Anjel Lertxundi. Bretainia: hain hurbil, hain ezezagun
nabigazio barra Naoned lotura Gwened lotura An Alre lotura Kemper lotura Kastelin lotura Sant Malou lotura Mont Saint lotura Roazhon lotura
naoned
Txekhoven aholkua gogoan: oinetako on batzuk eta koaderno bat. Oroitzapen literario bi: Simenon eta Tintin. Verneren izena gastatzeko zorian. Europak debatea merezi izan zuenekoa. Zakilixut kaleotan balebil. Liburuen diru-usaina.
bretainiako atean, etxetik ez hain urruti
Inolako eragozpenik gabeko hegaldia izan dut Miarritzetik Lyon-era, baina Printze Txikiak bere asteroidetik lurrera txango egin zuenean baino komeria gehiago ibili ditut Lyongo Saint-Exupery aireportuan: hasieran, kontroleko polizia baten esku masajistek miatu naute; erdi galduta eta korrika txikian ibili naiz gero, denbora doia baitut Naoned-eko (Nantes) hegaldia hartzeko; Le Monde erostera gelditu naiz; bozgorailuetatik, azken abisua. Hegazkineratzeko mahaira iritsi naizenean, pour un peu! esan dit azafatak, buruari eraginez…

Ez dakit noiz konturatu nintzen lehendabiziko aldiz badela Bretainia Handiaz aparteko beste Bretainiarik (Breiz hitza —Bretainiaren deitura bretoia— ezagutzen ez nuen garaiaz ari naiz). Nolanahi ere, bi oroitzapen ditut horretaz, literarioak biak: Tintin komikietako Haddock kapitainaren «Brest-eko deabruak!» biraoari esker ikasi nuen non dagoen Brest, eta nerabezaroan irakurritako Simenonen Les demoiselles de Concarneau nobelari zor diot, seguru asko, Bretainiari buruzko lehen ezagutza. Simenonek Bretainian idatzi zuen nobela, Bretainian kokatu zuen istorioa ere. Eta Les demoseilles de Concarneau Maigret komisarioa jaio baino lehenagoko nobela bat baldin bada ere, hura idazten ari zela bururatu omen zitzaion Simenoni gero hain ospe handia izango zuen pertsonaia.

NAONEDEKO PORTUA
NAONEDEKO PORTUA: itsasoa hurbilago dago garai bateko kemena baino.
Bretainia, Simenon, komisario baten jaiotza… Aritz Gorrotxategiren Kearen truke nobelarekin entretenitzen ari naiz bidaia, eta bertan ageri den Elizalde ikertzaileak badu serie bateko pertsonaia izateko adina nortasun. Maigret bat. Carvalho bat. Beti urdaileko minez dabilena, banandua, aldian behin alaba txiki baten ardura hartu behar duena, frakasatua, kaustikoa; eta Maigreti pipatzea edo Carvalhori gastronomia nola, Elizalderi literatura gustatzen zaio. Elizaldek merezi luke segida, Carvalhok eta Maigretek ere merezi izan zuten bezala. Aldian behin, leihotik begiratzen dut. Zerua urdin, airea garbi. Hemen goitik soroek eta landek osatutako irudi ia geometrikoak ikusten dira. Kolorezko masak, okretik berde ilunera. «Koadro bat dirudi!» esateko gogoa, Felliniren E la nave va filmeko dama opera-kantari gantzatsu hark bezala…
ia oro verne
verneren irudia
VERNEREN begirada
iragarlea.
Ostatu hartu dudan hotelak Jules Verne du izena. Harrera-gelan, Verneren heriotzaren mendeurrena ospatzeko ekitaldiak iragartzen dituen paskin handi bat dago. Naoneden edozein bazterretan aurkituko duzu Verne izeneko taberna edo auto-eskolaren bat, hemen zernahik darama Verne izena. Nola diren kontuak: haren presentzia ohoretsuaren handia ikusi eta gero, nork pentsa dezake Vernek, editoreen kontratu zeken baten atzaparrek harrapaturik baitzegoen, idatzi eta idatzi pasatu zuela bizitza osoa?

Simenon eta Gorrotxategiren nobela; Saint-Exupery aireportua Lyonen; Fellini eta opera-kantaria; Verne ostatua Naoneden… Zoriak narama artista batengandik bestera, ala dena artearen talaiatik begiratu behar obsesiboa da loturok egitera naramana? Auskalo. Hirugarren argibide bat ere pasatu zait burutik: hegazkinetako billeteez eta hotelen erretserbez arduratu den Berriako Jonpa idazkaria balitz nire bidaiaren nondik norakoak ibilbide literario gisa antolatu dizkidana?

Kontuon kabutan, Ramon Etxezarretaren telefono-deia kontsultatxo bat egiteko, etxean uste baininduen. Naoneden nagoela esan diodanean, harritu/poztu egin zait, urtero etortzen omen da-eta hiri honetara, Donostiako Udaleko lanek hartaratuta. Zer bisitatu aholkatu dit eta baita non afal dezakedan ere merke eta ondo. Lagun batzuen telefonoak ere eman nahi zizkidan, tartean Naonedeko unibertsitatean euskarazko klaseak ematen dituen irakaslearena. Esku-zabaltasuna eskertu eta desenkusatu egin natzaio: oso denbora gutxi egingo dut Naoneden, bihar bertan Gwened-Vannes hirira joateko asmoa baitut. Hala ez balitz ere… Bai iaz Italian ibili nintzenean, bai aurten Bretainian atzera-aurrera ibiltzeko asmoa dudan honetan, nahiago dut kontakturik gabe jardun, neure kasa ibili, nire begi-belarriak izan antena eta albiste-iturri bakarrak. «Oinetako on batzuk eta oharrak hartzeko koaderno bat», ez omen da besterik behar erreportaje bat idazteko, hala zioen Txekhovek.

Kalera irten naiz. Jende gaztearen ugaritasunarena izan da nire lehendabiziko inpresioa. Nonahi, terrazak: eguraldi ezin hobea egiten baitu, gazte-jendez gainezka daude. Liburu-dendak ere asko dira, jende gaztea ikusten da liburuz betetako erakusleihoei begira edo barrengo apaletan miaka. Hiriak nabarmena du Bretainiako unibertsitate zaharraren eragina.

Bero egiten duen arren, haize-kirri atsegina dator sartaldetik. Hamasei kilometrotara dago itsasoa eta ia hogeigarren mendea arte Frantziako porturik eraginkorrena izan zen, hiria alderik alde zeharkatzen duen Loira ibaiari esker. Ibai ertzeko ontziek, asko eta asko turisten bazka bihurtu baitira, ez dute iradokitzen garai batean portuak merkatal gune gisa izan zuen garrantzia, joanak dira munduko hainbat porturekin —tartean Bilbokoarekin— harreman ekonomiko estua izan zuen iragan ekonomiko gozo baten sasoiak.

Badira hiru bat aste Frantziak Europako konstituzioari ezezkoa eman ziola, baina integrazioari buruzko erreferenduma gogorarazten dituzten kartelak ez dira guztiz desagertu hormetan. Antzeman da benetako debate bat izan dela gizartean. Hala ere, debatearen arrastoak ugariagoak dira liburu-dendetan kaleetan baino, baietzari eta ezetzari buruzko liburuek apal deigarrienetan segitzen baitute. Liburu-dendetako batean Europaren konbergentziaren aldeko eta kontrako hogeita hiru liburu —titulu— desberdin kontatu ditut. Izan zen eta oraindik izaten ari den debate interesgarriaren lekuko dira. Lyongo aireportuan erositako Le Monde-n ere Europari emandako ezetzari buruzkoak dira artikulu gehienak.

Espainian bezala, alafede!

katedralean
Place Royalaren inguruko kale estu bihurrietan barna ibili eta gero, katedral aldera abiatu naiz, bertako teilatuen gainetik eraikuntzaren orratz gotiko luzeak gidari ditudala. Etxe-tarte estuotan ez baitabil haize-kirririk, itzaletik itzalera nabil beroari ihes egiteko.

Katedraletik hurbil, fraide baberodun zahar erkindu bat ikusi dut nire bide berean. Txikitan ezagutu nituen baberodunek ematen zituzten masailekoak etorri zaizkit gogora. Zenbat ematen ote zituen agure honek? Masailekoa eman ote dio Europari ere?

Katedralaren aurrez aurre, txakurrentzat zerbitzuak eta gaiak eskaintzen dituen denda bat, Zakilixuti asko gustatuko litzaiokeen izen horietako batekin: Estheti chien. Denda ondoko atari txiki batean sartu da fraidea. Katedralean sartu naiz ni, eta bazter gehienak bertatik ikusteko moduko toki bat aukeraturik, aulki batean eseri naiz. Nekez ohitu zaizkit begiak erdi ilunpetara: eguzkiak arratsalde parteko bidaiaren erdia soilik egina duen arren, beirateek motel iragazten dute argia. Hamabi urte pasatu zituzten azkeneko gerrak hondatutako beirateen bostehun metro karratuak berritzen. Ederrak dira eta ondo integratuta daude beirate modernook eraikuntza gotiko deigarrian.

Bat-batean, oin-hotsak zoruan arrastaka. Fraide erkindua etorri zait gogora, baina emakume xahar bat pasatu da nire ondotik. Aitorleku batera hurbildurik, bertan belaunikatu eta bospasei minutu egin ditu konfesatzen. Zer konta diezaioke apaizari? Aitorlea neu banintz, gaztetan egin gabe utzi zituen hainbat bekaturen penitentzia jarriko niokeela otu zait. Handik gutxira, oinak arrastaka berriro, nire aurreko aulki batean belaunikatu eta aurpegia estali du esku zimurren artean. Emakumearen ezker aldean, Bretainia dukerriko Frantzisko IIgarrenaren hilobi ederra estilo flamigeroan. Abertzale bretoiek estimutan dute, bera izan baitzen Bretainiaren independentziari eutsi zion azken dukea.
katedrala irudia
KATEDRALA, edo bertan pasatutako denborak ez du neurririk.
goseak
Orain urte batzuk arte Naonedeko Burtsa egon zen eraikuntza eder noblean Fnac dago. Liburu-denda bat lehen burtsa izandakoan?, harrituko zen honezkero irakurleren bat. Ez da hain bitxia ere, globalizazioaren garaiotan hizkuntza hegemonikoen kultura eta dirua ondoen uztartzen asmatu duen ikurretako bat baita Fnac: Montpellierreko edo Lyongo Fnacen sartu izan banintz, Naoneden ikusitako liburu berberak topatuko nituen, kontu segurua da. Egia da Bretainiari eskainitako apal batzuk daudela Naonedeko honetan, baina regionaux (errejionalak) sailean, turismoari eskainitako gidekin-eta batera. Ez dut liburu bakar bat ere aurkitu bretoieraz edo bretoierari buruz edo bretoien literaturaren gainean. Fnac honetatik pasatzen denak nekez jakingo du frantsesaz gainera bretoiera eta galloa ere hitz egiten direla Bretainian. Izenak izana baldin badakar, izendatzen ez dena ez da existitzen.

Egun osoan ez dut bi hegazkinetan eman dizkidaten bi pintxo ziztrin beste deus jan eta goseak nago. Etxezarretak aholkatutako jatetxea itxita zegoen eta Le cours des Cinquante Otages kaleko jatetxe batean sartu naiz. Karta eman didatenean, dilema bati erantzun behar izan diot: ondo jan nahi badut, ardoari uko egin beharko diot; ardoa eskatzen badut, afariak apala beharko du izan. Goxoa zegoen Naonedetik oso hurbil egiten duten muscadet-a.

Sekulako gau-giro ederra egiten bazuen ere, afaldutakoan hoteleko bidea hartu dut bidaiaren nekea arintzearen premiak hartaratuta. Hormetako batean Plevin epaiketaren kontrako kartel txukun bat zuri-beltzean. Plevinen dinamita lapurtu omen zuten ETAkideei lagundu izana leporatzen dieten gazte bretoiei buruzkoa da paskina: Militante bretoiak epaitzen segitzen dute!.

Ez nago hain urruti etxetik.

andolinen argazki bat
Angel Lertxundi Andolin Eguzkitzarekin
ANDOLIN EGUZKITZAREKIN Berlindik Bretainiara txango.
Azkeneko aldiz Bretainian izan nintzenean erositako gida turistikoa zabaldu dudalarik datu batzuk ateratzeko, argazki bat erori zait orri artetik: Andolin Eguzkitzarekin nago Berlinen atera ziguten argazkian, ez naiz oroitzen zergatik gorde nuen gida honetan. Oroitzen dudana, Andolinek Miranderi zion miresmena: oso ondo ezagutzen zuen Mirandek Bretainiarekin zuen harremana; gustukoa zuen Miranderen eragin zeltikoaz mintzatzea; estimutan zuen Miranderen heterodoxiaren garbitasuna ere; eta, ororen gainetik, gogoko zuen haren poesia: «euskal hizkuntza poetikoaren iraultzailea» deitu zion Miranderi.

Kasualitateak nola diren: Mirandek Bretainiarekin zuen lotura izan dut bidaia honi ekiteko arrazoietako bat eta Eguzkitzak Miranderen poesiekin osatu zuen Orhoituz liburua ekarri dut Bretainiari buruzko gidarekin eta beste hainbat libururekin batera.

'Gloire aux héros'
Miarritzeko aireportura bidean, Donostiako zahar-etxe batetik pasatu naiz bertan dudan senide bat agurtzeko. Orain urte batzuk arte eskola frantses bat egon zen etxe berean dago zahar-etxea, Donostia inguruan frantsesak beste harrera bat zuen garaiko xarma du eraikuntzak.

Senidea lorategian zegoen. Paseotxo bat eman dugu. Lorategia inguratzen duen harrizko hormaren kontra, harrizko oilar bat eta bandera frantsesaren erliebea daude. Banderaren ezker-eskuin marmolezko plaka bana, lehen eta bigarren mundu gerratan hildako mugaren bi aldetako hainbat euskaldunen zerrendekin. Banderaren azpian, Gloire aux héros (Aintza heroiei) dioen inskripzioa. Horren antzeko asko ikusiko ditut egunotan, halaxe ikusi nituen iaz ere Italian ibili nintzenean.

gerrarako ezena ematen
GERRARAKO izena ematen: bretoi batek frantses baten laurdena balio du, ala?
Naziekin batu izana leporatu izan zaie Bretainiako nazionalista eskuindarrei eta horrek munizio asko eskaini badie ere nazionalismo bretoiaren aurkariei, saiatu beharra dago kontuak beren benetakotasunera ekartzen: Lehen Mundu Gerran hil ziren Frantziako estatuko lau hiritarretik hiru betroiak izan ziren. Ez zegoen gizonezkoren bat edo bi galdu ez zuen familia bretoirik. Oso minduta zauden bretoiak Frantziak berebiziko samina ekarri zielako, beren onberatasuna profitatu izana egozten zieten frantsesei. Ispilu horretan begiratu behar litzatekeela aholkatzen du hainbat historialarik: bigarren mundu gerra hasi zenean, nazionalista bretoi batzuek –ez guztiek— naziekin bat egin zuten, kontu jakina da, baina kontu jakin hori ulertzeko orduan ezin omen da ahaztu Lehendabiziko Mundu Gerratik zetorkien erresumina.

Edonola ere den, jakobinismo frantsesari ez zaio ahazten nazionalismo bretoiaren orrialde ilun hura, eta, aldian-aldian, legenda beltz hura bazkatzen du.