Artearen epaileak

Ismael Manterola Ispizua (Begia zutabea, 2010-12-31)

Artearen kontzeptuari buruzko eztabaidetan beti bukatzen dugu esaten ez dagoela lan, objektu edo ideia bat artea den edo ez erabakitzeko epaitegirik. Artistak gizarteari proposamena egiten dio, eta honek, adostasun sozial gutxieneko baten bidez, onartzen du edo ez (oro har arte mundutik datorren guztia artetzat onartzen du).

Baina, hara non, aurreko asteko berri baten bidez jakin dugunaren arabera, Europako Kontseiluak Dan Flavinen eta Bill Violaren lanak artea ez direla erabaki du. Harrigarria den erabakiak ez du zalantzan jartzen XX. mende bukaerako artista ezagunen lana edo prestigioa, arte mundukook aspalditik onartzen ditugulako Flavinen fluoreszenteak eta Violaren bideoak arte erakusketetan eta museoetan.

Beraz, ez da artearen gaineko eztabaida kontzeptuala, estetikoa edo filosofikoa Europako Kontseiluak erabaki duena. Artean sarritan indar handia duen diru kontuei buruzko arazoa konpontzera omen dator Europako estatuko epaitegien gainetik dagoen erakundea. Itxuraz, orain dela urte batzuk, arte galeria batek bi artisten lanak Ameriketako Estatu Batuetatik Erresuma Batura sartzerakoan, artelan moduan aurkeztu zituen aduana zergak ordaintzeko bulegoaren aurrean. Erresuma Batuan kanpotik eramandako artelanek % 5eko BEZ berezia omen dute, eta, beraz, zerga horrekin iritsi ziren aduana bulegora.

Baina fardelek barruan zeramatena begiratzerakoan, argi aparatu gisa sailkatzea erabaki zuten muga zaintzaile prestuek. Horren arabera, BEZa %20koa izan beharko zen, hau da, 36.000 librakoa.

Galeriakoak, konforme ez zeudenez, auzia epaitegietara eraman zuten, eta Erresuma Batuko epaileek arrazoia eman zieten. Auziak ibilbidea jarraitu du Europako Kontseilura iritsi arte, eta azken honek estatuari edo aduanako zerga biltzaileei eman die arrazoia.

Horren ondorioz, Europako Kontseiluak Flavinen artelanak

Garrantzirik gabeko galderak

Lorea Agirre (Katuajeak zutabea, 2010-12-31)

Aktore baten bakarrizketa ikusi nuen udazken bukaeran. Bakarrizketa hasi aurretik, begiak itxi, arnasa sakon hartu, kokotsa goratu eta geldi-geldi geratu zen aktorea. Minutu bat, bi minutu, lau. Sei. Zaratak, soinuak eta begiradak entzuten. Errealitatetik fikziora sartu aurreko ariketa. Eten hau egin eta gero, beste leku batean sartuko gara, esan nahiko balu bezala. Izan badena, baina berez ez dena. Bi munduren arteko pasabidea. Eta ikuslea, isiltasunaren pisuaz jabetuta, ordura arte entzun gabeko soinuak entzuten hasten da, gero eta ozenago. Non dagoen jabetzen. Eta horixe izan zen, arauak eta konbentzioak kontrakoa badio ere, bakarrizketaren zatirik eder eta adierazkorrena: atariko isilunea.

Urteko azken kontzertuan ere isiltasunak zaratak bezain ozen hitz egin du. Ornitorrinko baten jantziz etorri ziren Maialen Lujanbio, Judith Montero eta Xabi Erkizia: bertso-hitza, konpas kanpoko saxo soinua, eta hots-zarata manipulatuak. Zati desberdinekin osatutako musika baten arnasaldia.

Eta horretan ere isiluneak. Tarteka. Luzeegiak, deserosoegiak, agian. Isilpe, musika, hitza edo ozentasuna. Zaratarik txikiena egiteko beldurrez, baina zaratarik txikienean babesa bilatu nahian. Eztula. Aulkiaren kirrinka. Joan badoan kotxe baten bozina totela. Ume baten negar urruna. Itzali den berogailuak utzi duen isiltasun burrunba. Begi kliska baten danbada. Lepoaren hezur kraka. Bi pentsamenduren arteko talka. Hazkura besoan. Jertsearen igurtzia. Esku baten ukitua. Irribarre baten dilinda urduria. Listua eztarritik behera marranta. Euli bat sikiera, tipula azaleko hegotxoen zarata. Arnasa. Ornitorrinko baten arnasaldia. Arnasaldi zaratatsua.

Zer da ornitorrinko hori. Adabakika eraikitako animalia zantar hori. Barrerik eragiten ez duen txiste txar hori. Aldarean santurik ez duen eliza hori. Eboluzioaren bidean ez batera ez bestera erabakirik hartu ezinik geratu den izaki amorfo hori. Edo, okerrago dena, bide bakar bat aukeratu nahi ez eta guztiak bateratzen, zatika bada ere, saiatu den piztia hori. Zein kategoriatan sailkatu ezin asmatu uzten zaituen hori. Zoologo, soziologo, antropologo, kazetari, historialari, filosofo, politikari, polizia, irakasle, mediku, epaile eta auzokoen amets gaizto hori. Ezinezkoak diren baldintzak gorputz batean biltzera ausartzen den deabru hori. Sailkapen guztiak hausten dituen ez-gutar hori. Itolarriak jotako saxo baten gisan arnasa hartzen duen hori. Hitzak jaten, hausnartzen, konpost bihurtzen, eta jaulkitzen dabilen hori.

Ornitorrinko bat galdera ikur bat da: nor, non eta nola. Zu. Zu zeu. Kezka, zalantza, duda, muda, guda, ardura. Eta zu zer zara ba? Zalantza zaku bat ez bada? Arauak ez betetzeak eta desberdin izateak sortzen duen beldurraren beldurrez, zeure burua sailkatzen, lerrotzen, lerratzen, taldetzen, gutartzen, besterentzen, berdintzen, normaltzen dabilen ornitorrinko kamuflatu bat baino?

Isiltasunak galdera handiak, garrantzirik gabeko galderak, egin ditzake, arauz eta konbentzioz kanpo sortzen denean.

Titiriteroarena

Lander Garro (Hirudia zutabea, 2011-01-02)

Ezagutzen dut tipo bat titiritero izateko bokazioa izan duena betitik. Beti zen kexu, umeen aurrean bere bertuteak erakusteko aukera ematen ez ziotelako. Eguna iritsi zenean, teatro eramangarria hartu eta plazan paratu zen. Parean, dozenaka ume, istorio eder bat ikusteko irrikitan. Ikuskizuna hasi zenean, nire lagunak txotxongilo parea irten zuen oholtzara, eta hizketan jarri zituen, bakoitzari ahots bat emanez. Baina segituan antzeman zen bi pertsonaia horien arteko hizketaldia kalaka hutsa zela, helbururik gabea. Umeak aspertzen hasi ziren derrepente, eta berehala iritsi zen matxinada. Neu inguruan nenbilen, argazki kamera sorbaldan, eta, oharkabean, bizkarzain lanetan hasi behar izan nuen, umeak teatroa amiltzeko imintzioak egiten hasi baitziren. Batzuk teatroaren atzera abiatu ziren, piztia gosetiak, gezurrezko pertsonaia horien atzean nor zegoen jakiteko irrikaz, iruzurtiari aurpegia ikusteko xede errukigabean. Une batez nire laguna ikusi nuen, lurrean belauniko, gortinen atzean sartutako umeei zeharka begira, kopeta izerdituta, txotxongiloak dantzatzeari utzi gabe, falsete barregarri hura oihukatuz, egoskortuta. Zer egin behar zuen? Korrika alde egitea ez zen itsuroso, baina oldarraldi hari eustea ezinezkoa zen… Azkenean, ez bata ez bestea, ikuskizuna kaos bilakatu zen; hura han belauniko, umeak trufaka, eta argazkilaria umeak gortinen atzetik ateratzeko zeregin gogaikarrian. Ez didazue sinetsiko, baina hala gertatu zen zinez.

Fikzioaren magia da, amerikarrek lehen 30 segunduen froga deitzen dutena: lehen begi kolpean ikuslearen sinesgarritasuna irabazten baduzu, erraz konta dezakezu elefanteek hegan egiten dutela, balea handi batek ontzi bat irentsi duela, edota igela printze bilakatu zela, musu bati esker. Dena da sinesgarri, sinesgarri denean. Zerbait esentziala esateko