Hau morala nirea!

Badakit inor gutxi etorriko dela bat ene planteamendu honekin: edo amoraltzat jo edota erlatibista naizela leporatuko didate gehienek. Amoral ez naizela, bistan da beherago diodanaren arabera. Erlatibista ote naizen ala ez, kasurik okerrenean, bakarrik erlatiboki erlatibista nauzue, nahiz eta ur erlatiboki handi horietan ez naizen gaur murgilduko (bertze nonbait azaldu nuen aspaldi ene erlatibismo moralaren erlatibotasuna). Ez da etika eta moralari buruzko ene ideia hau azaltzen dudan lehenbiziko aldia. Gaurko honetan, Viktor Franklen pasarte honek, Lontxo Oihartzabalek euskaratuta, bultzatu nau berriro ere Moral edota Etikaren inguruan jirabiraka hastera. Gizakia zentzu bila (Erein, Donostia, 2017) liburuko pasarte honek, alegia:

«Gizakia ez da inoiz portaera moral baterantz bultzatua: kasu jakin bakoitzean, moralki jokatzea erabakitzen du. Gizakiak ez du hala jokatzen bulkada moral bat asetzeko eta kontzientzia garbi edukitzeko. Gizakiak ez du moralki jokatzen kontzientzia garbi edukitzeagatik, baizik eta kausa batengatik, edo maite duen pertsona batengatik, edota bere Jainkoaren amoreagatik. Kontzientzia lasai edukitzeagatik jokatzen badu horrela, fariseu bat bilakatuko da, eta pertsona egiazki moral bat izateari utziko dio. Nago santuek ere Jainkoa zerbitzatzea besterik ez zutela gogoan, eta ez dut uste santu bihurtzeko asmoz jokatu izan zutenik inoiz. Hala izatera, perfekzionista bihurtu izango ziren, eta ez santu».

* * *

Formulazio nahasia, ene ustez, Franklena. Pasartearen hasiera hori (“Gizakia ez da inoiz portaera moral baterantz bultzatua; kasu jakin bakoitzean, moralki jokatzea erabakitzen du”) ez dakit itzulpen arazo bat den ala Franklen hitzena, baina nahasia suertatzen zait. Geroko bertze erramolde batekin (“pertsona egiazki moral bat izateari utziko dio”) lotuz gero, nahasia ez ezik, konbentzionalegia ere iruditzen zait ideia, moralari buruzkoa.

Izan ere, zer da moralki jokatzea, zer da “pertsona egiazki moral bat izatea”? Halako Ongiarekin bat jokatzea ote, halako inperatibo kategoriko kantiarrarekin, moralaren halako nozio unibertsal batekin bat jokatzea? Ematen du horrela ulertzen duela gure filosofo logoterapeutak eta, hortaz, erran dezakeela Franklek gizakiak moralki jokatzen badu, kasu jakin bakoitzean horrela jokatzea erabakitzen duelako dela.

Ene ustez, gizakiak arrazoi anitzengatik eta helburu desberdinen bila joka dezake, baina gizakia da beti bere jokamoldea moralki epaitzen duen izaki bakarra, hots, norberak jakinda zer egin duen ongi edo gaizki (norberaren iritzi moralen arabera): arazoa da zer den ongia edo gaitza gizaki bakoitzarentzat. Norbaiten Ongiaren kontzeptua guztiz arbuiagarria izan dakiguke bertzeoi guztioi edo gehienoi edo askori. Hitlerrek, Stalinek, McCarthyk, Mussolinik, Francok, Molak, Kardinal Goma Toledoko Artzapezpikuak, Pio XII.ak…, tankera horretako hainbatek eta hainbatek ez al zuten Ongiaren kontzeptu bat?, ez al zuten zeinek bere jokamoldea moralki epaitzen, gutako bertze askoren ustez guztiz arbuiagarria izanik ere haien morala?

Ados, bertzalde, Franklekin, dioenean gizakiak ez duela jokatzen bere kontzientzia garbi edukitzeko, baten batek horrela jokatzen badu “fariseu bat bilakatuko” edo “perfekzionista bihurtu izango” dela, hots, neurotiko bigarren kasuan.

Oroitzapenak egitasmo

Espetxe-zigor arbitrario eta isolatuen pean, iraganean baizik ez dira oinarritzen etorkizuneko egitasmoak, iragana bera da etorkizun eta etorkizuna nostalgia huts. Adierazgarriak, bai horixe, Viktor Franklen hitz hauek Gizakia zentzu bila liburuan, Lontxo Oihartzabal eta Miren Arratibelen euskal hizkeraz:

«Bizi izandako iraganean pentsatuz bizitzera behartu omen zuen etorkizun-eza hain sakonetik bizi izanak, hildako baten iragana omen zirudien-eta bere bizimoduak han […].

»Etorkizunean inolako xederik jarri ezin zuela-eta, […] iraganekotzat baino ezin jo zezakeen han zeraman barne-biziera».

Espetxeratu guztien sentipena: iragana dutela etorkizun alegia. Ene espetxealdian bururaturiko poematxo batean, erdaraz baizik ezin nuena egin garai haietan, horixe aipatu nuen, gaur honela euskaraturik. “Hautsaren zama hau” jarri nion titulu, egoera hartako sentimena zerion poemari, sentimen uherregia estetika primarioegian zehar irazirik, baina lerro eta erdi hau zuen, hain justu Franklek dioenaren adibide garbia: “Zenbat ordu // oroitzapenak egitasmoz jantziz…”.

Udazkena eta itzalak.

Haikua «ez da […] olerkarien gogoeta huts bat; ez dago metafora eta hiperbole askotarako lekurik hamazazpi silabatan. Haiku bat argi izpi bat bezalakoa da, instant iragankor bat olerki txipi batean bildua», diosku Josu Jimenez Maia haikugile eta haiku japoniarren itzultzaileak. Baina une iheskor horren finkatzea bera, ongi fokatuz gero, zenbat gauzaren metafora ez den izaten! Bere haiku hau kasu:

 «Udazkenean

nire itzala ere

eskasagoa».

 [Josu Jimenez Maia: Orbel azpiko haikuak. Denonartean, Berriozar, 2013].

 

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

 

Udazkeneko gure itzalen eskasia, geure itzala kudeatzeko udazkenak eskasten digun zolitasun nagiagoan datza, ala udazkenaren beraren itzal lausoen isla ote da? Ala biak batera eta bien arteko sinergia?

Plastikozko hilezkortasuna

Juan Ramon Makusoren begirada labankada bat zaio plastikozko errealitateari, eterno izan nahi duen errealitatearen errepresentazio horri:

«Hilarrien artean plastikozko loreak
hilezkortasunari barre egiten dio»

[Makuso, J.R.: Huntza hezur berritan. Erein, (Donostia, 2009)].

Hain zuzen, merezi al du plastikozko hilezkortasuna? Hilezkortasun kutsatzailea, inondik ere eta bertzeak bertze; ez, ordea, betierekotasun egarri aseezinik, hori ez dago gaizki, hedatzen duelako, alderantziz baizik: denboraren iraupena zikindu eta muga dezakeelako.

Espekulazio hegalaldien kutxa beltzak

Victorien Salagnon protagonistaren aita merkatari da, bi kontularitza-liburu daramatzana, edozein ikuskarik egiazkotzat hartu behar duena batetik eta egiazkoa bertzetik. Baten batek salatu du merkataria, eta Victorien gazteari agintzen dio egiazkoarena egiten duen liburua berrikus dezala, ilunabarrean espero duen ikuskaritza gainditu ahal izateko. Oturuntza ere, ardo bikain batekin lagundurik, prestatu du ikuskarientzat, badaezpada ere. Ez du Victorienek bere burua oso argi ikusten bat-bateko lan horrentzat. Aitaren galdera:

«–Erraidazu, Victorien, zertarako estudiatu, lan egin beharrean? Zertarako, ezta egiazkotzat jotzeko moduko kontularitza-liburu baten ardura ere zure gain hartzeko gauza ez bazara?» [Alexis Jenni: L’Art Français de la guerre,  Gallimard, 2011].

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Ikasketek liburuak eskatzen dituzte, ezinbertzez. Berdin, kontularitzak. Baina ba al dago merezi duen libururik, kontabilitatea itxuratzeko balio duten horietatik aparte? Espekulatzaileen munduan, horiexek balioko ikasketak: A kutxetako liburuak ikuskariei irakurrarazteko eta B kutxetako misterioak gordetzeko jakinduria bila.

Hegazkinetan kutxa beltzek egia euren sabelean eramaten omen dutenen antzera, negozioetan B kutxetako liburuak dira benetako hegalaldiaren zertzeladak erregistratzen dituztenak. Istripurik ezean, inork ez du kutxa beltza irekiko. Azken finean, espekulazioak zerumuga zabaletara hegaldatze airosoak eskatzen ditu.