Elefante bat pasilloan

Durangoko Azokatik etxera ekarritako oroitzapenetan Bernardo Atxagari zor diodan bat nagusitzen da: elefante bat pasilloan.

Gogoetaren Plazako bere solasaldian, Atxagak esan zuen euskal kultura “gailendu” dela, baduela dagoeneko errealitate sozial sendo eta ukaezin bat, baina oraindik ere badirela “tentsioak”, eta badirela begien bistakoa dena ikusten ez dutenak edo ukatzen dutenak.

Euskal kultura, Atxagaren ikuspuntu horretatik begiratuta, “elefante bat pasilloan” da. Elefante  bat dago pasilloan, eta galdetzen duzu: “Ikusten duzu elefantea pasilloan?” Eta esaten dizute: “Ez”.

Ondo islatzen du horrek Durangoko Azokan murgildu ostean etxera itzultzean sentitzen dena. Irteten zara handik, esku muturrekin ukitu eta laztandu ahal izan duzun elefantearen ondo-ondotik, eta pixka bat urruntzea aski duzu jabetzeko zein ikusezina den zuri hain handia iruditu zaizun elefante hori.

Augusto Monterrosoren dinosauroa gogoan, ipuin hau idatz zitekeen atzo, edo idatz daiteke gaur: “Durangoko Azokako pasilloetatik irten zenean, ez zen elefanterik inondik ere ageri”.

Ni ez naiz hemen egon

“Jende asko gaur Durangon, ezta?”

“Jende asko? Ba… bai, bai… Hala uste dut. Baina, egia esan, gaur ez diot asko erreparatu horri, eta denborarik gehiena azokari eta jendeari bizkarra emanda egon naiz, ordenagailuaren aurrean, teklei ohiko tratu txarra ematen”.

Batzuetan Durangoko Azokara lanera etortzea izaten da Durangoko Azokan ez egoteko modurik seguruena.

Kanonaren harkaitza

Euskaraz idazten du, inoiz ez beste hizkuntza batean; ez euskalkian, batuan baizik; eta abertzaletasunaren ingurukoa da ideologikoki. Horrelatsu definitu zuen euskal idazlearen gaur egungo kanona, ez hitz horiekin zehazki baina bai gutxi gorabehera, Luis Haranburu Altunak atzo, ETB1ean, Xabier Usabiagak gidatutako euskal kulturari eta Durangoko Azokari buruzko debatean. Gero beste hiru ezaugarri gehitu zizkion kanonari Laura Mintegik, eta Luis Haranburu Altunak esker onez hartu zituen: gizonezkoa da; erdigunekoa da, ez periferiakoa; eta ez dago politikoki markatuta.

“Ez dakit kanona, baina Cano bai ondo definitu dutela”, pentsatu nuen neure artean.

Argi dago, ordea, Harkaitz Cano ez dela kanonikoa soilik ezaugarri horiek betetzeagatik, eta nik uste dut (hau eztabaidagarriagoa den arren) kanonikoak direla ezaugarri horiek betetzen dituzten idazle batzuk, idazle asko. Egin liteke azterketa bat, antologiak, sari nagusiak eta Etxepare Euskal Institutuak antolatutako bidaietako idazleen zerrendak errepasatuz, eta aztertuz haietako zenbatek huts egiten duten Haranburu Altunak eta Mintegik aipatutako ezaugarrietan, eta zenbat bider bakoitzak. Baina orain ez dut astirik horretarako.

Bien bitartean, aitorturik ere litekeena dela ezaugarri horiek guztiak, bakoitza bere neurrian, lagungarriak izan daitezkeela (eta ez luketela izan behar), nik ez dut hain itxia ikusten euskal literaturaren kanona, ez zait hain harkaitz gotorra iruditzen.

Hasi da festa

Hau baldin bada 49.a, zer izango ote da 50.a? Jendez beteta daude dagoeneko Landakoko barne-kaleak. Gaztetxoak dira nagusi, eta interes gehiago dute diskoetan liburuetan baino. Antolatzaileak urduri, baina gustura ikusten dira, dena ondo hasi delako, edo behintzat espero zen bezala, nahigabeko ezustekorik gabe. “Zein izango dira aurten salduenak?”, galdetu dit lagun batek, hemen topo egitean. Galdera zaila, ondo erantzun nahi bada, edo erraza halamoduz erantzuteko aukera izanez gero. Bigarren aukerari eutsiz, liburuetan behintzat, nik uste dut Toti Martinez de Lezea izango dela nagusi, eta seguru asko gaztelaniazko bertsioan. Hortik aurrera, ez dakit ba… Dolores Redondo akaso? Eta gero bai, gero euskaraz idazten dutenak: Atxaga, Elorriaga, Urretabizkaia, Rozas, Aristi, Sarrionandia, Otamendi… Diskoetan, berriz, seguru nago Ordorikarena hona etorriko diren gehienen zerrendetan izango dela. Dena den, ez dugu datu zehatzik izango, eta denoi ere berdin izango zaigu, hau ez baita lehiaketa bat, azoka bat baizik, eta azokaren inguruan festa bat, bakoitzak bere moduan bizi duena.