Tenporak bihar

Biharko Tenporen berri eman nizuen lehengoan. Urriak 5 dituenean, urteko Tenpora-egun bakarra ospatzen dugula, alegia, argitu genuen, orduan. Baina, horren bezperan, gure Asisko santu ttiki ta handiaren eguna dugunez, eta gaur, hain zuzen Erromako Gotzain Francecoren bisita han bertan… ba, bueno, gaur Azken Puntuan utzi dudan kontu pare bat damaizuet hemen, zorretan sentitzen bainaiz, Aitaren festa ospatu eta gero, zorretan, ezer esan ezean. Honela nion:

Asisen jaioa duela 8 mende pasa. Halaxe, Pedro Bernardone ehun-saltzailearen semea. Aski estimatua, duela 800 urte, 32 urteko gaztea genuen, Umbriako herrietan barna, sorkari guztiak anai-arreba zituelaka, behartsuei lagutzen zebilena. Atzoko egunez, duela 787 urte hil zen, arreba lurraren gainean larrugorri luze etzanda, arreba heriotzari gorazarre eginez. Gizaki denentzat eta naturako izaki guztiekin kantuan bizitzen asmatu zuen gizaseme pobrea ta beharrean ohitua: 45 urte gaztetan ahitu ta zahartua.

Asisen izango da orain beste Frantzisko Erromako Gotzaina. Goizeko zortzietarako, Asisko Instituto Serafikoan ahalmen urriko umeengana du bere lehen bisita. 
(…)

Udazken sartuberriko sasoi hau beti izan da, giroaren eta uztaren martxarekin lotzen erraza. Euskaldunok liñoaren garaiko esaeratxoa daukagu Asiskoari lotua: Aita San Frantzisko, liñoa orri biko.

Askoz iturri irekiagoa gorde izan dute kastela aldeko laborarien artean. 
– La otoñada más segura, San Francisco la inaugura.

Baina bada beste konturik dakarrenik ere, eta famatua bilakatu da gure Aitaren kordoi zuriaren kazkarrekoa: 
– El cordonazo de San Francisco, por tierra y por mar se ha de notar. Sasoi honetan baibaitaki giroak bere ostikotxorik ematen ere, huraxe ‘el cordonazo’.

Uztaren gusto onaren akordurik ere bada: sasoi honetako piku gozoekin, hainbat sagar genero ahogozodunekin, marrubi ta beste, nor ez akordatuko?: 
 Por San Francisco no hay fruto que no sea rico.

Eta hazia ereitearekin goiz enpeñatu direnak ere badira nonbait: 
– A sembrar por San Francisco, aunque sea en un risco.

 

Eguna laburtzen doana erreparatu duenik ere bada: San Francisco trae la vela y San José se la lleva.Noski, farola eta argizaria piztu behar zireneko arrats ilunetaz akordatu da. Eta horrela, bi santuen artean, bost hilabete eta erdiko negu-luzeroa seinalatu digute…

Tenporak, bai! (7)

– Benga, baek ordue ta… 
– Aireari begietara begiratzeaz jadun ginduan atzo, ezta? Ba, halaxe ikasitako eskola ta eskarmentua zeukak ‘koarta-tenporei’ buruz gure baserrietan eta artzaiek mendian ikasi dutenak: horixe izan duk horien meteorologia eskola. Ta lezioa ikastekotan, atzo esana: aireari begietara begiratzen saiatu!

Airearen misterioak mendi-muiñoetatik batzutan, eguterako soroetatik bestetan, edo sasoitsu honetatik aurrera juxtu, garoa biltzen, nahiz ardibila laiotzetara joandakoan… auskalo zenbatetan eta zein gunetatik baina, erreparatu haiek beti aire garden zehargiari. Baita laino ta hodeien mundua ere: zenbat misterio duten beren baitan, ibilian baitabiltz, sortzen, birsortzen eta desegiten, haize batek edo bestek eraginda, beheko beroa eta mendi kaxkoetako hotzagoak lagunduta… Eta laino-lainoxka eta hodeixkei begira, haizeari antzematen ikasi zioten. Eta haize horien eraginez, langar, euri eta ixurkin bakoitzari ere nondik-norakoak antzemanik beren portaerak ezagutzen… Eta eskola horretako apunteak, hortxe zeuzkeagu beste inon baino ugariago: zientoka atsotitz, erranairu eta esaera zahar, eguraldi punttei dagozkienak. Eta noski, esaera zaharrok muestrario ditugula, animaliatxo eta landareen portaerak ere hortxe, erreparaturikoa leziotan bilduz.

– Bai, benetan bazeok alorrik pranko.. 
– Ta ‘koarta-tenpora’ hitzak zesanai du… lau aldiz, lauarrenez?, eo… 
– Aber. Goazen despazio ta patxadan. ‘Koarta’ horrek latinaren garaietara garamatzak. Mende haietan, ez diat esaten urte haietan, gertu bailegoan… mende haietan, gure baserritarrak, ziur nagok horretan, beste festa ta ospakizunetara baino txintxoago joaten zirela ‘koarta-tenpora’hauetara, beren barruti eta soroetarako ‘goiko laguntza’ zutelako. Baina, jakin behar noiz ziren: ez baitzen orduan egutegirik; Arantzazukoak berak 67 zaramatzak gure artean. ZaharrenetakoaCalendario Zaragozano deitua duk, eta hori ere 1840an hasitakoa, eta auskalo noraino iristen ta zabaltzen zen bere salmenta… Orduan, data horiek jakiteko, Elizak urte hasiera aprobetxatuz, Errege egunean, kristau gehien juntatzen zelako inguru horretan, han ematen zian urteko ospakizunen berri: Pazkoaren data urtero aldatzen baita, eta bere ondorengo gainerako festak haren segidan. Eta horiek emateaz gainera, urtean zuen garrantziagatik, han botatzen zien “Feria koarta tenporum erit…” eta hilabetea eta data zetorrean hor. Hala Garizuman, Pentekoste ondorean, Iraileko Gurutze ondorengo asteazkenean eta Eguberri aurrekoan. Ondo gogoan hartuko zitean, eta hartaraxe ohitu zituan baserrian. Feria deitzen zioteken astebarruko egunari. Igandea huen asteko lehen eguna, astelehena ‘feria secunda’, asteartea ‘feria tertia’, eta asteazkena ‘feria cuarta’ temporum“tenporetako asteazkena” data horretantxe izanen dela, aipatu hilabeteko zenbaki datatu horretan, halaxe seinalatuko bailuan…

– Feria oi bai rraroa eitten nei… azienden zeoze ote zen eo… 
– Ta oi, ordun, erdiaro ingurutik eo… 
– Ba, bai. Igandeko meza, urte hilara luzean, larunbat gauean, gauerdibidean ospatu baitzuten. Halaxe koarta-tenporetako larunbatean ere. Hortik gure baserritarren hiruhilabeteroko juntadizo inportanteena: auskalo nola trukatuko zituzten ordurarteko hiru hilabete haietako laborearen gorabeherak, giroaren laguntza edo kamutsaldia, euri ta bustiaren egu-berdatea edo laguntza apartekoa, edo… auskalo. Nolanahi ere, hortxe biltzen zutenez, hiru hilabete ta urtaro osorako iragarpena, atento eta erreparo xorrotxean ibili behar. Eta halaxe elkar animatu ere… halaxe hiru hilabetero, larunbat gaueko tertulia haietan, norgehiagoka berexiak beren arteko azierto meteorologikoetan…

Tenporak, bai! (2)

Haiek barreak eta haiek burlak, benetako tronpajotzeak, ermanotako batek, goiko salatik, Deia egunkariaren orrialdean honakoa topatu eta geure artera itzuliz, hantxe irakurri zigunean:

Euskalmet, se ha reafirmado en su postura de no realizar pron

Tenporak, bai!

Gure gosarittikiak, gehitxotan, tamalez, eguneroko kontu baino gehiago, eguneroko arazo erdi-politiko erdi-sozial horietan katramilatzen dira. Galantak azaltzen dira, eta entzuten, kopago eta gainerako diru-ateratzaile diren kontu eta arazo horiekin.

Baina, aste honetan, noski, koarta-tenporen bistadizoak ere, erreparatzera beartzen bainituen nire ermano finenak, eman digute zeresanik eta zer kontatu ta zer kantaturik.

Bihartik aurrera, nekatzen ez banaiz, botako ditut ateraldi bezainbat, atera-beharreko suertatu diren kontu batzutako batzuk, denak ez dago ateralditara ekartzerik eta

Kurtsoaldia abian

Gaurko egunak abiatzen zuen gure ikasturtea. Irailak 17, gure aita Frantziskok (Asiskoak) Alverna mendian Jesusen gurutzeko zauriak bizi-bizi jaso zitueneko eguna ospatzen baitugu frantziskotarrok.

Kurtsoaldirik ezin hasi orain: Arantzazuko Seminarioa itxi ta utzi genuela, 20 urte pasa badira ta. Nik, nire kurtsoaldi partikularrari lotzeko aprobetxatu nahi nuke, nire lantxoak eten luzetxoa eta nagialdi alferkeriazkoa (40 egunekoa) izan baitu; luzetxo, aukeran