Juan Ignazio Zulaika

Kategoria: Kronikak

30 urte pasatu dira

30 urte pasatu dira geroztik; nekez ahaztuko dut, ordea, gau hura. Aste Nagusian murgilduta zeuden Bilbon. Deportivo pilotalekuan zesta-punta jaialdia antolatuta zegoen, eliteko puntistekin. Harmailak lepo bete ziren, EITBk zuzenean eskaini zuen emanaldia.

Finalerdia zen, eta gaizki jokatu nuen. Nire mailatik behera; dezente, gainera. Partidaren ostean, lur jota, buru-makur nengoen aldageletan.
EITBko langile bat hurbildu zitzaidan. Elkarrizketa egingo zidatela, ohikoa zen eta den bezala. Doi-doi jaso nuen burua.
Ezetz, esan nion, hitzik esan gabe. Langileak alde egin zuen.

30 urte pasatu dira, eta zenbat aldiz gogoratu naizen partida hartaz. Ez neurketa galdu nuelako eta barregarri samar jokatu nuelako. Baizik eta, ezetz, uko egin niolako elkarrizketari.

Zutitu eta kantxarantz abiatu izan banintz, aurpegia emanez, ez nintzen partidaz gogoratuko. Beste porrot bat, askoren artean. Estatistika hutsa, azken finean..
Baina, ez, iltzatuta geratu zitzaidan partida malapartatu hura, arantza azalaren barruan. Denborarekin gaiztotuz joaten den zauri klasea.
Begirune eskasaz jokatu nuen, EITBko langileen aurrean, ikusleen aurrean zer esanik ez.

Garrantzi izugarria ematen zaie emaitzei: irabazi ala galtzeari. Denbora joan ahala, konturatzen zara umekeriak besterik ez direla, eta beldurra, jendeak zer iritzi ote duen norberari buruz. Ondorioz, lotsa eta koldarkeria, batzuetan.

Biharamunean, edo handik bizpahiru egunera, erraza neukan:
“Aizak, Euzkitze, lehengoan ez nintzen batere fin portatu”…
Berak: “egon hadi lasai, gizona, edozeini gertatzen zaio gau txar bat izatea”…
Nik moztuko nion: “Ez, ez, Euzkitze, ez naiz partidaz ari, baizik eta ondorengo erreakzioaz, elkarrizketari uko egin izanaz”.

Hantxe bukatuko zen afera, arantza barrutik ateraz, bakea betiko.
30 urte pasatu dira, ordea, eta Deportivoko gau hura gogoan iltzatuta dago oraindik. Ez pattal aritu nintzelako, baizik eta uko egin niolako elkarrizketari.

Altuna III.a haserre da

Altuna III.a pilotari manistaren adierazpenak entzuten ditut Euskadi Irratian. Esku pilotaren figura handiak, beraiek, manistak ere, pertsonak direla aldarrikatuz amaitzen du elkarrizketa. Altuna III.ak 4 t ‘erdiko finala jokatuko du azaroaren 14an. Ondoren, binakako txapelketa hasiko da eta horrela urte osoan zehar, hainbat diziplinatan lehiatuz, oporrik gabe, diziplina bakoitza eliteko kirolari gisa prestatu ezinik.

Bestalde, zesta-puntako pilotariak daude, modalitate honetako figurek bi hilabetez jokatzen dute, uztailean eta abuztuan, eta urteko gainerako hilabeteetan, ia txapelketa gehiagotan parte hartu gabe. Harrigarria, beraz, batzuen eta besteen arteko aldea.

Egoera bideratu al daiteke? Bai manistek eta bai puntistek beren gabeziak hobetuta ikustea?
Baliteke.
Nire ikuspuntua azaletik azaltzen saiatuko naiz, katedra jartzeko asmorik gabe eta lerro hauek irakurtzera hurbiltzen den balizko irakurlea aspertzeko asmorik gabe. Jakinda ere, eguzkitan topa egiteko idazten dudala.

Zergatik jokatzen dute manista profesionalek urte osoan? Zeintzuk dira etenik gabe egiteko arriskuak?
Ez dago munduan (ez zait bururatzen) urtarokoa ez den kirol profesionalik. Hau da, kirol profesionalak denboraldiz denboraldi jokatzen dira. Ez, ordea, esku-pilota. Futbolariak, txirrindulariak, beisbolariak, tenislariak eta baita Amerikako jai-alai denboraldiak ere, hirurogeita hamarreko hamarkadara arte, denboraldiz denboraldi jokatzen ziren. Altuna III.a bezalako manistak dira (ausartzen naiz esaten) gelditzen ez diren bakarrak, horrek dakarren higadura psikologiko eta fisikoarekin. Ez da harritzekoa Altuna III.a kexatzea.

Etenik gabeko praktika hori joan den mendean ezarri zen ustiapen-eredu batetik dator, pilotaleku industrialen funtzionamendurako egokia den gizarte- eta lan-testuinguru bateko eskaerari erantzuteko. Ez zegoen apusturik egiteko leku askorik, kasino debekatuak, bingo berdina… Beste kirol batzuen lehiak, ikuskizunari eta entretenimenduari dagokienez, ez zuen a posteriori izango zuten pisua. Hirurogeiko hamarkadako desarrollismo ekonomikoa gehitzen badiogu, laborantza-salda egokia dugu apustularia frontoietara hurbiltzeko.

Durangoko Ezkurdi pilotalekuan eta Gernikan, zesta-puntaz edo Hernaniko Galarretan eskaintzen ziren asteroko emanaldiei zeharka begiratuz gero. Aldi bereko jaialdiak, edozein asteburutan. Euskal Herrian zehar manistek jokatzen zituzten partiden kopurua… datuak izugarriak dira. Gaur egungo ikuspegitik ulertzen zaila.
Sistema osoa erori da ezagutu ezineraino.
Hala ere, manistek urte osoan jokatzen jarraitu dute.
Zergatik, beraz?

Gainontzeko modalitateek jasandako beherakada, EITBk, esku-pilotaren kasuan, sekuritate sare bat jarrio dio esku-pilotari amildegirantz ez abiatzeko. Uztarri berean, komenentziako ezkontza osatuz, sostengua ematenn diote urte osoko egutegiari.

Galdera da, ba al dago eskari errealik EITBk (euskal telebista publikoak) prime time-an zuzenean eskaintzen dituen 150 jaialdietan?

Nik ezetz uste dut. Are gehiago, epe luzera kaltegarria izan daiteke. Esklusiboak ez ditu bermatzen etorkizuneko audientzia-mailak. Berritzen ez den kirola —Irujo, Olaizola II.a edo Altuna III.a bezalako jokalariak ateratzen diren heinean zoriaren araberakoa dena eta txapelketetako partidak eskaintzera mugatzen dena— ez da etorkizunerako eszenatoki desiragarria.

Lehiarik gabeko jarduera ekonomikoa zaharkituta geratzen da. Lehiakideren bat iritsiko da. Kanpoko kasu honetan: Ibai Llanosen eta Pîqueren aretoko puxiken txapelketak edo e-sportak edo dena delakoak, eta belaunaldi berriek bizkarra emango diote esku pilotari. Eta antzinakoek, adin jakin bateko pilotazaleek, ez dute gehiago kontatuko.

Posible al da egoera iraultzea?

Geldiarazi, bai. Epe laburreko ikusmenarekin amaitzea, bai. Nola? Erantzukizun instituzionala. Konfort-gunetik irteten. Mahaian ukabilkada bat emanez.

Ezinbestekoa da Estatuak (gure tresna politikoak) esku hartzea bere tresna baten bidez, kasu honetan, euskal telebista publikoa. EITBk meloia ireki eta pilota modalitateak denboraldiz denboraldi eskainiz, Floridako pari-mutuel industriarekin gertatzen zen bezala (kanodromoak, hipodromoak eta jai-alai). Urtaro bat bakoitzarentzat.

Denboraldi indartsua eskuarentzat, bere diziplinei lekua eginez, zaletuaren jakin-mina indartuz, pilotariari atseden emanez.

Garai bat zesta-puntarako, Iparraldeko bi hilabeteei erantsita, orain kanpoko merkatua iragana baita eta pilotari bikainen soberakina ikaragarria baita. Denbora horri esker, modalitatea duintasunez mantendu ahal izango litzateke, belaunaldien arteko erreleboa bermatuz. Teknologia berrien laguntzarekin, modalitatearen ikusgarritasuna nabarmentzeko eta ikusleari irudi liluragarriak eskaini ahal izateko.

Kontraesana dirudien arren, eskuko enpresentzat ere aukera interesgarria litzateke arlo ekonomikotik. Zer esanik ez tresna-modalitateetarako izango litzatekeen salbamendua.
Azken batean, egoera horretan alde guztiak aterako lirateke onuradun.

Zestazko pilotariak

Pelotariak, zestozko pelotariak, Ameriketan urte asko eginda etortzen ziranean, musika joten jaken illuntzean etxeaurrean, eta jendeak baltseoan egin. Au musikeruak dirua atarateko asmatakoa izango zan.
(José María Etxaburu, “Ondarroako kontuak”).

Gillermo Amutxastegik (Ondarroa, Bizkaia, 1910) aipatzen zuen, bere biografian, etxera itzultzen zenean herriko musika bandak ongietorria egiten ziola. Gillermok ardoa edatera konbidatzen zituen herritarrak.
Daniel Guridi (Arrasate, Gipuzkoa, 1906) ere, ibili zen munduan zehar xisteraz jokatzen. Italian, Egipton, Txinan, Filipinetan eta Mexikon. Arrasatearrak kontatzen zuen herriko musika banda esperoan izaten zuela herrira itzultzen zenean. Villabonan (Gipuzkoa) gauza bera. Pilotari ospetsua izatea ezer gutxi ikusteko zeukan ongietorria jasotzerakoan. Nahikoa zen herriko semea izatea, halako festa antolatzeko.
Noiz eten ote zen usadioa, ezin erantzun. Agian, Euskal Herrira etorkinak etortzen hasi zirenean. Gizartea apurka-apurka nahastu ahala, identitate peto-petoa gutxitzen hasi zenean.
Zestazko pilotariaren itzulera, hainbat urte atzerrian eman eta gero, herri txiki batean, derrigorrez akontezimentua izan behar zuen. Zer ote zuten kontatzeko. Jendea prest, munduaren azalpenak entzuteko: ohiturak, bizimodua, politika, ekonomia, istorioak. Atzerrian geratutako lankideen berri senideei emateko baliagarria izango zen. Ekarritako enkarguak, eskutitzak, opariak, dirua…
Isidoro Fagoaga tenorra Berara (Nafarroa) itzultzen zenean, Europan zehar denboraldiak pasatau eta gero, Pio Baroja idazleak galderaz josten omen zuen. Barojak lehen eskuko testigantza jaso nahi izatea ez da harritzekoa. Are gehiago, Fagoaga bezalako intelektual batengandik.
Informazioaren gizartean bizi gara: McLuhanen herriska globalean; duela 80 bat urte ez bezala. Gaur egun, zestazko pilotariak Ameriketatik itzultzen dira. Oharkabean. Shanghaitik bueltan datorren Fagorreko langileak bezala, senitartekoak soilik itxaroten Loiun edo etxean; gainera, aspaldian desagertu ziren herriko musika banda gehienak.
Eskuzko pilotariak, txapela bat irabazten dutenean (pandemia aurretik bederen) zain izaten dituzte herritarrak, lagunak, sagardotegira joateko. Izango dute musika, sortuko da festa. Pilotariak xanpaina edatera konbidatuko ditu herritarrak. Inork ez dio galdetuko, ordea, nondik datorren, zer ikusi duen. Noiz arte itzuli den.

Gizonezkoen mundua

Gizonezko mundu batean zer egiten du emakume batek? Duela urte gutxi batzuk, galderak izango zuen bere arrazoia. Gizartean ia-ia den-dena gizonezkoen eskuetan baitzegoen. Zorionez, egoera aldatzen ari da. Emakumeen presentzia gero eta nabarmenagoa da arlo guztietan. Baita gizonezkoen mundua zen pilotan ere.

Itziar Lete mutrikuarra (Gipuzkoa) hautatu dute lehendakari Gipuzkoako Pilota Federazioan. Berez, kargu aldaketak oharkabean pasatzen dira. Oraingoan, aldiz, albiste bilakatu da Letek. Lehendabiziko emakumea karguan, ez gaude ohituta. Are gutxiago pilota bezalako mundu kontserbadore batean. Ematen zuen emakumeek ez zeukatela kabidarik, ez kantxan, ez bulegoetan. Oker geunden, zorionez. Gizartea aldatzen ari da pilotaren abiadura baino azkarrago. Ikusten ari gara, natural-natural, emakumeak epaile, esatari, kantxan eta bulegoetan. 

Itziar Lete ez da edozein pilota munduan. Bere senarrak, Goixerrik (Jon Iñaki Mendizabal), urteak eman zituen Amerikako pilotalekuetan. Itziarrek berak ere sei urte pasatu zituen han. Dituzten bi semeak, Ekaitz eta Aratz, zesta-puntako profesionalak dira, Estatu Batuetako Danian eta Miamiko pilotalekuetan. 

Hori guztia gutxi balitz bezala, Itziar Letek zortzi urte darama Gipuzkoako Federazioaren zuzendaritzan. Esker txarreko karguak izaten dira federazioetakoak. Errekonozimendu gutxi eta kritikak ugari. Txarrena, ezintasunak. Nahi bai, eta oztopoak bata bestearen atzetik. 

Andalapuntaka guztia bidali ordez, pausoa eman eta lehendakaritza eskuratu du Letek. “Haize freskoa” ekartzen duela dio. Nik sinesten diot. Izan ere, emakumeak arlo guztietan gizasemeak baino fundamentu handiagoa daukatelako. Lanerako nekaezintasun izugarria dute; egoa, gizasemeena baino apalagoa. Motibatuta daude, gainera: “Ondo egin nahi dut nire lana”, esan berri du Letek. 

Giza balioa ezinbestekoa da lana ondo egiteko. Badaude, ordea, faktore batzuk horma bilakatzen direnak, emakumea ala gizasemea izan. Zailtasun ekonomikoaz ari naiz. Babesleen diruak gero eta murritzagoak dira. Erakundeen laguntza, eskasa. Letek aitortu du (8 urte barrutik ezagututa) pilota mundua konplikatua dela, eta, aldi berean, beheranzko joera daukala. 

Mila lizentzia ditu Gipuzkoako Pilota Federazioak; 95, emakumeak dira. Litekeena emakumeen joerak gora egitea. Albiste ona da jada nesken presentzia kantxetan, epaile eta esatari lanetan. Lehendakaritza ere emakume baten esku geratu da.
‘Il futuro e donna’, jarri zion izenburua Marco Ferrerik film bati, duela 36 bat urte. Etorkizun horren atarian gaude. Hanka puntetan iritsi baitira neskak pilotara, gizonezkoena zen mundu batera.  
Hurrengo pausoa, emakumeen presentzia albiste ez izatea. Partida hasi besterik ez da egin. Sakea, Itziar Leteren esku geratu da.

Handem herrian

   Duela 31 urte Amerikako Estatu Batuetan bizi nintzen, Connecticuten, Bridgeport izeneko herrian. Neguak hotzak baziren, otsaila oso gogorrago egin zitzaigun grebako piketetan urtebete generaman  600 bat pilotarioi. Animoak, hala ere, sinetsi nahi badidazue, goian genituen. Euskaldunok, izan ere, gatazka giroan, egoskorrak bilakatzen baikara, nekez emango dugu amore. Jarrera kolektiboaren jatorria, auskalo nondik datorren. 

   Handem herrian, nire etxetik 30 bat kilometrotara, United Auto Workers (UAW) sindikatuaren 148. egoitzan, ekitaldi bat burutzekoa zen. Greban zeuden sindikatu ezberdinetako partaideak biltzekoak ziren, solidaritate jaialdi baten barruan. Pilotariok, jai-alai player-ok tartean ginela, joan behar genuela esan zigun piketean Gabino Ezpeletak, IJAPAko (International Jai-Alai Player Association) gure sindikatuko ordezkariak. Ricky Lasak, elkarteko  lehendakari ahalguztidunak, Ezpeletari azpimarratu zion Handemen egoteko garrantziaz, komunikabide askotariko bidali bereziak agertuko zirelakoan.     

    Handemera, autoz inguratu ginen 80 bat lankide, emazte eta adiskide. Uniformatuta azaldu ginen pilotariok. Ez praka zuriekin eta kolore ezberdinetako elastikoekin, iraganean kantxaratzen ginen bezala, baizik eta  jaka gorriarekin, bizkarrean “Ijapa Player”  jartzen zuenarekin. Aurreko aldean, berriz, ikurrez josita: IJAPA, UAW, God Bless America, USA… Buruan kapela gorria, pin-ez beteta..        

   Aparkalekura hurbildu ginenean ohartu ginen dagoeneko sekulako jendetza gerturatu zela, lekurik ez autoak aparkatzeko. Egurrezko egoitza zaharrean sartu ginenean bero bafada bat sentitu nuen. Berehala erantzi genituen neguko berokiak eta bufandak, gure sindikatuko uniformea agerian sartu ginen areto nagusian. Ehun bat lagunentzako lekuan, halako hiru zeuden dagoeneko. Gure kolore gorriak berehala nahastu ziren beste sindikatuetako ordezkarien uniformeekin, nolabaiteko erromako zubia osatuz. 

   New Hampshireko paper fabriketako langileak ziren batzuk; Maine aldeko zerrategietakoak, besteak; Connecticuteko makina-erremintakoak ere baziren han. Kolore batekoak ala bestelakoak, grebalariak denok.

   Maiatzaren  Leheneko “Langileen eguna” ospatzeko asanblada egiten ari ginela zirudien. Une batetik bestera, kaleak hartzeko manifestaldian. 

   Kanpoan haize leia egiten bazuen, barruan, sekulako anaiarteko giroa; beroa eta emozioz beteta. Hura zalaparta! Hango iskanbila! Denok batera berbetan, builaka mintzo behar aldamenean zenuenarekin. Oholtzan igota, dozena erdi bat lagun, hizlari bakarra. Basomutil baten itxura hartu nion hizlari bizargorriari. Koadroaz osatutako franelazko alkandora, ukondoraino bilduta, zerrategietako langilearen planta zuen, Errezilgo (Gipuzkoa) baserritarra zela esan zitekeen

     Hizketan ari zela, esaldia bukatzear, hango txistu eta esku-zarta! Langileria baturik, jatorri ezberdinetako partaideak eta, tartean gu, euskaldunok. Grebalari guztien artean, New Hampshireko paper lantegietakoak izan ezik, geu ginen beteranoenak. Egun hartan, Handem herrian, historia egiten ari ginela sentitu nuen nire barrenean.

 Antolakuntzatik esan zioten Ezpeletari komenigarria izango litzatekeela guretako batek, gaztelaniaz hitz batzuk esatea oholtza gainetik. Izan ere, aretoan hainbat latino jatorrizko langile zelako. Estimatuko luketela euren hizkuntzan hitz batzuk  entzutea.

   Halakoetan —lehen ere gertatu zen— Ricky Lasaren (IJAPAko lehendakaria) parte hartzea ezinbestekoa izaten zen. Hain justu, ikaragarri gustukoa zuen jende aurrean nabarmentzea. Plazagizona eta planta ederrekoa izateaz gain, hazi egiten zen jende aurrean. Lasa, ordea, Washington-era joana zen, Espainiako enbaxadako diplomatiko batekin biltzera. 

    Ezpeleta niregana hurbildu zen. Aretoko izkina batera eraman ninduen. Belarrira —seminarioan ikasitako estiloan— zuri-zuri, gozo-gozo, barre txikian. Ni nintzela egokiena oholtza gainera igotzeko, latinoek eskertuko luketela. “Atera kontuak, Iñaxio, zenbat komunikabide dauden. Prime time-en aterako gaituk”, erregutu zidan.

    Charles Chaplinen filma bat etorri zitzaidan gogora, “Tempi Moderni”, Milanen (Italia) jokatzen nengoenean ikusitakoa. Eszena batean, oker ez banago, oso ondo ez banaiz gogoratzen, estolda batetik ateratzen da Charlot. Lurretik jasotzen du bandera gorri bat, manifestari batek galdutakoa. Haien atzetik doala, bandera gorria eskuan, beste multzo bat hurbiltzen zaio gibeletik. Poliziak atxilotu egiten du Charlot.

     Ni ere, jaka gorriz jantzita, kapelu gorria buruan, konturatu orduko oholtza gainean ikusi nuen nire burua. Urduri jartzeko betarik gabe. Ehunka lagun, behean, denak niri begira. Nik zer esango.

     Konortea galdu edo amets gaizto bat bizitzen. Protagonista, protagonismoa bilatu gabe. Zerrategiko ordezkaria sumatu nuen nire aurkezpena egiten. Urrutitik helduko bailiren hitz solteak… jai-alai players, strike, Basque heroes… Bai, gutaz ari zen. Kameren argiek eta argazkilarien flashek itsutu ninduten. Isildu zen hizlaria eta, nonbait, nire txanda izan behar zuen. Baina ni, mutu, izoztuta, ehunka lagun, behean, niregan begiak josita. Ez dakit bertsolariak oholtzaren gainean zer sentitzen duen gaia eman eta gero, isilune horietan, burumakur, denek zain, zerekin ekingo dion… Ez zen nire plaza, baina, ezin bertatik ihes egin.

     Halako batean, hasi nintzen zerbait esaten. Gaur da eguna, ordea, ez dakidala zehatz-mehatz zertaz aritu nintzen. Beste baten gorputzean sartuta banengo bezala sentitu bainintzen. Ez ni, beste bat, arituko balitz bezala hizketan nire ordez. Entzuten nituen gauzak ezagunak egiten zitzaizkidan. Nazioarteko Brigadak, Victor Jara, Allenderen Txile… Zarauzko Zinema pilotalekuko mitinetan Ortziri eta Esnaolari entzundakoak. Baita esloganak: “Herri elkartua ez da inoiz zanpatua izango”…  “Duintasunak ez du mugarik ezagutzen”… ¡”Gora langileria elkartuta!”… Sacco eta Vanzetti ere, sartu nituela zaku berean, uste dut. Txistu eta txalo artean sumatzen nuen beste ni hura. Ezin gelditurik, trenak abiada hartzen duenean bezala, balaztari sakatu gabe, aurrera eta aurrera…

    Ezpeletak atera  ninduen trantze hartatik, oholtzan bertan. Besarkada bat eman eta esanez:  “Hori duk, Iñaxio!… Lortu diagu!”.

    Zorabiatuta jaitsi nintzen oholtzatik, non nengoela jakin gabe. Lankideek besarkatzen nindutela, kazetariak mikroekin eta kameren flashekin, osatutako laino batean.

 

Koteto Ezkurra

Autobus geltokira hurbildu naiz. G-1 hartuko dut, Hernanitik Donostiara doana. Erabaki zuzena izan da autoa etxean uztea. Abisatu zuten, gainera. Ahal  bazen garraio publikoa erabiltzeko, pilotalekuaren inguruan jende pilatzeak saihesteko. Agure bat dago markesinan. Laurogei bat urtekoa. Beisboleko txapela buruan, Nike logoarekin. Kirola egiteko oinetakoak.

Ze maiztasunez pasatzen den autobusa galdetu dit gazteleraz. Ez nago seguru eta markesinan ageri den oharrei begiratu diet. Larunbata da, hamabost minutuero, beraz. Euskaraz erantzun diot. Berehala konturatu bainaiz euskalduna dela.

“Hortik zatoz”, galdetu diot. Buruarekin Galarreta pilotalekua seinalatuz. Baietz berak. “Ederra izanda, e!?”

“Bai, merezita”, berak.

Nongoa den galdetu diot. Egiten duen euskara ez baita Donostialdekoa. “Azpeitiarra naiz, Urrestillakoa”. Hara! pentsatu dut nire artean. Txikuriren (garai bateko eskuzko pilotari ospetsua) koinatua dela azpimarratu dit.

“Jagoba (nire lankide ohia) ezagutzen duzu”? esan diot. “Bai, iloba”.

Ni, Arturo Bandini naiz, idazle ospetsua, aurkeztu dut nire burua, eskua luzatuz. Ez da mugitu. Ez dit jaramonik egin. Galarretara begira dago, auskalo zer pentsamenduetan.

“Ona al zen Koteto?”

“Ona!?” Nik 40 urtean ezagutu dudan onena. Esaten dute Abrego hau eta bestea, ez nuen hura jokatzen ezagutu, baina Ezkurra bezalakorik, ezta pentsatu ere”.

Zirikatzeko edo, Intxauspe aipatu diot. Hura ere aurrelari ikusgarria.

“Tira, tira”… mespretxuzko irribarrez.

“Ezkongai nago. Hortxe, 40 urte eman ditut etortzen. Urtea da utzi niola etortzeari. Badakizu, aspertu azkenean, kuadrillakoak banan-banan joaten, azkenean gure taldetxoan, jaialdiko hurbiltzen ginenok, urritzen… Gehiago ez etortzea erabaki nuen!”

”Baina, gaur etorri zara?”

“Nola ez, ba!, nola ez, ba!”…

“Zer zeukan Kotetok hain berezia izateko?”

(Gogoan oraindik frontoian bizitutakoa. Omenaldi ederra bezain hunkigarria. Lankideak, lankide ohiak, ikusleek… eskainitako maitasuna. Kotetoren erantzunaren pareko. Villabonako Oinkari dantza taldeak erakutsitako koreografia ederra bezain originala… Ezkurraren alabak eta ilobak eskainitako aurreskua. Berez aurreskua hunkigarria bada, bi senideek erakutsitako aurreskua  malkotan utzi ninduten. Xumea izan baitzen. Ezohikoa, zangoak buruaren gainetik, dantzari trebeen moduan. Alabak eta ilobak erakutsitakoa, adierazpen  fisikohutsa izatetik harago zegoen… muturreko maitasunarekin zer ikusia duena).

Sutu da pitin bat urrestildarra, egindako galderaren eraginez.

“Zer zeukan Kotetok!? diotsu?…

Dena! Zango azkarrak. Bista edo kolokazioa inork ez bezala. Kolpea apartekoa. Pilotak saskia zeharkatzen zuenean, zarata baino, xuxurla. Hain fina, hain delikatua. Beste gauza bat esango dizut. Kantxan egindako balentrien arabera neurtzen dituzte figura handiak. Urtean zehar emandako abantailak. Irabazitako txapelak… Niretzat erantsi behar zaio beste zerbait. Lankideekin izandako harremana. Epaileekin. Publikoarekin errespetuz jokatzea. Intendentearekin. Enpresarekin hortzak erakutsiz erakutsi behar zenean, eta malgu jokatzen bolada txarretan. Kotetok denak bete izan ditu. Goitik behera txapelduna. Horregatik etorri naiz gaur”.

Txaloak bai baino inoiz txistuak joko zenioten, galdetu diot. Pikaroaren irribarrea marraztu zaio ezpainetan. Berak ezer esan baino lehenago aurrea hartu diot. “Dirua barra-barra jokatzen zen bertan. Askorentzat Sodoma eta Gomorra izan da Galarreta, jokalarien paradisua”…

“Ni, ni ez naiz apostalaria izan. Tira, kantitate txikiak, bai. “Bokilleroa” —harmailetan, bosgarren koadroaren parean, euren artean trabesak eginez, artekariak saihestuz, korretajea, beraz, ordaindu gabe— nintzenez gutxi jokatzen nuen, denbora-pasa. Baziren batzuk, ordea, 500 euro arte jokatzen zutenak.

Behin, ari ginen gure artean bata besteari deman eta, hurbiltzen zaigu Erzilla jerentea esanez debekatuta zegoela era horretan apustuak egitea. Bazen gure artean harri-jasotzaile bat (ez diot ulertu zein herritakoa). Altxa da gizon puska hura, eta paparretik helduz esaten dio Erzillari. “Aizu, guk sarrera ordainduta sartu gara eta ez hasi hemen kargu hartzen. Hemen ezin bada apustuak egin, hor ere ez! artekariak seinalatuz. Ospa hemendik!”

Isil-isilik, buru makur alde egin zuen Erzilla jerenteak.

Laino beltzak ageri dira zeruan. Langarrak espaloia bustitzen hasia du. Galarretako aparkalekua gainezka dago. Festak jarraitzen du. Egun luzea izango da gaurkoa Ezkurrarentzat. Luzea izan da Kotetoren ibilbidea kantxetan. 28 urte eman ditu profesionaletan. Alabak eta ilobak aurreskua dantzatu dute bere aurrean. Ba ote dago sari preziatuagorik?

Badator G-1 autobusa. Igotzerakoan, ni igotzeko aurrena esan dit urrestildarrak. Igo naiz. Orduan, zerbait harrigarria gertatu da. Urrestildarra Galarreta pilotalekura begira jarri da. Aurpegia jiratu bezain pronto gatzezko estatua bilakatu da. Autobusaren barrutik ikusi dut dena. Gizajoa geltokian geratu da, mugiezin. Galarretara, Sodoma eta Gomorrara begira. Lot-en emaztea bezala.

Jostaldi pilotalekua Hondarribian

Arratsaldeko laurak dira. Bero sapa pilotalekuaren kanpoaldean, 30 bat gradu egingo ditu, pentsatu dut nire artean, eskerrak iparraldeko brisari, batek daki bestela. Aparkalekua hutsik, bizpahiru auto izan ezik. Bista altxa eta, eraikinaren fatxadan irakur daiteke: JOSTALDI PILOTALEKUA. Gainean, oihal batean, irakur daiteke: Hondarribia Jai-Alai, hiru hizkuntzetan iragarkiak zera dio: ostiral guztietan, uztaila eta abuztuan, zesta-punta partidak, 20:00 etan-

Sartu naiz pilotalekuan. Beroa itogarria da, jasanezina, suediar sauna baten antzekoa. Pilotaren hotsa hormen kontra, oihu batzuekin nahasten da: “Sartu”!… “Irten¡”… gero eta ozenago… korridoreak kantxara eramaten du. Lau pilotari, lau ausartak, kolore desberdineko elastikoekin berebiziko partida jokatzen ari dira. Harmailak hutsik daude.

Bi pilotari urrutitik etorriak dira, Mexiko hiriburutik. Beste biak euskaldunak dira, gipuzkoarrak, hondarribiarra bat, errenterirara bestea. Duda sartu zait, bertan geratu edo inguruko kafetegi batera joan, aire egokituaren abaro bila. Geratzea erabaki dut.

Bizkarra erabat izerdiz blai sentitzen dut. Nire buruari galdetzen diot nola sentituko diren lau ausartak, ordu horretan, halako hotz-beroetan. Zer motibazio sentitzen ote duten.

Daniel Inclan eta Eduardo Cordovak, bi mexikarrak, badakite saio hauen mende dagoela sailkapena datorren urrian Bartzelonan jokatuko den Munduko Zesta-punta Txapelketarako. Lehendabizi Mexikon jokatu beharko dute Txapelketa Nazionala. Irabaziz gero, Bartzelonan izango dira.

Eduardo Cordovak atzean jokatzen du, 30 bat urte izango ditu, gerri-bueltan nabaritzen zaio kilo batzuk soberan dituela. Uniformeak egiten dituen entrepresa bateko nagusia da. Konfiantza handia dauka sailkatzeko, bikote ona osatzen dutela. Gainera, egun hauetan saio asko egiten ari dira, aukera ematen dieten une eta egun guztietan. Dagoeneko, Biarritz, Mutriku, Gernika, Zumaian aritu dira entrenatzen…

Daniel Inclan abokatua da, Samuel Inclan handiaren lehengusu propioa,

—Mexikok eman duen puntista onenetakoa— nekatuta omen dago, bart Biarritzen entrenatzen aritu ostean afaria, gero parranda txiki bat ere bai. Beteranoa da Inclan, berrogei urte paseak. Antzematen da ofizioa ezagutzen duela, zeharkako errematea, errebotea bi eskuekin, erraz mugitzen da kantxan, gazte debutari baten sasoiaz.

Biek jokatu dute profesionaletan joan den denboraldian Mexiko hiriburuan.

Beste lekuetan, beste kiroletan, tenperaturak hain gora egiten duenean, gizakiaren osasuna arriskuan jartzen denean, eten egiten da jokoa. Hemen ez. Barregura ematen didate muturreko kirolek hau ikusita. Lau ausartek berearekin jarraitzen dute, lagunak aldatu eta segi aurrera, atsedenik hartu gabe.

Oier Enrique errenteriarra da, gaur du oporretan lehenengo eguna. Ondartzara edo mendira joan ordez, entrenatzera etorri da, gustatzen zaiona egitera. Urteak darama horrela, pilotari bezela edo monitore lanetan. Gaur sparring lanak egitea egokitu zaio Mexiko maila gorenera eraman nahi duen bikote batentzako.

Antton Agueda da Oierren atzelaria, 25 urte ditu eta injeniari elektronikoa da. Antton, Yoni Amboagerekin batera, biak hondarribitarrak, Hondarribiako Pilota Eskolaren alma materrak dira. Nire buruari galdetu diot zer litzateke pilota bolondres horien gabe… Aurten sekulakoa lortu dute. Hondarribia eraman dute Herriarteko txapelketara, zesta-punta modalitatean

Lanak bere fruituak ematen dituela, irakurri dut pilotalekuaren sarreran.

Ordubete pasea daramate jo eta ke, korrika barrura, zabalera, aurrera, paretan gora, erreboteatzen, erremateak egiten… Halako batean Antton kantxatik irten da eta ur botila bat eskaini dit. Ezetz esan diot nahiz eta deshidratatzen egon. Solidaritatez, errukituta sentitu naiz, izerdi patsetan egon arren.

Beste ordu erdi bat joan da, bostak eta erdiak dira jada. Gustatuko litzaidake berriketan egitea beraiekin, euren bizitzaz pitin bat gehiago jakitea, baina osasuna dut jokoan. Berriro diot, barregura ematen didate muturreko kirolek. Hondarribiko Jostaldi pilotalekura etor daitezela, hartu zesta eskuan eta hasi astintzen, lau ero horiek egiten ari diren moduan, helburu desberdinarekin baina pasio berberaz.

  

Karmen eguna Markina-Xemeinen

Karmen eguna Markina-Xemeinen berezia da. Herriko jaiak direnez, “Pilotaren Unibertsitatea” leporaino betetzen da urtero zesta-puntako pilotari onenekin; baita aurten ere.

Karmen eguna berezia da pilotari ohiontzat; bilkura gune modukoa bilakatzen da pilotalekua. Diasporan bizi diren markinarrek, herriko festen tiradizoaz, ahaleginak egiten dituzte herrira itzultzeko. Herritik kanpo bizi direnak ere badira, egun seinalatuan agertzen dira.

Juan Jose Bilbon bizi da, urteak dira bertan ezkondu zela. Uztailak 16an, joan den Karmengo egunean elkartu ginen “Unibertsitatean” Juan Jose eta biok 30 urte elkar ikusi gabe pasatu eta gero. Bartzelonan ezagutu genuen bata bestea jokatzen ari ginenean, duela 47 urte.

Amerikako Estatu Batuetan, Bridgeporten, egin genuen topo berriro, 1982an. Elkarrekin bizi ginen etxe berean, Julian bere anaia eta Juanmari Iriondo ondarroarra. Bi anaiak mariatxizale amorratuak ziren. Jaiki orduko mexikar musika herrikoia jo eta ke entzungo genuen, etxean ematen genuen ordu guztietan: Vicente Fernandez, Jose Alfredo Jimenez, Alvaro Solis, Pedro Vargas… orduan ezagutu nituen.

“Ni bezainbat dakiena mariatxien gainean gutxi izango dira, ezta Mexikon ere. Hiru urte eman nituen Mexikoko hiriburuan jokatzen”. Vicente Fernandez eta Jose Alfredo Jimenezekin argazkiak badituela esan zidan. Noizbait erakutsiko zizkidala.

“Zer moduz anaia Julian”, galdetu nion. “Miamin bizi da, masaje emaile  lanetan aritzen da. Ez dugu harremanik, ez gara eroaten” , erantzun zidan.

Bost operazio izan dituela Juan Josek azkenengo urteetan, ondo dagoela orain. Entzuna neukan minbizia izan ote zuen. Ez nintzen ausartu galderak egiten.

Anaien artean fenomenoa Jabier duzue, esan nion. Deustuko Unibertsitatean katedraduna, Euskaltzaindian euskaltzain oso.

“Bai, denetatik atera gara… Ez duzu jakingo baina arreba bat guardia zibila den kapitain batekin ezkondu zen”…

Informazio gehiago behar nuela, esan nion txantxetan. Agian badela gaia beste Patriarenbat asmatzeko. Barre egin genuen.

Aspaldiko adiskideak izatea badu abantaila. Nahiz 30 urte pasatu arren elkar ikusi gabe, egunero elkar ikusiko bazina bezain eroso sentitzen zara.

Datorren urte arte agur esanez agurtu ginen, Karmen egunean berriro elkartzeko.

© 2022 Kontrakantxatik

Theme by Anders NorenUp ↑

Featuring WPMU Bloglist Widget by YD WordPress Developer