Ruper Ordorikari elkarrizketa

Ruper Ordorika / Musikaria

“Jatorrizkoen erreferentziarik gabe ere entzun daiteke diskoa”

‘Azukre koxkorrak’ bertsioen diskoan dauden kantuak bere gutiziak dira. Saiatu da musikari hasi zeneko sasoiko taldeak bere esparrura ekartzen, horretara lerratzen, “eta kantari haien arnasa begirunez gordetzen”.

Igor Susaeta / Oñati

Kultur etxetik atera, sasoi batean eskola bat izan zeneko eraikinaren pareko plazara iritsi, eta oroitzapenen putzuan murgildu da Ruper Ordorika (Oñati, Gipuzkoa, 1956). “Futbolean aritzen ginen hemen, baina Cara al sol kantatzen genuen tokia ere bada”. Sasoi bat ekarri du akordura, eta musika taldeak herriko plazan aho zabalik deskubritzen zitueneko garaia ere bada hura. Orduko eta baita geroxeagokoko doinu batzuk ere bildu ditu Azukre koxkorrak (Elkar) diskoan. Osatze prozesua “gozagarria” izan da, eta azken bospasei urteotako Mugalariak -Hasier Oleagarekin (bateria), Arkaitz Miner (gitarra, biolina eta mandolina) eta Fernando Neirarekin (baxua)- izan ditu bidelagun horretan. Iturenen (Nafarroa) emango du lehen kontzertua hilaren 31n, eta urtea amaitu bitartean beste sei kontzertu dauzka lotuta: azaroaren 16an Mirafuentesen (Nafarroa), 24an Donostiako Viktoria Eugenia antzokian, 29an Durangoko Plateruenan, abenduaren 14an Bilboko Kafe Antzokian, 27an Gasteizko Jimmy Jazzen, eta 29an Elgetako (Gipuzkoa) Espaloian. Diskoa LPan ere kaleratuko du, abenduan.

Zergatik erabaki duzu bertsioen disko bat egitea? Ba ez dakit zergatik… Nire ustez musikari ibiltzearen ondorioz etorri da. Egia da inoiz ez naizela interpretea izan, ez bada nire kantuena. Niretzako gauza berria da disko bat horrela planteatzea. Baina ez da, nola esan, gauza estrategiko bat. Berez, harreman handia du entseatzeko lekuekin. Iazko Aste Santuan-edo, Galiziara gonbidatu ninduten, argitaratu zutelako euskal poesiaren antologia bat galegoz, Alén da fronteira. Liburu horretan baziren, besteak beste, Xabier Leteren poema batzuk. [Bernardo] Atxaga, [Joseba] Sarrionandia eta Luigi Anselmi musikatuta neuzkan, eta pentsatu nuen onena zela Leteren beraren kantu bat ematea. Eta horrela… Gero, taldekideekin-eta jolastuz, esan nien: “Nola egingo genuke hau?”. Uste dut hori egin eta gero pentsatu nuela sartuko nintzatekeela beste esparru batean.

Kasu honetan, kantua bera sortu behar ez duzunean alegia, nolakoa izan da sorkuntza prozesua?

Ba oso ezberdina. Kantuak niri berba egiten didanean jakiten dut aski den; edo noraino landu behar dudan; edo noiz eman behar dudan bukatutzat. Normalean hori izaten da nire jokatzeko modua. Kasu honetan, badakizu, mila aukera dituzu, eta bat aukeratzean talde lana ere ezagun dela iruditzen zait. Aukeratzen nuen kantu bat, ekartzen nuen nire alorrera gutxi gorabehera, maite ditudan gauzak atontzen nituen… Badira bospasei urte musikari hauek -oraingo Mugalariak- eta ni elkarrekin gabiltzala, eta ezagun da disko honetan. Bat etortzen zara, eta hori oso polita izan da. Ez dago lasaiki musikariekin aritzea baino gauza hobeagorik .

Eta zergatik, hain justu, hamabi abesti horiek? Askoz ere gehiago al zenituen buruan?

Abesti batzuk berehala etorri zaizkit, eta beste batzuk bidean geratuko ziren seguru asko. Ez dizkiot buelta gehiegi eman behar izan, egia esan. Diskoan agertzen diren abestien sortzaileekin harreman zuzena daukat. Topikoari jarraiki: dauden guztiak badira, baina ez daude diren guztiak.

Kanpoan geratu den abestiren bat aipatu al daiteke?

Adibidez, Mixel Labegerieren Haurtxo Haurtxoa. Baina, badakizu, hamabi abesti sartu ditugu, ez nuen etengabeko disko bat egin nahi [barrez].

Mugalariek zeresan handia eduki al dute hautaketan?

Hautaketan ez, baina beste guztian bai.

Gure bazterrak- en moldaketa egin zenuen 2010ean, Mikel Laboaren omenezko Txinaurriak(Bidehuts) diskorako. Orduan hasi al zen zure barrenean ideia egosten?

Ez, baina badago disko honen oinarrian. Zergatik? Sentitu nuelako jauzi handi bat zela. Hainbeste miresten eta ezagutzen duzun kantari baten kantu bat hautatzean, batzuetan lehendabiziko joera izaten da bazter ilun horietara joatea. Hartara salbu sentitzen zara, ez duzulako kantu esanguratsu bat hartzen. Baina kantu hori aukeratu, eta gero sentitu dudan erantzuna kontuan hartuta, uste dut badagoela disko honen oinarrian, bai.

Aurreko diskoetan antzematen zen ahotsaren erregistro gehiago menperatzen dituzula. Honekin baieztatu egin duzu.

Ez dakit… Kantuak dira… Gustatzen zait kantuak esatea, eta aditzera ematea. Hori da gure eginkizuna. Ez dakit zenbateraino den horrela. Ederra litzateke.

Zein izan da jatorrizko abestien egileen edo jotzaileen erantzuna, haiengana baimen eske jo duzunean?

Denekin egon naiz, baina ez taldeetako kide guztiekin. Uste dut ilusioz hartu dutela, denoi egiten baitigu ilusioa gure abestiak beste batzuek jotzeak. Gauza polita da. Denak ezagutzen ditut aurretik, eta harrera ona egin didate. Ikusiko dugu, gero, diskoa entzuten dutenean [barrez]!

Diskoko abesti berriena, Balerdi Balerdiren Non duzu zauria?, 1994koa da. Geroztik euskaraz egin diren kantuek ez al zaituzte hainbeste erakartzen?

Ez, kontua ez da hori. Hautaketa bat egitean behar dituzu irizpide batzuk. Bestela egingo nuke Azukre koxkorrak I, Azukre koxkorrak II, Azukre koxkorrak III… Milaka aukera daude. Pentsatu nuen ona izango zela ni musikari hasi nintzeneko denboretan aurrean ikusten nituen kantariak, mundu hura, nolabait -hori oso modu anarkikoan esanda, Etxahun Iruri, esaterako, ez bainuen ezagutu-, ekartzea. Niko Etxart, Benito Lertxundi eta Antton Valverde ere, esaterako, kantari handiak dira bakoitza bere alorrean, baina ikusten ditut egunero-egunero berritzen haien gauza. Pentsatu nuen hobe nuela lerratzea beste alor horretara. Zorionez, diskoan dauden talde askotako partaideak ari dira bakarka edo beste formazio batzuetan gauza interesgarriak egiten. Taldeak hor geratu ziren, eta baita kantu horiek ere. Gero, tartean-tartean, badaude oraindik hor ari direnak. Oskorri hor dago, Txominek [Artola] ez du inoiz utzi, Balerdi Balerdi itzuli egin da…

Ariketa sentimental moduko bat izan da, orduan?

Ez, gehiago da kantu horiek etortzen zaizkidala burura. Harreman oso estuak ditut talde horietako kideekin, baina banan-banan azaldu beharko nituzke, bakoitzarekin harreman bat daukat-eta. Nire eginkizuna izan da kantariaren aldean jartzea, eta kantuak orduan ikusten ziren bezala ikustatzen saiatzea. Adibidez, baldin bazegoen aldaketa harmoniko bat erdi hippya, eta gero solo bat, ba horretan sartzea egungo moden edo araudien arabera zuzendu gabe. Kantuan sartu, eta hori esan nire ustez taldeak ikusten zuen bezala, edo nik sentitzen nuen bezala. Kantariaren posizioan jarri naiz, haren begietatik ikusteko, arnasa hori gordetzeko begirunez. Gainera, kantu guztietan saiatu gara ñabardura horiek atxikitzen.

Ezin dira konparatu, adibidez, Sigarrillos Amariyos (Hertzainak) Emazurtz-ekin (Oskorri); edo Non duzu zauria? (Balerdi Balerdi), Ama Euskadi-rekin (Etxahun Iruri). Zuk, ordea, sonoritate jakin bat eman diezu denei, atmosfera bat sortu duzu. Hori izan al da zailena?

Tira, badira bospasei urte musikariak eta ni elkarrekin gabiltzala. Disko hau egin dut inoiz ez bezala. Izan ere, lehendabiziko hiru kantuak orain urte eta erdi-edo grabatu genituen. Beraz, soseguz jolastu dugu kantuekin, eta puntua harrapatu-eta gero, estudiora jo dugu. Nire anaiarekin [Jonan Ordorika], eta [Angel] Katarainekin-eta aritu gara han; nire ohiko taldearekin, alegia. Zintatan grabatu dugu, ia dena analogikoki, eta denok batera. Harrapatu nahi genuen momentu hori, tempo goxo bat kantua ondo esateko-eta… Orduan, hiru kantu horiek egin genituen, beste bi aukeratu eta hiru hilabetera grabatu genituen, gero beste bi… Horrela, urtebeteko epean gutxi gorabehera, kantuok ondu ditugu. Mikelena [Laboa] bernahastu genuen eta atzera kantatu. Horrela funtzionatu dugu. Horrek ematen du tartea ñabardura batzuk sartzeko han eta hemen, kanta bakoitza hiruzpalau aldiz jotzeko eta grabatzeko, hortik hautatzeko…

Baina kantu horiek zure sonoritatera ekartzea izan al da zailena?

Zailena da kantuen arnasa hartzea. Beno, hitza ez da zaila… Oso polita da, gozagarria… Nik nire burua ez dut interpretetzat, eta, agian, niretzako lan zailena zen nire burua letra horiek kantatzen ikustea. Ez dut kritikariaren tokian jarri nahi: ez dut antologia bat egin. Niretzako gauza handia zen gisa horretako taldeak zuzenean ikustea, eta gauza ona hartu nahi izan dut. Kontatu ditzaket, ez dakit, zuzenekoetan, denok bezala, egindako txapuzak… Pentsa haiek zer konta dezaketen nitaz… Ni izan naiz, zorionez, diskoan dauden talde askoren teloneroa. Nire curriculumean gehien goraipatzen dudan gauza da: uste dut Guinnes liburuan nagoela teloneroen artean [umorez]. Hertzainakekin, Itoizekin, Kortaturekin, Mikelekin [Laboa]… Haiek babestu izan nautela sentitu izan dut beti.

Hortaz, haiei egindako aitortza bat ere bada.

Baita ere. Saria edo, nire ordaina… Kantuak horretarako daude, gainera: bizirauteko, berpizteko, ahazteko, berriro pizteko… Disko hau musikari izatearen ondorioz etorri dela iruditzen zait.

Bertsioen disko soil bat beharrean, helburu jakin batekin egindako lana dela, alegia.

Niretzako bai. Ikasbidean nabil beti, eta hau egiteke neukan. Horrelako zerbait egiteko gogoa nuen, baina ez nekien noiz. Ikusi nuen hau zela unea, eta horrelaxe.

Diskoko abestien hitzen egileak ez dira nolanahikoak .

Disko honek zeharka ukitzen ditu autore batzuk: [Xabier] Lete, [Gabriel] Aresti, [Daniel] Landart, [JosAnton] Artze, Pello Lizarralde, Etxahun Iruri, Joseba Alkalde… Hor ere bada testigantza bat. Taldeek nahi zuten edan ur onetik, idazleekin uztartzeko saiakera egon da beti. Horrek ere merezi du irakurketa kritiko luze bat…

Euskal Herrian, beharbada, inon baino gehiago egin da uztarketa hori. Zergatik? 

Nire ustez bai. Esan dut ez dudala irakurketa kritiko hori egin nahi, baina uste dut badagoela zer pentsatua. Ez ote dagoen horren atzean orduan bereziki geneukan, edo zeukaten, segurtasun falta hizkuntzarekiko. Ikastolen aurreko kantariak, idazleak, ziren… Eta gero harreman natural bat ere badago; lilura hori hitzaren aurrean… Polita da.

 Eta nondik dator diskoaren izenburua? Azukre koxkorrak goxotasunarekin lotzen dira… 

Nire gutiziak-edo direla adierazi nahi nuen; nire gogoa daukan diskoa da. Talde horietako gehienek eduki zuten errekonozimendu handia bere garaian… Edo ez… Ez naiz hor sartzen. Gogoa neukan egiteko. Gauza bitxia da diskoko azalarena. Oskar Alegriak aspaldi egin zidan argazkia Baionan, eta ikusi nuenean azukre koxkorrekin-eta… [barreak]. Gure entseguak eta goxatzeko, gauza polita da abesti horiekin hastea. Batzuetan deskubrimendu handiak izan dira kantuak nire musikarientzako, batzuk ez zituztelako ezagutzen. Bestalde, inportantea izan da haiek ere euskaldunak izatea, beste era batera irakurtzen delako orduko gauza. Kantu oso ezberdinak daude diskoan. Halere, ez nuke indartu nahi euskal musikaren ideia estilistiko hori… 

Agian diskoak balioko du jendea berriro kantu horiek aditzen hasteko, edo talde horiek deskubritzeko. 

Ez dakit, baina orain gutxi kazetari oso gazte batek egin zidan elkarrizketa bat, eta esan zidan berehala sartu zela Interneten «Errobi hori» nor zen jakiteko, ez baitzuen ezagutzen. Askotan esaten dudan bezala, disko bat ez da borobiltzen jendeak entzun arte. Hori horrela da beti, baina kasu honetan gehiago. Izan ere, kantu horiek ez dira sortu disko honetarako; berpiztu egin ditut, berrirakurketa bat egin dut. Ez dakit jendeak nola hartuko dituen… Batzuek ez dakite Koska zer den, edo Etxahun Iruri… Edo Errobi! Mixel [Ducau] hor ari da, Anje [Duhalde] ere bai… Baina batzuek ez dute ezagutzen Errobi… Dena den, hori ez da asmoa. Disko bezala egin dut, eta uste dut entzun daitekeela jatorrizko abestien erreferentziarik gabe, baina osatuagoa da erreferentziak entzunda. Halere, abesti hauek entzun eta gero jendeak jatorrizko erreferentzien bila joko balu, ederra litzateke.

 Euskal Herriko kantu tradizionalaren zalea zarela erakutsi izan duzu Hiru Trukurekin eta bestela ere bai. Baina kantu anglosaxoiak ere maite dituzu. Pentsatu al duzu euskarazkoak ez diren abestiekin disko honen antzeko zerbait egitea?

 Lagun batzuek esan didatenez, batzuek espero zuten disko honetan bertan sartuko nituela euskarazkoak ez diren abestiak ere. Hori jakinik, pentsatu ere egin dut [umorez]. Izan ere, orain arte ez dut horretan pentsatu. Halere, grabatu izan ditut bertsio batzuk: Robert Wyatten The Age of Self, John MartynenHang Up… Eta grabatu gabeko bertsioak ere egin izan ditut urte hauetan guztietan; beterano izatearen gauzak, badakizu… Zuzeneko baterako-edo, ez dakit… Ez dira hain gutxi egin ditudanak! 

Disko batean biltzeko? 

Ez dut horretan pentsatu… [barrez]. Ikusiko dugu disko honek zer lortzen duen. 

Biran zabiltzanean ez zarela abesti berriak konposatzeko gai esan izan duzu. Kasu honetan, aldiz…

Bai, baina lan ezberdina da nire ustez. Gure entseguetako tarte batzuk-edo probesten genituen, edo bakarrik honetarako geratzen ginen. Esaterako, badira bi abesti [Ben] Monderrekin [bere ohiko estudioko gitarra jotzailea azkeneko hemezortzi urteotan] bakarrik grabatu nituenak. Gasteizko Jazzaldira etorri zen iaz, eta estudioan banituen prestatuta abestiak. Nirekin etorri zen Azkaratera, eta arratsalde batean grabatu genituen. Beste guztiak poliki-poliki egin ditugu. 

Prozesu hau kantu propioak sortzearena baino arinagoa, lasaiagoa, dela dirudi kanpotik. 

Bai… Nire ustez disko hau ez genuen egingo ohiko diskoak grabatzen diren bezala; abesti guztiak batera grabatuz, alegia. Horrela ezin daitekeela egin uste dut… Honek badu beste sosegu bat; baita hautatzerakoan ere, badituzulako, agian, sartuko zenituzkeen beste abesti batzuk. Zoriak zoriari bere tartea utzi dio, eta hau atera da.

Estudioko lana eta zuzenekoa ere bereiztu ohi dituzu. Oraingoan, aldiz, zure azken urteetako zuzeneko musikariekin egin duzu estudioko lana, grabaketa. New Yorkeko lagun musikarien aldean Mugalariek abesti hauekiko gertutasun handiagoa sentitzen dutelako egin duzu, batez ere, hautu hori

 Denetariko arrazoiak daude. Ez dituzte, beharbada, kantak banan-banan ezagutuko, baina bai mundu hori, edo gure mundu hau. Normala den bezala gorabeherekin bada ere, esparru berean gabiltza taldekideak eta ni, eta elkar ulertzen dugu. Soseguz hartu nahi nuen grabaketa. Ez baita soilik gauza musikala. Ulertu behar da talde horiek zer ziren eta zer diren. Hizkuntzarena, bestalde, ez da txorakeria bat, lehen aipatu dudan alde on hori hartzerakoan.

Ama hizkuntza ingelesa duen musikari batek ez luke hain erraz hartuko?

 Bai, baina agian beste norabait joango ginen. Ez dakit, musika horrelakoa da;,hori du dohaina. Baina uste dut oso polita izan dela.

Prozesua bera. Bai, prozesua bera; eta horrek asko balio du. 

So’ik so’ (Nuevos Medios, 1995) Mugalariekin grabatu zenuen. Geroztiko estudioko lanak, ordea, New Yorkeko lagun musikariek ardaztu dituzte. Mugalariekin zorretan zeundela sentitzen zenuen?

 Beti sentitzen dut zor hori… Asko ikasten dut musikari horiekin. Niretzat une onenak izaten dira helburu jakinik ez duten entseguak. Musikariekin elkartzea eta jotzea da gauza handiena. Hor badaude tartean gelditzen diren asmoak-eta… Beti esaten dut kantuek beraiek gauza bat edo bestea eskatzen didatela. «Egin ezazu hau». «Nahi dut honek jo dezala». Kasu honetan eskatzen zidaten taldearekin jotzea. Zorra baino gehiago da horrela atera dela. 

Orain bi urte New Yorken Hodeien azpian (Elkar, 2011) grabatzen ari zinela, esaten zenuen han grabatu arren, zure eginkizuna Euskal Herrian zegoela.

 Nire esparru naturala da nire kantuak ulertzen dutenena. Eta kantuak ulertzea zer da? Ez da bakarrik hizkuntza ulertzea, bistan denez; bestela ez nuke grabatu ez gure hizkuntza, ez espainola eta ezta frantsesa ere ulertzen ez dutenekin. Musika harago doa, eta hori ez da topiko bat. Hori esanda, nik uste dut kontzienteki jokatzen dudala horretan. Iruditzen zait disko honetan nahiko nukeela ikusi nire burua katebegi bat bezala, kate askoz ere luzeago batean. Diskokoak ikusi ditut katebegi bat gisa. Ikusi ditut eszenario handietan, edo Oñatiko plazan; ni bezalatsu aritu dira orduan…

Haiek irekitako bidetik jarraitzen duzula, alegia. 

Bai, baina nolabait. Izan ere, hau esanda, borrokatzen naiz euskal musikaren ideia homogeneo horren kontra. Iturri oso kaltegarria dela uste dut, eta euskaldunok elikatu egiten dugu. Gure mundukoak ez denak ikusiko du euskal musika, eta zer zerikusia du Etxahun Irurik Su Ta Garrekin, adibidez? Beste hizkuntza guztietan horrelako kasuak daude, eta ez dira kaxoi batean denak batera sartzen. Uste dut horrek luzarora indartzen duela euskal musika kontzeptu bezala…

Baina kontzeptua ez al dago ahulduta?

Berez bai, praktikak ez dio arazorik ematen kontzeptuari. Uste dut euskaldun jende askok aspalditik ez duela horrela jokatzen; erosten duela euskal musikatik gustatzen zaiona, eta ez besterik. Hain zuzen ere, kontsumitzaile bezala jokatzen du, beste edozeinek bezala. Baina guk indartzen dugu kontzeptua etengabe. ETBko programak, egiten diren gogoeta kritikoak… Nahi dira denak berdindu, eta inor ez da ausartzen nahi duelako bat goraipatzen. Oso zaila delako guk egiten duguna ondo bukatzea. Ondo ezagutu behar da.

Gehiegizko babesa dagoela esan nahi duzu?

Tira… Gero, elkarren ondoan gaude. Hortaz, zertarako sartu horrelako uretan… Ez?

Nola hartuko du diskoa Ruperzaleak?

Ez dakit, baina harriduraz bai.

ABESTIAK, BANAN-BANAN

‘Sigarrillos amariyos’ . Hertzainak. “Oso kantu gutxi bezala mintzo da garai batez. Bizi izan dut dealer-ena-eta. Rockean gutxitan ikusten dena egiten zuten erritmo tumbau horiekin”

‘Ezekielen prophezia’. Itoiz. “Joseba Alkalderen hitzak ditu, eta Juan Carlosek [Perez] daukan melodiarako dohainarekin-eta ondo ezkontzen ziren”.

‘Sarri Sarri’. Kortatu. “Ez nuen nire burua ikusten. Toots and the Maytalsen bertsioa da. Pentsatu nuen on zela eramatea bere jatorrira, reggaearen eta skaren aurreko taldeei begira”.

‘Garraztasuna’. Koska. “Nire lehen-lehenetako oroitzapena da Expresión Sonora, Koskaren aurreko taldea, Oñatiko jaietan ikusi nuenekoa. Flipatu egin genuen”.

‘Txakurren partia’. Txomin Artola. «Kantu zaharrei gertatzen zaien moduan, haur kantu bat dirudi. Txominen [Artola] aitak, Bordarik, egin zuen letra”.

‘Kanpo’. Errobi. “Talde izugarria zen; Hegoaldekoontzako erreferente bat zen. [Daniel] Landarten hitzak mintzo dira Iparraldeko sasoi batez”.

‘Emazurtz’. Oskorri. «[Gabriel] Aresti ezagutzea gauza handia izan zen. Herri tradizioa hain ondo ezagutzen duen idazle baten adibidea da abestia.

‘Izarren hautsa’. Xabier Lete. “Kanona Laboak jarri zuen bere bertsioarekin. Guk egin dugu Xabier Letek egin zuena bere testuarekin. Goxoa”

‘Nahia’. Delirium Tremens. “Mutrikuko mundu horrekin harreman zuzena eduki nuen Matxitxaren bitartez. Andoni [Basterretxea] asko gustatu izan zait kantari moduan”.

‘Ama Euskadi’. Etxahun Iruri. “Nire ganbarako kantuetako bat da. Azalpen luze bat du kantu honek, eta lerro asko beharko nituzke”.

‘Non duzu zauria’. Balerdi Balerdi. “Talde esanguratsua izan zen. Betidanik ezagutu ditut taldekideak. Abestiak daukan leloa ahaztezina da: “Zuk non duzu zauria, malko arrasto lehorra, urratu ttipi hura?”.

‘Gure bazterrak’. Mikel Laboa. “Diskoaren oinarrian. Txinaurriak diskotik bere oihartzuna hartu du, eta zuzenean ikusten dugu nola mintzo den jendearentzako”

Ukabilkada bat

Igor Susaeta

Filma: Uroki garmonii (Harmony Lessons)
Saila: Zabaltegi

Emir Baigazin 29 urteko zinemagile kazakhstandarraren aurreneko pelikulako ukabilkada baten modukoa da. Hotz-hotza. Bihotzik gabea, eta, hain zuzen, bihotzean bertan min ematen duena.

Aslan 13 urteko nerabearen istorioa kontatzen du. Kazakhstango estepa amaigabeetako herrixka baten aldirietan bizi da amonarekin batera, eta eskolatik etxera, eta etxe ezin soilago horretatik eskolara besterik ez du egiten. Tira, ardiak eta izoztutako ibaieko arrainak ere akabatu beharra dauzka elikatzeko.

Ikasle saiatu eta azkarra da, eta, beharbada horregatik, ikaskideek segada bat jarriko diote. Aslanek amua irentsiko du, eta ahulezia erakutsi izana nahikoa motibo izango da, harrigarria bada ere, lagunik gabe gelditzeko. Izan ere, Bolat estortsionatzaile maltzurraren aginduz, inork ezingo du aurrerantzean harekin hitz egin.

Berea egiten jarraituko du Aslanek: ikasten, animaliekin esperimentatzen, eskolara joaten, etxera itzultzen… Harik eta ikaskide bat, Mirsayani hiritarra, eskolara iritsiko den arte. Aslanen laguna egingo da, eta horrek Bolat mafioso itxurako txotxongile nerabea sutuko da. Mirsayani ez da, ordea, kikiltzen den horietakoa. Aslan eta bera, ordea, bakarrik daude munduaren aurrean. Aslanek, hortaz, plan bat diseinatuko du, esperimentazioa eta mendeku gosea uztartuko dituena.

Soila da Baigazinek erritmo geldoan narratzen duena, baina sakontasun handikoa. Kazakhstango gizartearen argazki krudel antzeko bat ere bada; eta a zer nolakoa argazkia. Planok askok, bai kanpokoek eta baita barrukoek ere, margolan itxura dute (Berlingo zinema jaialdian argazki onenaren saria eman zioten). Eta hotza, sekulako hotza transmitzen dute.

Puntuazioa: 7,5

61.Zinemaldia eta esker oneko hitz batzuk

Urtzi Urkizu

Iazkoa demasa izan zen. Bost Donostia sari, bost izar handi. Hollywood erdia Gipuzkoako hiriburura etorri zela ematen zuen. 60. Zinemaldiak sekulako oihartzuna izan zuen. Film onak ikusi ziren, eta ohi bezala, beste batzuk ez hain onak.

Eta iazkoaren ostean, bagenekien aurtengoak ezin zuela hura gainditu. Sos gutxiago izango zuela zuzendaritzak. Izar gutxiago etorriko zirela Donostiara. Zalantza zen filmen maila nolakoa izango zen. Esan dezagun, batez besteko maila ertaina izan da. Ez dira film txar txarrak ikusi, baina lilura handia sortu dutenak ere ez. Beste Zinemaldi bat gehiago izan da 61. hau.

Ezustekoak ez dira asko izan. Baina ausardia erakutsi dute zenbait zinemagilek. Esate baterako, ‘Asier ETA biok’ dokumentalak harrera beroa jaso du ikus-entzuleen artean. Aitor Merino izan da egunotako protagonistetako bat, eta ‘Zurriolako butaka’ saioan elkarrizketatu zuen Gorka Erostarbek irailaren 21ean: http://www.berria.eus/berriatb/1880/

Beste ezusteko eder bat ‘Zela Trovke’ film laburrarena izan da. Xumea bezain indartsua. Asier Altunak ‘Zurriolako butaka’-n esan zuen film laburrak direla zinemaren etorkizuna. Adi egon beharko dugu Altunaren iragarpenarekin. Altunaren elkarrizketa: http://www.berria.eus/berriatb/1875/

Euskarazko fikziozko film bakarra ‘Amaren eskuak’ izan da, Karmele Jaioren liburu ederrean oinarritutakoa. Euskal Zinemaren Galan aurkeztu zuten. Aurrez ikusteko aukera izan genuen, baina Zinemaldiaren zuzendaritzari kritikatxoa egin nahiko genioke, ez zutelako prentsarako emanaldirik egin. Mireia Gabilondo zuzendaria eta Ainara Gurrutxaga aktore protagonista Gorka Erostarberekin izan ziren solasean estreinaldiaren egunean: http://www.berria.eus/berriatb/1887/

Dokumental interesgarriak ikusi ahal izan ditugu Zinemaldian, ondo egindakoak, gainera: bat Zumetari buruzkoa (http://www.berria.eus/berriatb/1882/), beste bat naziak Euskal Herrian izan ziren garaiari buruzkoa (http://www.berria.eus/berriatb/1885/), alardeari buruzkoa beste bat (http://www.berria.eus/berriatb/1893/) eta existitzen ez diren zaratak entzuten diren pertsonei buruzkoa azkena (http://www.berria.eus/berriatb/1901/).

Pozez hartu dugun beste gertakari bat izan da Juanba Berasategi euskarazko animazioaren aitzindariak Zinemira saria jasotzea. Zurriolako butakara etorri zen, saria jaso ostean gaua luzatu eta hurrengo goizean: http://www.berria.eus/berriatb/1890/

Euskal Herritik kanpoko filmekin ere difrutatu dugu une jakin batzuekin. Barre tajuz egin genuen, adibidez, Bertrand Tavernierren ‘Quai d’Orsay’ filmarekin. Denis Villeneuven ‘Enemy’ filmak tentsioan mantendu gintuen une oro. Bidaia ederra egin genuen espazioan Alfonso Cuaronen ‘Gravity’-rekin. Beste bidaia futurista bat izan zen Terry Gilliamen ‘The Zero Theorem’-ena, bizarroagoa. Sebastian Lelioren ‘Gloria’ film txiletarraren emakumearen askatasun nahiari esker pozik irten ginen aretotik. Eta oharkabe samar pasa den Animatopia saileko ‘Metropia’ animaziozko filmak zer pentsatua eman zigun. Baina denak ez du sakona izan behar, eta irribarre tuntunak egin genituen Albert Dupontelen ‘9 mois ferme’ txolinari esker.

Izan dira Zinemaldi hobeak aurtengoa baino, film askoz hobeekin. Baina aitortu behar dugu plazer bat izan dela egunotan Donostian lan egitea ‘Zurriolako butaka’ saioa prestatzen eta ‘Basquewood’ zutabetxoa idazten.

Bi lankiderentzat aipamentxo bat ere egin nahi dut, amaitzeko: Lara Madinabeitia eta Mikel Lizarralde. Berria Telebistako saioa egitea ezinezkoa izango litzateke Madinabeitiaren lana gabe. Berriaren paperezko edizioa, berriz, aurrera atera da Lizarralderen pazientziari esker. Eskerrak ere eman nahi dizkiet ‘Zurriolako butaka’ saioan parte hartzeko prest azaldu diren zinema kritikari eta gonbidatu guztiei. Gaizki eginak barkatu, eta hurrengora arte! Gora zinema!

Bihotza dantzan

Kristina Martin

Izenburua: Prisoners
Emanaldi berezia

Hugh Jackmani Donostia Saria eman diotela aitzakia hartuta, bere pelikula berriaren emanaldi berezia egin dute Zinemaldian. Bi neskatilaren bahiketaren inguruko istorio honek bi ordu eta erdi irauten du. Ohiko thriller baten argumentua dirudi, eta asko gustatuko zitzaidanik ez nuen espero. Hala ere, jesarlekuan begiak zabal-zabalik egon gara Kursaaleko areto handia bete dugun ikusle gehienok. Minutuero tentsioari eustea lortzen du Denis Villeneuvek zuzendutako filmak. Gidoi bikainak, irudi eta hurbileko plano zainduek, musikak, pertsonaien interpretazio sinesgarriek eta eszenatokiek ederto lortzen dute ikusleak gertaera mingarri horretan murgiltzea.

Jackmanek interpretatzen duen pertsonaiaren larruan sartzen zara, bere lekuan jarri eta beren jarrera eta ekintza batzuk epaitu ere egiten dituzu. Ados egon ala ez, bere samina eta bere inpotentzia transmititzen bete-betean asmatzen du.

Gainera, detaile guztiak oso ondo lotzen ditu gidoiak eta gertaerek ezustean harrapatzen zaituzte askotan. Ez da, ez, erraza aurreikustea zer gertatuko den eta horrek egiten du interesgarri. Jake Gyllenhaalek ere bikain betetzen du Poliziaren rola. Gertaera distantziaz bizi duelaren irudia eman nahi du, baina onartzen duena baino gehiago eragiten dio. Gomendagarria.

Puntuazioa: 8

Butakara lotuta

Igor Susaeta

Filma: Prisoners
Emanaldi berezia

Gizon zeharo fededuna da Keller Dover (Hugh Hackman). Alkoholiko ohia, pick up auto baten jabea, arotza eta, aitaren agindu bati jarraiki, bere familiaren segurtasunarekin obsesionatuta dagoena. Azaroko laugarren osteguna da, Thanksgiving Day (Eskerrak emateko eguna) alegia, eta Ralph semearekin ehizan aritu eta gero, bizilagunengana joango da bazkaltzera, Grace emaztearekin, semearekin eta Anna sei urteko alabarekin.

Pozik, disfrutatzen, daude, baina halako batean Annak eta Joyk, bizilagunen zazpi urteko alabak, kalera joko dute. Ez dira itzuliko, ordea. Poliziaren eskuetan utziko dute kasua, eta lehen susmagarria desagerpenaren unean bizilagunen etxearen parean aparkatutako zegoen autokarabanako gidaria izango da.

Loki detektibeak (Jake Gyllenhaal) hartuko du kasua. Inoiz hutsik egin ez izanaren fama dauka. Ford Crown Victoria beltz batean mugitzen da, eta sarkastikoaren, are zinikoaren, itxura du. Autokarabanarebn gidaria, Alex 30 bat urteko pasatxoko gizarajoa, atxilotuko dute ihes egiteko ahalegina egiten duenean, baina galdekatu ondoren aske utziko dute.

Poliziaren jarrerak Dover sutuko du; are gehiago, aparkaleku batean Alex harrapatu eta hitz batzuk modu bortitzean aterako dizkionean. Autokarabanaren gidariak desagerketarekin zerikusia duela uste du ziur Doverrek, eta Lokirengan mesfidantza erakutsiz, bere kabuz ikertzea erabakiko du arotzak. Hortaz, bi ‘ikerketa’ abiaraziko dituzte. Bata Lokik, eta bestea erotzeko puntuan dagoen Doverrek, bere kabuz.

Thriller iluna osatu du Denis Villeneuvek. Aaron Guzikowskiren gidoia bikain josita dago eta ez dauka ageriko mezu moralistari. AEBetako herrixka horren (itxuraz, ekialdeko kostakoa) argazkiak beldurra ematen du, eman beharreko sustoak neurrian aukeratu dituzte, eta aktoreen lana txukun askoa da. Zinemagile kanadiarrak ez du ariketa artistiko berritzailerik egin, eta oso antzeko pelikulak egin izan diren arren, Seven (1995), Mystic River (2003) eta Zodiac– (2007) esaterako, ez da horregatik erakusten duena gutxietsi behar. Are gutxiago, ia bi ordu eta erdiz butakara lotzen zaituenean. Kirol epika lantzen duten ekoizpenek bezala, AEBetan egiten diren thrillerrek badaukate zerbait. Agian entretenimendu soila, baina bada zerbait.

Puntuazioa: 8

Zauriak

Mikel Lizarralde

Filma: La herida
Saila: Sail Ofiziala

Film gogorra da La herida, Fernando Franco espainiarren opera prima. FIlm gogorra kontatzen duenagatik eta baita kontatzeko moduagatik ere.

Istorio edo argumentu ohikorik apenas dauka. Baina abiapuntu bat bai: Ana anbulantzia gidaria da eta amarekin bizi da. Euren artean ia ez dago harremanik, Ana etxera iristean bere gelan sartzen baita krisketa itxita. Baina Anak badu beste arazo bat. Diagnostikatu gabeko muturreko nortasun nahasmendua du, eta horrek bere egunerokoan eragiten dio. Bere burua zauritzen du, zigarroarekin errez edo beso nahiz zangotan ebakiak eginez. Gainera Alex bere mutil-lagunarekin gauzak ez doaz ondo, bien arteko telefono deiek erakusten dutenez.

Francok Anari segitzen dio kamerarekin, haren aurpegian eta keinuetan jartzen du arreta, eta protagonistaren mina sentiarazten dio ikusleari. Marian Alvarezen interpretazio sentitu eta biluziak egiten du beste guztia.

Niretzat sorpresa ederra izan da La herida. Eta ez nintzateke harrituko sariren bat eramango balu. Are gutxiago saritua Marian Alvarez izango balitz.

Itxuraz xaloa, barruan probokatzailea

Kristina Martin

Izenburua: Jeune et Jolie (Gaztea eta polita)
Saila: Perlak

Iazko Urrezko Maskorra irabazi ostean, Francois Ozonek proposamen berria ekarri du Zinemaldira, lehiaketaz kanpo bada ere. Izenburuak dioen bezala, benetan ederra da protagonista. Marine Vacth aktore frantziarrak bete-betean asmatzen du pertsonaiaren itxurazko xalotasuna eta benetako izaera probokatzailea uztartzen bere interpretazioan.

17 urteko neska polit eta lotsati bat azaltzen da pelikularen hasieran, sexuan esperientziarik gabea. Baina udan izandako lehen sexu-esperientziak kuriositatea pizten dio eta prostituitzen hasten da. Diru asko irabazten du, baina ez du diru beharrik. Gizon helduekin oheratzen da, batzuk atsegin tratatzen dute eta beste batzuk umilatu. Berari ez diola inporta dirudi. Engantxatuta dago. Ezin du gelditu, ohiko “bezero” bat larrutan dauden bitartean bihotzeko baten ondorioz hiltzen den arte. Orduan uzten du prostituzioa. Baina Poliziaren ikerketaren ondorioz, familiak jakiten du. Hala ere, ez du damurik agertzen.

Emakume baten ikuspegitik, kosta egiten da neskaren buruan sartzea, horretan zergaitik jarraitu nahi duen eta umiliazio horiekin zergatik gozatzen duen ulertzea. Pelikulan aipatzen dute neska unibertsitarioen artean ez dela hain ezohikoa “luxuzko” prostituziora jotzea. Kezkagarria da emakumeak aurrerapauso hain gutxi eman izana. Oraindik ere dirua lortzeko biderik azkarrena prostituzioa dela jakitea.

Puntuazioa: 7

Isiltasun kodea

Kristina Martin

Izenburua: For those who can tell no tales
Saila: Ofiziala

Bosnia-Hertzegovinan izandako gerra krimenez hitz egiten du Jasmila Zbanic zuzendariak, baina ez ditu biktimen ikuspegia islatzen, bertara turismo egitera doan australiar emakume batena baizik. Ez zait oso sinesgarria iruditu turista baten bizitza erabat aztoratu dezakeela bisitatu duen herrialdean bortxaketak eta hilketak gertatu direla jakiteak.

Inozoegia da, are gutxiago 90eko hamarkadan Bosnian gertatutako sarraskia aski ezaguna dela aintzat hartuta. Ez da Afrikako edota Kaukasoko errepubliketako gatazka ahaztu horietako bat, inori axola ez diona. Balkaneetan NATOk parte hartu zuen, eta horrek nazioarteko prentsaren ikusmiran jarri zuen gerra. Handik iristen zitzaizkigun informazioa eta interpretazioa eztabaidagarriak diren arren, krimenen berri eman ziguten.

Pelikulak, ordea, oso ondo islatzen du Bosniako gizarteak, oro har, sarraski haien inguruan duen “isiltasun kodea”, zuzendariaren hitzetan. Protagonista, Kym Vercoe, Visagrad herrira doa, eta zubi zaharra monumentu ederra eta hotel erromantiko bat bisitatzen ditu, besteak beste. Inon ez dago han gertatutakoaren oroigarririk. Gero jakiten dugu zubi horretatik ehunka pertsona jaurti eta hil zituztela eta hotel hartan dozenaka emakume bortxatu eta hil zituztela.

Bidaia-liburuetan ere krimenen aipamenik ez. Dena ahaztuta. Gerra gertatu ez balitz bezala. Eta bertako herritarrei han gertatu zenari buruzko aipamena egiten dienean, urduritasuna nagusitzen da, galderek lurperatutako mamuak esnaraziko balitu bezala.

Beharbada, gehiago espero nuen film honetaz, gatazka sakonago jorratuko zuela, hango jendearen ikuspegia islatuko zuela, baina ikuspegi ezohiko horrek ere berezi egiten du.

Puntuazioa: 6

Haurrak salba lezake dena

Igor Susaeta

Filma: Mother of George
Saila: Zuzendaria Berriak

Aspalditik bizi dira Brooklynen (New York) Adenike eta Ayodele nigeriarrak. Pozik eta maiteminduta, elkarrekin ezkonduko dira Yoruba etniaren erritu guztiak goitik behera jarraituz, eta Adenike senarrari seme bat emateko prestatuko dute. Baina hilabeteak iragango dira eta emakumezkoak ezin izango du haurdun geratu. Amaginarrebaren presioa jasan beharra dauka, gainera, eta hainbat bide erabiliko ditu haurdun geratzeko ahaleginean. Edabe ‘magikoak’, sorginkeriak… Ezin, ordea.

Ayodelek egun osoa pasatzen du bere jatetxean lanean Biyi anaiarekin batera, eta zapuztuta sentitzen da etxera iristen den bakoitzean, gauero. Adenikek, gainera, sos batzuk irabaziko ditu garbitzaile gisa, mediku batek proposatutako ugaltzeko tratamendu bati ekin nahi diolako. Ayodelerentzat, baina, sumingarria da hori, bere maskulinitatea kolokan jartzen duelako emazteak. Batetik, etxetik kanpo lan egiten duelako; eta bestetik, ‘errua’ berea izan daitekeela iradokitzen diolako.

Eta amaginarrebak ekin eta ekin jarraitzen du. Une batean, beste metodo bat planteatuko dio errainari. Adenikek ezin du siniste amaginarrebak proposatzen diona, baina kasu egingo dio, beste irtenbiderik ez duela sentitzen duelako. Erabaki horrek, baina, den-dena irauli dezake.

Restless City (2011) Harlemgo kaleetan filmatu ostean, bigarren pelikula du Mother of George Andrew Dosunmu zuzendariak. Egoera deseroso baten erretratu gordina egin du, eta bai gidoiak eta baita aktoreen lanak ere berea lagundu diote pelikula on bat osatzerako orduan. Erraz ikusten da, eta harrapatu egiten zaitu, bukaera prebisiblea izan daitekeen arren.

Moda argazkilari bezala lan egin du urtetan Dosunmuk, eta hori nabari da filmean. Errekurtso artistiko gehiegi (difuminatutako irudiak, kamera geldoa, planotik ateratako elkarrizketak…) erabili ditu, beharbada, baina horrek ez du pelikulak transmititzen duen indarra ahuldu. Sundanceko jaialdian (Utah, AEB) argazki onenaren saria eman zioten aurten.

Puntuazioa: 7

Turista-aktibistaren ajeak

Igor Susaeta

Filma: For Those Who Can Tell No Tales
Saila: Sail Ofiziala

Kym dantzari australiarrak Bosniara bidaiatuko du uda batean, turista motxiladun gisa. Dena ondo prestatu du (gida-liburuak, hiztegiak, kamerak…) Hasieran liluratuta dago Sarajevoren magiarekin, Visegradeko zubiaren edertasunarekin edo hango jendearen jarrerarekin, ia denek kanguruez baino hitz egiten ez dioten arren. Ostatu bukoliko batean pasatuko du gau bat, baina ezin izango du loak hartu eta gaizki sentituko da.

Hilabete pasata Sydneyra itzultzean, jakingo du Bosniako gerran (1992-1995) 200 emakumezko bosniar-musulman bortxatu eta eraili zituztela soldadu serbiarrek ostatu hartan, eta zubi eder hura exekuzio gune bat izan zela. Aztoratuta, hiper sentsibilizatuta, bekozkoa belztuta, eta lau hilabete eskasen buruan bosniera ikasita, Visegradera bueltatuko da.

Bosniako gerraren izugarrikeriak salatu ditu berriro Jasmila Zbanic zinemagile bosniarrak, Grbavica (2006) filmean egin bezala. Orduan kontatu zuen, errealismo handiarekin, soldadu serbiarrek bortxatu zituzten emakumezko bosniar-musulmanen gerraren ondorengo bizimodua. Film hark bazuen indarra, eta ondo erakusten zuen emakumezko haiek bizitako (eta bizitzen ari ziren) kalbarioa.

Oraingoan, baina, protagonista, Kym turista-aktibista, ez da sinesgarria, eta amorragarria ere egiten da une batzuetan haren jarrera; haren jakinduria, haren epaitzeko grina. Serbiarrak ikusi ere ezin ditu egin, eta haren hiper sentikortasunak kartoizkoa dirudi.

Bestalde, dokumental bat izan zitekeen filmari falta zaizkio pertsonaia gehiago. Tira, badago bat, Sarajevoko kaleetan modu eroan dantza egiten duen gizona. Auskalo zer adierazi nahi duen pertsonaia horrekin Zbanicek.

70 minutu pasatxoko iraupena dauka, eta erraz ikusten da, baina esango nuke protagonistak berak iluntzen duela pelikula.

Puntuazioa: 5,5