Anjel Lertxundi. Bretainia: hain hurbil, hain ezezagun
nabigazio barra Naoned lotura Gwened lotura An Alre lotura Kemper lotura Kastelin lotura Sant Malou lotura Mont Saint lotura Roazhon lotura
Mont Saint-Michel
Leihoan euri, atean animalia bat larrutzen ari. Olatuak datoz trostan, damutuko zaio ihes egin izana. Normandoen kontrako letania bukatu baino lehen, Kirk Douglas bikingoa harresietan. Ubarroi baten konpainia noblean.
Euria sarri-sarri: dagidan lo
Leiho irekitik argi abaildua eta euriaren hots sarri-sarria. Bretainian nagoenetik, lehendabiziko euria. Zerua guztiz estalia dago, ez du atertzeko itxurarik. Halako eguraldiarekin Saint-Michelera joatea desatsegina eta denbora galtzea litzatekeenez, ohean buelta erdia eman eta beranduago jaikitzea erabaki dut, Lizardik poema batean aipatzen zuen egoera berrituz: Atean euri-hotsa; haize-zotin luzeak. Agur. Dagidan lo.

Erdi lotan edo ametsetan, ez dakit nola, Dumastar bati —ez dakit aitari ala semeari— gaztetan irakurri nion istoriotxoa berritu dut. Preso batek ihes egin du Saint-Michel mendiko abadiaren azpiko ziegetatik. Kartzelariak, ihesaldiaz oharturik, alarma jo du. Polizia-burua agertu denean, kartzelariak, hasiberria baita, urduri: ‘Jauna! Erregearen etsairik amorratuenak ihes egin du!’. Polizia-buruak, ordea: ‘Lasai, damutuko zaio ihes egin izana’, eta horizontea seinalatu dio hasiberriari. Han urrutian itsasoak behar du, baina ez da ikusten. Saint-Michel mendiaren eta itsasoaren artean ikusten den bakarra, kilometro dezenteko luzera duen mortu zabala da. Eta mortuaren erdian, ihes egin berri duen presoa korrika eroan ari da. Halako batean, zerbait mugitzen hasi da horizontean. Ura ematen du, olatua ematen du, itsasoa ematen du. Gero eta handiago egiten ari da, gero eta presenteago. Olatua trosta bizian dator Saint-Michel alderantz. Presoa ere ohartu da arriskuaz eta, jiraturik, korrika bizian jarraitu du baina oraingoan alderantzizko bidean: Saint-Michel mendirantz, ziegarantz. Brastakoan, olatuak presoa harrapatu du… Polizia-buruak irribarre batez begiratu dio kartzelari hasiberriari: ‘Erregeak ez dik zertan kezkatu, madarikatu horrek ez ziok-eta lorik galaraziko’.

Carnac-eko menhirrek, mitologia zeltikoak, Broceliandeko basoak, pardons izeneko festek edo Asterixek, berdin dio, Bretainiara daramate zure irudimena. Baina tokiren batek Bretainia sinbolizatzen badu, hori Mont Saint-Michel da (edo le mont, besterik gabe), lautada izugarri baten erdian dagoen muinotxoan eraikitako monasterioa. Paradoxikoa da, Saint-Michel Normandian baitago, eta ez Bretainian. Paradoxikoa diot, mendez mende handia izan baita bi herrion arteko herra, garai bateko letanietan bretoiek honakoa sartzerainokoa izan ere: A furore normannorum, libera nos, Domine! (Normandoen haserretik, libra gaitzazu, Jauna!). Bikingo edo normandoengandik babesteko eraiki zituzten bretoiek Sant-Malouko harresiak, eta hona paradoxarik bitxiena (edo, nahiago bada, halabeharrak ekarritako kointzidentziarik handiena): bikingo edo normandoei buruzko pelikularik ederrena, Richard Fleischerren The Vikings filma, momentu dramatiko eta mugimendu eszenografiko paregabeen sinfonia, Sant-Malouko harresietan eta Sant-Malouren parez pare dagoen irlatxoko gotorlekuan errodatu zuten.
MONT SAINT-MICHEL gauez
MONT SAINT-MICHEL gauez, bretoia izan gabe sinbolorik bretoiena.
Endredoak barkatzen
Animalia bat larrutzen ari balira bezalako hots batek esnatu nau. Rass, rass, rass… Leihoan, lehentxeagoko argi abaildu eta euri sarri berak.

KIRK DOUGLAS eta Tony Curtis normandoak
KIRK DOUGLAS eta Tony Curtis normandoak, bretoien lurrean.
Buelta eman dut ohean, hoteletan beti izaten baitira kontrolatzen ez dituzun hotsak. Rass, rass, rass berriro. Hurbilago, ia zure gainean. Zer den ikusteko jaiki naiz, atea erdi zabaldu dut. Itxura oneko gizon lerden bat, lan-jantzian. Egun onak eman dizkit, kokolo batena iruditu zaidan irribarre batez. Auskalo zer nolako itxura ikusi didan berak niri. Koladun zinta bat eta xafla zorrotz bat ditu eskuan. Barkatzeko endredoa, barkatzeko esnatu izana. Ate-markoen eta zokaloen inguruak estaltzen ari da, nire gela dagoen korridorea tapizatu behar omen du-eta.

Jaiki, dutxatu eta gosaltzera jaitsi naiz. Harrera-gelan esan didatenez, eguerdirako atertuko omen du. Egunkaria irakurri eta gelara igo naiz berriro. Langilea hasita dago hormak tapizatzen zapi urdin-gris mehe batez. Behin gelan, koadernoan bildutako egunotako apunteak ordenatzen hasi naiz, liburu-orrien alboetan idatzitakoak biltzen, etxeratzen naizenean egin beharko dudan lana aurreratzen, euriak ez baitu bestetarakorik ematen.

Eta ezin naiz kexatu, Bretainia ezagutzen dutenen artean ez baitira asko izango hogeita hamar egun bertan egin (hogeita hamar dira, gutxi gorabehera, hona egindako bidaia desberdinetan Bretainian pasatu ditudan egunak), eta euria egun bakar batez ezagutu duena. Ez naiz, ez, hemengoek sarritan kontatzen duten txisteko udatiarra: udatiar bat, euritik ihesi, taberna batean sartu da eta bertan zurrut ari den bezero bretoiari galdetzen dio: ‘aizu, beti euria egiten al du hemen?’. Eta tabernako bezeroak erantzun: ‘sentitzen dut, jauna, baina ezin dizut erantzun, nik ez daukat hirurogei urte besterik’.

Txisteak txiste eta nolanahi ere den, nirea ez bezalako poza izango dute bretoiek: aspaldian ez du euririk egin eta egunkariak hasita zeuden 1976ko lehortea gogoratzen, orduko hartan sei hilabete pasatu baitziren euri-tantarik egin gabe. Esaerak dio bretoiek beldur handiagoa diotela egun bakar bateko uholdeari urtebeteko lehorteari baino, jardun nuen horretaz aurreragoko kronika batean, baina beldur gehiago izanagatik ere, euria naturalagotzat daukate.

Sant-Malou omen

Apunteak eta oharrak ordenatzeaz asperturik, leihotik begiratu dut. Euriak segitzen du, baina ez goizean bezain sarri. Frantsesek culotte de gendarme deitzen dioten ostartetxo horietako bat egiten ari da zeru grisean.

Xira jantzi eta, zeregin apartekorik ez dudanez, geltokira abiatu naiz, bihar Rennes-Roazhon-era eramango nauen trenerako billetearen bila. Bon-Secours hondartzaren gaineko malekoian, jendea paseoan. Dagoeneko ateri da. Neska batzuk, plexiglasezko gabardina gardenak jantzita. Garai bateko Zarautzen, bi euri-tanta egin orduko, Madrileko udatiarrek janzten zituzten plexiglasezko gabardinak. Plexiglasa berdin madrildarra egin izan dugu guk beti. Plexiglasezko gabardinarekin ikusi berri ditudan neskak paristarrak izango dira, logikak hala agintzen du.

Sant-Malou harresien  Hugo Pratt-en marrazki paregabea
Sant-malouko harresiak: iaz Venezian eta aurten Bretainian, Hugo Pratt-en marrazki paregabeak bidaide ditudala.
Atzo geltokitik ekarri ninduen bide bera egin ordez, hotelaren atzean dagoen barridean barrena abiatu naiz, hoteletik hurbil ikusi dudan tren-geltokiaren seinale bati jarraiki. Ez dabil ez udatiarrik, ez turistarik. Tailer mekanikoak, moilako biltegiak, edozein hiritakoak izan daitezkeen langile-etxe sailak. Sindikatu baten egoitza hemen; edadetuen zentro bat harantzago; etorkinek jaioterrira dirua bidaltzeko bulegotxoa, kebab saltzen duten denda baten ondoan; maileguzko liburu maiztuen dendatxo bat… Hamabiak pasatxo dira eta jende asko ikusten da kez beteriko tabernetan eguerdiko aperitiboa hartzen edo bazkari-legeko mokadutxoa jaten.

Harresi barneko Sant-Malou bostehun metrora dago. Bostehun metrora bakarrik? Gidetan agertzen dena baldin bada Sant-Malou, hotelaren eta geltokiaren arte dagoen auzoak beste zerbait behar du, ez Sant-Malou.

Ubarroi irakurlearena
Biharko billetea hartu, taberna txiki batean krepe bat jan kaina baten laguntzarekin, eta paseo luzea eman dut harresien kanpoko aldetik. Arratsalde aspergarri bat dut itxaropen, baina ez dit axolarik. Bretainiara etorri nintzenetik, ez dut aspertzeko astirik izan. Ibili, usaindu, ikusi, behatu, hausnartu, burua xelebrekeriaren batekin entretenitu, imajinatu. Eta deigarri egiten zaizunari erreparatu. Mugikor batez hizketan ari den gizon horri bezala. Bretoieraz ari da. Ez litzaidake hain deigarria gertatu behar, bretoiek aspaldi hartu baitzuten modernitatearen bidea beren xuxen partikularra eta guzti.

Ez, ez da hain deigarri, baina nondik begiratzen zaion, inon irakurriaz gogoratzen bainaiz ni. Hainbeste aldiz entzun eta gero bretoiak ez zuela ezertarako balio, iragan mende hasierako bretoiek frantsesez hitz egiten omen zuten telefonoz: pentsatzen zuten bretoia bezalako hizkuntza hezigabe bat ezin zitekeela pasa telefonoaren haritik. Badira bai gure estruktura mentalean pitzadura eta arraila eragiten dituzten mespretxuak, auto-estimua lokazten digutenak, geure buruak zigortzera eramaten gaituztenak…

Harresi barrura sartu, eta Libraire du Môlera joan naiz atzo bezala. Dendaria agurtu dut. «Bon soir, Monsieur Duquesnoy». Ezagutu egin nau eta berriketan hastekotan ginela, emakume bat sartu da aire familiar batez. Musu eman dio Monsieur Duquesnoyri. Liburuz gainezka dagoen idazmahai aldera eraman du dendariak emakumea. Gogotsu hasi dira hizketan. Chateaubriand-en hitz batzuekin gogoratu naiz: ‘Errespetatu egin behar dira behin bakarrik bizitzea merezi duten zirkunstantziak’.

Chateaubriand, Sant-Maloukoa baitzen, kasu egitera deliberaturik, kalera irten, harresietara joan, eta almena arteko bao batean eseri naiz. Hantxe egin dut irakurtzen ez dakit zenbat denbora. Begirada liburutik jaso dudanetako batean, bikote bat ikusi dut niri argazki bat ateratzen. Hain harrigarria ote da inor irakurtzen ikustea? Neskak zerbait seinalatu dit nire ezker aldean. Jiratu egin naiz. Ubarroi bat dago almenaren gainean, nigandik metro batera doi, ez dakit niri ala liburuari begira.

Beste argazki bat atera du bikoteak. Argazkia eskatzea bururatu zaidanerako, ez zegoen bikotearen arrastorik inguruetan.

lerro banatzailea
Gwen ha du

Euskal Herriaren eta Bretainiaren arteko antzen bila dabilenak aise bilatuko ditu: politikoak, historikoak kulturalak…

Demagun ikurrinaren eta Gwenn ha du bretoien banderaren arteko antza. Orain mende bat inguru sortuak dira biak (ikurrina, 1894an; bandera bretoia, hogeita hamar urte geroago). Sabino Aranak ingelesen bandera imitatu bazuen, Morvan Marchal-ek —bandera bretoiaren asmatzaileak— bandera estatubatuarra izan zuen inspirazio. Ikurrina debekatuta egon zen frankismo garaian, bandera bretoia bigarren mundu gerraren ondoren. Bi sinboloak nazionalistek sortuak badira ere, bi-biak dira gaur bi herrien bandera ofizial. Izango dira seguru asko bi banderen arteko antza gehiago, baina bakar bat ere ez segidan kontatzera noana bezain bitxia: ikurrina legeztatzeko bezperetan Kortabarria eta Iribar ikurrin bat zeramatela irten ziren Atotxa futbol zelaira: 1976 urtea zen. Hamar urte lehenago Roazhon-eko futbol taldeak Frantziako kopa irabazi zion Sedan taldeari eta garaipena ospatzeko, jokalari bretoiek argazki bat atera zuten Gwenn ha du erraldoi baten azpian Paris-Match aldizkariarentzat.

Kointzidentziak kointzidentzia, bandera bretoiak bederatzi barra ditu. Bost barra beltzek Bretainiaren iparraldeko bost lurraldeak sinbolizatzen dituzte. Lau zuriek, hegoaldeko lau lurraldeak. Banderaren goi partean ezker aldeko laukian dauden hirusta moduko mantxak, berriz, erbinude zuriaren estilizazioz sorturiko irudiak dira.

lerro banatzailea
Urxo xuri bretoia
Druida bat zenbakien sinbolismoa irakasten ari zaie haurrei. Zenbaki bat esan ahala, haren sinbolismoa errezitatzen du druidak, modu kateatu batean. Hamabi zenbakiraino iritsiko da druida (bretoientzat ere ez baitago hamahirurik) eta honela errezitatuko du lehendabiziko hamabi zenbakien sinbolismoa:

«Hamabi dira hilabeteak, hamabi zodiakoaren ikurrak. Hamaika dira apaiz gorenak. Hamar dira ontzi etsaiak. Bederatzi dira esku zuri txikiak. Zortzi dira haizeak. Zazpi dira eguzkiak. Sei dira mutiko hazi biziak. Bost dira munduko parteak. Lau dira errotarriak. Hiru dira munduko komarkak. Bi dira maskor baten aurrean uztartuko idiak. Bat da bat, horra heriotza, oinazearen aita».

Kristautasuna oso goiz iritsi zen Bretainiara. Milagarren urtea baino lehenagoko legenda zaharrek San Brandan Saint-Maloura iritsi eta bretoiak kristautzen hasi zenekoa kontatzen dute. Bretoien jatorrizko erlijio eskema tradizionalak baliatu zituen kristautasunak —besteak beste, druidaren kantua— Xgarren mendeko latinezko aldaerak erakusten duenez. Apaizak galdetzen du: ‘Dic mihi quid unus?’ (Esadazue zer den bat?) Eta umeek erantzuten diote: ‘Unus est Deus qui regnat in coelis’ (zeruetako jainkoa da bat). Eta euskaldunok —seguru asko latinezko bertsio horren bidetik— soka hori euskaratu genuen eta Errak bat, gure Jauna bera duk bat osatu. Antzeko soka horixe bera entzuna diot telebistan, baina sefardiez, emakume judu bati.

Azkuek dioenez, gure Urzo xuria, errazu kantak ere jatorri bretoia du eta Mozart-ek berak ere, melodia hori komentatu baitzuen bere obra batean, bretoitzat jotzen zuen.

Euskalerrian badira herri baten izena eta bertakoen ezaugarriren bat uztarturik osatutako letaniak: ‘pantalon handi, Angeluko; ofiziale eder, Amorotzeko; saltsa jale, Ainhoako…’. Bretainian ere ugariak dira herri izenekin jokatutako letaniak: Kastel, Santel; Kemper, ar gaer; Oriant, ar goant (Kastel, santua; Kemper, ederra; Oriant, xarmanta). Bilatu ditudan zerrenden artean, herrien eta herrietako erretoreen arteko lotura eginez osatutakoa egiten zait interesgarriena: Personn Fors a zo biniouer, personn Santez-Ana a zo danzer, personn Fouenant a zo mombarder (Fors-eko erretore, gaita-jole. Santez-Anako, dantzari; Fouenant-eko, bonbarda-jole…). Denetarik dago erretoreen zerrendan, musikari eta dantzariez gainera: igerilaria, suhiltzailea, barrikagilea, traperoa, eskalapoigilea; krepegilea; borrokalaria (bretoiek borroka-modu bereizi bat dute); fanfarroia; motxailea…

Beste garai batzuetako antzak. Oraingoek, aldiz, erlijoaren ordez, politika dute arrago.