Literaturaren pisua

Lander Garro (Hirudia, 2011-11-20)

Euskal literaturaren tropelari buruzko erreportajea egitea egokitu zait. Gai zaharra dela leporatu didate batzuek, hautsak harrotzeko besterik ez duela balioko. Idazleak kamera aurrean elkarrizketatu nahi nituen, haien ahotik entzun zer ote den delako tropel hori, nork osatuta dagoen, nola edo nork sortu zuen, zergatik, zertarako, eta erremediorik ote duen. Hain da zabala eta oparoa tropela, ze, deitzen hasi orduko, mota guztietako erantzunak ukan baititut. Uzkurrak eta lotsatiak, ausartak eta harroak, serioak (kezkatiak) edo axolagabeak. Denetik.

Jatorria, jakingo duzue, Jon Alonsoren idatzi batean dago. Bertan agertu zen gure literaturaren fisionomia eta bilakaera hain ongi laburbildu duen tropela hitza. Bost ziren ordura arte idazle kanonizatuak (hala esaterik badago): Izagirre, Saizarbitoria, Lertxundi, Atxaga eta Sarrionandia. Ez zuten belaunaldi bakarra osatzen, baina bai, akaso, garai bat. Haien atzetik zetorren beste idazle mordoa, hain justu euskal literaturaren historian inoiz izandako idazle belaunaldi oparoena (60ko hamarraldian sortutakoak, gutxi gorabehera). Haiek ziren kanonizatu izateko bidean zeudenak, horretarako meritu izugarriak egiten zituztenak, liburu apartak idatziz, literaturari gauak eta egunak eskainiz. Baina ezustean iritsi ziren 70eko hamarraldiko idazle gazteak, eta, konturatu orduko, tropela aurreratu eta karrerista indartsuenak harrapatu zituzten. Harkaitz Cano, Kirmen Uribe eta Unai Elorriaga ziren (gerora etorri dira beste batzuk). Tropela aurreratzeko unean baino ez zituzten besteek ikusi, hola eta aio. Ez zegoen haien erritmoari eusterik. Nortzuk ziren, nondik zetozen, zer egin zuten, nondik ateratzen zituzten indar haiek? Galdera asko ziren, eta erantzuteko premia hartatik sortu ziren, Jon Alonsorena bezala, beste idatzi asko, esate baterako Iban Zalduarenak, edota Aingeru Epaltzarenak. Ezin ezkutatuko dugu askok sentitzen zutena esateko ausardia izan zutela, beste batzuek ez bezala, haserrea antzekoa izanagatik. Beste askoren isiltzeko arrazoia agian aurrean zeudenekiko begirunea izan zen, edo kiroltasuna, edo, zergatik ez, hierarkien jokoarekiko nagikeria eta indiferentzia (esan dugu literaturari emanak zeudela guztiz). Batek daki.

Kontuak kontu, atzetik etorritakoek bazterrera kondenatu zituzten tropelekoak. Liburuak al dira idazleen arteko hegemonia ezartzeko mugarri? Hori izan liteke galdera gakoa. Idazle askok eta askok baietz esaten dute. Baina kontraesankorra dirudi, mugarriok liburuak badira, zein gutxi aldatzen den elitearen eta tropelaren arteko bereizketa, kontuan hartuta hain justu onek liburu txarrak idatz ditzaketela, eta okerragoek, aldiz, liburu bikainak, eta usu hala izaten dela gainera. Emaitza, ordea, beti da bera: ateratzen den zerrenda, katalogo, estatistika, antologia berri orotan, beti daude idazle berak kanonaren sehaska estuan sartuta, eta besteak, sehaskatik kanpo. Idazle askok ezarritako hierarkia onartzen dutela esan dugu, ez ordea beste askok. Batzuek hedabideak ikusten dituzte hierarkia honen atzean, beste batzuek merkatu kapitalista, beste batzuek kritika (honen paper eskasa), eta beste hainbatek arrazoi politikoak. Sariak ere asko aipatzen dira, bereziki Espainiako Sari Nazionala, ez baita ahaztu behar sari hori literaturaren epizentroan edo elitean sartzeko modu ziurra izan dela orain arte.

Denek izango dute arrazoi, eta denak ibiliko dira oker, seguruen. Izan ere, literaturak, arte guztiek bezala, beti dauzka arrazoi ilunak eta misteriotsuak atzean, apetatsuak eta kontrolagaitzak. Ez dago literatura neurtzeko metro, balantza edo kronometrorik. Ze, esan dezagun behingoagatik, literatura ez da kirola.

‘The Clock’

Ismael Manterola Ispizua (Begiz, 2011-11-19)

Ordu bata eta bost ziren Crhistian Marclayren The Clock filma ikustera eseri nintzenean. Veneziako Biennaleko erakusketa nagusian zegoen, Arsenaleko pasilloen bukaeran, hondo-hondoan.

Hasieran grazia egin zidan, zein ordu zen esaten zuten eta erlojuen irudien film zatiz osatutako 24 orduko filma zela konturatu nintzenean. Hala ere, pixkanaka filmak harrapatu egin ninduen eta ordu erdi bat edo egon nintzen, denboran aurrera zihoan filmari begira.

Askotan konturatu naiz fikzioaren denborak (kontakizunena, filmena, arte plastikoena, antzerkiarena

Eraiki, baina zer

Lorea Agirre (Katuajeak, 2011-11-18)

Antxon Ezeiza hil da. Euskal zinema izango bada euskarazkoa, euskal estetika duena eta askapenezkoa izango dela, edo ez dela izango, aldarri egin zuen zinemagilea. Euskal Zinematografia Nazionala, horrela, letra larriz, eraiki nahi bada beste modurik ez dagoela zioen. Baina, ez esan soilik, egin ere egin zuen. Besteak beste, euskaraz eta Euskal Herriko errealitatea islatzen zuten hogei dokumentaleko sorta zuzendu zuen, Ikuska saila, Euskal Zinematografia Nazional horren aurrendari, eta bereziki, nabarmendu liteke haren Ke arteko egunak filma, euskal zinemak izan behar duen hori pantaila handira ekartzen duelako. Euskal zinemagintzak zer izan behar zuen gehien teorizatu zuen zinemagilea izan da Ezeiza ziurrenik. Besterik da bere ideiek ze lur eta ze sustrai hartu duten urteak aurrera. Eta bestea, oraindik ere, euskal zinema ezin definituz gabiltzala.

Ezeiza joan da, eta bere filmak geratu zaizkigu, eta baita aho-bilorik gabe osatutako bere pentsamendua utzi ere. Galdera datorkit burura, ea zer geratzen den gaur egun zineman dabilen jendearen pentsamendu eta praktikan, Ezeizak, 80ko hamarkada hasieran, euskal zinema zer den argitzeko osatu zuen hizkuntza, estetika eta etika hirukia oinarri duen diskurtsotik. Alegia, euskara, euskal dramaturgia, eta Euskal Herriaren menderakuntza betikotuko ez duten gaien lanketa ezaugarritzat duen euskal zinemaren gaineko teoriak ze oihartzun duen gaur eta hemen.

Bere azkenekoetakoa behar duen elkarrizketa Mikel Garcia Idiakez kazetariak egin zion, aurten bertan argitaratu duen Zeluloidezko begiradak. Euskal Herriko 13 zuzendarirekin hizketan libururako. Liburu benetan interesgarria da, besteak beste, Ezeizak berak mahai gainean jarri zuen euskal zinemaren definizioa eztabaida gai delako liburuak biltzen dituen beste hainbat zinema zuzendariren ahotsetan. Garciak berak laburbiltzen du liburuan behin eta berriz azaleratzen den kezka: ba al dugu euskal zinemarik? Zer da, baina, euskal zinema?

Liburuan bertan gazteleraz eta euskaraz jarduten duten zinemagileak daude. Gazteleraz jarduten dutenek euskal zinema gehiago lotzen dute euskal estetika batekin, hizkuntzarekin baino. Ulergarria da, noski, bestela nola izan euskal. Esan beharrik ez herrigintza burujabe baten ideiarekin ere ez datozela bat, ez behintzat Ezeizak buruan zuen herriarenarekin. Euskarak ezin omen du zinematografia bat ezaugarritu, diote, Euskal Herrian hizkuntza gehiago ere badirelako. Alegia, gaztelera nagusi delako, ulertzen dut esan nahi dutela. Baina euskal zera hori gorde denek gorde nahi dugu, arrazoi komertzial eta diru-laguntzak ere tarteko direlako, seguruenik. Zerbait euskaraz edo ez den objektiboki zalantzarik gabea den bezala, euskal zera hori, estetika hori (deitu dramaturgia, deitu paisaia, deitu begirada, izpiritua, idiosinkrasia…) erabat subjektibo, atzeman gaitz eta kriptikoa egiten zait.

Liburuan ageri diren euskaraz diharduten zinemagileak ere diskurtsoan ez daude Ezeizaren pentsamendutik oso gertu. Bai praktikan, jakina, euskarazko zinema egiten dutelako. Baina euskararen zentraltasunaren diskurtsoaz nekatuta sumatzen zaie. Are, definitu behar horretaz ahituta. Behingoz gainditu beharreko eztabaidak balira bezala. Zinema ona egitea dela erronka bakarra diote gehienek. Eta ezin esan ados ez gaudenik. Baina zinema ona izateko hizkuntzak, estetikak eta etikak badute zeresana, dudarik gabe, nork bere modura ulertuta ere. Eta etikak hizkuntza bat agindu dezake, eta baita estetika bat ere, eta alderantziz.

Eta baldin eta euskal estetikarik egon baldin badago, eta demagun baietz, Basterretxea eta Larrukert-en Ama Lur pelikula hartzen da horren adierazgarri garbiena. Kurioski, film horren amaierako hitzek ezin definituz gabiltzan eremu honetan argi pixka bat egin dezakete: