Zergatik egiten du kalte Sarrionandiak?

Lorea Agirre (Katuajeak, 2011-11-25)

Joseba Sarrionandiari eman diote eman nahi ez zioten saria. Sarritan esaten da erakunde publikoek antolatutako lehiaketetan saritu sari-emailea saritzen dela saritua bera baino gehiago. Alegia, mesede sariaren antolatzaileari egiten diola. Berdin Sarrionandiak irabazi duen Euskadi Literatura sarien kasuan ere: zenbat balio du lehendakari eta sailburuak kultur munduko jendez inguratuta hedabide guztietan agertzeak? Beti desio izan du politikoak, itxuran bederen, kulturaren edo kultutasunaren igurtzi hori tarteka sentitu, horrek legitimitatea eta prestigioa ematen diolakoan gizartearen begietara.

Azkenean, egia da, erabilera politikorako antolatzen dira sariketa publikoak. Ze sariarenak ez dira idazlearen kontu korrontean diru-saria ingresatuta bukatzen, garrantzitsuena kazetarien aurreko ekitaldia da. Hain justu, hainbestetan auzitan jarri izan diren Euskadi sari hauen krisietako bat saritua ekitaldira nahi edo ez nahi agertuko beharrak ekarri zuen. Dirua idazlearentzat, baina argazkia boterearentzat.

Hala ere, ez da beti betetzen arau hori. Euskadi sarien aldi honetan, Urgell Kultura sailburuak, agian, nahiago izango zuen sari banaketarik izan ez balitz, Sarrionandiari eman nahi ez zion saria ematen hedabideek argitaratu ez zezaten. Sarrionandiaren arrebari egin beharreko irribarre lazgarri hori argazkilariek jaso ez balute hobe. Eusko Jaurlaritzak ez zuen Sarrionandia saritu nahi, horrelaxe esan zuten epaimahaiak haren izena aitatu orduko eta horren haritik etorri ziren mamuak astintze, damutze eskaera, birgizarteratze eta justiziarekin zor kitatze inguruko espantu guztiak, azkenean guztiak eta denak gezur iruzur eta irain izan direnak. Ez zuten saritu nahi eta saiatu ziren, baita sari banaketa ekitaldia hauteskunde ondorenera atzeratuta ere. Are, sari ekitaldi ondorenean Eusko Jaurlaritzako kideek jarraitzen dute esaten ez dutela Sarrionandia saritu nahi. Hau guztia eta gero, barkamenik ez, inondik ere. Bakarmen hitza Sarrionandiaren ahotik baino ez zen entzun herenegungo sari banaketan.

Baina zergatik egiten du kalte Sarrionandiak?

Roland Barthes semiologo eta pentsalariak zioen literaturari eskatzen ziona irekia eta interpretazio anitzei bide egingo ziena izatea zela. Irekitasun horrek egiten zuela testu bat on, hortxe dagoela literatura ona eta txarraren arteko muga. Eta horren harira, testu irakurgarriak eta testu idazgarriak daudela. Irakurgarria testu itxia da, ez dio irakurleari ez interpretazio ez gogoetarako zirrikiturik uzten, idatzia dagoen moduan irakurri eta ulertu behar du. Idazgarriak, aldiz, irakurle bakoitzaren baitan leiho bat edo gehiago zabaltzen ditu, eta irakurleak bere modura ulertzeko bideak ematen ditu. Nago, Barthesek berak Sarrionandiaren Moroak gara behelaino artean? lana bigarren taldean sartuko zukeela. Epaimahaiak berak ere saiakera saritzeko arrazoi nagusietakoa horixe izan du, interpretazio anitzen kabi dela. Itxitasunaren justu kontrakoa baita saiakera hori. Eta, hain justu, horixe da Sarrionandiaren literaturaren ezaugarri nagusienetako bat: dogmatismoaren kontra eta dogmatismorik egin gabe idazten duela, irakurleak irakurri eta horren gainean bere gogoeta idatzi dezan.

Deabrua belarrietan

Xabier Erkizia (Bi ahotsetara, 2011-11-24)

Musika deabruaren tronpeta dela irakurri dut berripaperean. Hizki larriz eta fondo beltzean. Atentzioa emateko moduan, alegia. Ez da inongo berria, ez luke izan behar (ez balitz egunkari sentsazionalista ingeles hauetako baten azalean…), baina onartu behar dut zabalpen handiko egunkari bateko lerroburuan irakurtzea harrigarri xamar ere egiten dela. Zalantzarik gabe, funtzionatzen du. Beldurtzen du. Hizki ttikiagoei jarraituz, ulertu dut Melillako salafista talde baten muturreko sineskerak salatzeko idatzi duela kazetariak esaldia. Haiek (salafistak, ez kazetariak, tira, hauetako batzuk seguruaski ere bai) ez omen dira fio musikaz. Beraien seme-alabei debekatu egin diete musika klasetara joatea. Nahiago omen dute inongo musikarik ez entzun, gauza txarretarako bertzerik ez duelako balio musikak… eta tira, nagusiki beraien irakurketen arabera, Koranak hala agintzen duelako.

Momentu batez, salafista ez naizela konturatzeak lasaitu nau, baina zer pentsatu ere eman dit. Denok entzun izan dugu noiz edo noiz musikak pizten dituela gure barreneko intentzio txar, tentazio eta gaiztakerietako gogoak. Denok entzun dugu (baita sentitu ere) musikak pizten duela guregan lizuntasunaren txispa eta, bidenabar, arrazoitik urrun dauden bertze hainbertze sentsazio eta sentimendu. Gure izatearen barren-barrenean dagoen zer edo zer da.

Rock musikaren historia, adibidez, deabruen arrastoz beterik dago: Robert Johnsonek eta harekin batera bluesman anitzek deabruarekin sinatu hitzarmenak, heavy metala eta bere aldaera anitzen deabrua gurtzeko ariketak, pop musikak eragiten duen adikzio susmagarria… eta urrun joan gabe, elizaren hitzetan trikitiaren hauspoa haizatzen duen indar berean ere, deabrua ageri zaigu. Hala kontatu digute eta hala beldurtu gaituzte.

Botereak, edonolakoa izanik ere, beti izan baitio beldur musikari. Musikak, zalantzan jartzen duelako boterea bera, musika bera delako boterea, batzuetan errepresentatzen duen botere hori bera baino indartsuagoa.

Literaturaren pisua

Lander Garro (Hirudia, 2011-11-20)

Euskal literaturaren tropelari buruzko erreportajea egitea egokitu zait. Gai zaharra dela leporatu didate batzuek, hautsak harrotzeko besterik ez duela balioko. Idazleak kamera aurrean elkarrizketatu nahi nituen, haien ahotik entzun zer ote den delako tropel hori, nork osatuta dagoen, nola edo nork sortu zuen, zergatik, zertarako, eta erremediorik ote duen. Hain da zabala eta oparoa tropela, ze, deitzen hasi orduko, mota guztietako erantzunak ukan baititut. Uzkurrak eta lotsatiak, ausartak eta harroak, serioak (kezkatiak) edo axolagabeak. Denetik.

Jatorria, jakingo duzue, Jon Alonsoren idatzi batean dago. Bertan agertu zen gure literaturaren fisionomia eta bilakaera hain ongi laburbildu duen tropela hitza. Bost ziren ordura arte idazle kanonizatuak (hala esaterik badago): Izagirre, Saizarbitoria, Lertxundi, Atxaga eta Sarrionandia. Ez zuten belaunaldi bakarra osatzen, baina bai, akaso, garai bat. Haien atzetik zetorren beste idazle mordoa, hain justu euskal literaturaren historian inoiz izandako idazle belaunaldi oparoena (60ko hamarraldian sortutakoak, gutxi gorabehera). Haiek ziren kanonizatu izateko bidean zeudenak, horretarako meritu izugarriak egiten zituztenak, liburu apartak idatziz, literaturari gauak eta egunak eskainiz. Baina ezustean iritsi ziren 70eko hamarraldiko idazle gazteak, eta, konturatu orduko, tropela aurreratu eta karrerista indartsuenak harrapatu zituzten. Harkaitz Cano, Kirmen Uribe eta Unai Elorriaga ziren (gerora etorri dira beste batzuk). Tropela aurreratzeko unean baino ez zituzten besteek ikusi, hola eta aio. Ez zegoen haien erritmoari eusterik. Nortzuk ziren, nondik zetozen, zer egin zuten, nondik ateratzen zituzten indar haiek? Galdera asko ziren, eta erantzuteko premia hartatik sortu ziren, Jon Alonsorena bezala, beste idatzi asko, esate baterako Iban Zalduarenak, edota Aingeru Epaltzarenak. Ezin ezkutatuko dugu askok sentitzen zutena esateko ausardia izan zutela, beste batzuek ez bezala, haserrea antzekoa izanagatik. Beste askoren isiltzeko arrazoia agian aurrean zeudenekiko begirunea izan zen, edo kiroltasuna, edo, zergatik ez, hierarkien jokoarekiko nagikeria eta indiferentzia (esan dugu literaturari emanak zeudela guztiz). Batek daki.

Kontuak kontu, atzetik etorritakoek bazterrera kondenatu zituzten tropelekoak. Liburuak al dira idazleen arteko hegemonia ezartzeko mugarri? Hori izan liteke galdera gakoa. Idazle askok eta askok baietz esaten dute. Baina kontraesankorra dirudi, mugarriok liburuak badira, zein gutxi aldatzen den elitearen eta tropelaren arteko bereizketa, kontuan hartuta hain justu onek liburu txarrak idatz ditzaketela, eta okerragoek, aldiz, liburu bikainak, eta usu hala izaten dela gainera. Emaitza, ordea, beti da bera: ateratzen den zerrenda, katalogo, estatistika, antologia berri orotan, beti daude idazle berak kanonaren sehaska estuan sartuta, eta besteak, sehaskatik kanpo. Idazle askok ezarritako hierarkia onartzen dutela esan dugu, ez ordea beste askok. Batzuek hedabideak ikusten dituzte hierarkia honen atzean, beste batzuek merkatu kapitalista, beste batzuek kritika (honen paper eskasa), eta beste hainbatek arrazoi politikoak. Sariak ere asko aipatzen dira, bereziki Espainiako Sari Nazionala, ez baita ahaztu behar sari hori literaturaren epizentroan edo elitean sartzeko modu ziurra izan dela orain arte.

Denek izango dute arrazoi, eta denak ibiliko dira oker, seguruen. Izan ere, literaturak, arte guztiek bezala, beti dauzka arrazoi ilunak eta misteriotsuak atzean, apetatsuak eta kontrolagaitzak. Ez dago literatura neurtzeko metro, balantza edo kronometrorik. Ze, esan dezagun behingoagatik, literatura ez da kirola.

‘The Clock’

Ismael Manterola Ispizua (Begiz, 2011-11-19)

Ordu bata eta bost ziren Crhistian Marclayren The Clock filma ikustera eseri nintzenean. Veneziako Biennaleko erakusketa nagusian zegoen, Arsenaleko pasilloen bukaeran, hondo-hondoan.

Hasieran grazia egin zidan, zein ordu zen esaten zuten eta erlojuen irudien film zatiz osatutako 24 orduko filma zela konturatu nintzenean. Hala ere, pixkanaka filmak harrapatu egin ninduen eta ordu erdi bat edo egon nintzen, denboran aurrera zihoan filmari begira.

Askotan konturatu naiz fikzioaren denborak (kontakizunena, filmena, arte plastikoena, antzerkiarena

Eraiki, baina zer

Lorea Agirre (Katuajeak, 2011-11-18)

Antxon Ezeiza hil da. Euskal zinema izango bada euskarazkoa, euskal estetika duena eta askapenezkoa izango dela, edo ez dela izango, aldarri egin zuen zinemagilea. Euskal Zinematografia Nazionala, horrela, letra larriz, eraiki nahi bada beste modurik ez dagoela zioen. Baina, ez esan soilik, egin ere egin zuen. Besteak beste, euskaraz eta Euskal Herriko errealitatea islatzen zuten hogei dokumentaleko sorta zuzendu zuen, Ikuska saila, Euskal Zinematografia Nazional horren aurrendari, eta bereziki, nabarmendu liteke haren Ke arteko egunak filma, euskal zinemak izan behar duen hori pantaila handira ekartzen duelako. Euskal zinemagintzak zer izan behar zuen gehien teorizatu zuen zinemagilea izan da Ezeiza ziurrenik. Besterik da bere ideiek ze lur eta ze sustrai hartu duten urteak aurrera. Eta bestea, oraindik ere, euskal zinema ezin definituz gabiltzala.

Ezeiza joan da, eta bere filmak geratu zaizkigu, eta baita aho-bilorik gabe osatutako bere pentsamendua utzi ere. Galdera datorkit burura, ea zer geratzen den gaur egun zineman dabilen jendearen pentsamendu eta praktikan, Ezeizak, 80ko hamarkada hasieran, euskal zinema zer den argitzeko osatu zuen hizkuntza, estetika eta etika hirukia oinarri duen diskurtsotik. Alegia, euskara, euskal dramaturgia, eta Euskal Herriaren menderakuntza betikotuko ez duten gaien lanketa ezaugarritzat duen euskal zinemaren gaineko teoriak ze oihartzun duen gaur eta hemen.

Bere azkenekoetakoa behar duen elkarrizketa Mikel Garcia Idiakez kazetariak egin zion, aurten bertan argitaratu duen Zeluloidezko begiradak. Euskal Herriko 13 zuzendarirekin hizketan libururako. Liburu benetan interesgarria da, besteak beste, Ezeizak berak mahai gainean jarri zuen euskal zinemaren definizioa eztabaida gai delako liburuak biltzen dituen beste hainbat zinema zuzendariren ahotsetan. Garciak berak laburbiltzen du liburuan behin eta berriz azaleratzen den kezka: ba al dugu euskal zinemarik? Zer da, baina, euskal zinema?

Liburuan bertan gazteleraz eta euskaraz jarduten duten zinemagileak daude. Gazteleraz jarduten dutenek euskal zinema gehiago lotzen dute euskal estetika batekin, hizkuntzarekin baino. Ulergarria da, noski, bestela nola izan euskal. Esan beharrik ez herrigintza burujabe baten ideiarekin ere ez datozela bat, ez behintzat Ezeizak buruan zuen herriarenarekin. Euskarak ezin omen du zinematografia bat ezaugarritu, diote, Euskal Herrian hizkuntza gehiago ere badirelako. Alegia, gaztelera nagusi delako, ulertzen dut esan nahi dutela. Baina euskal zera hori gorde denek gorde nahi dugu, arrazoi komertzial eta diru-laguntzak ere tarteko direlako, seguruenik. Zerbait euskaraz edo ez den objektiboki zalantzarik gabea den bezala, euskal zera hori, estetika hori (deitu dramaturgia, deitu paisaia, deitu begirada, izpiritua, idiosinkrasia…) erabat subjektibo, atzeman gaitz eta kriptikoa egiten zait.

Liburuan ageri diren euskaraz diharduten zinemagileak ere diskurtsoan ez daude Ezeizaren pentsamendutik oso gertu. Bai praktikan, jakina, euskarazko zinema egiten dutelako. Baina euskararen zentraltasunaren diskurtsoaz nekatuta sumatzen zaie. Are, definitu behar horretaz ahituta. Behingoz gainditu beharreko eztabaidak balira bezala. Zinema ona egitea dela erronka bakarra diote gehienek. Eta ezin esan ados ez gaudenik. Baina zinema ona izateko hizkuntzak, estetikak eta etikak badute zeresana, dudarik gabe, nork bere modura ulertuta ere. Eta etikak hizkuntza bat agindu dezake, eta baita estetika bat ere, eta alderantziz.

Eta baldin eta euskal estetikarik egon baldin badago, eta demagun baietz, Basterretxea eta Larrukert-en Ama Lur pelikula hartzen da horren adierazgarri garbiena. Kurioski, film horren amaierako hitzek ezin definituz gabiltzan eremu honetan argi pixka bat egin dezakete:

Rafael Berrio:

Gorka Erostarbe

Iazko diskorik laudatuenetakoa kaleratu zuen: 1971. Ibilbide gorabeheratsuaren ostean, kantu existentzialisten bidez bizitzari tripakiak atereaz ahots berezi eta propio baten jabe egin da.

Ia ahaztuak dauzka UHF taldeko kide modura 80ko hamarkada hasieran Donostiako new-wave mugimenduan emandako urteak;

Angela Davis, gure laguna

Leire Lopez Ziluaga (Bi ahotsetara, 2011-11-17)

The Black Power Mixtape ikusi beharreko dokumentala da. Besteak beste, Angela Davis ageri da gaztetan, Soledad anaien auziagatik kartzelan zela, kazetari suediar baten galderei erantzuten. Indarkeriaz galdetzen dio, eta haren erantzuna antologikoa iruditzen zait. Birminghamen (Alabaman) hazi zela kontatzen dio, bere lagunik onenetako batzuk arrazistek jarritako bonbek hil zituztela. Oso txikia zenean kalearen beste aldean eztanda egiten zuten bonbak gogoratzen ditu. Bere aitak armak eraman behar zituela beti aldean, edozein unetan edonori eraso ziezaioketelako. Bonba batek hil zituen auzoko lau neska gazte aipatzen ditu: familiaren lagunak ziren. Amaieran esaten du norbaitek indarkeriaz galdetzen dionean sinestezina egiten zaiola, horrek esan nahi duelako galdetzen duenak ez dakiela ezer beltzek Estatu Batuetan bizi izan dutenaz.

Zinematik ateratzean, 13 urte inguru nitueneko kontu bat gogoratu nuen. Negu Gorriak izan zen umetan eta gaztaro hasieran gehien entzun nuen taldea. Taldearen elastikoa eta bisera aldi berean jantzita ere ibiltzen nintzen. Gogoan dut JFK kanta entzun nuenean Ferminek aipatzen zituen lagun amerikar guztien berri bilatzen hasi nintzela entziklopedian

Boterearen diskurtsoaz

Idurre Alonso (Hirudia, 2011-11-13)

Joan zen astean Aiora Jakaren tesiaren irakurketako epaimahaikide izateko ohorea izan nuen. Tesi interesgarria inondik ere; bertan, Joseba Sarrionandiaren lana izan du aztergai Jakak. Baina ez da azterketa arrunta izan. Idazlearen ekoizpenak eta itzulpen-praktikak ikertu ditu, eta ohartarazi idazleak irakurleari egiten dizkion keinuak direla itzulpenetan idazleak egiten dituen hautaketak (alegia, zer itzuliko duen), moduak (nola itzuliko duen) eta itzulitakoa nola aurkezten duen. Horrela, idazleak itzultzen ari denarekiko nahiz jatorrizko testuaren literaturarekiko jarrera erakusten du.

Horrez gain, itzulpen-lana ere birsorkuntza dela erakutsi du Jakak, eta beraz, testu berriaren sortzaile (eta beraz, egile) bihurtzen dela itzultzailea. Azken batean, itzultzaile postmodernoa ez baita testuaren egiaren bila joango; berak aukeratuko du testuaren osotasuna itzuliko duen ala zati batekin geratuko den, erabakiko du nola itzuliko duen, erabakiko du izenburua mantendu edo aldatu egingo duen… Eta horrek guztiak ekarriko du euskarara itzulitako obra, adibidez, euskal literatur sisteman sartzea.

Une horretan bertan, ordea, euskal literatur sistema ezaugarritzeko arazoak sortzen zaizkigu. Izan ere, batzuek defendatzen dute dena bihurtzen dela euskal; alegia, itzulitako lana ere euskal literatura bihurtzen dela. Baina, defentsa horrek badu helburu bat, hain zuzen ere, euskal literaturaren (eta kulturaren, oro har) hibridotasuna aldarrikatzea.

Izan ere, azken aldian bolo-bolo dabil kultura guztiak hibridoak direlako ideia. Ondorioz, literaturak ere hibrido omen dira orain, alegia, kulturen arteko gurutzaketetatik sortuak, eta ondorioz (inplizituki edo esplizituki adierazten da) nazio-nortasun finkorik gabeak.

Egia da gaur egungo joerek ahalbidetzen dutela literaturak beste literaturekin harremanetan egotea; beste literaturen berri izateaz gain, delako literatur sistema aberastu egiten da horiei esker, eta gainera, harreman hori faktore garrantzitsu bihurtzen da literaturen garapenean. Hori, ordea, literaturen irekitasunean kokatuko nuke. Inola ere ez hibridotasunean. Halaxe dio Sarrionandiak berak ere: