Kontrakantxatik

Juan Ignazio Zulaika

Tag: Bridgeport

Mendebaldeko nobelak

Aldageletan gaude. Bridgeport-eko (AEB) Jai-Alai pilotaleku erraldoian. Partida (kiniela) bukatu berria da. Pilotariak irten gara kantxatik, maldizio batzuk entzuten dira, batek kaskoa jaurti du lurrera amorrazioz, buru makur goaz pilotari gehienak. Bestela, isiltasuna. Bakoitza bere armairura doa. Hurrengo kiniela jokatu behar dutenak, kamiseta aldatzera. Ez da nire kasua, bederatzigarren kiniela ez dut jokatzen. Hamargarrena arte itxaron behar dut, beraz. Jaka jantzi dut eta goiko solairura joango naiz. Egongela handi bat dago bertan, telebista ikusteko edo kartetan jolasteko.

Armairu baten kontra erdi etzanda ikusi dut Badiola ondarroarra, zigarro bat esku batean, liburuxka bat bestean. Arraroa egin zait. Pilotari bat liburu bat irakurtzen aldageletan, partiden arteko atseden denboran.

Zer ari den irakurtzen galdetu diot Badiolari, jakin-mina asetzeko. Hitzik esan gabe eskua jaso eta liburuxkaren azala erakutsi dit. “La mascota de la pradera”, titulua. Marcial Lafuente Estefania, egilea.

Ahaztuta neukan Estefania kutuna. Zeharo gainera. Haurtzaroan, debuta egin aurretik (14 urterekin) Estefaniaren mendebaldeko nobelak bata bestearen atzetik irakurtzen nituen. Berdin zitzaidan —100 orriadeko liburuxkak, esku baten tamainakoak—  gehienak berdin samarrak izatea. Planta ederreko bakeroa, ia-ia bi metrokoa, ilehoria, herrixkara iristen zen. Berehala hasiko zen justizia egiten, herriko jauntxoaren aurka eta honen morroiak mendean hartuz, tiroketa eta hildako ugari bidean.

“Cayó cuan largo era”, zenbat eta zenbat halako esaldi gogoangarri!

A! eta bukaeran, arrantxoko jabearen zintzoaren alabarekin ezkonduko zen, herriko sheriffa izendatzen zuen aldi berean. Zoragarria benetan!

Tolosan (Gipuzkoa) eman nuen haurtzaroa. Korreo kalearen bukaeran, Cafe Iruña eta Gorriti tabernatik gertu, bazen liburu-denda txiki bat, Vargas izenekoa. Han aurkitzen nituen Marcial Lafuente Estefaniaren mendebaldeko nobelak. Merkeak izan behar zuten, nahikoa merkeak. Behin irakurri ostean, gainera, trukatzeko aukera ematen zuen dendariak, zerbait ordainduta.

Hura pagotxa! Ni bezalako Estefaniazale batentzat.

Nolako zura halako ezpala. Gure aita zenak ere makina Estefaniaren liburuxkak irakurri omen zuen soldaduska garaian. Eskuz esku pasatzen zituzten koadrila euskaldunen artean. Berari esker izango nuen Estefaniaren berri, pentsatzen dut.

2.600 liburutik gora idatzi zituen Marcial Lafuente Estefaniak, tarteka ezizenak erabiliz. Toledon (Espainia) jaioa 1908an, ingeniari ikasketak burutu zituen. Espainiako Gerra Zibilean jeneral izendatu zuten. Gerraostean, erbesterako bidea hartu ordez, bertan gelditu zen. Presondegian hasi zen idazten. “Orririk ez, ezta lumarik. Lapitzez eta komuneko paperean hasi nintzen idazten”, aitortu zuen handik urte batzuetara, idazle ezaguna egin zenean.

Jardiel Poncela idazlearen aholkua jarraitu zuen. “Idatzi, jendea dibertitzeko. Dirua irabazteko bide bakarra da”.

Baita asmatu ere. Gerra ondorenean, eta geroago ere bai, astean behin argitaratzen zen Estefaniaren mendebaldeko nobela berri bat. Vargasen liburu-dendara ez ezik, urrutiago ere iristen ziren haren lanak. Atzerrian, Latinamerikan eta hainbat tokitara. Texasen (AEB), erietxetan, latindar jatorrizko gaixoei ozenki irakurtzen omen zizkieten Estefaniaren mendebaldeko nobelak.

Badiolari eskatu nion uzteko liburuxka berak bukatu ostean. Ez zen burutazio egokia izan. Hasi nintzen irakurtzen eta 20 bat orri irakurri ostean, bertan behera utzi nuen. Irentsiezina egin zitzaidan. Ezin aurrera jarraitu.

Tolosako Vargas liburu-denda itxi eta taberna ireki zuten bertan, izen bera mantenduz. Badiola ikusten dudan hurrengoan (Bridgeporten bizi da), galdetuko diot ea jarraitzen duen Estefaniaren mendebaldeko nobelak irakurtzen.

  

Paul Newman

(1988ko Maiatzak 5, Bridgeport, Connecticut, Estatu Batuak)

Sei bat aste baziren grebara atera ginela Estatu Batuetako 14 pilotalekuetan. IJAPA sindikatuko ordezkariak, Gabino Ezpeletak, esan zigun Farfield-go (Connecticut) epaitegira joan behar genuela. Hearing edo bista bat burutzekoa zen bertan eta komenigarria zela pilotariok azaltzea. IJAPA Player jartzen zuen kasaka gorriaz eta kolore eta logo bereko biseraz.  Enpresari erakutsi behar genion elkarrekin geundela pilotariok.

Ez zen lehen aldia epaitegira joaten ginela; azkena ere izango ez zena.

Bigarren solairuko areto batean ospatzen zen bista. Ireki nuen atea eta tupust egin nuen pertsona batekin. Altu samarra, oso argala. Begi urdinak begirada berezikoak.

Berehala ezagutu nuen: Paul Newman aktorea. Urduri jartzeko astirik ez nuen izan. Alboratu nintzen excuse me zabuka ahoskatuz; irrimarra eskaini zidan. Don´t worry, erantzun zidan. Kalerako bidea hartu zuen. Ez  dakit nondik, baina, ausardia izan nuen uju egiteko.

Mister Newman, excuse me, can I talk to you for a minute —aurrera jarraitu zuen, entzungor. Halako batean, ordea, jiratu zen eta begira-begira geratu zitzaidan, ondoren niregana hurbilduz.

Sure I do —esanez.

You must be one of these jai-alai players that are striking— jarraitu zuen.

How is everything going?

Ahal genuena egiten ari ginela, enpresariek eskirolekin moldatzen ari zirela, eta orain auzia epaitegietan erabakiko zela, gure nahiaren kontra.

—I read something about that in the paper —irribarra ezpainetan eta begi urdinen distira.

Derrepente, Bridgeport Jai-Alaira eginiko bisitaz hasi zen hizketan, frontoia inauguratu berria artean, tarteka joaten zela. Behin, berebiziko harrera egin ziotela pilotariek aldageletan azaldu zenean.

How is Okamika doing? —galdetu zidan.

O boy! he was such a fabolus player.

Esan nion urteak zirela Okamikak erretiroa hartu zuenetik. Intendentearen kargua hartu zuela. Garai hartako giroaz mintzatu zen, Ondarresen dotoreziaz, Tximelaren ikusgarritasuna horman gora bi pauso emanez… Frontoira mozorrotuta sartzen zela, jendeak bakean utz zezan; izan ere, Wesporten bizi baitzen, hogei minutu pilotalekutik. Hain jatorra ematen zuen Newmanek, nik ere esan nion Daytonako Speedwayen 24 Orduetan Porsche 944 batean korritzen ikusi genuela, gu zirkuituko bihurgune batean geundela eta berak eskua altxatu zuela. Guri  agur egiten zigula pentsatu genuen leheneng, baina berehala konturatu ginen aldamenean zeuden morroi batzuei zuzentzen ari zela.

Urte hartan seigarren egin nuen, Mariok (Andretti) irabazi zuen. Zuen ondoan zeudenak nire Wesportko kuadrillakoak ziren, Barney, Scotty, Sorredore, Alby… astean behin elkartzen garenak billarrean jolasteko.

Epaitegiko korridoreak betetzen hasi ziren, gehienak, nirea bezalako uniforme gorriaz: lankideak. Paul Newmanek esku hauskor bat luzatu zidan bostekoa emanez.

Good luck boys —irribarretsu, nire eskua gogotik estutuz.

Thank so much Mister Newman, I realyy apreciate it.

Biharamunean Bridgeport Herald-en irakurri nuen, Paul Newman Wesporteko epaitegian izan zela, auzi bat zuela bere bazkidearekin batera,  Newman’s Own izeneko saltsa bat sortu zuten entsaladei eransteko, etekin guztiak karitateko ekintzei bideratuz. Desadostasunak medio epaitegian bukatu zuten bi bazkideek.

(Zazpi urte geroago, Paul Newmanek, 70 urterekin, Daytonako 24 Orduak irabazi zuen.  Poz galanta sentitu nuena).

Jatorra, Paul Newman.

Ur Handitan

Donostian 2018ko martxoak 7

Kaixo Jon. Aste-bukaera hontan hastear da esku-pilotako bi-bitako ligaxka. Ikusmin handia sortu da, sarrera gehienak salduta omen, bai larunbatekoa, Iruñean jokatzen duten Ezkurdia-Zabaleta; Elezkano II.a-Rezusta. Baita igandean, Donostiako Atano III.a pilotalekuan, Altuna III. eta Martija; Olaizola II.a eta Imazen aurka. Hor, (Estatu Batuetan ) esaten den moduan: sold out.  Sarrera guztiak agortuko dira. A! Ezagutu nituen nik halakoak, Miamin, Bridgeporten

Atanotarrek haserre samar hartu zuten Migel Gallastegiri egindako omenaldirako gonbidatuak izan ez zirelako. Biharamunean, Diario Vasco egunkarian, Gallastegiren gertukoek barkamen eske atera ziren. Despiste bat izan zela, alegia, besterik ez.

Ez dizut esan. 100 urte betetzen zuela esku-pilotako patriarkak, Gallastegik, eta ekitaldi bat antolatu zuten. Nik, prentsan, egun berean jakin nuen burutzekoa zela. Pilotari asko, pilotazale, kazetari, jendez gainezka ikusi zen EITBn eman zuten notizietan. Badakit zuk streaming bidez jarraitzen dituzula hemengo berriak. Bart berriz, Ur Handitan programan —EITBn ere bai. Gallastegiri eskaini zioten saio osoa. Beste omenaldi bat. Kariñoz egindakoa, ur handitan sartu gabe, ur axaletan ibili zirela iruditzen zait. Agian, aukera on bat galdu zen saio sakonago bat egiteko; pertsonaiak ematen zuen jokoa.

Ez zela helburua XX. mendearen esku-pilotaren azterketa egitea Gallastegi bitarteko hartuta… Esku-pilotak izan duen ahots kritikoena azken hamarkadetan, hanka puntetan, oharkabean joan zen singladura osoan. Gorpuzkera handiegia Gallastegirena txalupa mugitzen hasteko, uretan blai bukatzeko arriskuaz.

Arrazoi duzu. Atzokoa festa bat zen, birthday cake, tarta bat egin zuten gure patriarka omentzeko. Kariño handiz egindakoa.

Denak ezin kabitu eta hutsuneak sumatu nituen, Amatiñorena adibidez, eibartarra Migel bezala. La pelota según Gallastegi liburua atera zuena. Edota Eibarren bizi den Jose Agustin Larrañaga markiñarra, azken honek liburu batean bildut ditu Gallastegik jokatutako partidu guztiak. Atanilloren lekukotasuna baita ere….

Urpekari lanetan ur handitan aritu beharrean, ur axalean arraunean aritu ziren hainbat unetan.  Badakit erantzuna, Jon. Horretarako dokumental bat burutu behar, sakontzeko, ur handitan nabigatzeko eta erakusteko, besteak beste, Euskal Herrietan esku-pilotaren garrantzia XX. mendean…

Irrifarrez sumatzen zaitut… Ezagutzen nauzu, Jon. (Don`t rock the boat?). Bai, arrazoi duzu.

Ez luke inor asebeteko gainera. Begira zer gartatu zen Jai Alai Blues dokumentalarekin, orokorrean harrera oso ona izan arren, barruan, gremioan, kritika latzenak. Ezin asmatu, beraz.

Halakoetan, niri, erlea-9. zenbakian irakurri nuena etortzen zait gogora. Bernardo Atxagak hizketaldi bat izan zuen Amaya Hernandorenarekin. Teodoro Hernandorena zenaren alabarekin. Zu, pilotari oso gaztea zara eta ez zenuen entzungo Hernandorena anaiei buruz. Zizurkilen (Gipuzkoa) jaioak, zesta-puntan ikasi eta  Habanan, Shanghai eta hainbat tokitan jokatzen aritu zirenak. Ba, Teodoro, anaia zuten, bera ere pilotan ibilitakoa naiz dentista ikasi, ogibide bilakatuz.

Atxagak aktibista bezala deskribatzen du Hernandorena, kulturan eta politikan. Pilotazale amorratua, errebote modalitatearena sustatzailea; bertsozale ere bai. Ba, bere kabuz, bakar bakarrik, bere dirua jarriz, Kataluniara joan zen eta teknikari hoberenak ekarri zituen pelikula bat egiteko: Euzkadi. 1933.an egin zena. Gerraostean galduko zena, ez da kopiarik agertu inon.

Amayak, Atxagari: “Leku askotan eman zen, eta aita pozik. Pilota, estropadak eta horrelakoak filmatu zituen. Hartu-emana zuen Aita Donostiarekin eta hari enkargatu zion musika. Eta harremanetan egon zen Jorge Oteizarekin ere. Jorge Oteizak, Irunen bizi zenean, esaten zidan: “La película de tu padre es purra-purra, pi-pi-pi-pi-pi… esanez bezala oso ñoñoa zela. Ulertzen?”

Amaya Hernandorenak azaltzen dio Atxagari ñoño izatearen arrazoia. “Oteizak hori esaten zuen nire aitak andre zahar baserritar bat oilategian filmatu zuelako…

Horra hor: purra-purra-purra, pi-pi-pi-pi”… Ñoñoa alegia.

Astelenean segituko dugu. Ni neu  ere, irrikaz nago Altuna II. eta Olaizola II.aren arteko borroka ikusteko.

© 2018 Kontrakantxatik

Theme by Anders NorenUp ↑

Featuring WPMU Bloglist Widget by YD WordPress Developer