Bidaia luzeak, soka motzean

(Berrian argitaratua, 2013/11/14an)

Anekdota moduan zabaldu zen albistea: duela ia zazpi urte nortasun agiri moduko bat jarri zioten hegaluze bati Hondarribian, eta Venezuelako kostaldean topatu dute orain. 6.370 kilometro. Inoiz ez dute hegaluze bat aurkitu markatu zuten tokitik horren urruti. Bitxikeriaz harago, Azti-Tecnaliaren ikerketa lana dago horren atzean. Batez ere 2001ean aisialdiko markatze kanpainak egiten hasi zirenetik, ehunka mila atuni jarri diote identifikazioa. Baina Bizkaiko golkoa puska txiki bat besterik ez da Ozeano Atlantiko osoan. Joan den astekoa bezalako albisteak ez dira egunero gertatzen.

«Marka hauei esker jakin dezakegu arrainak nondik norako migrazioa izan duen, hazkuntza, eta, aldi berean milaka arrain markatzen baditugu, heriotza tasa eta ugaritasuna ere bai», azaldu du Haritz Arrizabalaga Azti-Tecnaliako ikertzaileak. Kasu honetan, Hondarribian markatu zuten hegaluzeak urtebete eskas zuen, metro erdi luze zen eta bi kilo eta erdiko pisua zuen. Ia zazpi urte geroago Venezuelan agertu da, metro bat luze dela eta 21,8 kiloko pisua duela.

Atunen markatzea

Atun baten markatzea Azti-Tecnaliak antolatutako kanpaina batean. Milaka arrain markatzen dituzte urtero / Azti-Tecnalia

Continue reading

Erizaintza irauli zuen irudia

(Berrian argitaratua, 2013/11/07an)

Florence Nightingale (Florentzia, Italia, 1820-Londres, 1910) erizaintza modernoaren ama izan zen. Gaixoak gizatasunez zaintzeko neurriak hartu zituen, eta ospitaletako langileek eskuak behin eta berriz garbitu behar zituztela esan zuen, mikrobioek gaitzak eragin zitzaketela frogatuta ez zegoen garaian. Baina, ziurrenik, ez zuen lortu izango neurri horiek erietxe guztietara orokortzerik, estatistikarako ere trebezia aparta izan ez balu. Grafiko mota berri bat sortu zuen, infekzioek gerra ospitaleetan eragiten zuten triskantza irudikatzeko. Horri esker zabaldu zituzten begiak garai hartan osasun publikoan zeresana zutenek. Gaur, 19:30ean, Nightingaleri buruz hitzaldi bat izango da Bilboko Bidebarrietako Liburutegian.

Nightingale Italian jaio zen, baina sendia berehala itzuli zen sorterrira, Ingalaterrara. Familia aberatsekoa izaki, diru aldetik ez zuen eragozpenik izan heziketa sendoa jasotzeko; bai, ordea, emakumea zen aldetik. Aitak bezala, matematika oso atsegin zuen Florence Nightingale gazteak, eta gurasoen aurreiritzien aurka egin behar izan zuen gogor, hura irakatsiko zion tutoreren bat jar ziezaioten. Bai eta lortu ere. Hala esan du Arantza Urkaregi Matematikako doktoreak eta gaurko hizlarietako batek: «Garai hartako emakumeek filosofia, kultura eta halakoak ikasten zituzten bakarrik. Nightingalek hortik atera nahi zuen. Matematika ikasten hasi zen, eta haurrei irakatsi zien gero, baina erizaintza ikasteari ekin zion berehala. Garai hartan, zientziak ez zeuden horren bereizita; ez zen orain bezala».

Florence Nightingale, 1860ko irudi batean

Florence Nightingale, 1860ko irudi batean

Continue reading

Eklipsea bera baino ezohikoagoa

(Berrian argitaratua, 2013/10/31an)

Egun eguzkitsu bat, demagun, Afrikako sabanan. Eta bat-batean, ezustean, gaua: izarrak agertu dira zeruan, txoriek kantatzeari utzi diote, eta lehoiak ehizara doaz. Gaua da, baina ez luke izan behar. Eguzki eklipsea da.

«Hain da ikuskizun zirraragarria, harrapatu egiten du jende asko. Badaude eklipse ehiztariak, munduan zehar bidaiatzen dutenak horien bila», esan du Fernando Jauregi Iruñeko Planetarioko astrofisikariak. Maleta prestatzen ariko dira batzuk oraintxe, datorren igandean izango baita aurtengo azken eklipsea.

Eklipse hibridoa

Hasieran anular moduan agertuko bada ere, nagusiki eguzki eklipse osoa izango da igandean ikusiko dena / Elixabet Epelde

Continue reading

Giza eboluzioa berridazten

(Berrian argitaratua, 2013/10/24an)

Dmanisi Georgian dago, Armeniarekin mugan ia. Aurreko zibilizazioen arrastoak nabarmenak dira han, baina gutxienez XVIII. mendetik dago hutsik. Arkeologoak eta paleontologoak kontuan hartzen ez badira, behintzat. Izan ere, giza eboluzioaz orain arte bildutako datuen arabera, Eurasiako atea da Dmanisi. Afrikatik kanpo aurkitutako hominido arrasto zaharrenen (duela 1,8 milioi urte) etxea.

Han topatutako garezur ikusgarri batek Science aldizkariaren azala bete zuen gaur zortzi. 2005ean aurkitu zuten, baina Georgiako Museo Nazionaleko ikertzaileak hura aztertzen aritu dira azken zortzi urteotan, eta ondorio txundigarri batzuen berri eman zuten joan den astean argitaratutako artikuluan.

Homo habilis, Homo erectus, Homo rudolfensis… orain arte pentsatu izan da zenbait homo espezie aldi berean garatu zirela hasiera batean. Bada, ikertzaileok uste dute ezetz, Afrikan bizi izan ziren eta Eurasiara egokitu ziren askotariko hominidoak espezie bereko aldaerak zirela, desberdintasunak ez zirela bi espezietan bereizteko adinakoak. Hau da, denak Homo erectus zirela. Aditu asko ez datoz bat, ordea.

Continue reading

Jon Mattin Matxain: «Kultura zientifikoa ez da zientziaz jakitea: jarrera bat da»

(Berrian argitaratua, 2013/10/17an)

Irailaren 25ean #KulturaZientifikoa etiketak hartu zuen Twitterreko txiolari euskaldunen denbora lerroa. Zientzian eta zientziaren dibulgazioan diharduten zenbait lagunek martxan jarritako ekinaldia izan zen. Jon Mattin Matxain (Iruñea, 1975) EHUko kimikariari eta Nola ikasi kimika kuantikoa izutu gabe blogaren egileari otu zitzaion ideia, eta berehala topatu zituen bidelagunak. Zer hobetu badagoela uste du, baina, oro har, gustura dago emaitzarekin: 221 txiolarik erabili zuten proposatutako traola.

#KulturaZientifikoa etiketaren ekinaldiak bat egiten al du zure blogaren helburuekin?

Ez, Kultura Zientifikoa etiketarena gauza jakin bat izan zen. Maiatzaren bukaeran antzeko ekinaldi bat egin zuten gaztelaniaz, #FisicaCuantica etiketarekin, eta izugarrizko arrakasta izan zuen. Orduan, otu zitzaidan euskaraz ere horrelako zerbait egin genezakeela. Ideia sarean proposatu nuen, jendea erantzuten hasi zen eta #KulturaZientifikoa aukeratu genuen. Gai jakin bat izan beharrean gai orokor bat aukeratu genuen, ahalik eta jende gehien bateratzeko. Eta horrela batu ziren Elhuyar Fundazioa, unibertsitateko jendea, teknologia zentroak, Ikerbasque…

Jon Mattin Matxain, Kultura Zientifikoa ekimenaren sustatzailea

Jon Mattin Matxain, Kultura Zientifikoa ekimenaren sustatzailea

Continue reading