Berreziketa mendeku

Ilustrazioaren fruitu zentzudun bat izan zen espetxe-zigorrak, delituarekiko proportzionala izateaz gain, delitugilea birgizarteratzen saiatzeko balio behar zuela. Birgizarteratze nozioak badarama berez, jakina, osagai berrezitzaile bat, baina betiere delitu bakoitzarekiko espetxealdi proportzional horrek iraun artean. Ezagunak dira gero historian diktadore zoro amorratuak (latinezko vesania-k jotakoak), zeinek Ilustrazioaren arrazionaltasuna erabili baitute euren helburu zoroak lortzeko. Hala nola Hitler, bere kontzentrazio-zelaiekin; edo Stalin, auto-inkulpazio eta damu bila espetxealdi berrezitzailea birgizarteratzeko asmoez mozorrotu zuena; edo diktadore izatera heltzeko aukerarik gabe ere diktadoreen antzera vesania-k jotako sorgin-ehiztari izan zen McCarthy, Stalinen helburu berdintsuak buruan… Hitlerren gogoan, badakigu, ez zegoen inor berrezteko xederik, bere gizaki arioaren eredutik kanpoko guztiak (bera izan ezik, bere irudiak zerikusirik ez baitzuen bere eredu arioarekin) garbitzekoa baizik, hots, genozidio garbia. Stalin eta McCarthyk, aldiz, zigortuen aitortzak (“krimenen” auto-inkulpazioak) zituzten helburu, gero epaileek nahi zutena erabakitzeko, zirela heriotz-zigorrak, zirela lan-eremu “berrezitzaileetan” ixteko zigorrak. Labur erranik, justizia berrezitzailea mendeku hutsaren mozorro.

Ildo horretan dabiltza gaurko justizia berrezitzailearen aldekoak: zigor proportzionaltasuna, delitura ez, berreziketaren beharretara egokitzearen alde, espetxealdiaren iraupena kasuz kasu zigortzaileek beren gustuko berreziketan aditu vesanikoen eskuetan jarri, eta horra hor biziarteko espetxealdi berrikusgarriaren irudi penala! Ildo horretan dabiltza paraje hauetako gaurko agintariak, hain ilustrazio handikoak denok dakigunez.

Hitlerren kontzentrazio-zelaietan hausnartzeko “aukera” izan zuen Viktor Frankl psikologo eta neurologoa mintzo, «kontzentrazio-zelaietan […] bizi ohi zen gauzarik mingarrien eta ikaragarriena izaten zen, hango egonaldia noiz arte luzatuko zen ez jakin ahal izatea». Eta “amaierarik gabeko behin-behinekotasun” gisa definitu zuen zelai haietako egoera.

Ba, holaxe: edozein zigor sistematan, zigor jakinaren ordez halako konbertsio bat eta damua jarrita aurre-baldintzatzat askatasun-agiria lortzeko (sistema berrezitzaile diktatorial “gizatiarrenak” eredu), amaierarik gabeko behin-behinekotasun bihurtzen da zigor berrikusgarria. Sistema guztiz arbitrario bat, bertze baten iritzien menean bizitzera behartzen baitu zigortua betiko. Hain zuzen kartzela-zigorrari izaera berrezitzailea, paradoxikoki baina nahita, guztiz kentzen dion eta mendeku huts bihurtzen den sistema bat.

Eskaintza bat luzatzen diet gure mendekari hauei: euren justiziaren helburua guztiz humanitario berrezitzailea denez, ez ote litzateke errazago izanen delitugileei guztiei biziarteko espetxe-zigor berrikusgarria ezartzea, gure epaile txit zintzoek erabakitzeko gero kasuz kasu noiz nori eman askatasun-agiria? Erranen bainuke azken beltzean horixe dutela helburu.

* * *

(Atzo, apirilak 1, Nafarroako Diario de Noticias-en argitaratua)

Biziarteko espetxe-zigor berrikusgarria

Ilustrazioaren fruitu bat izan zen espetxealdi zigorrak, delituarekiko proportzionala izateaz gain, delitugilea birgizarteratzea izan behar zuela helburu. Birgizarteratze kontzeptuak badu bere barnean osagai berrezitzaile bat, dudarik ez, baina betiere espetxealdiaren proportzionaltasunaren barnean. Ezagunak dira gero historian diktadore zoro amorratuak, zeinek Ilustrazioaren arrazionaltasuna erabili baitute euren helburu zoroak lortzeko. Hala nola, Víktor Frankl kontzentrazio-zelaietan sartu zuen Hitler, auto-inkulpazio eta damu bila espetxealdi berrezitzailea birgizarteratze asmoz mozorrotu zuen Stalin, edo diktadore izatera heltzeko aukerarik ezean, sorgin-ehiztari zoro amorratua izan zen McCarthy, Stalinen helburu berdintsuak buruan…

 

Ildo horretan dabiltza gaurko berrezitzaileak: zigor proportzionaltasuna, delitura ez, berrezitzeko beharretara egokitzearen alde, espetxealdiaren iraupena kasuz kasu zigortzaileek beraiek hautaturiko berreziketan aditu zoro amorratuen eskuetan jarri, eta horra hor biziarteko espetxealdi berrikusgarriaren irudi penala! Ildo horretan dabiltza paraje hauetako gaurko agintariak, hain ilustrazio handikoak denok dakigunez!

 

Ikus dezagun pasarte hau, Viktor Franklena, “amaierarik gabeko behin-behinekotasuna” hizpide Hitlerren kontzentrazio-zelaietan hausnarturik:

 

«Kontzentrazio-zelaietan egondakoengandik behin eta birritan entzun eta irakurri dugunez, egoera hartan bizi ohi zen gauzarik mingarrien eta ikaragarriena izaten zen, hango egonaldia noiz arte luzatuko zen ez jakin ahal izatea. Ez du askatasun-agiririk jasoko! Inoiz askatasun-uneaz eztabaidatu izan bazen –gure zelaian ez genuen horretaz inoiz hitz egin–, inolako zehaztasunik gabe amaitzen zen beti kontua: ezin zehaztu zitekeen ezer, berez zehaztezina baitzen gaia. Eta psikologiaren arloan ezaguna den ikerlari batek, kontzentrazio-zelaiko bizieraren ezaugarri nagusia “behin-behinekotasuna” izan zela adierazi badu ere inoiz eta zeharbidez, honako beste hau gehituz ezaugarritu beharko dugu existentzia haren nolakotasuna: “amaierarik gabeko behin-behinekotasuna” izan da hara zigortutakoaren bizipenik larrien eta nagusietakoa».

 

[Viktor E. Frankl: «Gizakia zentzu bila». (Itzultzaileak: Lontxo Oihartzabal eta Miren Arratibel). Erein, (Donostia, 2017)].

 

Horretan datza bizi osoko kartzela zigor berrikusgarriaren injustizia sendoena: kontzentrazio-zelaietan bezala, edozein zigor sistematan, bai eta zigor jakinaren ordez halako konbertsio bat jartzen denean baldintza gisa (hala egiten zuten disidente politikoekin sistema berrezitzaile diktatorial “gizatiarrenetan”, ezta?), “amaierarik gabeko behin-behinekotasun” bihurtzen baita “zigor berrikusgarria”. Eta guztiz arbitrario izanen den sistema baten pean, bertze baten iritzien menean bizitzera behartzen baitu zigortua. Hain zuzen kartzela-zigorrari izaera “berrezitzailea”, paradoxikoki, guztiz kentzen dion sistema.

 

Baina kontuan harturik gure justiziaren helburu guztiz humanitarioa, zigortuaren berrezitzailea dela alegia, ez ote litzateke errazago izanen delitu guzti-guztiei biziarteko espetxe-zigor berrikusgarria ezartzea, gure epaile txit zintzoek erabakitzeko gero kasuz kasu noiz nori eman askatasun-agiria? Erranen nuke horixe dutela helburu.