Literatura guztia da politikoa (bertsio luzea)

Iban Zaldua (Hirudia, 2011-01-30)

Literatura guztia da politikoa, baita politikotik ezer ez duena ematen duen hura ere, edo are gehiago, agian. Hirurogeiko hamarraldiko feminismoak erakutsi zigun bezala, the personal is political, eta nik ez dut ezagutzen ezer pertsonalagoa literatura baino.
Baina, hori esanda ere, zutik dirau zehazki politikotzat hartzen diren literatur lanen arazoak, Lander Garrok berriro ere hizpidera ekarri zuena lehengo igandean

Bestearen begia

Lorea Agirre (Katuajeak, 2011-01-21)

Gure burua definitu ezinak, are behin eta berriro definitu beharrak, definizioen munduan galtzera garamatza, eta galdu eta ibili eta bilatu eta aurkitu, eta batzuetan gure buruarentzako kapela egoki bat topatuko dugu, edo udako soineko bat, edo negurako bufanda bat.

Definizio asko indefinizioak dira gainera, asko nahierara. Aurrez definitua dena lanbrotzeko sortuak. Ez ote da posible definizio berriak sortzea aurreko definizioa (baldin eta nork jantzia badu oraindik) indefinizioan utzi gabe? Izan nahia eta ezin izana. Bai batarena eta bai bestearena: bere burua argi definitua duenarena, baina baita halaber bere burua egokitzen ez den kapelan sartu nahian, kapela bere neurrira ekartzen duenarena. Ez baita aski norbera zer den jakin eta esatea, gainontzekoek onartzen ez badute. Bestearen begiak egiten du baleko zure definizioa. Eta hor gabiltza bagara eta ez gara, bazara eta ez zara. Borrokan. Gorroto ditugunekin eta maite ditugunekin.

Eta gero badira, norbera, zu, hura hangoak, denak, definizio bakarraren esturara ekarri nahi dituztenak, norberaren gogoaren gainetik eta azpitik. Nor nor den esateko zilegitasuna duena. Botereak ez beste ezerk ematen duen hori.

Eta pentsa liteke, ez arrazoi faltaz, zertarako hainbeste definitu nahia? Zertarako berdinak bilatu beharra? Eta egia da: zertarako? Definizioak mugatu egiten gaitu, sailkatu, baita ‘sailkatu ezin’ sailkapenaren pean ere. Horixe da, agian, ezin duzu ukatu ez duzunik, aitortzen ez dizutenik. Zure burua zer den ezin aldarrikatu bazabiltza, aldez edo moldez ukatzen bazaituzte, nekez uzten diozu definitu behar horri. Ez daukanak ongi daki edukitzea zein den ona.

Definitu beti definitu behar du ukatuak. Bestearen ukatzaileak, edo bere burua definitzeko zilegitasuna eta onarpena duenak, erraz utziko dio bere taldekide izateari. Taldeak jarraituko duelako berak gabe ere. Agian, zure definizioa onartuko dizutenean, erabakiko duzu, aldatzea. Etiketa horrek ez dizula balio erabakitzeko aukera izango duzu, eta beste bat behar duzula.

Idazleak esan zuen, ez zuela gehiago euskal hitza agertuko zen nobelarik idatziko.

Euskal hitzaren inflazioa. Dena da euskal: euskal ekonomia, euskal meteorologia, euskal sukaldaritza, euskal txerria, euskal literatura. Dena da euskal, ezer ez delako zilegitasunez euskal. Dena delako kategorikoki erdal. Benetan euskal balitz ekonomia, meteorologia, sukaldaritza, txerria, literatura lirateke. Letra txikiz edo larriz, baina gainontzekoen pare.

Kontua da bestea izatea, desberdina izatea, gure gizartean, gutxiago izatea dela. Eta bestea ez den horren pare izateko haren berdinak behar duzu izan, definizio beraren pera makurtu beharra duzu. Nork nahi du aniztasuna, orduan?

Definizio batzuk orokorrak baitira, guztientzat balio behar dutenak, unibertsalak; norma dira, arau. Eta azpiratuak daudenak

Bi hitz miopiaz

Lander Garro (Hirudia, 2011-01-23)

Duela aste gutxi, hemen bertan, gaurko kanonak nobela iraultzailea baztertzeko, eta, aldiz, nobela kontserbadorea babesteko daukan joera aipatu nuen. Utzidazue gaia berreskuratzen. Gotzon Barandiaranen Errotik nobelari egin dizkioten kritikak tentuz irakurri ditut, eta guztietan ageri da salaketa bera: liburu politikoa dela. Ez dut esango liburu politikoa ez denik. Zorrotz ibili da kritika. Baina jar dezagun (kontrako) adibide gisa, Juanjo Olasagarreren lehen nobela, hura ere goitik behera liburu politikoa: Ezinezko maletak. Orduko kritikak begiratu ditut, eta politika hitza ez da bakarrean ere ageri: kasualitatea ote? Gogora dezagun Errotik-ek Euskalduna ontziolako langileen borrokaldia kontatzen duela, beti ere langileen ikuspegitik, eta, tarteka, irakurlea adoktrinatzeko xedez. Horixe esan dio kritikak, eta ez dut neuk ukatuko. Olasagarreren liburuan, ordea, gai nagusia guztiz zen politikoa, eta ez zuen falta, ez manikeismorik, ez eta pertsonaiak estereotipoen bidez eraikitzeko baldarkeriarik ere. Kritika, ordea, ez zen bekatu hauetaz ohartu. Gogoan izango duzue Ezinezko maletak-ek lau lagunen istorioa kontatzen zuela, herri berekoak laurak, eta, batez ere, ETAren komando berekoak. Denborak beste bide batzuetatik eraman ditu (lau lagunak), eta urte batzuren bueltan elkartu dira, lauetako baten heriotzaren karietara. Enkontru hark iraganean gertatua aletzen joateko parada emango dio idazleari. Eta, zer gertatu zen iraganean?: gazte zoro batzuk, burua nahasita, herria askatzeko borroka nerabean engaiatu zirela. Haietako baten emazteak ematen ditu liburuaren gako politikoak, Alizia izeneko pertsonaiak, zeinak, iritzi politikoa izateaz aparte, ezer gutxi ematen baition liburuari; bera ari zaigu:

Xiri

Ismael Manterola Ispizua (Begia, 2011-01-22)

Jende heldu asko dago arte ederrak ikasten. Batzuek, beste lanetan aritu arren, artea egitea bizitzako ilusioa zelako izena ematen dute fakultatean. Beste batzuek, berriz, bizitza guztia artea egiten pasatu dute, baina ez dute horri buruz era teorikoan gauza handirik ikasi, eta beren lanaren inguruko hausnarketa egiteko beharra sumatu ondoren sartzen dira unibertsitate ikasketetako abenturan.

Abentura da heldutasunean unibertsitate ikasketak egitea. Lan handia eskatzen du; burua beti ikasteko prest badago ere, zenbat eta helduago orduan eta gehiago kostatzen delako, eta finkatutako bizitza pribatuak, batez ere lanak baina baita familiak eta eguneroko errutinak ere, ikasketak egiteko trabak jartzen dituelako.

Horregatik, beti miretsi ditut lana, bestelako zereginak, eta ikasketak bateratzeko izugarrizko esfortzua egiten duten ikasle helduak. Horietako bat izan zen niretzat Mutrikuko Xiri Andonegi. Arte zaletasuna zuen norbait, artisau erara eskultura egiten zuen norbait, Arte Ederren fakultatean ikastera ausartu zena. Ez zen berarentzat erraza izango zama kontzeptual handia duen fakultatean moldatzea; esku trebetasuna baino gehiago, buru trebetasuna eta nazioarteko testuinguruko arte diskurtsoan sartuta dagoen fakultatean bizirik irautea. Baina beste askok bezala, Xirik ere egin zuen, Arte Ederretako ikasketak bukatu zituen, eta berriz ere Mutrikura, jaioterriaren babesera bueltatu zen.

Euskal Herria txikia da, baina askotan ez da erraza ikasle izan duzun norbait berriz ere topatzea. Horregatik, poz handia hartu nuen jakin nuenean Xirik Markinan egin behar zen eskultura baterako lehiaketa irabazi zuela. Xemeingo elizaren aurrean dagoen eskultura, Juan Antonio Mogelen omenez egindakoa da, eta, nire ustez, garai hartan (1998. urtea) egin zen eskultura publikorik interesgarrienetakoa.

Idazle bati egin diezaiokegun omenaldirik onena, idatzita laga zuena zabaltzea da, eta, horregatik, Xiriren harrizko hizkiek Mogelen testu ezagun bat betikotu dute:

Literaturaren hegiak

Iratxe Retolaza (Hirudia, 2011-01-16)

Egiak behar luke izan literaturaren jomuga? Literatur ikuspuntuaren araberakoa dugu erantzuna. Lander Garrok literatur obra batean irudikaturiko egiari egiten zion keinu, eta Iban Zalduak, aldiz, irakurlearen egiari. Literaturaren eta egiaren arteko bidegurutze horretan, horixe baitugu bihurgunerik nahasiena: komunikazio literarioaren zein alderditan bilatu behar dugu egia? Sortzailearen jarrerak izan behar du egiazko, edo beste nonbait bilatu behar da egia hori? Hala bada, non ote? Pertsonaien ahotan, narratzailearen ahotan, ni poetikoaren ahotan, lerro artean

‘Susa’-ren lehen ‘perfomance’-a

Juan Luis Zabala

Duela pare bat aste egin nion elkarrizketaren harira, argazki hau erakutsi zidan Mikel Hernandez Abaituak, esanez bere adiskide Xabier Aramendi Batxiler Zalakain-ek eman berri ziola, baina zoritxarrez beranduegi jaso zuela Azukre xehea gatz larria oroitzapen liburuan sartu ahal izateko.

Chomskyren festa EUTGn

Susa aldizkariak antolatutako lehen perfomance-a jasotzen du argazkiak, 1980an egina Hernandez Abaituaren ustez, aldizkariaren 2. zenbakia atera ondoren, Donostiako EUTGn, Deustuko Unibertsitatearen campus horretako Euskal Filologiako fakultatean ikasle baitziren orduan Susa-ren sortzaileak.

Chomskyren festa edo antzeko zerbait antolatu zuten egun hartan, Noam Chomsky hizkuntzalari eta analista politikoaren omenez. 2-CV autoen karabana antolatu zuten, eta haietako batetik irten zen Mikel Hernandez Abaitua bera, Chomskyren rolean.

Argazkian, ezkerretik eskuinera ageri direnak honako hauek dira: Josu Landa (ideiaren sortzaile nagusia), Kike Amonarriz (benda bat buruan duela, kazetariaren rolean), Mikel Hernandez Abaitua (Chomskyrena egiten), Xabier Aramendi Batxiler Zalakain (bizkarra emanda) eta I

Monumentua

Ismael Manterola Ispizua (Begiz zutabea, 2011-01-08)

Gutxitan erreparatzen diogu hurren daukagunari. Aste honetan eskultura publikoan lanean jardun dut gida bat osatzeko asmoarekin. Hain zuzen Donostiako eskultura batzuen fitxa betetzea tokatu zaidanez, hirira jo behar izan dut hainbat aldiz pasatutako tokian ez nuelako oroitzen bertan eskulturarik ikusi izana.

Gipuzkoako plazako lorategietan egon behar zuen Jose Maria Usandizaga musika konposatzaileari eskainitako monumentuaren bila ibili ondoren, azkenean zuhaitz batzuen atzean aurkitu nuen komentatu behar nuen eskultura multzoa.

Egia esanda, zerbait gogoratzen nuen, baina ez nintzen batere harritu azken urteetan oroimenean galduta egotea, oihaneko landareen artean ezkutatuta geratzen diren garai bateko zibilizazioen arrastoen modura topatu bainuen eskultura.

1916an eraikitako monumentua oroitzen nuena eta argazkietan ikusitakoa baino interesgarriagoa iruditu zitzaidan. Araukaria baten atzetik azaldu zenean gustatu zitzaidan Josep Llimona egileak diseinatu zuen oinarriko bankua. Garaian monumentu publikoaren gaineko aldaketen artean hiri apaingarri edo altzairu modukoak omenaldiko monumentuetan integratzea ohikoa zen, XIX.mendetik zetorren monumentuaren tradizio akademikoarekin puskatzeko.

Baina ez du arrakasta handirik izan eskultore katalanaren asmoak, gaur egun eskultura erabiltzea ezinezkoa delako. Lanerako argazki sinple bat ateratzeko, gaizkile moduan sentitu banintzen Gipuzkoako Plazan jartzen duten jaiotzaren hesia zeharkatu eta ondo zaindutako belarra zapaldu nuelako, nola disfrutatu monumentua atseden hartzeko Donostiara erosketak egitera joaten garenean?

XX. mendearen hasieran pentsatzen zen monumentu publikoek giza eta gizarte bailoak transmititzen zituztela. XIX. mendearen jende ospetsuen omenaldiak —politikoak eta militarrak batez ere— eta gertakari aipagarriak —militarrak batez ere— alde batera laga eta hiritarraren heziketarako ereduak sustatu behar zituen eskultura publikoak. Horregatik hasi ziren kultura jendeari monumentuak eskaintzen, eta musikariz eta artistaz bete zitzaizkigun kaleak.

Balio burgesak zalantzan jarri behar badira ere, pena pixka bat ematen du kultura jendeari eskainitako omenaldiak zapaldu ezin diren lorategi itxuraz ederrak irentsita ikusteak.

Pelutxe bat

Lorea Agirre (Katuajeak zutabea, 2011-01-07)

Orain, gertuagotik begiratuta, itxura ez da erabat desberdina, baina sentimena bai. Hurbiltzeak, distantzia pixka bat txikitzeak hori du, itsusiago edo ederrago ikusi, beti dela zurgarriago, eta baita zaurgarriago ere norberaren buruarentzat.

Distantzia da beti gakoa, zenbateraino urrun eta zenbateraino gertu kokatu. Non den bakoitzaren lekua. Erdigunerik ba ote den. Ekidistantziarik. Ulertzeko lain gertu, baina minik ez sentitzeko lain urruti. Zenbateraino egia, zenbateraino gezurra esan. Zenbateraino hitz zehatza erabili, zenbateraino metafora.

Amaren miraz dago umea, eta horrek sortzen dion mina ez da txikia bederatzi urteko pertsonarentzat. Pelutxe hau txiki-txikitatik eduki dut, ama, eta beti nirekin izatea nahiko nuke, dio zer duzu txiki amaren galderari erantzunez. Eta begiak bustiko zaizkio.

Zubi bat, urrats baten tartea, igarobide bat, bilduta dagoen ate bat. Metafora bat. Kutun bat. Animalia bat, dela irudikatua, dela marraztua, dela ahoskatua, dela panpina itxurakoa. Txakur hontza hartza katu.

Nekez adieraziko du sentitzen duena hitzez hitz, makina arrazional batek egingo lukeen moduan. Istorio bat behar du, ipuin bat, metafora bat, objektu bat, ezkutu bat, txorimalo bat. Hitz zehatzak baino egiatiago deskribatuko duena haren barne mundu hori, eta hitzetan jartze horretan mina areagotuko ez diona. Ipuina umearentzat bezain balekoa bada amarentzat, orduan bete du gezurrak bere egitekoa, eta egia bihurtu da.

Kantu bat. Poema bat. Ipuin bat: hiltzen zarenean landare batetik jaioko zara berriro, eta nik zainduko zaitut. Beste ipuin bat: beti maiteko zaitut.

Ipuin batek bizi gaitu pertsona guztiok, eta ipuin batean bizi gara. Berdin komunitate eta gizarte guztiak: eraikitako imaginario batek bizi ditu, eta imaginarioa duten horretan bizi dira. Errealitatea fikzio konpartitu bat baino ez da. Gu hau eta hura gara, handik gatoz eta hara goaz. Imaginario konpartiturik gabe ez dago ez komunitaterik, ez talderik, ez bikoterik, ez norbanako kabalik. Erreala den oro asmazio bat da, haluzinazio bat, sinbolo bihurtzen ez badugu. Bestela, gezurra baino ez dela esango genuke. Norbanakoa kabala da, ez sano dagoelako, ez bada gezur konpartituan bere lekua egin duelako. Kanpo geratzen dena, kasurik onenean, bestea da. Gu ez garen hori. Zuek ez zareten hori. Eroa, umea, emakumea, etorkina, pobrea, beltza, edadekoa, gaixoa. Unea eta lekuaren arabera, kasuan kasu: erretzailea, euskalduna, intsumisoa, langabetua, AHTaren aurkakoa, langilea. Norberak egin dezala bere zerrenda.

Kanpoaren eta barruaren arteko muga non dagoen zentzuz jokatzeak markatzen du. Alegia, zentzuz jokatze hori zer den konpartitzen bada, hortxe erabakitzen da zer den eta nor den onargarri, eta nor ez. Zentzuz jokatzea zer den nork dion, nork erabakitzen, nork kontrolatzen eta nork zabaltzen duen. Hortxe gakoa: zentzuz jokatzea boterearen monopolioa da, indarkeria den bezalaxe.

Nork ez du gutxienez pelutxe baten babesa behar. Bereziki zentzuzkoa denaren kontrako norabidean abiatzen zarenean.

Kantuaren prezioa

Xabier Erkizia (A cappella zutabea, 2011-01-06)

Joan den urteko azken hilaren hasieran jakinarazi zuten 2010eko Turner arte sari sonatuaren irabazlearen izena, Susan Philipsz. Soinu artista gisa defini dezakegun sortzaile eskoziarra da Philipsz, 45 urtekoa eta saria jasotzerako ibilbide luzea egindakoa. Espainian, erraterako, Vigoko Marcon edo Madrilgo Reina Sofia museoak Silosko monasterioan duen erakustokian jarri izan du bere lana, baita Donostian ere. 2002an D.A.E. egitasmoak gonbidaturik Philipszek kantu bat jarri nahi izan zuen Haizearen orrazia-ren ondoan, gero Front Line compilation liburu-CDan argitaratu zena.

Kantua baita eskoziarraren lanabes nagusia. Abestia, ahots hutsean, biluzik, inolako irudiren laguntzarik gabe eta bozgorailu batzuk ez diren bertze ikusizko erreferentziarik gabe. Soinu artearen definizio gordinenaren defendatzaile ortodoxoenak egingo lukeen modura.

Denok onartuko dugu kantuek, are gehiago a cappella kantatzen direnean, gugan sor dezaketen eragina ez dela nolanahikoa. Ezpata edo orratz bihurtzen direnean ez dugu zer eginik. Belarrietatik eta azal azpitik sartzen zaizkigu, zizareak edo usainak bezala. Eta ia konturatu gabe hunkitzen gaituzte, negar eginarazten digute, maitemindu egiten gaituzte edo, zergatik ez, gorrotoa pizten digute. Erlijioek adibidez, aspaldi ulertu zuten kantuaren boterea, baita ongi ikertu ere. Eta Philipszek itxura batean inuzenteak diruditen moduen bidez horixe kontatu nahi digula dirudi.

Baina inozentzia guti dago hemen. Bereziki Turner sariei buruz ari bagara. Tate Britain arte instituzio ofizial eta boteretsuari estuki loturik egon arren, bereziki bere izaera probokatzailearengatik egin da ezagun Turner Prize delakoa. Eta zenbait urtez erraz lortu du bere helburua. Saria irabazi duten artista gehienek polemikaz bilduta jaso dituzte dagozkien milaka liberak, eta kasu batzuetan, Damien Hirstenean adibidez, ezinezkoa bihurtu da polemika artelanetik banatzea. Eta polemikak, denok dakigu, saltzen du.

Badirudi azkenaldian artearen munduak eta bereziki merkatuak ukiezinak eta iragankorrak diren lanetan arreta berezia jarri nahi dutela. Ia dena erreproduzigarria, errepikagarria eta sailkagarria den garaiotan, soinuekin egindako lanek ederki egiten baitute bat artearen merkatuaren obsesio nagusiena den urritasunaren balioarekin. Eta oraindik polemika pizten dute.

Eta, gainera, boteretsuak dira.

Kantu batek 0,99 euro edo 0,99 dolar balio du Itunes dendan. Norbaitek ba al daki zenbat balio duen Tate Galleryn?