Literaturaren matxinada

Lander Garro (Hirudia, 2011-05-29)

Txillardegik existentzialismoa ekarri zuen, beraz, eta akaso atzerriarekiko liluraren kontaketa ere bai; Atxagak, boxeolariak, bus txoferrak, herdoila; Saizarbitoriak amoralitatea ekarri zuen, sotana erantzi zion gure literaturari; Sarrionandiak, berriz, kartzelako irudi gaurkotua eskaini zigun. Ordutik, dena izan da ahazteko modukoa, salbu eta pieza eder solteren bat (bi dozena edo). Elurteen antzeko maiztasuna dauka gure literaturak, egiazko literaturak esan nahi dut, tarteka erortzen da, eta beti ezustean harrapatzen gaitu. Ez naiz, noski, elur bustiaz ari, hura gehiagotan erortzen da, baina erori orduko desagertzen da, liburu txarrak bezala.

Seguruen, liburugintza eta literatura biak ohe berean lo egiteak gure literaturaren arnas faltarekin zerikusirik izan du. Ze liburugintzak berezkoa baitu marketina, eta marketinak gezurra, eta gezurrak ez dakar sekula onik. Saltzea hobestu dugu, eta orain Amsterdameko kale gorriko prostituta itxusiak bezalakoak gara, badakigu gure lana egiten, badakigu bezeroa urrez bustitzen, baina denek nahi dituzte ederrenak.

Horri, bestetik, gure neurosi dosi apartekoa erantsi beharko genioke. Alegia, hain gara itxusiak, ze gure artean txortan amaitu baitugu, eta mahai berean eserita gero, gure mamuez hizketan. Gure etxeko hormak zuriak dira, leihoetan burdinak jarri ditugu, inork ez dezan ihes egiteko tentaziorik izan, Ken Keseyren liburu hartan bezala.

Edozein sektatako guruak nahiko luke beretzat, bai, gure zurruntasuna. Hain gara zurrunak, ze meiestatikoa erabiltzen baitugu beti, gu eta ez ni, nahiz eta nork bere kezkak eta ezinak dituen, eta ez gutxi, besteez kezkatzen hasteko. Baina ez dugu esaten. Nor bere liburuen bide laburraz kezkatzen da, baina liburuak pluralean ditu aipatzen, liburuak oro har, gaitz orokorra balitz bezala eta ez norberarena. Nork bere kezkez hitz egitea ez da itxuroso. Kendu eredu horretatik Edorta Jimenez, nitasunetik hitz egiten askotan ikusi duguna, eta hortxe izango duzu euskal idazlearen patroia: isila, otzana, eta maiestatiko txuteak zainetatik sartzen dituena. Geurea konposturaren literatura da. Ez da beti hala izan, edo ez beti horrenbeste, baina formalismoak eta itxurakeriak aspaldi garaitu gintuen: beste porrot bat gehiago gure bitrinetan jartzeko.

Literaturak, edozein tokitakoa dela ere, aurrera egin nahi badu, gizakia maitatu behar du, gizakiarekiko konpromisoa izan behar du, ze konpromiso horretatik etorriko zaio ulermena, eta ulermen horretatik bizitza kontatzeko gaitasuna. Hemingwayk aipatzen zuen egiantzekotasun sakratu hura. Gure literatura, ordea, ez da gizakiari begira bizi, gure literatura bizi da bere zilborrari eta bere mamuei begira. Sintaxiaren uzki-aroan bizi gara oraindik.

Literaturaren iraultza aipatu dut hasieran. Horretan gabiltza, beraz. Hori dugu xede. Metxari su eman, eta letrak eztandarazi. Aldamiotik higiezinen burbuilaren haize-galtzearen eraginez jaitsitako peoiak ere leitzen jarriko ditugu, geure prosa zirtalariarekin. Beren etxeak kentzen dizkietenean, kontsolatzerik izango dute, idazten duen herri bateko kide desjabetuak izango baitira. Inork ere ezingo die plazer txiki hori kendu.

Ezina ekinez egina

Ismael Manterola Ispizua (Begiz, 2011-05-28)

Aproposa badirudi ere, ez da hauteskunde ondorengo leloa. Bilboko eraikuntza berri batean idatzita ikusi dudan esaldiak harrituta utzi nau. Arte Ederren Museoaren aurrean ezerezetik sortu duten biribilgune erraldoian Iberdrolaren dorrea nagusi bada ere, badago parkearekin izkina egiten duen eraikuntzatzar itsusi eta garestia.

Artklass izena eman diote tarta itxurako eraikuntza sasi klasikoari. Luxenburgokoa den baina batez ere Berlinen eta orokorrean Alemanian lana egin duen Robert Krier eta Parisen estudioa duen Marc Breitman arkitektoek sinatutako eraikuntza kalearen beste aldean dituen Iberdrola eta inguruko eraikuntza modernoen oreka izateko eraiki dutela pentsatuko zuten inguruko hirigintzaz arduratu direnek.

Batetik eta bestetik hartutako zatiz osatutako eraikuntza honek Bilboko zabalguneko XIX. eta XX. mende hasierako etxebizitza mota berpiztu nahi duela esan dute hobeto saltzeko asmoarekin. 20 fatxada mota ezberdinen arteko konbinaketak izkinetan bi dorre biribil ditu, kupula eta guzti, eta Deustuko zubirantz doan kalekoan, mosaiko doratuaren gainean, Ezina ekinez egina esaldia idatzita dauka.

Ez dakit zeinen ideia izan den; zeinek

Kultur hiriburua

Ismael Manterola Ispizua (Begia, 2011-05-21)

Arretaz irakurri dut Donostia 2016 hautagaitzaren kultur programaren arduradunari egunkari honek egindako elkarrizketa maiatzaren 15ean.

Benetan zaila da ulertzea horrelako ekimen batek zer ekarriko dion 2016an Donostiako kulturari, eta, horregatik, elkarrizketatzailea galdera zuzenarekin hastea eskertzekoa da. Erantzuna, hala ere, ez dut hain argi ulertzen:

Marra gorriak

Lorea Agirre (Katuajeak, 2011-05-20)

Hauteskundeetan zer gertatuko den ikusteko badago ere, zer gerta daitekeen aurreratzea zilegi da. Prospekzioak, inkestak eta iruzkinak egin egin dira, eta han eta hemen irakur daitezke. Horietako bat emakumeen presentziari dagokiona da. Arantza San Sebastianek kalkuluak egin eta Donostiako Udalean eta Gipuzkoako Batzar Nagusietan orain lau urte baino emakume gutxiago izan daitekeela ondorioztatu du. Hala izango den edo ez ezin jakin, baina erabat posible dela argi dago. Izan ere, emakumeei leku bat gordetzea ez da nahikoa, behar-beharrezko izanda ere. Berdintasunerako Legeak agintzen du bost mila biztanletik gorako herri eta hirietako hauteskunde zerrenda guztietan erdiek gutxienez emakumezkoak behar dutela izan. Gutxien-gutxienez alegia, emakumeak izan daitezkeela erdiak baino gehiago. Horrelako zerrendak ez dira asko izango, eta nago edonori ere atentzioa emango ligukeela, gutxien-gutxienez. Bakarra dago emakumez osatua, ezagutzen dudala, Donostiako Udalera aurten bosgarrengoz aurkezten den Plazandreok plataforma politikoa.

Emakundek egin duen azterketa batek dio hauteskunde zerrenda horietan emakumeoi egokitzen zaizkigun postuak laugarrenetik atzerakoak direla. Horixe gure lekua. Alegia, kuota bete betetzen dela, eta horrekin legea, baina berdintasuna ez.

Alderdi guztiek aipatzen dute berdintasun hitza, baina gutxi batzuk ausartzen dira feminismo hitza idatzi eta ahoskatzera. Berdintasuna baino aukeratzen ez dutenek, nago, benetan kuota betetzearekin konformatzen direla, eta feminismoa ere barneratzen dutenak aldarrikapen politikoaren mailara igotzeko borondatea bederen badutela.

Izan ere, gutxieneko kuota bat betetzea behar-beharrezko dela argi badago ere, ez da nahikoa. Emakumeek gizonak adina kargu politiko izateak ez du bere horretan zertan ezer aldatu, alegia paisaiaren aldaketa hutsean geratzeko arriskua argia dela, benetako berdintasuna lortu gabe. Baita alkatea edo lehendakaria emakumea izanda ere. Berdin segi dezakegu benetako berdintasunezko politikak egin gabe. Baina zerk bermatzen du berdintasunak aurrera egiteak, menpekotasun egitura aldatzea, feminismoaren printzipioak aplikatzeak?

Emakumeak EITBko albistegietan ikusezinak direla ondorioztatu du Aztiker ikertetxe soziologikoak. Eta datu kezkagarriak azaleratu ditu: generoa modu estereotipatuan eta diskriminatzailean irudikatzen dela; protagonistak hamarretik zazpitan gizonezkoak direla, eta nagusi direla politika, ekonomia eta kirol albisteetan, alegia albiste nagusietan; emakumeak hamar albisteetatik bakarrean direla protagonista, eta ia beti ukitu sozialeko gaiekin lotuak agertzen direla; emakumea bigarren mailan agertzen dela sarritan, generoaren baldintza kontuan ez dela hartzen, eta beste. EITBko albistegiek errealitatea ez omen dute islatzen. Eta egia izango da, egia ere baden legez, askotan errealitatea albistegia bera dela, edo albistegi berak eraikitzen duela. Normalki, gizon eta emakume bikote batek aurkezten ditu albistegiak, kuota ondo betez, baina paisaiaren atzetik irudikari estereotipatua gainera etortzen bada, menpekotasun egiturak betikotzen baina ez gara ari.

Ezagutza, kontzientzia eta jarrera politikorik gabe ez dago benetako aldaketarik ez berdintasunik ez justiziarik.

Politizazioaren alde, nioen aurrekoan, eta nago horixe dela, genero desberdintasuna balio politikoz janztea eta politikeriaz eta alderdikeriaz eranztea. Eta emakumeon menderakuntza egoera politizatu behar den bezala, berdin-berdin politizatu behar da euskararen eta euskal kulturaren gutxiagotasuna egoera, euskal hiztun komunitatearen eskubide urraketak, injustizia sozialak, gizarte eredua, autodeterminazio eskubidea. Eta hartu plaza publikoa, eta haserretu, eta informazioa eta ezagutza zabaldu, eta eztabaida ireki, eta parte hartzea askatu, eta aldaketak exijitu, eta erabakitzeko eskubidea egikaritu. Marra gorriak margotu, ezker-eskuin.

Gene baten erruz

Lorea Agirre (Katuajeak, 2011-05-06)

Giza genoma dekodetu zela hamar urte bete berri dira. Orduan esandako asko ez dira bete, minbizia edo alzheimerra sendagarri bilakatuko zirela laster batean, esate batera. Ez dira bete, gehiegikeriak zirelako, baina genomaren proiektua saldu egin behar zen, eta horretarako errealitateak titulu deigarri bat gezurtatu dezan uztea ez da komenigarria izaten. Eta proiektuak bere burua saltzen segitzen du hedabide gehienetan. Zientzia da saltzen dena, oro har. Gaur egun gutxi izango dira zientzia sailik ez duten argitalpenak. Zientziaz informatu beharra dago. Beste kontu bat da zer eta zertarako esaten diren esaten direnak. Orain hamar bat urte, demagun, zientzia apenas zen inoren interesekoa, eta gaur egun ez dugu topatuko zientzia atalik ez duen argitalpenik.

Izan ere, zientzia fede berri bat bihurtu zaigu, erlijio bat kasik. Bihurtu digutela esan beharko da, kasualitate gutxi baitago mundu honetan. Eguneroko bizitzaren gertaera on eta txarren azalpena ematen digu zientziak gaur herenegun erlijioak bezala. Filosofiaren eta antropologiaren eta, oro har, giza zientzien azalpenak atzokoan ez ote diren geratzen ari beldur naiz. Gaur zientziak azaltzen digu zergatik maitemintzen garen edota zergatik jasotzen dugun kateko alboko morroiak baino soldata txikiagoa.

Genomaren aurkikuntza aurkeztu zenetik karpetak bete ditut zientziaren inguruko gaiekin, bereziki medikuntza alorreko aurrerapenekin. Ez miresmena sortzen didatelako, ez bada errealitatea sortu eta inposatzeko, eta gizarte bizitza eta harremanak antolatzeko duten gaitasunagatik baizik.

Zer ez dago karpeta horretan, zer ez da idatzi eta esan. Harribitxi batzuk: euskarak burmuinean duen leku zehatza aurkitu dela, depresioaren genea identifikatu dela, ezkerreko eta eskumako ideologia izatearen geneak topatu direla, gizonezkoen eta emakumezkoen arteko diferentzia neurologikoak badirela. Horiek tituluak, ondoren gizarte arazoei azalpen zentzugabeenak emateko. Noski, zientzia ere ez dago interes ideologiko, ekonomiko eta politikoetatik libre. Argitaratzen direnak ez dira izango laborategian topatzen dutenaren agerpen zuzena, baina esan eta idatzi egiten dira. Alegia, zientziak behar dituela kirtenkeria horiek eta hedabideek ere bai, baina baita zientzia proiektuak diruz laguntzen dituztenek ere. Diru kontua, hemen ere, eta beharbada horregatik lehenengo galderetako batek izan beharko luke zergatik, nork eta non erabakitzen duen, esate batera, giza genomaren deskodetzea finantzatzea eta ez, demagun, hezkuntza sistemaren hobetze erradikal bat finantzatzea.

Izan ere, gaur egun zientziak ustez esaten dituenaren argitan justifikatzen zaizkigu gizarteko injustiziak: depresioa baduzu gene batengatik da, ez langabezian zaudelako; eskolako martxa jarraitzeko gai ez bazara arazo neurologiko bat duzulako da, ez eskola sistema okerra delako; lan berdina eginagatik gizonezkoek baino soldata txikiagoa jasotzen baduzu, emakumea izateagatik gaitasun neurologiko desberdinak dituzulako da, ez sistemak behin eta berriro gutxiesten zaituelako. Eta, ados, agian gene eta burmuin desberdintasunak izan badira, baina horrek berez ez luke arazo izan behar. Desberdina izatea gutxiago izatea dela pentsatzen denean sortzen da arazoa.

Eta gainera, gutxiago izatea zeure buruari egotzi behar diozula pentsarazten denean. Jaiotzezko kontuak dituzu, adiskide, geneetan dakarzu, burmuin hori egokitu zaizu. Zure kontua da depresibo, langabe, eskizofreniko, emakume, ikasle frakasatu, ezkertiar edo baztertu bat bazara. Zorte txarra, lagun. Jaiotzezko zure akatsak ezin dizkiozu sekula gizarteari egotzi, ezin duzu konturik eskatu. Ez dago ardura kolektiborik horretan, ez politikorik, ez sozialik, ez ekonomikorik, ez eta inongo injustiziarik ere.

Kuriosoa baita zientziaren dibulgazioak ideologia eskumatar eta atzerakoienen tesiei indar ematea. Eta hori, hori bai ez dela kasualitatea. Emakumea eta gizonak, azkarrak eta motelak, onak eta gaiztoak, ezkertiarrak eta eskumatarrak, arrakasta dutenak eta baztertuak zientziaren izenean zaku banatan sartzeko tema ez da inondik inora inozoa. Michel Foucault antropologoaren bio-boterea da, alegia, medikuntza zientziak kontrol soziala ezartzeko duen boterea da. Zientzia boterearen beste tresna bat ere bada, laborategiko ikerketa arduratsua izateaz gainera: gizartea egituratzeko tresna da, inor ez dadin sistemak markatzen dion eremutik kanpo egon. Terroristak eta demokratak, legezkoak eta legez kanpokoak bereizten dituen sistema judiziala bezain politikoa eta interesatua da.