Apaindura guztietatik libre, poesia ere, agian.

Barkamena eskatu behar diet moderniaosteko tankera batzuetako poetei. Poesia zale naiz, irakurle, baina moderniako eta moderniaurreko tankera anitzekoetan hezia. Alegia, emozio puntu bat eskatzen diot beti poema bati. Emozio hori oso alde desberdinetatik eta oso baliabide askotatik lor daiteke. Emozio iturriei dagokienez, oso irekia naiz. Adibidez, egiaztatu dut emozio emate edo lortze hori erritmo batetik, esplizitutik (errima, bertso-lerroen neurketa, azentua…) edo barne erritmo inplizitutik (lerro zuriak, ez errima ez neurketa zehatzik ez dutenak baina halako musikaltasuna dutenak ozen irakurtzerakoan), etorri datorkit emozio hori. Bertze iturrietatik ere: hala nola erreferentzia sinbolikoetatik (hain desberdinak izan direnak poesiaren historia luzean: mitologiari estu-estu lotuak –poesia klasikoan, Errenazimenduan, barrokoan…–, sinesmenei eta bizi gogoei –Ertarokoan, erromantizismoan, barrokoan–, metaforen metaketari –barroko kulterano deiturikoan–, filosofiari, teologiari, paradoxei, hiperbolei, hitz-jokoei, herri-erramoldeei –barroko kontzeptistan, erromantizismo desberdinetan…–, mota desberdinetako sinbolismoei –Ruben Dario edo Juan Ramon Jimenezenak, Baudelairena, Machado, Hernandez, Lorca, Aleixandre, Lizardi, Lauaxeta, inpresionista edo surrealistena…–, engaiamendu sozialei loturiko sinboloak –Aresti, Hierro, Celaya…– nik zer dakit zenbat tankeratako erreferentzia sinbolikoetatik. Horiek guztiek eta, erran gabe doa, aipatu gabe utzi dudan bertze pilo batek emozio puntu bat sortzen didate, nahikoa poema baten barnean gogoz murgiltzeko.

Gehiago aitor behar dut: ez iturri horiek bakarrik, pentsamendu eta gogoetarik biluzienek ere sortzen didate emozio poetiko puntu hori, nola adierazten diren betiere, halako erritmo misteriotsua, ni gai ez naizena zehazki deskribatzeko, izan behar dutelarik. Eta are gehiago, izugarrizko emozio puntu bat sortzen dit gaurko poesia korronte batzuek egiten duten esfortzu ia tragikoa poesia emozio erreferente literario historiko guztietatik libre garatzeko (Beñat Sarasola adibide bat?): nolabait erranik, emozio mota guztietatik libre izan eta euren burua adierazi nahi duten ahaleginek ere hunkigarritasun puntu hori, nik poema guztiei eskatzen diedana, lor dezakete. Agian, ezinezkoaren bila dabiltzalako, iparra galdu ostean hegoaldean jarri dutelako jo puntua.

Ez dakit. Ni neu, poesia irakurle bai, baina inondik ere ez naiz  poesia teorilari. Bortz urte ibili naiz BERRIAn iruzkingile literario, eta argi eta garbi adierazi nion horretan nahastea proposatu zidanari prest nengoela narrazio eta saiakera arloetan etsaiak lortzeko (bertze garai batzuetan etsai politikoak lortu nituen antzera), baina inolaz ere ez nuela ene burua ikusten poesia iruzkintzen, eta horrela ibili nintzen bortz urte horietan, ene iruzkin batere eskaini gabe poesiari.

Beheko aipu hau poesia liburu batekoa da. Hain zuzen, zuzen zuzenean emozio erreferente literario historiko guztietatik libre ibili nahi duen poema liburu batekoa. Filosofia du oinarri liburu honek. Ideia interesgarriak, erramolde zirraragarriak, eta, alde horretatik, benetako poemen bilduma, segurik. Halarik ere, ene inpresio orokorra bildumaz -agian, gorago erran dudan bezala, moderniako eta moderniaurreko tankerako poesian hezia naizelako- ezbaikoa da: inpresioa dut, alegia, poema bilduma baino gehiago aforismo bilduma ez ote den, poesia izanen balitz bezala aurkeztua. Eta, zer erranik ez, aforismo zale amorratua naizenez, baita egile kaskarra ere, gustura, oso, irakurri dut Felipe Juaristiren emanaldi berri hau. Poemak diren ala ez, Eliza Ama Sainduak bere doktoreak ditu hori erabakitzeko, eta ene jakinezean haien eskuetan uzten dut azken hitza.

«“Nahi ezazu”, esaldi okerra da. Nahiak nahi duena nahi du.
Tirano ergel batek soilik agindu dezake halakorik.
Tiranoa portzelana bihotza bezala da.
Hausten bada; mendeak igaro ditzakegu puskak biltzen.
“Ez ezazu nahi”, esaldi okerra da. Nahiak beti nahi du».

 [Felipe Juaristi: Piztutako etxea. Erein, (Donostia, 2014)].

Eder ederra, aipua. Gizakiak, gizaki denetik, nahia izan du bizitza bilatzailearen motorra, ene ustez arrazionaltasunaren gainetik: hots, arrazionalki ikusirik, nahi okerra ala zuzena izan daiteke, baina nahiak bultzatu (eta bultzatzen) du gizakia funtsean; arrazoimenak bakarrik ikertuko ditu gero emaitzak (emaitzak guztion hilgarriak izatera heltzen ez badira behintzat), baina Juaristik ederki dioen bezala, okerra da, okerra denez, “Nahi ezazu” erratea, “Ez ezazu nahi” erratea bezainbertze. Diktadurek (formalek eta demokraziaz mozorrotuek) inolaz ere uler ez dezaketena, guztion nahimenaren jabe bakarrak direlakoan.

Baina nahimenak, nork bere nahiari apaindura guztiak kendu nahi dizkionean ere, berak bakarrik sor dezake poesia.

Indibiduoen trukagarritasuna.

Urteak joan eta etorri, Holokaustoaren biktima batzuen ondorengo den gure protagonistak bi borrero banaezinekin egiten du topo paper zaharretan. Paper horietan peskizan, ohiko bi planotan destolestatzen da Götz eta Meyer eleberria: Holokaustoaren garaietakoan, Serbiako esparru batean, batetik, eta bertzetik protagonistaren garaikoan, bere peskizan bertan eta bere ikasleekin egiten duen lanean, literatura arloan, halako enpatia sortu nahian iraganeko tragedia haiekiko.

Idatzizko hedabide gehienetan (paperezkoak zein digitalak) agertzen diren kritika guztiak bildu ohi ditu Armiarma sareko Kritika hemerotekak, baina “Emaitza: 0 kritika” oharra azaltzen du mementoz eleberri honetaz kontsulta eginez gero. Eta 2013an argitaratu zen. Nik, aldiz, oso eleberri interesgarria deritzot David Albahari idazle judu-serbiarraren honi, Koro Navarro itzultzaile eta Pasazaite argitaletxeari euskaraz irakurri ahal izatea eskertu behar diegun honi.

Elkarrekin trukagarri dirudite, eta hala dira euren borrero funtzioetan, Götz eta Meyerrek, banaezinak eginkizun horretan, baina indibiduo desberdinak dira. Tankera honetako erramoldeak errepikakorrak dira narrazioan zehar: «Götzek, edo Meyerrek beharbada», «Götz, edo Meyer», «eta Meyerrek, edo Götzek beharbada»… Elkarrekin trukagarriak haien eginkizunetan, horratx. Baina, berez, bi pertsona, bi norbanako berezi dira: «Edozein izan zitekeen Götz. Edozein izan zitekeen Meyer. Eta hala ere Götz eta Meyer bakar-bakarrik ziren Götz eta Meyer, eta haiek zirena ezin zen beste inor izan».

Bi, beti bi, elkarrekin trukagarriak euren funtzioetan, baina ez bat izan balira bezala, bi baizik, beti bi, bat gehi bat. Eleberriaren funtsa eta muina da hori, nazismoaren eginkizunak aurrera eramaterakoan. Bat eta bat, pertsona indibidualen kopuru kontaezina, pertsona bakoitza bere balioekin, zaletasunekin, amodioekin, gustuekin, akatsekin…, bertze guztiak bezala, eta prest edo prestuak eginkizunetan partehartzaile indibidual baina trukagarri izateko, azken muturreraino ere, Holokaustoaren eginkizunetan adibidez.

Aipaturiko bigarren planoan, urteak joan urteak etorri, bere burua imajinatu nahi du protagonistak jada zahar izanen liratekeen borreroen aurrean, Götz eta Meyerren aurrean:

«Ezinezkoa da, pentsatu nuen, Götz eta Meyer lurrak irentsi balitu bezala desagertzea, nahiz eta errazagoa izan, berez, haien hezurrak belarren azpian usteltzen imajinatzea, nonbaiteko errepideren batean, seinalerik gabeko hilobi batean. Seinalatu gabeko pare bat hilobitan. Bitxia gerta baliteke ere, nik ez nuen bi haiek hiltzea desiratzen, aitzitik, irrika biziz desiratzen nuen bi haiek bizitzea. Ezagutu egin nahi nituen, izan zahar adoretsu nahiz agure higatu, haien aurpegiak poliki-poliki zimurrez edo horiztez betetzea nahi nuen, haien hortzak ikusi nahi nituen edo haien hortzeria faltsuen klaskatekoak aditu, banku batean haiekin eseri herri koxkor bateko etxe baten aurrean edo zahar-etxeren bateko jantokiko mahaian, aditu egin nahi nuen haizea haien biriketan txistu joka, baita haien bihotzen taupadak eta urdailen gorgor-hotsak ere, ikusi nahi nuen nola makurtzen ziren makilen gainean, nola ixten zituzten begiak neoi-argi itsugarriaren aurrean eta pilatzen zitzaien lerdea aho-bazterretan. Nik ez nieke ezer ere galdetuko. Hantxe eseriko nintzateke, haien aldamenean, eta isilik egongo nintzateke, eta nire isiltasuna kutsatu egingo litzaieke. Eta gero, isiltasun hura besterik geratzen ez zitzaienean, isiltasun hartan arrainak itsasoan bezala igeri zebiltzanean, nigana jiratzea nahi nuke, eta haien begietan, azkenik kolorez beteak egongo bailirateke, kolore urdinez eta marroiz, ikusiko nuen bazekitela ni zein nintzen, inoiz ikusi ez baninduten ere, eta jakingo zuten galdu egin zutela ni ezagutzeko aukera, begietan ikusi nahi nieke gogoratzen zirela. Puntu hartan zutitu eta joan nintekeen, baina gehixeago geratuko nintzen. Haien aldamenean eseri eta eguzkia muinoaren atzean ezkutatzen ikusiko nuen, eta itzalak pauso erraldoiekin gugana etortzen. Hauxe da: hauxe da bidearen amaiera».

Zertarako ikusi nahi ditu biktima ezezagun batek iraganeko borreroak? Borreroen biktima zuzen haiek ez zuten, jakina, aukerarik izan urteak pasa eta gero borreroak ikusteko. Aukera izan balute, zertarako ikusi nahiko? Aurpegira leporatzeko, agian, sarraskiak, edo baita ere, gure protagonistak bezala (zeharkako biktima berau, iraganeko biktima zuzenen ondorengo), bakarrik ezagutzen saiatzeko, ezer ere galdetu gabe, bakar-bakarrik haien begien kolore eta distira edo lausoa ikusteko, haien zimur edo zahar-horiztei erreparatzeko, muino baten atzetik ezkutatzen doan eguzkiak sorturiko itzalak nola luzatzen den borrero eta biktimaren gainean sentitzeko, itzal berberean urdinduz bi gizaki motak. Segurik, biktima askok eta askok ez lituzkete berriro ikusi nahi izanen euren borreroak (neuk, adibidez, interesik ez, kontuan harturik gainera nik izenez ezagutu nituen ene borrero guztiak hilda suertatu zirelako gero, eta ez ohean), baina onuragarria izanen litzateke horretarako adorerik duten biktimek borreroak ezagutzea urteak pasa ondoren, eta borreroek, zer erranik ez, biktimez horrela gogoratzea, nahiz eta hitzik ere trukatu gabe izan.

Ikerketa antropologiko batera garamatza Albaharik bere, ene ustez handi den, nobela labur honetan. Horixe dugu eleberri honen funtsa, borreroen, Holokaustoaren funtzionario eta langileen antropologia ikertzea. Pertsonak eta indibiduoak ziren borrero haiek, elkarrekin trukagarriak eginkizunetan baina pertsonak euren baitan, Götz eta Meyer bezalakoak, disekzio mahaian ezartzea. Ez, inondik ere, pertsona ziren aldetik zirrikitu batetik haien portaera misterioski ulergarri bihurtzen saiatzeko, baizik eta mundu eta misterio larriago batean sartzen saiatzeko: gizakion denon izaeran murgiltzen saiatzeko, alegia. Edozein izan zitekeela baldintza haietan Götz edo Meyer errateak ez du Götz eta Meyerren erantzukizuna lausotzen, aitzitik, gizakion izaera arriskutsua, ikaragarria, moldagarria salatzen du are gordinkiago.

[Albahari, David: Götz eta Meyer (Jat. tit: Goc i Majer), Koro Navarrok itzulia, Pasazaite, (Donostia, 2013)].