa; enigma bat seinalatzen duten galdera zorrotz guztiak bezain egokia.

La mer, la mer, toujours recommencèe, dio Paul Valéryk Itsaspeko hilobia poema-bildumako bertso ezagun batean. Agian ez da Julio Carok egindako galderaren erantzun zehatz beteena, baina uste dut bertso ezagunak asko laguntzen digula misteriora hurbildu eta galderaren muina intuitzen. “Itsasoa, itsasoa, beti berritua”, dio aipatu poemak, olatuena bezalako erritmo etenik gabea imitatuz. Lehorra ez bezala, itsasoa beti dabil atzera-aurrera, dinamikoa da, ez du sekula atsedenik hartzen. Lehorrak ez bezala, mugimendua du oinarri, eta mugimendu horren altzoan, Valéryk itsaspeko hilobi deitzen duena dago. Gizakiok bertan utzi ditugun sekretuen hilerri sekulakoa da, gure naufragioetako hondareen pausalekua, Itakara egindako joan askoren eta etorri gutxiren narrazioen bilduma isila. Alferrik da abrite portas, klis-klas! edo sesamo ireki bezalako formulak erabiltzea: ez dago bertara hurbiltzerik. Baina aldian behin…

Oso aldian behin, itsasoari bekokia belzten zaio eta erraiak irabiatzen. Haserretzen da, aingura askatzen du, olatuak harrotzen ditu eta lehorraren kontra lehertzen du bere errebeldia amorratua. Orduan, ez dakigu zer esan gertatu denaz, eta gizakion herrak egozten dizkiogu itsasoari: “Mendekua hartu du gure kontra! Berearen bila etorri da! Haserretzen denean ez du gupidarik!”. Baina itsasoak ez du bihotzik, ez du sentimendurik, natura osoan gizakiok bakarrik dugu harroak eta krudelak izateko gaitasuna.

Itsasoaren egunotako irabioak triskantzak eragin ditu Zarautzen ere, ni bizi naizen herrian, eta, txikizioekin batera, bere sekretu batzuk oparitu dizkigu. Abisu eman digu malekoiaren azpia hondarrik gabe —euskarririk gabe— gelditzen ari zela hainbat tokitan, hondoratzeko arriskuarekin. Agerian utzi ditu dunei eusteko zementuzko eraikin interesgarri batzuk, irudimen pixka batekin Elena Asinsen Canons eskulturako kuboak gogorarazten dituztenak. Hainbat tokitan agerian utzi du hondartza azpiko sedimentazio-sarea ere. Dunen higidurak garai bateko Zarautzen nolakoa iradoki digu, irudimenak duen argazkiak eta mapak baino areago iristeko ahalmenaren gozagarri. Hondarretan erdi biluzik gelditu den Gustav itsasontziaren hezurdura hondarrak berriro noiz estaliko dago ekaitzak gertatu zirenetik, baina, bitartean, Karlistadak gogoratu dizkigu, Europako hainbat ontzi armen garraioan ibiltzen zirenekoa, orain liberalekin tratuan eta gero karlistekin, komenientziaren arabera beti. Miraz begiratu diogu Narros jauregiari: itsasotik hurbilen dagoen eraikina izanagatik ere, ez du kalterik izan, harkaitzaren gainean eraikia omen dagoelako, eta naufragio zaharren istorioak berritzeko aukera ere eman digu, bereziki hugonote naufragoarena: 1572 urteko San Bartolome Gauez katolikoek Parisen burutu zuten protestanteen sarraskitik ihes zebilela, Le Havren ontziratu zen hugonotea, baina ekaitz batek Zarauzko hondartzara —katolikoen artera— bota zuen ostera. Hala dio legendak.

Baina itsasoak gure irudimenari oparitutako sekretuez gainera, badira ikerlarien lanek erreskatatutakoak itsaspeko hilerritik. Egunotako ekaitzen haizeak eraman gaitu Ternuaraino ere. Narros jauregiaren ondoan bazegoen ontziola bat, fama handikoa bere garaian: Ternuaraino ere iristen omen ziren baleontziak egiten zituzten bertan, Aiako basoetatik garraiatutako enbor sendoeenekin. Han daude, Ternua urrutiko lurretan, hainbat marinel euskaldunek utzitako arrastoak toponimian, bertsoetan, hotzetik babesteko eta balea gordetzeko txabola eta eraikinetan, arrantzarako ohituretan…

Julio Caroren kezkak —gure iruditeriak hainbeste garo-usain izateak eta kresalarena hain gutxi— ikerketen premia seinalatzen zuen, eta ikerketa horri ekin zion, bere Los vascos y el mar lekuko. Ikerketa askoren fruitua da Ternuaz dakiguna ere. Egunotan, Eusko Jaurlaritzak zor kita ezina errekonozitu dio hori guztia gehien aztertu duen adituari, Selma Huxley andereari. Itsasoa bere ohiko joan-etorrira erretiratu denean gertatu da sari-ematea. Haren altzoan gordeta segitzen du hainbat enigmak, Selma Huxleyren edo Julio Caroren ikerketen segida toujours recommencèe baten zain.

(Noticias taldeko egunkarietan argitaratua 2014-03-17an)

Permalink-a Erantzun 1