<![CDATA[Ainhoa Larretxea Agirre | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Fri, 18 Jan 2019 12:48:39 +0100 hourly 1 <![CDATA[Ainhoa Larretxea Agirre | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Kutsadura murrizteko asmoz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1916/038/001/2019-01-08/kutsadura_murrizteko_asmoz.htm Tue, 08 Jan 2019 00:00:00 +0100 Ainhoa Larretxea Agirre https://www.berria.eus/paperekoa/1916/038/001/2019-01-08/kutsadura_murrizteko_asmoz.htm
Europak erabateko debekua ezarriko dien objektuen artean daude erabilera bakarreko lastotxoak, plastikozko mahai tresnak eta platerak eta kotoi txotxak; baita poliestireno hedatuz sortutako ontziak ere. Erabilera bakarreko objektuak dira denak, baina behin erabilita degradatzeko 500 urte baino gehiago behar dituztenak. Debekua, beranduenez, 2021ean sartuko da indarrean. Beraz, Europako estatuek bi urteko epea izango dute Europako legearekin bat egiteko.

Debekuaz eta murrizketaz harago, ordea, bertzelako neurriak ere hartu ditu Europako Batasunak. Lehen aldiz, plastikozko produktu horien fabrikatzaileak natur guneetako garbiketak ordaintzera zigortuko ditu. 2025. urterako, plastikozko botilen %90 birziklatu behartuko dituzte, eta, 2030. urtean, ekoizten den plastikozko botila bakoitzean, %30 birziklatutako plastikoa izan beharko da.

Aurreko neurri horiez gain, plastikozko produktu batzuetan plastikoz eginda daudela adierazi beharko da, baita horrek ingurumenean dakartzan kalteak ere, eta nola birziklatu ere zehaztu beharko da. Neurri hori ezarriko zaie, bertzeak bertze, paper zati bustiei eta iragazkia duten zigarretei. Europako Batasunak hartu dituen neurriez gain, estatu bakoitzak plastikoarentzako neurri murriztaile gehiago hartzeko eskubidea ere izango du hemendik aitzinera.

Europako Batasunak kaleratutako datuen arabera, itsasoan dagoen zaborraren %80 inguru da plastikoa. Arazoa ez da Europakoa bakarrik, mundu osoko auzia ere bada. 1950. urtean hasi zen munduan plastikoaren gorakada. Urte hartan, 1,7 miloi tona plastiko ekoitzi ziren mundu guztian. Urtez urte kantitate hori handituz joan da. 2016. urtean, 66 urte geroago, 335 miloi tona ekoitzi ziren munduan. Europak debekatu asmo dituen produktuak dira egun hondartzetan aurkitzen diren hamar produktu ohikoenetakoak.

Ekoizten den plastiko kantitate handiaz gain, arazo nagusia da plastiko horietako anitz ailegatzen direla itsasora. Europako Batzordearen arabera, plastikoen %30 bakarrik birziklatzen dira, eta birziklatzen ez diren plastikoen ehuneko handi batek bukatzen dute ozeanoan. Horren ondorio dira azken urteetan sortu diren plastiko irlak. Ozeano Barean dagoen plastikozko irla handia da, beharbada, ezagunena, baina ez bakarra.

Ozeano Bareaz harago, bertze itsaso guztietan daude horrelako plastiko multzo erraldoiak. Plastikoak, kutsakorrak izateaz gain, hagitz arriskutsuak dira itsasoko faunarentzat, plastiko horiek jatean kalte larriak eragiten dizkietelako osasunean. Euskal Herrian, urriko hirugarren astean ezagun egin ziren Oier Bartolome surflariak Zumaia eta Deba arteko flyschean grabatutako irudiak. Babestutako biotopoa plastikoz beteta ageri zen irudietan.

Aspalditik zetorren kezka

Maiatzean zabaldu zen Europak plastikoaren inbasioaren aurka neurriak hartuko zituela. Neurri horiek, ordea, ez dira onartu 2018ko abenduaren 18ra arte. Ez da plastikoaren aurka hartu den lehen erabakia, eta ez da, ziur aski, azkena izango, baina garrantzitsua da, orain artean ez bezala Europako Batasun osoari eragingo baitio. Plastikoa arautzeko orain arte hartu diren erabakiak estatu bakoitzak hartu ditu bere aldetik; neurri berriak, ordea, Europako Batasun guztian izango du eragina.

Lege berriak ez du ezustean hartu Zubelzu enpresako kudeatzaile Jon Calvo. Plastikozko produktuak banatzeaz arduratzen da Zubelzu, Iruran (Gipuzkoa) dagoen enpresan. Calvok espero zuen erabakia izan da Europak hartutakoa: «Espero genuen neurria izan da. Denbora asko daramagu entzuten horrelako legeren bat sartuko zela». Calvok, hala ere, uste du plastikozko produktu horiek debekatu ondoren bertze material batzuetako produktuak sortuko direla, paperezkoak edo zuntz begetalezkoak erraterako, eta denborarekin egokituz joan beharko dutela.

Greenpeace gobernuz kanpoko erakundeak ere espero zuen erabakia. Lege berria aitzinera atera dadin presioa egiten aritu den elkarteetako bat izan da Greenpeace. Alba Garcia Greenpeaceko plastikoen kanpainako arduradunak pozarren jaso du Europak ezarritako debekua: «Pauso hagitz garrantzitsua iruditzen zaigu, lehen aldia delako plastikoa debekatzeko eta murrizteko neurriak hartzen direla modu hain zabalean». Debekuarekin pozarren dauden arren, Garciak uste du beharrezkoa dela pauso bat aitzinera egin eta anbizio handiagoa izatea.

Legeak ezarritako debekuak estatu guztietan modu berean eragingo duen arren, lege berrian ez dute murrizketarako kantitate zehatzik erabaki. Murrizketaren zenbatekoa, beraz, estatu bakoitzaren anbizioaren araberakoa izango da. Garciaren arabera, estatu bakoitzak «murrizketa esanguratsua» iruditzen zaion kantitatea zehaztuko du, eta, beraz, baliteke Europako estatu batetik bertzera aldaketa nabarmenak izatea. Horregatik eskatu du anbizio handiagoa Greenpeaceko kideak.

Bi urteko epean sartuko da legea indarrean. Debekatutako produktuak sortzen dituzten enpresek, beraz, bi urteko epea izango dute ekoizpena moldatzeko. Calvok kontatu duenez, ekoizleentzat kolpe gogorra izan da lege berria. Albistea zabaldu denetik, enpresa sortzaile asko azkar mugitzen ari direla ikusi du Calvok; produktuak egiteko bertze material batzuk bilatzen ari direla kontatu du. Produktuak egiteko lehengaia aldatzeaz gain, kasu askotan makinak ere aldatu beharko dituzte enpresek.

Orain arte plastikozko produktu izan direnak bertze material batzuekin egindako produktuak izango dira 2021ean. Zubelzu enpresako kudeatzailearen arabera, bizimodua aldatu da, eta horren ondorioa da plastikozko produktu gehiago kontsumitzea. Kafearen adibidea jarri du. Orain dela urte batzuk kafea tabernan edaten zela kontatu du; orain, ordea, jende askok kafea eramateko ohitura du: «Horrelako gauzek sortu dute behar hori».

«Produktua aldatzea baino garrantzitsuagoa da ditugun ohiturak aldatzea, eta hori ez da hain erraza». Gakoa kontsumo arduratsuan dago, Calvoren ustez: «Jendeari nola kontsumitu erakutsi behar zaio, onartu behar dugu plastikozko ontzi gehiegi erabiltzen ari garela, eta gure kontsumitzeko modu hori ahal den heinean zuzendu behar dugu».

Kontsumitzeko moduak zuzentzeaz mintzo da Calvo; hala ere, argi du anitzetan hori ez dagoela kontsumitzaileen esku, produktu anitz plastikoz beteta iristen direlako kontsumitzaileengana. Iritzi berekoa da Garcia. Uste du herritarrek produktu plastikodunak erosten dituztela, anitzetan bertze aukerarik egoten ez delako. Horregatik, garrantzitsua iruditzen zaio ekoizleengan ere fokua ezartzea.

Garrantzitsuena, finean, urtero itsasora iristen den plastiko kopurua gutxitzea da, Garciaren arabera; eta, horretarako, produkziora jotzea ezinbestzekoa iruditzen zaio. Greenpeaceko kidearen arabera, askoz errazagoa da urtero itsasora botatzen diren produktuak gutxitzea, itsasoan dauden plastikoak biltzea baino. Bilketa, anitzetan, hagitz zaila izaten da, denborarekin plastiko horiek hautsiz joaten direlako: «Itsasoa oso zabala da, eta bertan dauden plastikoak hautsiz joaten dira, mikroplastiko bihurtuz. Oso zaila da gero horiek itsasotik ateratzea», kontatu du Garciak. Negua jarri du adibidetzat: nabarmendu du hondartzetan garbiketa sistemarik ez dagoenez inguruak plastikoz beteta daudela. Udan, aldiz, hondartza gehienetan garbiketa zerbitzuak ibiltzen dira zaborra kentzen, eta zailagoa da itsasoko benetako egoeraz jabetzea.

Plastikoaren debekuaz gain, bertzelako neurriak ere ezarriko ditu lege berriak; tartean, enpresa sortzaileak naturari eragindako kalteak ordaintzera zigortuko ditu. Neurri hori ere eszeptiko hartu dute Greenpeacen. Hasieratik zigor horiek aplikatzeko eskatzen aritu badira ere, Europak ezarritako neurriak bigunegiak dira, Greenpeaceren arabera: «Azkenean, enpresek tasa bidez kalteak bakarrik ordaindu beharko dituzte, ez dute bertzelako erantzukizunik izango». Garciak azpimarratu du enpresek konpromiso gehiago hartu beharko lituzketela.

Europako Parlamentuak urteko lehen hiruhilekoan berretsiko du erabakia, eta, ondotik, 2021 hasieran hasiko dira aplikatzen legea. Erabilera bakarreko plastikozko produktuak desagertuko diren arren, zalantzarik ez da bertzelako produktuekin sortutako materialak iritsiko direla merkatura. Gizartearen zati handi batek bide luzea du egiteko plastikorik gabe bizitzen ikasteko.]]>
<![CDATA[«Barrura begira egoteko emozioak sortzen ditu neguak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-01-04/barrura_begira_egoteko_emozioak_sortzen_ditu_neguak.htm Fri, 04 Jan 2019 00:00:00 +0100 Ainhoa Larretxea Agirre https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-01-04/barrura_begira_egoteko_emozioak_sortzen_ditu_neguak.htm Tökkö ikus-entzunezko instalazio interaktiboa dago. Bestelako Argiak jaialdiaren harira ezarri dute, eta urtarrilaren 7a bitarte egonen da. David Ballano (Iruñea, 1981) Concenciarte proiektuko zuzendari artistikoa eta Fermin Izko soinu eta argi teknikaria (Iruñea, 1987) dira guneko arduradunak.

Nola deskribatuko zenukete Tökkö?

DAVID BALLANO: Tökkö ikus-entzunezko instalazio interaktibo bat da, parte hartzen duen jendeak aldaketak eragiten ditu bertan ibilitakoan. Aldaketa horiek argietan eta soinuetan antzematen dira. Elementu interaktiboak zapaltzean, argia eta soinua aldatuz joaten dira.

FERMIN IZKO: Tökkö-ren barruan, nire lana parkearen inguruak testuinguruan kokatzea izan da. Nik bi lan ditut: sarrera bakoitzean, argi instalazio bat eta zuhaitzetako argi instalazioak. Gainera, Tökkö aukera bat izan da profesionalki normalean egiten ez dudan lan bat egiteko.

Finlandierazko hitza da Tökkö. Zergatik izen hori?

D. B.: Neguari buruzko sorkuntza bat da. Finlandieraz, 40 hitz dituzte elurraren egoera ezberdinak izendatzeko, nahiz eta gaur egun ez dituzten erabiltzen. Tökkö-k elur maluta baten forma duenez, erabaki genuen finlandierazko hitz horietako batekin izendatzea.

Zer ematen dio iluntasunak Tökkö-ri?

F. I.: Beharrezkoa da. Argiari buruz hitz egiterakoan, argi dago iluntasuna beharrezkoa dela. Efektu asko galtzen dira iluntasunik gabe.

Ibilbide bat osatzen dute parte hartzaileek, sortutako bideak beti dira ezberdinak?

D. B.: Ibilbidea beti ezberdina da. Elur maluta baten forma duenez, hiru leku ezberdinetatik sar zaitezke. Tökkö-k bertze bi puntu gehiago ere baditu, baina horiek zuhaitzetan amaitzen dira, eta horietatik ezin da sartu. Instalazioan jendeak egindako ibilbide bakoitza ezberdina da.

Argiaz gain, soinua ere badu; nola uztartzen dira biak?

F. I.: Nire zatian, ez dago soinurik. Tökkö da protagonista, eta, berak baduenez bere soinua eta bere filosofian badagoenez, ez genuen beharrezkotzat jo bertzeak ere soinua izatea.

D. B.: Tökkö-ren kasuan, Javier Etxeberriaren estudioan makina analogikoekin testura ezberdinak sortu genituen, neguko soinuak sortzeko. Tartean, Artikoan egondako jendeak grabatutako grabazio batzuk ere sartu genituen. Horiekin, konposizio bat sortu zen. Jendearen pausoen ibilbideek iparraldeko neguaren antza duen klima sortzen dute.

Negua da Tökkö-ren oinarria. Zer da negua zuretzat?

D. B.: Emozionalki, nolakotasun berezi bat du, melankolia eta magia kutsu bat. Neguak barrura begira egoteko emozioak sortzen ditu. Uda euforia handiko garaia den gisan, negua intimoagoa da. Egunak laburragoak dira, eta energia gorde behar dugu.

Eta zer inspiratzen dizue?

F. I.: Sorkuntza aldetik koloreak erabakitzeko orduan, neguak anitz eman digu. Hotzaren sentsazioa bilatzen ibili gara etengabean; nire kasuan, hori argiaren bidez egin dut.

D. B.: Neguak inspiratzen didan guztia jaso dut Tökkö-ren bidez.

Nolako harrera jaso du?

D. B.: Harrera ezin hobea izan du, artistak zein Kultura saila harrituta gaude. Hagitz kontent gaude, Ziudadela Gabonetan elkargune bihurtu delako. Albiste pozgarria da horrelako jaialdi bat handituz joatea. Urtez urte handituz goaz, eta hori ikaragarria da.

F. I.: Harrera hagitz ona izan du. Jendea ez dago bakarrik Tökkö-n, sarreretan ere bildu da. Bi sarrerek dute puntu interaktibo bat, eta jendea badabil horietan argazkiak ateratzen eta jolasten.]]>
<![CDATA[Zinema iraunkor bihurtzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/034/001/2018-12-22/zinema_iraunkor_bihurtzeko.htm Sat, 22 Dec 2018 00:00:00 +0100 Ainhoa Larretxea Agirre https://www.berria.eus/paperekoa/1872/034/001/2018-12-22/zinema_iraunkor_bihurtzeko.htm
18:30ean hasiko da, eta lau geldialdi izango ditu zinema bidaiak. Geldialdi bakoitzean, bideo lan bat proiektatuko dute, eta bertan izango dira sortzaileak. Ikasleek lan antzekoak egiteko joera dute, Alegriaren ustez, baina filmen artean aniztasuna egon dadin saiatu da programaren sustatzailea. Beraz, bidea egiten duenak elkarren artean hagitz ezberdinak diren lau lan ikusiko ditu. Zinema zuzendariaren hitzetan, jaialdiaren helburua pelikulak kalean ematea da, eta, beraz, ez dira ulertzeko zailak izango.

Omenaldi batekin hasiko da zinema bidaia. Arga ostatuari omenaldia egin dio proiektatuko duten lehen pelikulak: Negu hurbila. Auzoan ezaguna da Arga, eta ixtera doaz. Tabernaren kanpoaldean bertan proiektatuko da filma, koltxoi zuri batean. Arga ostatua ezaguna da modu tradizionalean egiten dituzten artzain apurrengatik, eta horien istorioa jaso dute iruditan.

«Taberna itxiko dute, eta auzoa triste dago. Omenaldi bat egitea ideia polita iruditu zitzaigun». Oihane Garzia lanaren egileetako baten hitzak dira. Bideogintzan lehenbiziko aldia dute bai berak eta bai taldekideek, baina egindako lanarekin hagitz gustura azaldu da gaztea. Ostatuan hagitz ongi hartu dituztela nabarmendu du, eta egileak zein jabeak oso kontent daudela kontatu. Aukerarik izatekotan, ez du zalantzarik egin: berriz ere parte hartuko luke horrelako proiekturen batean.

Lehen ikus-entzunezkoaren ondotik, Gaseko eskorten pareko bizilagunen aparkalekura eginen dute jauzi ikusleek. Bigarren lana bertan proiektatuko dute, 19:00etan, Zorte Urdina izenekoa. Bigarren sorkuntza lana ere modu berezian erakutsiko dute, kamioi zuri bat erabiliko baitute irudiak erakusteko. Unai Erro eta Oihan Felipe dira bigarren sorkuntza egin duten gazteetako bi. Bortz minutuko lana egiteko ordubete inguru behar izan dutela kontatu dute bi gazteek: «Ikastaroan grabatzeko gako batzuk eman dizkigute, eta kalera grabatzera ateratzean otu zaigu bidaia bat grabatzearen ideia», azaldu dute biek. Gaur iluntzeko estreinaldia dela eta, lasai antzean daude biak. Irri artean, Errok kontatu du ez diola inori eman gaurko proiekzioaren berri.

Arraun elkartea izango da hurrengo geltokia. Bertan proiektatuko dute eguneko hirugarren filma: Hotzaren atarian. Miren Verdugo eta Ilargi Legarra gazteak dira filma egin duen taldeko kideetako batzuk. Udazkenari buruzko film bat egin dute, eta hagitz pozik gelditu dira lortutako emaitzarekin. Udazkenari buruzko filma naturarekin hertsiki lotutako bi elementuren gainean erakutsiko dute: hasiera enbor batzuetan, eta, bukaera, berriz, lurrera eroritako hostoetan.

Egindako filmaz harago, bi gazteak bereziki pozik daude ikastaroan ikasi duten guztiarekin: «Orain, zinema ikusten, gauzak hobeto ulertzen ditugu». Lagunartean, sormena lantzen gustura ibili dira bi gazteak bertze taldekideekin batera.

Ibilbidea bukatzeko, Plazaolako tunelean aurkeztuko dute azkeneko sormen lana, 20:00etan: Zaldiaren ametsa. Denetan lanik luzeena da hori. Zaldi baten ametsa kontatzen du filmak, eta, horretarako, teknika ezberdinak erabili dituzte sortzaile gazteek. Alegriak emandako hasierako ideiatik otu zitzaien zaldia grabatzeaz gain, marraztu ere egin zezaketela. Azkenean, bideo lan esperimentala egin dute artxiboko irudien, marrazkien eta taldean grabatutako irudien bitartez. Joanes Odriz eta Urko Zabala dira egileetako bi, eta biziki pozik agertu dira lortutako emaitzekin. Odrizek ,gainera, tunelean proiektatzeko ardura du: «Pixka bat urduri nago filma tunelean proiektatu behar dudalako».

Ikasleen lanaz harago

Zinema ikastaroak amaiera borobila izango du gaur arratsaldean, edozein zinema jaialditan bezala, beren lana aurkeztuko baitute gazteek. Alegriak nabarmendu du gazteentzat sorpresa izan zela jende aurrean erakutsiko zutela jakitea: «Hasieran erran nien erreala zela, egindakoa jaialdi batean erakutsiko zela. Ikasleek ez zuten sinisten, klaseko ariketa bat zela uste zuten».

Plano motak, grabatzeko moduak, edizioa... Zinemaren ohiko lengoaiaz gain, bertzelako balio etikoak ere zinemaren bidez erakuts daitezkeela frogatu du tailerrak. Taldean sortu eta denen artean hartu behar izan dituzte produkzioaren inguruko erabakiak. Edizioan, Alegriak lagundu badie ere, grabaketak ikasleek bakarrik egin dituzte. Finean, zinemaren inguruko ezagutzaz gain, bertzelakoak ere batzen direla uste du Alegriak:«Zinema tailerra da, baina, denetik irakasten da. Jende aurrean solastatzen, talde lanean... Gauza anitz daude tartean».

Biurdana institutuaz gain, Julio Caro Baroja ikastetxeak ere egin du zinema tailerra, eta bertako ikasleen lanak abenduaren 29an erakutsiko dituzte Iruñeko Sanduzelai auzoko kaleetan. Ikasleen lanaz harago, Bestelako Argiak jaialdiak zenbait sormen lantegi eta ikus-entzunezko erakutsiko ditu. Bideoartearen III. Erakustaldia izango da Iruñeko zenbait txokotan. Horretaz gainera, Ziudadelan ikus-entzunezko instalazio interaktiboa, antzerkia eta arte lantegiak izango dira. Abenduaren 21ean hasi eta urtarrilaren 7ra bitarte, bideo sorkuntza eta ikus-entzunezko artea Iruñeko zenbait txokotan izango dira.]]>
<![CDATA[Gogoetatik abiatuta, konpromisoen bila]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2236/011/001/2018-12-15/gogoetatik_abiatuta_konpromisoen_bila.htm Sat, 15 Dec 2018 00:00:00 +0100 Ainhoa Larretxea Agirre https://www.berria.eus/paperekoa/2236/011/001/2018-12-15/gogoetatik_abiatuta_konpromisoen_bila.htm
Joan den ikasturtean hasi ziren Mondragon Unibertsitateko adituak ikastetxearekin batera elkarlanean. Sortzen elkarteko kidea da Uharteko ikastetxea, eta elkartearen eskutik heldu zen Mondragon Unibertsitatea proiektura. Perezen lantaldea, bereziki, irakasleen prestakuntzaz arduratzen da, lan eremu pedagogikoekin lotutako prestakuntzetan. Eskola berezia da Virgen Blanca, hiru hezkuntza eredu eskaintzen ditu -A, D eta G- eta 70 profesionaletik gorako klaustroa du. Proiektua aitzinera eramateko talde eragile bat sortu dute, eta eredu guztietako hamasei irakasle ere hartu dituzte.Irakasle horien gogoetetatik abiatu dute prozesua. Perezek nabarmendu du beti egoera errealetatik hasita egiten dituztela horrelako prozesuak: «Ikastetxeko egoeraren argazki bat egiten dugu». Uharteko kasuan, argazki hori lortzeko irakasleek hizkuntza ohituren inguruan eguneroko bat egin dute. Bertan, haien hizkuntza praktikei buruz idazteko eskatu diete, eta, horiek aztertuz, nork bere jarreren inguruan gogoeta eginez ekin diote bideari. Lehen diagnostikoa eginda, fase teorikoan daude egun: «Hasierako gogoeta elikatzen ari gara fase teorikoan, erronkari erantzungo dion plana eraikitzen».

Proiektua iaz hasi bazen ere, oraindik hastapenetan daude; izan ere, aurreikusita dago hiru urte ingurukoa izatea. Prozesuan zehar Perezen lantaldeak tresnak ematea du helburu, ikastetxeko komunitateak gogoeta bultzatzeko. Barne prozesu bat izango da, eta prozesuaren amaieran eskola bera «ahalduntzea» lortu nahi dute. Talde txiki batek abiatu badu ere, eskolan harrera ona jaso du, eta bidean irakasle gehiago ere batzea espero dute.

Hiru hezkuntza eredu daude egun Uharteko eskolan. Proiektuaren bidez, eredu horien artean zubiak eraiki nahiko lituzke Perezek: «Hizkuntza proiektuak hizkuntza ereduen artean zubiak eraikitzeko balio izatea espero dugu». Lehen esperientzia hau burututa, prozesua aztertuko dute datozenetan ere laguntzeko.]]>
<![CDATA[Zonifikazioari buruz ohartaraziko dituzte Europako behatzaileak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/008/001/2018-12-06/zonifikazioari_buruz_ohartaraziko_dituzte_europako_behatzaileak.htm Thu, 06 Dec 2018 00:00:00 +0100 Ainhoa Larretxea Agirre https://www.berria.eus/paperekoa/1879/008/001/2018-12-06/zonifikazioari_buruz_ohartaraziko_dituzte_europako_behatzaileak.htm
Kontseiluko eta Behatokiko arduradunek agerraldia egin zuten atzo Iruñean, adituekin egingo duten bileraren berri emateko. Euskal Herriari dagokionez, Iruñean egingo dute geldialdia adituek. Bilbaok iragarri duenez, adituei eskatuko die agintariek eman dezatela «informazio zehatza» ituna betetzeko konpromisoei buruz. Horrez gain, Hizkuntza Eskubideak Bermatzeko Protokoloa baliatzeko eskatuko die.

Euskararen ofizialtasuna bermatzeko eskatu dio Kontseiluko idazkari nagusiak Espainiako Gobernuari. Ohartarazi du Espainiaren agintepeko administrazioan gaztelania soilik baliatzen dutela, eta lan deialdietan «iruzur» egiten dutela erkidegoetako hizkuntza ofizialak kontuan ez hartzeko. «Iruzur» horren frogak emango dizkiete adituei. «Estatuari kargu hartu behar zaio. Ez badu Europako ituna betetzen, ezin du gezurrik esan».

Justiziaren arloko hutsuneez ere arituko dira adituekin. Bilbaok gogora ekarri du Europako Kontseiluak askotan eskatu diola Espainiari Botere Judizialaren Legea aldatzeko —ezartzen du gaztelania dela justizia arloko hizkuntza—. «Baina ez du aldatu».

Administrazioko langileak

Hego Euskal Herriko egoera zehatzaz ere ohartaraziko diete adituei, Garbiñe Petriati Behatokiko zuzendariak azaldu duenez. Nafarroan langile euskaldunen aurka hartutako neurriak salatuko dituzte: «Ateak itxi zaizkie Nafarroako administrazioan euskara jakiteagatik lanpostua lortu duten langileei». Ezin dute jo erdarazko postuetara. Gainera, berretsi dute euskara eskakizuna oso postu gutxik dutela; osasun arloa aipatuko diete bereziki. «Gaur egun ditugun baldintzak ez dira nahikoak herritarren hizkuntza eskubideak betetzeko». Gaineratu dute administraziotik harago ez dela neurririk hartu Europako Ituneko konpromisoak betetzeko.

Nafarroaren kasuan, euskara ofiziala den eremuan soilik eragiten du itunak. Kontseiluak eta Behatokiak adituei ohartaraziko diete, hala ere, ituna benetan bete dadin ezinbestekoa dela zonifikazioa amaitzea eta administrazioaren esparruan urratsak egitea.

Arabari, Bizkaiari eta Gipuzkoari dagokienez, bereziki bi hutsune aipatuko dituzte: osasun arloa eta Ertzaintza. Horiekin batera, ohartaraziko diete administrazioko langileen %54k oraindik ez dutela egiaztatu dagokien hizkuntza eskakizuna. Gainera, Nafarroan bezala, hiru herrialde horietan ere neurri «zehatzak» eskatuko dituzte euskararen erabilerari dagokionez. Zehazki, kontsumitzaileen hizkuntza eskubideak bermatzeko erabakiak galdegingo dituzte adituen aurrean.

Europako adituek, egoera bertatik bertara aztertu ondotik, txosten bat prestatuko dute gomendioekin, eta Europako Kontseiluko Ministroen Batzordera bidaliko dute. Horretan oinarrituta, Ministroen Batzordeak sei-zazpi gomendioko txosten bat egingo du Espainiarentzat. Bilbaok espero du azken gomendio sorta martxorako izatea.]]>
<![CDATA[Bazter utzitakoen historia, argitara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1880/038/001/2018-12-05/bazter_utzitakoen_historia_argitara.htm Wed, 05 Dec 2018 00:00:00 +0100 Ainhoa Larretxea Agirre https://www.berria.eus/paperekoa/1880/038/001/2018-12-05/bazter_utzitakoen_historia_argitara.htm
Estigma horiei aurre egiteko eta agoten inguruan egia azaleratzeko, El orgullo de ser agote (Agote izatearen harrotasuna) liburua argitaratu berri du, Josu Legarreta filosofoarekin batera. Bi urteko ikerketa lan baten emaitza da liburua. Agoten inguruan inoiz argitaratu gabeko dokumentuak agertzeaz gain, gaia landu duten hainbat adituren iritziak ere jasotzen ditu liburuak.

Egun agoten inguruko estigma sozialak desagertuta dauden arren, urte luzez gutxietsia eta baztertua egon den giza komunitatea izan da agotena. Pirinioen bi aldeetan, Okzitaniatik Huescaraino (Espainia) bizi dira agotak, nahiz eta nukleorik handiena Arizkungo Bozate auzoan bizi den. Garai batean elizak legenardun gisa hartzen zituen, legenar espirituala zutela erraten zuten —Erdi Aroan legenar espirituala eta fisikoa ezberdintzen zituzten—, eta hori gurasoek seme-alabei transmititzen zietela. Horregatik, urte luzez baztertu eta bakanduak izan ziren.

Historia luzea duen gizatalde bat izan da; aipatzen dituzten lehen dokumentu idatziak orain 1.000 urtekoak dira; hala ere, zenbait antropologo eta historialarik historian lehenago ere kokatu izan dituzte. Egun, jatorriak sortzen ditu oraindik ere agoten inguruko zalantzarik handienak. Historian anitzetan aztertu den auzia izanagatik, oraindik ez dago argi zein den agoten benetako jatorria. Santxotenak eta Legarretak liburuan hainbat hipotesi jorratzen dituzte, nahiz eta dioten litekeena dela jatorria bakarra ez izatea. Santxotenaren arabera, bizitako leku bakoitzean izen ezberdina hartu izan dute: «Hemen, agotak gara; Frantzian, cagots, cascarot... Lekuaren arabera, izena aldatu egin da, baina beti konnotazio negatiboa zuten izenak ziren».

Jatorria ezezaguna izanagatik ere, uste dute XII. mendetik daudela agotak Bozate auzoan. Okzitaniatik iritsi ziren, han Inkisizioa beren atzetik zebilelako. Bereziki, eskuekin lotutako lanetan ibiltzen ziren; zura eta harria lantzen, gehienbat. Horregatik, agoten nukleorik handiena Bozaten egon den arren, Donejakue bideko bertze hainbat herritara ere joan ziren eraikuntza lanak egitera. Baztanen, Arizkungo Urtsuako jaun feudalaren pean bizi ziren agotak. Santxotenaren arabera, Urtsuako jaun feudala agoten «defendatzaile» eta «esplotatzaile» izan zen, agotak bertan egotea defendatzen zuen arren denek beretzat lan egin behar zutelako.

Baztanera ailegatu zirenerako, gainontzeko herritarrekiko ezberdintasun sozialak zeuzkaten agotek. Baztanen, kanpotik etorritakoak zirenez, ezin zuten kargu militarrik edo zibilik ukan. Bazterketa, ordea, kargu publikoak izatetik haragokoa zen.

Ezin zuten jabetza propiorik izan, eta etxean ezin zuten nahi bertze animalia eduki. Baztanen ohikoa zen behiak, ardiak eta bertzelako animaliak izatea. Agoten etxeetan ezin zuten ukuilurik izan, eta etxe bakoitzean txerri bat eta ahateak bakarrik izan zitzaketen. Jauntxoarentzat lan egiten zutenez gero, bertzeek ez zuten abantaila bat zeukaten agotek: soldata. Baztango herritarrek uzta edo animaliak saldu arte itxaron behar zuten dirua lortzeko. Agotek, aldiz, bertzeek ez zuten ongizate maila zuten ekonomikoki, egiten zituzten lanak zirela medio.

Lekuaren arabera, ezberdin

Bazterketa oraindik ageriagoa zen elizan. Kristauak baziren ere, elizan guztiz baztertuak zeuden. Agotentzako ate berezi bat egoten zen elizaren atzeko aldean, ohiko ateak baino txikiagoa. Bataiarri berezia zuten, eta ur bedeinkatua ere ezberdina zen. Gainera, koru azpian, beheitikozoko izeneko lekuan bakarrik esertzen ahal ziren, bertze herritarrengandik aparte. Santxotenaren arabera, elizako bazterketa ez da Arizkungo kontua soilik: «Erronkarin ere [Nafarroa] agotentzat beste ate bat zegoen. Jakako [Espainia] elizan, berriz, agotentzat berezitako leku bat zegoen, bertze herritarrengandik aparte».

Ezberdintasunak eliza barruan ez ezik kanpoan ere izaten zirela nabarmendu du Santxotenak: «Hilerritik kanpo lurperatzea zen gertatzen ahal zitzaigun gauzarik okerrena. Hor, bedeinkatu gabeak lurperatzen ziren: aberrigabeak, suizidak, juduak eta agotak». Arizkungo elizan, 1954. urtera arte egon zen agoten atea irekita; urte horretan itxi zuten, elizan konponketa batzuk egin behar zirelako. Hala ere, ateraren itxierak herritar batzuen haserrea eragin zuen orduan.

Agoten etxeak ere ezberdinak ziren Baztango bertze herritarren etxeen aldean. Txaboletan bizi ziren, eta, beharraren arabera, etxeak elkartuta handitu egiten zituzten. Urtsuako jauntxoari lurrak erostean hasi ziren mailakatzen eskualdeko gainontzeko biztanleekin. Armarria zen bertze ezberdintasunetako bat. Baztango baserri guztietan egoten zen Baztango armarria etxeko fatxadan; agoten etxeetan, ez.

Garai historikoaren eta lekuaren arabera, agoten aurkako posizionamenduak ere aldatuz joan dira. Legarretak adierazi duenez, bazterkeriaren arrazoiak ezin dira ulertu orduko egoera sozial eta ekonomikoa ulertu gabe.

1515. urtean, zenbait elizbarrutitako hainbat agotek Leon X.a aita santuari gutun bat idatzi zioten, eta elizan jasaten zituzten bazterkeriak salatu. Aita santuak agotak ez diskriminatzeko agindu zuen orduan, eta Nafarroako Gorteek eskubide berdintasuna ezarri zuten agotentzat. Aurreiritziak, ordea, luzaroan izan ziren. 1817. urte arte, agot hitza debekatuta zegoen. Gipuzkoan, Batzar Nagusiek agotak lurraldean bizitzea debekatu zuten, odol garbitasunaren izenean. Biarnon (Okzitania), berriz, agoten aurkako epaiketak egiten zirenean, zazpi lekuko eraman behar izaten zituzten, baina gainontzeko herritarrek aski zuten bakarrarekin.

Azken urteetan agoten inguruan ateratako hainbat argitalpenetan agoten inguruko alderdi positiboak baztertu dituztela iruditu zaio Legarretari: «Inpresioa dut agotei buruzko azken argitalpenak morbosoak direla eta alderdi negatiboak bakarrik nabarmendu direla».

Alderdi negatiboez harago, historikoki hainbat pertsonak agoten alde egindako adierazpen positiboak ez direla zabaldu adierazi du: «1599an, Bordeleko parlamentuko kontseilari batek agoten inguruko aurreiritzi negatibo guztiak herriaren oker batetik etortzen zirela esan zuen. Gainera, 1656an Oihenartek zioen agoten aurkako akusazioak aurreiritziak zirela». Orain arte argitaratu gabe zegoen XVII. mendeko Pedro Urtsua Aramendi jaun feudalak agoten defentsan idatzitako agiriaren atal batzuk ere sartu dituzte liburuan.

Lana kaleratu ondotik, agoten inguruko tesi argia du Legarretak: «Huescatik Okzitaniara dauden agotak kolektibo garrantzitsua dira, ez soilik egurraren eta harriaren profesional onak zirelako, baita interes politikoa zutelako ere. Ez zuten zerikusirik legenardunekin, nahiz eta gero historiara horrela igaro diren».

Konplexuak XXI. mendean

Egun, nahiz eta agoten estigmak desagertuta dauden, oraindik kasu batzuetan konplexuak mantentzen dira, Legarretaren iritziz: «Argentinara egindako bidaia batean Bozateko musikari bat aurkitu nuen. Ez zuen nahi agota zen galdetzea, nahiz eta horrela zen. Konplexu horrek beti eman izan dit atentzioa». Santxotenak uste du, atzerrian ez ezik, Bozaten bertan ere mantendu dela agot izatearen konplexua: «Arizkunen herri alkatea bi urterako aukeratzen da, batzar baten bidez. XX. mendean, 100 urtean, Bozateko hiru alkate bakarrik izan dira. Ikusten da oraindik ez dela hain aspaldiko auzia».

Santxotenak harro aldarrikatzen du agot dela: «Harro gaude, hainbertze urte irautea merezi du. Historia bat dugu atzetik, eta uste dut ederra dela, harro egoteko modukoa».]]>
<![CDATA[Plazan dantzatzeko borroka]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1911/010/001/2018-11-23/plazan_dantzatzeko_borroka.htm Fri, 23 Nov 2018 00:00:00 +0100 Ainhoa Larretxea Agirre https://www.berria.eus/paperekoa/1911/010/001/2018-11-23/plazan_dantzatzeko_borroka.htm
Egun, bestetako egitarau ofizialetan agertzen diren mutil dantza guztiak dira parekideak; emakumeak dantzatzearen aurka dagoen gizon talde batek, ordea, azken urteetan Elizondoko elizako lorategian hartu du babes, han mutil dantzak gizonek bakarrik dantzatzeko.

Badira horren aurkako eskeak. Emakumeen parte hartzearen alde daude, erraterako, Plazara Dantzara eta Jo ala Jo taldeak, eta mozio bat aurkeztu zuten joan den urrian, Baztango Talde Feministarekin batera; Baztango udalbatzara eta Baztango Batzar Nagusira eraman zuten. Udalbatzan, hamahiru zinegotzi daude; batzar nagusian, zinegotziez gain, hamabortz herrietako batzarrek hautatutako herriko alkateak, lau juntakide eta zortzi mendi ordezkari. Mozioan, emakumeak onartzen ez dituzten dantza horiek ez egiteko eskatu zuten aipatu elkarteek. Udalbatzak ez zuen mozioa onartu; batzar nagusiak, aldiz, bai. Elurre Iriarte, Plazara Dantzara taldeko kidearen hitzetan, dena kate bat izan da: «Baztandarren Biltzarrean eta Elizondoko bestetan mutil dantzak elizan dantzatu zituztela ikusi ondotik, erabaki genuen nahikoa zela. Besten antolatzaileekin solastatu eta, erabaki genuen erakundeetara ere jotzea». Plazara Dantzara-ko kideek espero zuten Udalbatzaren ezezkoa; kontrako bortz boto izan ziren (Geroa Bai, Ezkerra eta Baztan Auzolanean), aldeko hiru (EH Bildu) eta lau abstentzio (UPN). «Ezkerrako zinegotziek normalean neutro izan nahi dute, baina, kasu honetan, kontra bozkatu zuten, baldintzekin ados ez zirela erranez. Geroa Baik, ustez neutroa den rola hartzen du, eta ez dute ulertzen hemen neutraltasunik ez dagoela». Plazara Dantzara-ko kideak bereziki kritikoak dira bi alderdi horiekin eta Iruñean eta Baztanen jarrera erabat ezberdinak dituztela aurpegiratzen diete, gainera.

Baztanen tradizio luzea dute mutil dantzek. Baztango herri kultura gordetzeko lanean ari da Jo ala Jo elkartea; hango kide Kattalin Ezkerrak kontatu duenez, historikoki bi erranahi izan dituzte: «Igandero egiten zen ttunttunean dibertsio moduan dantzatzen zituzten gizonek. Herriko bestetan, aldiz, mutilek besten antolaketan zuten boterea erakusteko tresna ziren». 1960ko hamarkadan ttunttuna galtzearekin bat, bestetako mutil dantza bakarrik gorde zela kontatu du, eta izaera «errituala» galdu zuela. Mutil gazteek ohitura zaharrak gordetzen ez zituztenez, bestetako mutil dantzetan gizon edadetuagoak ere parte hartzen hasi ziren. Ezkerraren arabera, hortik aitzinera eta XX. mende bukaera arte mutil dantza «Baztandar identitatearen adierazpen» gisa ulertzen hasi ziren, nolabaiteko «erromantizismo kutsu» batekin.

2005. urtean, dantzen beherakadarekin kezkatuta, Jo ala Jo kultur elkarteak ikastaroak antolatu zituen Baztango hainbat herritan. Horietan, emakumeek ere parte hartu zuten, modu naturalean. Arrakasta ikusita, mutil dantzak galduak zituzten herrietan haiek berreskuratzeko era ikusi zen, eta gizon zein emakumeek plazetan dantzatu zuten, modu naturalean. Mutil dantzak bizirik zeuden bertze herri batzuetan ere harrera ona izan zuten emakumeek. Ezkerraren arabera, ordea, herri guztietan ez zituzten emakumeak ongi hartu: «Mutil dantzak dantzatzea nolabaiteko prestigio soziala adierazten zuten herrietan kalapitak sortu ziren: irainak, boikotak, txistulariak isiltzea, plaza argi gabe uztea... Gizon horiek, mutil dantzaren bitartez, herriaren aitzinean azaltzen ziren beren prestigioa eta boterea adieraziz. Emakumeen parte hartzearekin, gizon dantzariek esklusibotasuna galdu zuten».

Emakumeak plazetan gero eta presentzia handiago hartzen hasi ziren heinean, horien parte hartzearen aurka zeudenak elkartu ziren, eta talde bat sortu zuten: Baztango Mutil Dantzari Taldea. Hona taldearen helburua, sortzaileen hitzetan: «Baztango dantzarik nabarmenena ezagutaraztea» eta «aitzineko belaunaldiak aurreko mendeetan dantzatzen zuten bezala dantzatzea». Plazara Dantzara elkarteko hainbat andrek taldean sartzeko eskea egin zuten. Maitane Maritorena kidearen hitzetan, ordea, ez zieten izena ematen ere utzi: «Erran ziguten ezin genuela. Andreak onartzen dituztela elkartean, baina ikusle gisa. Bazekiten guk dantzatuko genuela». Elkarte hori sortu ondotik, mutil dantzak pribatizatzeko ahaleginak sumatu zituzten bai Plazara Dantzara elkarteak bai Jo ala Jo taldeak.

Plaza guztietarako bidea

2013an, Elbeten egin zuen eztanda auziak. Garbiñe Elizegi Baztango alkatea mutil dantzak dantzatzera sartu zen plazara, eta irainka hartu zuten hainbat pertsonak. Ordura arte, Baztanen ezaguna zen auzia Euskal Herrira zabaldu zen. Handik urtebetera hartu zuen Plazara Dantzara-k plaza publiko guztietan dantzatzeko erabakia. Elizondon, erraterako, ikastolako jolastokian gizon talde batek egiten zuen mutil dantzan sartu ziren. Halakoak saihesteko, 2015ean publikoa ez den toki batean batzen hasi ziren bazterketaren aldekoak: Elizondoko elizako lorategian. Iriarteren arabera, espero gabeko erreakzioa izan zen: «Ikusi zuten lur horiek ez direla ez pribatuak ez publikoak». Plazara Dantzara-ko kideek, nekeak eraginda, egoera bere horretan uztea erabaki zuten, elizan dantzatzeak «irudi erranguratsua» uzten zuela iritzita. Aurten, bazterketa iraultze aldera, egoera hori eten beharra ikusi dute hautu parekidearen aldekoek. Badakite «zaila» dela plazara sartzea, eta pankarta bat egin zutela kontatu du Plazara Dantzara elkarteko kide Aitziber Zapiainek: «Baztertzetik hasten da, eta La Manadan akitu, dena bat da leloa zuen. Hautsak harrotu zituen, gogorra egin zitzaielako». Zapiainek adierazi duenez, jarritako pankartaren bidez adierazi nahi zuten bortz gizonek horrelako eraso bat egiteko «sistema patriarkal» baten beharra dagoela, eta mutil dantzari horiek defendatzen dutena «sistema horren oinarrian» dagoela.

Hautu parekidearen aldekoek oroitarazi dute aurten egin duten eskean udalbatzaren babesa izateaz gain, Baztandarren Biltzarra jai entzutetsuarena ere badutela. Horrek «sekulako indarra» eman diela erran du Zapirainek. Bide beretik, Maritorena:«Orain arte, mutil dantzari baztertzaileen estrategia erraza zen; orain, herri baten eskaerari zer erantzun emango diote? Kasurik ez egin? Sartzen bagara, iraindu?». Jo ala Jo taldeko Ezkerrak ere ez du argi hemendik aurrera zer gertatuko den, baina beharrezkotzat du egin duten urratsa: «Orain arte bezala elizan dantzatzen uzten badiegu, ematen du onartzen dugula eremu batzuetan bazterketa».

Etorkizunari begira, bazterketaz harago, mutil dantzen ezagutzaren inguruan ere kezka azaldu du Ezkerrak. Kontatu duenez, Elizondon hilean behin egiten den dantzaldian ez dituzte herriko mutil dantzak dantzatzen. Horren atzean, mutil dantzen esklusibotasunari eustearen filosofia dagoela pentsatzen du: «Mutil dantzen kutsu zeremonial eta esklusiboa mantenduta bakarrik justifikatzen al dute gizonezkoek bakarrik dantzatzea». Maritorenaren erranetan, azken urteetan argudioak aldatuz joan dira emakumeek dantza ez ditzaten: «Lehenik, ezin genuela dantzatu erraten zuten. Gero baietz, baina egun jakin batzuetan soilik. Orain, ulertu dute argudio horiek ez dutela balio. Tradizio hitza apaltzen hasi dira, eta beraiena dantzatzen uzteko eskatzen dute». Maritorenarekin bat dator Zapiain: «Batzuentzat, tradizioa ulertzeko modu bakarra emakumea kanpoan egotea da».

Azkeen urteetan Baztanen mutil dantzen inguruan egon den gatazkak jende anitz bultzatu du dantza horiek dantzatzera eta ikastera. Gaur egun, duela urte batzuk baino «gehiago» eta «hobeki» dantzatzen dela pentsatzen du Ezkerrak. Horiez harago, emakumeak plazara sartu izanak belaunaldi berrietako emakumeek dantza «borrokarako eremu» gisa ulertzea ekarri duela nabarmendu du Iriartek. Emakume anitz sartu badira ere plazan, gizonezko gazte batzuek plazara ez sartzeko hautua egin dute. Iriarteren ustetan, mutil gazteentzat errazagoa da ez ikastea, horrela gero ez dutelako «azalpenik eman behar».

Emakumeentzat, ez da erraza izan. Plazara sartu izanak bizitza «baldintzatu» die. Baztan txikia izanik, leku denetan haien aurka ibili direnak ikustearen sentipena izan duela kontatu du Zapiainek: «Gogorra da mehatxatu zaituena kalean aurkitzea eta gorrotoarekin begiratzen zaituela ikustea». Beldurraz ari dira. Zapiainek Garbiñe Elizegi Baztango alkate ohiaren hitz batzuk oroitu ditu plazara sartzeak zer ekarri dien kontatzeko: «Zure gorputza borrokarako arma bihurtzen da, sekulako indarra ematen dizu, baina garesti ordaintzen duzu».

Ikusteko dago datorren urtean zer gertatuko den. 2019ko maiatzean hauteskundeak eginen dituzte Baztanen, eta, aitzineko hauteskundeetan bezala, auziak «erabilera politikoa» izanen duela uste du Maritorenak: «Bozak alde batera edo bertzera mugitzeko gaia izanen da, seguru».]]>
<![CDATA[Marvel etxeko arima]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/038/001/2018-11-21/marvel_etxeko_arima.htm Wed, 21 Nov 2018 00:00:00 +0100 Ainhoa Larretxea Agirre https://www.berria.eus/paperekoa/1872/038/001/2018-11-21/marvel_etxeko_arima.htm cameo-ak egiten.

20 urte zituela murgildu zen Lee komikigintzan, 1942an. Timely Comics —gerora hartu zuen Marvel izena— editorialean hasi zen lanean, artean komikigintzaren sektorea ezagutzen ez zuela. Lanean hogei urte zeramatzanean egin zen ezagun Lee, 1961ean, Jack Kyrbirekin batera The 4 Fantastic (Lau fantastikoak) superheroiak sortu zituenean. Lau fantastikoek sekulako arrakasta izan zuten, eta egun Marvel unibertsoa izenez ezagutzen den superheroi taldearen ernamuina izan ziren. Lau fantastikoen arrakastaren ondorioz sortu zituzten Marvel unibertsoa osatzen duten gainontzeko pertsonaiak Kirby eta Ditko marrazkilariek eta Leek. Hulk, Spider-Man, Iron Man, X-Men, Daredevil eta Thor superheroiak dira beharbada ezagunenak.

1961. eta 1963. urteen artean sortu zituzten Marvel unibertsoa osatzen duten superheroi gehienak. Protagonistak ez ezik, bigarren maila batean azaltzen ziren ehunka pertsonaia ere sortu zituzten garai bertsuan.

Marvel etxeko pertsonaiek 1960ko hamarkada komikigintzaren zilarrezko aro izatea lortu zuten; 1940ko hamarkadako urrezko aroaren ondotik komikigintza gain behera zihoan. Marvel etxeko pertsonaia berriek, ordea, gainbehera eten, eta superheroien abenturak mundu guztira zabaldu zituzten, eta komikia gizarteratu.

Superheroien figura lehenagotik ezaguna bazen ere, Marvel etxeko pertsonaia berri horiek aurrekoek ez zeukaten ezaugarri nabarmen bat zuten: gizatiarrak ziren. Superheroi izateaz gain, ohiko pertsonen arazoak ere bazeuzkaten, eta, kasu batzuetan, superheroi izatea kargatzat ere hartzen zuten. Ezaugarri horiek irakurleak pertsonaiekin identifikatuak sentitzea eragin zuen kasu anitzetan.

Joseba Larratxe Josevisky marrazkilariaren ustez, superheroi berri horiek gizatiarragoak izateak eragin zuen komiki horien arrakasta. Spider-Manen kasua aipatu du marrazkilariak: «Ez da betiko superheroi perfektua. Nerabe bat da, bere arazoekin eta Spider-Man izateko rola karga gisa hartzen duena». Patxi Gallego marrazkilariak ere Marvel etxeko superheroien ezaugarri hori nabarmendu du: «Botereak dauzkate, baina, aldi berean, baita gizakien ahuleziak ere. Horrek eragiten du irakurlea erakartzea eta pertsonaiekin identifikatzea». Bilboko Joker liburu dendako Mikel Baok ere uste du arrakastaren gakoa irakurlea pertsonaia horiekin identifikatzean dagoela: «Ordura arte inori ez zitzaion otu superheroi bat bere arropa josten edo familia harreman batean irudikatzea». DC Comics etxeko Batman eta Superman ziren komigintzan ordura arteko erreferenteak. Superheroi horiek, ordea, perfektuak ziren, eta ez zeukaten ahulgunerik. Superheroi berri horiek, botereak izateaz gain, herritar arrunten kezkak ere bazituzten.

Pertsonaiak gizatiartzeaz gain, Leek pertsonaia horiek arrakastara bideratuko zituen bertze ezaugarri bat ere eman zien: superheroi guztiak mundu bereko kide ziren. Unibertso berean bizi ziren, kohesionatuta. New York hirian kokatu zituzten Marvel etxeko superheroiak, eta hiriak ahalik eta errealistena adierazten saiatu ziren filmetan eta komikietan. Baoren ustez, Leeren oinarrizko ekarpena izan zen pertsonaia guztien arteko kohesioa, Marvel unibertsoaren sorrera ekarri zuena: «Pertsonaia guztiak unibertso berean bizi dira, abenturak konpartitzen dituzte eta denak azal daitezke bertzeen serietan». Baok azaldu duenaren adibide da The Avengers, Marvel etxeko pertsonaia batzuek osatzen duten superheroien taldea. Gainontzeko komiki eta pelikuletan ere Marvel unibertsoko bertze superheroien erreferentziak azaltzen dira etengabe. «Amaitzen ez den kate bat» bezala definitzen du Baok Marvel ekosistema. 1960ko hamarkadan, marrazkilari profesionalak batu, eta denen elkarlanetik Marvel unibertsoko pertsonaiak sortu izana da, Baoren iritziz, Leek komikigintzan utzitako ondare nabarmenena.

Argiaren gibeleko itzala

Zalantzarik ez dago Leek komikigintzan arrasto sakona utzi duela; arrasto horren sakontasuna da, ordea, eztabaida pizten duena. Komikiak idazteko Marvel metodoa sortu zuen Leek. Metodo horren arabera, komikiaren nondik norakoen azalpen bat ematen zien gidoigileak marrazkilariei, eta horiek ziren marrazkiak sortzen zituztenak. Marrazkiak bukatuta, gidoigileak idazten zituen gidoiak. Metodo horri jarraiki egiten zituzten komikiak Marvelen. Komikiak sortzeko ekoizpen kate gisako bat zen metodoa, eta Lee zen katearen buru. Ezagun egin ziren komikien egileak nor ziren zalantzak egon dira, eta urte luzez lankide izan zituen Kirby eta Ditko marrazkilariekin liskar legalak izan zituen Leek, superheroiak nork sortu zituen argitzeko.

Pertsonaia guztiak elkarlanean sortu bazituzten ere, Leeren izena askoz ezagunagoa bihurtu zen gizartean, eta marrazkilariak bigarren plano batean gelditu ziren. Bertze anitzekin batera egin zuen lanaren meritua hark bakarrik eraman izanaz akusatu zuten luzaroan. Pertsonaia bakoitza nork sortu duen jakitea ezinezkoa da, Josevisky marrazkilariaren iritziz, zeinen hitza sinisten den da gakoa: «Marvelen pertsonaien sorkuntzan betiko eztabaida da batez ere Kirbyren eta Leeren artekoa. Kirbyk erraten zuen pertsonaia gehienak berak sortu zituela, eta ni Kirbyren hitzaz gehiago fidatzen naiz». Gallegok komikiak idazteko metodoa sortu izanaren zilegitasuna ematen dio Leeri; ez, ordea, lan guztiaren meritua: «Leek sinopsiak egiten zituen, eta, ondoren, marrazkilariek egiten zuten maketazio mota eta biñetazioa. Hala ere, izena egileak eramaten du». Leerekin batera komikiak egiten lan egin zuen lantalde onik gabe, komikiak ez lirateke «hain onak» izango, Gallegoren iritziz. Izen horiek, ordea, «ahaztuta» daudela uste du. Joseviskyk «sortzaile baino saltzaileago» ikusten du Leeren figura.

Marvel etxeko editore eta gidoigile izateaz gain, Marvel editorialaren aurpegi ezagunena ere bihurtu zen Lee. Zalantzarik ez da Marvel unibertsoko hainbat pelikulatan egindako cameo-ek horretan lagundu zutela. Zehazki nor den jakin ez arren, pop kulturaren imajinarioan ezaguna bihurtu da; bere burua interpretatuz batzuetan, rol txikia jokatuz bertzeetan, Marvel etxeko pelikula ia denetan ikus daiteke Leeren cameo-ren bat. Gidoigile eta komiki editore izateaz gain, marketineko maisu ere izan zen, eta ederki jakin zuen Marvel konpainia bere izenarekin lotzen. Bere marka pertsonala bihurtu zuen publiko aurreko agerraldiak elxcelsior hitzarekin amaitzea.

Joan den astean zendu zenetik etengabeak izan dira Euskal Herrian eta atzerrian Leerekin gogoratuz sare sozialetan jendeak zabaldutako mezuak. Joseviskyri amorrua eman dio hainbertze jende Lee goraipatzen ibili izana: «Amorrua ematen dit historiak nola kokatzen duen jendea, nori ematen zaion meritua. Askotan meritua bilatzen duenak eramaten du». Iritzi berekoa da Gallego ere: «Stan Lee jenio bat zen, baina ez da bidezkoa Marvelen meritu guztia berak bakarrik irabaztea».]]>
<![CDATA[Kamerak «leku publikoan» jarri zituela argudiatu du Bernadek]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1899/015/001/2018-11-15/kamerak_leku_publikoan_jarri_zituela_argudiatu_du_bernadek.htm Thu, 15 Nov 2018 00:00:00 +0100 Ainhoa Larretxea Agirre https://www.berria.eus/paperekoa/1899/015/001/2018-11-15/kamerak_leku_publikoan_jarri_zituela_argudiatu_du_bernadek.htm
Herritar andana elkartu zen epaitegiaren atean, auzipetuei babesa adierazteko. Bernadek eskerrak eman zizkien bertaratuei, eta adierazi zuen dokumentalaren bidez Iruñeko Erorien Monumentuari buruzko eztabaida sustatu nahi zutela. Martinezek, bestalde, urte gogorra izan dela nabarmendu zuen, eta justizian «itxaropena» duela.

Gurutzearen Zaldun Boluntarioen Anaidiko kide batek jarri zuen salaketa, 2016ko martxoaren 18an, talde gisa egiteko Artzapezpikutzaren baimena behar zuelako. Salaketan diotenez, auzipetuek bideokamera txikiak eta ahots grabagailuak ezkutatu zituzten kriptako aireztatze saretan.

Erorien Monumentua Iruñeko Udalarena da, 1997an Artzapezpikutzarekin sinatutako hitzarmen baten ondotik. Egun eraikina publikoa den arren, Artzapezpikutzak beretzat gorde zuen kripta erabiltzeko eskubidea. Eta horrek Gurutzearen Zaldun Boluntarioen Anaidiari uzten dio berau erabiltzeko aukera.

Gertaerak jazo zirenean, A sus muertos (Beren hildakoei) Erorien Monumentuari buruzko dokumentala grabatzen ari ziren Bernad eta Martinez. Bernadek atzoko auzi saioan onartu egin zuen kriptako aireztatze saretaren barruan kamerak jarri izana. Adierazi zuen kamerak udalaren eremuan jarri zituela, eta argi utzi eraikina grabatzeko baimen guztiak zituela. «Udalean, monumentua grabatzeko baimena eskatu nuen. Zilegi ikusten nuen saretaren atzean nik kamera bat jartzea». Kamerak berak bakarrik jarri zituela adierazi zuen, eta Martinezi gerora eman ziola egindakoaren berri. Akusatuaren arabera, egun horretan ikusi zuen aireztatze sareta, eta une hartan bertan hartu zuen han kamerak jartzeko erabakia. Adierazi zuen kamera horiekin Gurutzearen Zaldun Boluntarioen Anaidiak hilabetero egiten duen mezako irudi «artistikoak» lortu nahi zituela. Nabarmendu zuen kamera ezarri zuen lekutik aldarea eta Jose Sanjurjoren hobia —1936ko gerra hasi berritan hildako militar frankista— «bakarrik» ikus zitezkeela.

Graba zitekeen eremua

Martinezek, berriz, azaldu zuen hurrengo egunean izan zuela Bernadek jarritako kameren berri. Dena den, Bernaden bide beretik jo zuen bere deklarazioan: «Baimena geneukan udalarena zen eremuan grabatzeko, eta aireztatze sareta eremu horretan dago». Kripta giltzaz itxi gabeko toki bat zenez «graba zitekeen eremua» zela uste zutela adierazi zuen: «Atea irekita zegoenez, sartzeko baimena genuela ulertu genuen. Ez ginen sartu ateak itxita zeuden eremuetan».

Epaiketan, akusatuez gain, Gurutzearen Zaldun Boluntarioen Anaidiko bi kidek, ikerketa egin zuten poliziek eta Iruñeko Udaleko Kultura Saileko teknikariek deklaratu zuten, lekuko gisa. Kamerak aurkitu zituen anaidiko kideetako batek babestutako lekuko gisa parte hartu zuen. Gaur zen bukatzekoa epaiketa, baina defentsak eskatutako bi lekuko azaldu ez zirenez, eten egin dute: abenduaren 12rako jarri dute hurrengo auzi saioa.

Epaitegitik atera ondoren, komunikabideen aurrean solastatu zen berriro Bernad. Berretsi zuen jarritako kameren helburua kriptan egiten ziren mezak grabatzea zela, dokumentalean sartzeko. Gainera, nabarmendu zuen kamerak «leku publiko» batean zeudela, eta erabilitako aireztatze sareta anaidiko kide batek egin zuela, «baimenik gabe».

Saioa hasi baino lehen, epaiketa bertan behera uzteko eskatu zuen defentsak. Anaidiaren intimitatea urratzea egozten die fiskaltzak bi akusatuei; defentsaren arabera, ordea, talde horrek ez du akusazio partikularraren rola bete, salaketa norbanako batek aurkeztu baitzuen, eta uste du prozesuak ez duela sostengu juridikorik.]]>
<![CDATA[Nafarroako Ahal Dugu-ren bozetarako hautagaitza "integratzaile" eta "feminista" aurkeztu du Builek]]> https://www.berria.eus/albisteak/159250/nafarroako_ahal_dugu_ren_bozetarako_hautagaitza_integratzaile_eta_feminista_aurkeztu_du_builek.htm Tue, 13 Nov 2018 18:33:24 +0100 Ainhoa Larretxea Agirre https://www.berria.eus/albisteak/159250/nafarroako_ahal_dugu_ren_bozetarako_hautagaitza_integratzaile_eta_feminista_aurkeztu_du_builek.htm urrian jakinarazi zuen bertan parte hartuko zuela, eta gaur aurkeztu du ofizialki zerrenda. Podemos Crece-Hezia hazia izenpean Ahal Dugu "integratzaile" eta "feminista" egiteko hautagaitza aurkeztu duela nabarmendu du Builek. Aurkeztutako taldeak Nafarroaren "osotasuna" argi uzten duela nabarmendu du: "Sentsibilitate ezberdinetako pertsonak erakartzea lortu dugu, talde parlamentario egonkor eta zabal batean beharrezkoa" adierazi du. Buil bera izango da hautagaitzako burua eta bigarren postuan dago Ainhoa Aznarez, parlamentuko presidentea. Lehen hamar hautagaietatik zazpi dira emakumezkoak. Aurkeztutako zerrendan Nafarroako "sentsibilitate linguistikoa" ordezkatua dagoela adierazi du Builek, eta konpromosio etiko bat sinatu duela datozen lau urteak "egonkorrak" izan daitezen. Azaroaren 20 eta 25 artean egingo dute bozketa. ]]> <![CDATA[Pilotak ez dira aitzakia izango]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/029/001/2018-10-31/pilotak_ez_dira_aitzakia_izango.htm Wed, 31 Oct 2018 00:00:00 +0100 Ainhoa Larretxea Agirre https://www.berria.eus/paperekoa/1876/029/001/2018-10-31/pilotak_ez_dira_aitzakia_izango.htm
Atzo goizean aukeratu zituzten Labriten lehen finalerdirako pilotak. Ikusmin handia piztu zuen eta ehun lagunetik gora elkartu ziren pilotarien jarduna ikusteko. Altuna III.a «pozik» azaldu zen Martin Alustizak pilota hautatzaileak eramandako pilotekin. Bi pilota ezberdin aukeratu zituen amezketarrak: arina bat, pisutsuagoa bertzea: «jokatzeko pilota onak dira». Aurkariarenak ere «onak» iruditu zitzaizkion.

Ez zen hain pozik Bengoetxea VI.a, «pilota azkarragoak» espero zituelako: «Tokea badaukate, baina pilota nahiko mantsoak dira». «Espero baino motelagoak» izanagatik kexarik ez zuela nabarmendu zuen leitzarrak.

Lau eta erdiko modalitatean laugarrenez jokatuko dute elkarren aurka amezketarrak eta leitzarrak. Aurreko hiru partidak irabazi ditu Bengoetxea VI.ak, azkena aurtengo San Fermin torneoko lau eta erdiko finalean: 22-17. Badirudi, beraz, lau eta erdian Asegarcekoak neurria hartuta diola Aspekoari. Azken hori, ordea, azken irabazlea da, eta saiatuko da aurtengoan berriro txapela lortzen. Altuna III.ak argi du horretarako bere erritmoa ezartzea izango dela gakoa: «Oinatz asko arriskatzera etorriko da, eta ni arriskatzen eta nire erritmoa jartzen saiatuko naiz».

Lau eta erdian orain arteko partida guztiak irabazi izanagatik, larunbatean berriro ere irabazteko lana egin beharko duela argi du Bengoetxeak: «Azken bi urteetan, goraka joan da Jokin. Partida handi bat egin beharko dut hari irabazteko». Ezker besoan izandako lesio batetik osatu berri da Altuna III.a. Hala ere, Bengoetxea VI.ak uste du larunbatean «Altuna onena» ikusiko duela.

Txapelketaren aurkezpen egunera arte izan zen duda txapeldunaren parte hartzea. Lesiotik sendatuta, bere burua «ongi» ikusten du amezketarrak. Hala ere, gehienbat tantoa bukatzeko orduan «txispa» falta zaiola onartu du. Sasoirik onenean egon gabe lau eta erdiko finalerdira ailegatu izanari balio handia eman zion Altuna III.ak: «Nik izugarrizko balioa ematen diot hain ongi ez egon eta finalerdietara iritsi izanari. Ezinezkoa da urte guztian ondo egotea». Hala ere, helburu nagusia «finalera ailegatzea» dela nabarmendu zuen. Argi du larunbatekoa partida «zaila» izango dela, eta irabazteko «ongi» jokatu beharko duela. «Hobeto» ikusten du aurkaria, eta dudarik ez du «dena» emango duela finala jokatzeko.

Bengoetxea VI.ak ere argi du finalera ailegatzeko Altuna III.aren aurka ongi jokatu beharko duela. Horretarako, ohikoa duen joko erasokorra erabiliko du leitzarrak. Orain arte txapelketan «bi partida on eta txar bat» egin dituela onartu zuen. Larunbatean, berriz, «orain arteko jokorik onena egin eta finalera ailegatzea» du helburu. Argi du horretarako partida «handi» bat egin beharko duela.

Irabazten duenak igandera arte itxaron beharko du finala zein pilotariren aurka jokatuko duen jakiteko. Finala Nafarroa Arenan jokatuko da, hilaren 18an. Lehen aldiz jokatuko da txapelketa nagusi bateko finala bertan.]]>
<![CDATA[Lau eta erdiko txapelketako lehen finalaurrekoko pilotak aukeratu dituzte Altunak eta Bengoetxeak]]> https://www.berria.eus/albisteak/158698/lau_eta_erdiko_txapelketako_lehen_finalaurrekoko_pilotak_aukeratu_dituzte_altunak_eta_bengoetxeak.htm Tue, 30 Oct 2018 07:20:20 +0100 Ainhoa Larretxea Agirre https://www.berria.eus/albisteak/158698/lau_eta_erdiko_txapelketako_lehen_finalaurrekoko_pilotak_aukeratu_dituzte_altunak_eta_bengoetxeak.htm <![CDATA[Lurrarekin bat egiteko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1958/051/001/2018-10-28/lurrarekin_bat_egiteko.htm Sun, 28 Oct 2018 00:00:00 +0200 Ainhoa Larretxea Agirre https://www.berria.eus/paperekoa/1958/051/001/2018-10-28/lurrarekin_bat_egiteko.htm
Hasieran egun bateko besta zena asteburu guztira zabaldu da azken urteetan. Atzo, bertzeak bertze, Lizuniaga mendira igoera, Rosa Errandonearen argazki erakusketa eta barazki opil lehiaketa egin zituzten. Bera Kantari abesbatza ere kaleak alaitzen ibili zen iluntzean.

Baserrietako produktuak izaten dira Lurraren Eguneko ardatza. Goizean goiz hasita, Berako baserritarren uzta ikusgai egoten da Merkatu plazan, eta, horrekin batera, baserriko tresnen erakusketa ere izaten da leku berean. Jende andana ibiltzen da bertan, barazki eta lan tresnak ikusteko.

Gazta lehiaketa izaten da eguneko bertze ekitaldi garrantzitsuenetako bat. Lurraren Eguna antolatzen hasi ziren urtetik bertatik egiten dute lehiaketa, eta Bortzirietako hainbat gaztagilek dute bertan parte hartzeko aukera. Gainera, arratsaldean gazta sarituak bertsolariek zuzendutako enkantean saltzen dira. Gazta lehiaketaz gain, azken urteetan indarra hartu du eguerdian egiten den sagardo lehiaketak. Hor ere, Bortzirietako sagardogile ugarik hartzen du parte.

Baserriko produktuez gain, musika ere protagonista izanen da gaur Beran. Mota guztietako musika aditzen ahalko du bertaratzen denak, egun guztian musika eskolako taldeak kalez kale ibiliko baitira. Altzateko plazan, gainera, txalaparta doinuak eta musika zelta aditzeko aukera izanen da. Egun guztian, Altzateko plazan bertan, taloa erosteko aukera izanen da, eta iluntzean gaztainak erreko dituzte leku berean.

Karrikan eginen da azoka

Kalean egiten den besta da gaurkoa. Altzate karrikako bi aldeetan jarri ohi dituzte eskulangileen postuak. Badirudi, ordea, aurten eguraldiak ez duela lagunduko, euria egingo duela iragarrita baitago. Lurraren Eguneko antolakuntzan aritzen diren kideek adierazi dutenez, ordea, euriak ez du eguna zapuztuko. Antolakuntzako kideek postuak estaltzeko karpak ekar ditzaten eskatu diete eskulangileei, horrela azoka Altzate karrikan egin dadin. Altzate karrikan ez ezik, beste postu batzuk Ricardo Baroja eskolako frontoian jarriko dituzte.

Eguraldia lagun ez izanagatik, beraz, baserriko produktuak ikusi, dastatu eta erosteko aukera izanen du gaur Berara biltzen denak. Azoka goizetik iluntzera bitartean egonen da Altzate karrikan eta frontoian; eta arratsaldean, eguna bukatzeko, Jaki Hadi taldeak dantzaldia emango du frontoian bertan.]]>
<![CDATA[Jendetzak bete ditu karrikak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2018-10-27/jendetzak_bete_ditu_karrikak.htm Sat, 27 Oct 2018 00:00:00 +0200 Ainhoa Larretxea Agirre https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2018-10-27/jendetzak_bete_ditu_karrikak.htm
Merkatu plazan egoten den animalien azokak biltzen du jende gehien Elizondon. Atzo ere, jendez gainezka zegoen plaza. 400 abelburu inguru zeuden bertan, eta jende andana ibili zen horiek ikusten eta baserritarrekin solasean. Erratzuko (Nafarroa) Julen Etxaideren animaliak ziren atentziorik handiena ematen zutenetako batzuk. 30 zaldi eta hamabi pottoka eraman zituen azokara 14 urteko gazteak. Aitarekin batera zebilen plazan animaliak zaintzen eta jendearekin solasean. Animaliak erakutsi bai, baina traturik egiteko intentziorik ez zuela nabarmendu zuen Etxaidek. Merkatu plazaren atzeko aparkalekuan, berriz, baserriko lan tresnen erakusketa zegoen, eta bertan ere jendetza zebilen tresnak ikusten.

Animaliak ez ziren eguneko protagonista bakarrak izan Elizondon, erdiguneko karrikak postuz beteta baitzeuden. Jaime Urrutia karrika zen postu gehien zuen guneetako bat.

Postu gehienetan neguari aurre egiteko arropa eta oinetakoak saltzen zituzten. Baziren, hala ere, barazkiak eta gaztainak saltzen zituzten postu batzuk ere. Feriarako espresuki joandako saltzaileek ez ezik, herriko denda batzuek ere atera zituzten salgaiak karrikara.

Arropa saltzen zuen postu baten ondoan zen Mikel Agirre eskulangilea. Loreak oinarri hartuta, eskuz egindako bitxiak zituen salgai bere postuan. Elizondoko ferian laugarren aldia zuen Atxondokoak (Bizkaia), eta nabarmendu zuen salmenta ona izaten zela: «Salmenta ona izaten da, eta giroa ere bai; hala ere, gauean oraindik giroa hobea izaten». Eguneko bestak gauean ere jarraipena izaten baitu Elizondon, eta inguruko herrietatik jende anitz bertaratzen da Nafarroako herrira.

Eskulangileez gain, janari postuak ere bazeuden kalearen bi izkinetan; gazta postuak ziren nagusi. Hala ere, postu horien artean, ogi ekologikoa saltzen zebiltzan Izur okindegiko langileak. Aiaraldetik (Araba) joan ziren Elizondora, eta bortzgarren aldia zuten bertan. Goizean salmenta ona egin arren arratsaldean saltzea gehiago kostatzen zitzaiela onartu zuten. Hala ere, karriketan zegoen «giro ona» nabarmendu zuten.

Idoia Bertiz beratarra zen lagunekin erosketak egiten zebilen bisitarietako bat. Lehen aldia zuen Elizondoko ferian: «Gustura gabiltza, denbora azkar pasatu zaigu, eta hori seinale ona da. Giro ona dago». Txorizoa eta euskal pastela erosita, kontent itzuli zen Berara. Iluntzean berriz Elizondora itzultzekoak ziren bestara.

Arrakastatsua izan zen feriako lehen eguna Elizondon; gaur, atzoko postu batzuek, berriz ireki, eta arropak merkeago salduko dituzte. Atzoko jendetzarik gabe, erosketak lasai egiteko aukera izanen du Elizondora bertaratzen denak.]]>
<![CDATA[Denentzako eskaintza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/037/001/2018-10-26/denentzako_eskaintza.htm Fri, 26 Oct 2018 00:00:00 +0200 Ainhoa Larretxea Agirre https://www.berria.eus/paperekoa/1892/037/001/2018-10-26/denentzako_eskaintza.htm
Bi eguneko feria izanagatik, gaurkoa izaten da jende gehien biltzen duena, eta egunik garrantzitsuena. Goizean goizetik hasita, nekazaritzako tresneriaren erakusketa egonen da ikusgai frontoi kanpoaldean. Merkatu Plazan, berriz, abereen erakusketa izanen da. Azken ekitaldi horrek biltzen du jende gehien, eta feriaren bihotza izaten da.

Garai batean urte luzez galdua izan bazen ere, urteak dira animalien erakusketa berreskuratu zutela, eta, Alazne Sansiñena Elizondoko alkateak kontatu duenez, 400 abelburu inguru izanen dira ikusgai aurten. Sansiñenak kontatu du animalien erakusketa izaten dela berez; hala ere, nabarmendu du, jende anitz biltzen denez, batzuetan tratuak ere egiten direla: «Gu ez gara horretan sartzen, hori animalien jabeen gauza izaten da. Hala ere, pentsatzen dut traturen bat izanen dela». Inguruko baserrietako zaldiak, astoak, ardiak, behiak eta ahuntzak eramango dituzte Elizondora Baztango baserritarrek.

Besta giroa ez da Merkatu Plazan bakarrik izango, herriko karriketan 200 saltoki inguru izanen baitira egun guztian. Urtetik urtera, gainera, jende gehiago ibiltzen da postu horietan. Barazkiak, arropak, oinetakoak, sukaldeko tresnak eta bertze hainbertze gauza erosteko aukera egonen da Elizondoko karriketan jarritako saltokietan. Eskulangileak ere bertaratuko dira, eta anitzek, beren produktuak saltzeaz gain, nola ekoizten dituzten ere erakutsiko dute.

Aurtengo Elizondoko feriak aurreko urteetakoaren antzeko egitaraua izanen du. Hala ere, Sansiñenak nabarmendu duenez, orain arte arratsaldean egiten zen kirol erakustaldia aurten goizean egitea erabaki dute: «Aurreko urteetan, arratsaldean izaten ziren pilota partida eta aizkolariak, eta ez ziren oso arrakastatsuak izaten». Jende gehiago biltzeko asmoz, aurten goizean eginen dute herri kirol desafioa: «Goizean, animalien erakusketa dela eta, jende gehiago ibiltzen da, eta espero dugu bertaratzea».

Ingude altxatzeko, txinga eroateko eta lokotx biltzeko apustua antolatu dute aurtengorako. Nafarroako txapelduna bi elizondotarren kontra lehiatuko da, 12:30ean hasita, Iriarte frontoian. Gainera, goiz guztian haurrentzako puzgarriak egongo dira, eta arrain jokoa eginen dute Juliko aparkalekuan.

Bihar, 'atsoferie'

Gaurkoa da feria egunetan arrakasta handiena izaten duen eguna. Bihar, Baztanen Atsoferie deitzen dioten azoka eginen dute. Gaur irekita dauden postuak berriro irekiko dituzte, eta anitzek deskontuak eskainiko dituzte beren produktuetan. Beraz, gaur postuetan ikusitakoa bihar merkeago erosteko aukera izanen du Elizondora bertaratzen denak.

Elizondokoa izanen da inguruan eginen den lehen udazkeneko feria, baina, hemendik aste gutxitara, Donezteben eta Lesakan ere izanen dira azokak.]]>
<![CDATA[«Nekropolitikaren atzean politika hagitz arrazistak daude»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2018-10-24/nekropolitikaren_atzean_politika_hagitz_arrazistak_daude.htm Wed, 24 Oct 2018 00:00:00 +0200 Ainhoa Larretxea Agirre https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2018-10-24/nekropolitikaren_atzean_politika_hagitz_arrazistak_daude.htm Behartutako desplazamenduak: bazterkeriatik nekropolitikara hitzaldia eman zuen atzo Iruñean.

Behartutako desplazamenduak: bazterketatik nekropolitikara hitzaldia eman zenuen. Zer da nekropolitika?

Nekropolitika Europako eta beste leku batzuetako gobernuek egiten duten praktika bat da. Gobernu horiek erabaki dute jendea hiltzen utzi behar dela. Horrek jendea hiltzen uztea dakar, Mediterraneoan, Saharan, edo munduko bertze edozein lekutan. Zuzeneko konexioa dauka sistema kapitalistarekin; egungo ekonomia ereduak erabaki du pertsona batzuk giza zaborra direla, eta ekoizten eta kontsumitzen ez badute ez dutela balio.

Zer dago politika horien atzean?

Nekropolitikaren atzean politika hagitz arrazistak daude. Giza eskubideen kategoria ezberdinak planteatzen dituzte. Nahiz eta errealitatean ez aplikatu teorian pertsona denek dituzten giza eskubide berak. Praktika arrazista horiekin, ordea, batzuei giza eskubideak kentzen dizkiete. Horregatik, hiltzen uzten dituztenak pobreak dira.

Nola uzten dituzte hiltzen?

Mediterraneoaren kasuan, Libiatik ateratzen direnean, salbamendu zerbitzuek azkar batean jakiten ahal dute zenbat jende dagoen itsasontzian, eta hondoratzea eragotzi. Hala ere, ez dute hori egiten. Horrek itsasoko itun guztiak apurtzen ditu. Itsasoan, hondoratzea eragotzi behar duzu, berdin du nor dagoen. Errefuxiatuen inguruan Europako Batasuneko estatu guztiek bete beharreko araua ez dute betetzen.

Zer ekartzen du horrek?

Itsasoan dauden pertsona horiek ez erreskatatzea dakar. Mediterraneo itsasoa hilobi handi bat bilakatu da. Gorpuak daude uretan flotatzen. Horren atzean arazo larri bat dago. Europako Batasunak eta gobernu kideak Libiako Gobernuarekin itunak egiten ari dira, eta gobernu horrek errefuxiatuen giza eskubideak urratzen ditu sistematikoki. Jendeak Afrikatik ihes egin nahi du, eta saiakera horietan ez dituzte artatzen. Hondoratzeak ez dira itsaso zakarraren ondorio, nahita eragindakoak dira. Eskarmentu gisa funtzionatzen dute, jendeak ihes egin ez dezan.

Zergatik azkenaldian ez da hainbertze solastatzen horretaz?

Ez dugu Mediterraneoan gertatzen diren heriotzen berri. Kriminalizatu egin dituzte gobernuz kanpoko erakundeen itsasontzi guztiak. Orain, erreskateak Libiako poliziek eta militarrek egiten dituzte, nahiz eta, nire ustez, ez dituzten egiten.

Eta bertze lekuetan nola dago egoera?

Espainiako hegoaldeko mugan ari dira erreskate gehien egiten. Erreskateak agintaritza militarraren esku utzi ditu Espainiako Gobernuak. Aldi berean, itsas salbamendua pribatizatzen ari dira. Agintaritza militar horrek ezberdin jokatuko du arazoak dituena yate handi bat bada edo txalupa bat bada. Horren atzean nekropolitika dago.

Errefuxiatuen krisia kontzeptua aipatzen da; zuk, ordea, krisi hitza saihesten duzu. Zergatik?

Krisi hitza entzunda, badirudi bat- batean etorritako zerbait dela. Gobernuek badakite politika militarrak eginda, industria militarra sortuta, armak ekoitzita, politika ekonomiko kolonialistak eginda jendeak gerratik eta miseriatik ihes egin nahiko duela. Itsasontzi gehiago prestatu beharko lituzkete Mediterraneoan, eta estatuetako egitura publikoak finantzatu jendea salbatzeko. Helburua jendea salbatzea izan behar da. Krisi hitza erabilita, hori dena estali nahi dute. Migrazio joan-etorriak askotan gertatzen dira. Kasu honetan, hau larritu egin da, nahiz eta orain dauden politika errepresiboengatik aurten 2015ean baino jende gutxiagok migratu duen Europako Batasunera.

EHUko irakaslea zara. Nola ikusten dituzu gazteak?

Dauden ikasle guztien artean arlo honetan mugitzen direnak gutxi dira proportzioan, gizartean aktibismoan gertatzen den bezala. Hala ere, talde egonkor bat badago, eta gauza hagitz interesgarriak egiten dituzte.

Eta gizartea, oro har?

Bertze alde batera begiratzen ari gara. Instituzioek eta alderdi politikoek hausnarketa sakona egin behar dute. Denek. Eskuin muturrak bakarrik sartu du gaia agendan. Nik alderdietan koldarkeria ikusten dut. Aurrekontuak negoziatzen ari diren honetan ez da inon ageri gaia. Gertatzen ari dena oso larria da. Europako Batasuna balio batzuekin saldu ziguten, eta demokraziaren eta giza eskubideen degradazioa ikaragarria da.]]>
<![CDATA[Inoiz baino biziago]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1928/046/001/2018-10-23/inoiz_baino_biziago.htm Tue, 23 Oct 2018 00:00:00 +0200 Ainhoa Larretxea Agirre https://www.berria.eus/paperekoa/1928/046/001/2018-10-23/inoiz_baino_biziago.htm 'Bizi' lelopean antolatutako bestak. Bildutako dirua ikastolaren proiektua indartu eta eraikinean beharrezkoak diren konponketa batzuk egiteko erabiliko dute.]]>
Eneida Carreño Iñigo Aritzako lehendakariak egunaren balorazio hagitz positiboa egin du: «Ibilbidea zoragarria zain da, eta erantzuna, bikaina. Jendetza egon da eta giro oso ona; helburuak bete eta gainditu egin dira». Aurten, besta inklusiboa izatea zen ikastolaren erronka nagusietako bat. Horretarako, ibilbidea gurpil aulkiarekin ibiltzeko prestatu dute; zerbitzuak eta informazio panelak ere moldatu dituzte. Erronka bete dutela nabarmendu du Carreñok: «Lortu dugu besta inklusiboa izatea. Gurpil aulkian dagoen jende anitzek, etorri, eta zorionak eman dizkigute». Haurrentzat, gainera, inklusibitate tailerra egin zuten, eta arrakasta handia bildu zuen.



Goizean goizetik milaka euskaltzale bertaratu ziren Altsasura, eta horrek trafiko arazo batzuk ere sortu zituen. Horiek konponduta, ordea, ez zen bertzelako ezustekorik izan. Gazteen gunea izaten da horrelakoetan kezka iturria; igandean, ordea, dena espero bezala joan zen, eta ez zen nabarmentzeko arazorik izan, Carrreñoren arabera. Alde horretatik «lasai» eta «pozik» daudela nabarmendu du.

Egunarekin bakarrik ez, urte guztian egindako lanarekin ere «hagitz kontent» azaldu da ikastolako lehendakaria. Egindako ekitaldiek harrera hagitz ona izan dutela nabarmendu du; hala ere, zerbait nabarmentzekotan, izandako «elkarlana» eta «auzolana» azpimarratu ditu. Antolatutako ekitaldiek komunitatea «sendotu» dutela uste du lehendakariak, eta nabarmendu du ezen, komunitatea sendotzeaz gain, parte ez direnek ere proiektua ezagutu dutela. Urte guztian 150 familia aritu dira Nafarroa Oinez antolatzen, eta, egunean bertan, 1.200 boluntario baino gehiagoren laguntza izan zuten. Carreñok eskerrak eman dizkie boluntarioei eta bertaratutako jende guztiari, ikastolaren izenean: «Dena zor diegu boluntarioei eta bildu ziren euskaltzaleei. Haiei esker, ikastolako hezkuntza proiektuak aurrera jarraituko du, eta eraikinak behar dituen hobekuntzak egiten hasiko gara».

Falta direnak gogoan

Albiste triste batekin ernatu zen Altsasu goizaldean, ikastolako ikasle ohi eta komunitateko kideetako bat auto istripuz zendu baitzen goizaldean. Hala ere, familiak horrela eskatuta, bestari ekitea erabaki zuten ikastolako ordezkariek. «Familiaren mezua jaso genuen, eta horrek bultzatu gintuen eguna aurrera eramatera», adierazi du Carreñok. Egun guztian hagitz presente izan zuten.

Hamarretan ireki zuten ibilbidea, eta bertan izan ziren, bertzeak bertze, Uxue Barkos Nafarroako lehendakaria, Ainhoa Aznarez Nafarroako parlamentuko presidentea eta Maria Solana Nafarroako Gobernuko Hezkuntza kontseilaria. Iñigo Aritza ikastola osatzen duten lau herrietako -Altsasu, Urdiain, Olatzagutia eta Ziordiako- alkateak ere bertan izan ziren. Eusko Jaurlaritzatik, Miren Dobaran Hizkuntza Politikarako sailburuordea bertaratu zen.

Ikastolaren hasierako momentu «latzak» oroitu zituen Eneida Carreño ikastolako lehendakariak. Oztopoak oztopo, ikastolaren proiektuan sinisten dute eta lekukoa harro eramango dute, Carreñok nabarmendu zuenenez. Nafarroako lehendakari Uxue Barkosek azpimarratu zuen euskara «etorkizuneko hizkuntza» dela: «Mamua uxatu behar dugu, eta euskarari sarrera ukatu zaion lekuetara eraman. Oztopoen gainetik euskaraz bizi».



Ekitaldian, presente izan zituzten preso dauden Altsasuko zazpi gazteak, baita goizaldean zendutako ikasle ohia ere. Ekitaldia bukatuta, Tere Irigoienek eta Juan Manuel Galartzak moztu zuten sarrerako zinta, Nafarroa Oinez-en paella prestatzen duen taldea ordezkatuz. 2005ean Altsasun egindako Nafarroa Oinez-erako bildu zen lehenengo aldiz Sakanako kuadrilla bat. Geroztik, urtero, paella jana antolatu dute ikastolen aldeko besta guztietan.

Zinta moztearekin bat bete ziren antolakuntzak prestatutako Bizi, Kanta, Txio eta Dantza guneak eta bertaratutakoek euskal kulturaz gozatzeko ekitaldi andana izan zituzten.

Duela urte batzuk antolatzen hasitako ikastolen arteko erronka izan zen ekintza arrakastatsuenetako bat. Hainbat ikastolatako hamarnaka gazte ibili ziren lau guneetan zehar egindako probetan. Azkenean, garaipena Altsasun bertan gelditu zen, Iñigo Aritza ikastolako ikasleek irabazi baitzuten erronka. Antolatzaileak pozik azaldu dira izandako arrakastarekin, gazte anitzek hartu zutelako parte.

Kanta izeneko bigarren gunea izan zen gune jendetsuenetako bat. Gazte anitz bildu zen bertan, eta goizean goizetik musika talde ugariz gozatzeko aukera izan zuten. Bertzeak bertze, Nerabe, Anita Parker eta Trikidantz taldeak entzuteko aukera izan zuten bertaratutakoek. Bertze guneetan. Demode Quartet, Trikiteens eta Tximeleta taldeen kontzertuak izan ziren. Egun guztian zehar musika eta giro ona zabaldu zituzten ibilbdean zehar zeuden txaranga, trikitilari zein txistulariek. Haurrentzat gainera Haurren hiria txokoa egokitu zuten Dantza izeneko lehenengo gunean.

Lekukoaren eskualdatzea

Eguerdian egindako ekitaldian Nafarroa Oinez-en lekukoaren eskualdatzea egin zuten. Tuterako Argia ikastolari eman zioten lekukoa, ikastola hori izango baita datorren urtean Nafarroako ikastolen besta antolatuko duena. Tuterako Ikastolak laugarrenez antolatuko du0 Nafarroa Oinez 2019ko udazkenean.

Eskualdatzearen aurretik, Iñigo Aritza ikastolak komunitatea osatzen duten irakasle eta langileak omendu zituen. Nafarroako ikastolen elkarteak, aldiz, Pamiela argitaletxea omendu zuen euskal kulturaren alde apustu sendoa egiteagatik.]]>
<![CDATA[Xehetasunak, agerian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/032/001/2018-10-20/xehetasunak_agerian.htm Sat, 20 Oct 2018 00:00:00 +0200 Ainhoa Larretxea Agirre https://www.berria.eus/paperekoa/1898/032/001/2018-10-20/xehetasunak_agerian.htm
Eskulangileak egurrezko piezaren ezaugarriei jaramonik egin gabe pintatu zuen pieza. Polikromia guztiak estali dizkio gainetik ezarri dioten pinturak, eta itxura erabat desitxuratua hartu du San Jurgiren figurak. Orain, gainetik jarri dioten pintura guztia kendu, eta figurari itxura originala emateko lanean ari dira Nafarroako Gobernuko teknikariak.

Maiatzaren bukaeran, Lizarrako bizilagun baten deiari esker jakin zuten gertatutakoaren berri Nafarroako Ondare Historikoan. San Jurgiren egurrezko figura zegoen lekura joan ziren gobernuko teknikariak, eta, pieza aztertu ondotik, Nafarroako Gobernuak Iruñean duen artxibo historikoko laborategira eramatea erabaki zuten, pintatzeak sortutako kalteak arintzeko. Egun, oraindik Iruñean dago, zaharberritze lanak oraindik ez baitituzte guztiz bukatu.

Figura Iruñera iristean egindako lehen pausoa ikerketa erradiologiko bat egitea izan zen, Martinezen arabera: «X izpiak erabili genituen, eta ikusi genuen pintura berriaren azpian polikromia originalak zeudela». Polikromia horiek mantentzen zirela ikusita, gainetik jarritako pintura kentzea erabaki dute: «Proba batzuk egin genituen, 30 inguru, eta ikusi genuen azetona eta kotoia erabiltzea zela metodorik egokiena pintura geruza berri hori kentzeko». Metodoa aurkituta, pieza garbitzeko lanetan ari dira buru-belarri. Piezaren zati handi bat garbitu badute ere, oraindik luze joko du; izan ere, bertze bi edo hiru aste beharko dituzte pieza osorik garbitzeko. Langile andana ari dira eskuetan kotoia eta azetona dituztela, pazientziarekin, pintura berriaren arrastoak kentzen. Hasierako pintura hori kenduta, litekeena da leku jakin batzuetan garbiketa xehetasun handiagoz egin behar izatea, eta, beraz, prozesua luzatzea. San Jurgiren figura garbituta, gogoeta prozesu bat hasiko dute pieza nola utzi erabakitzeko.

Martinezen arabera, bi aukera dituzte piezaren konponketa bukatzeko. Lehenengo aukera arkeologikoa da; hau da, garbiketaren ondoren gelditzen den bezala uztea pieza. Bigarren aukera, berriz, polikromiak integratzea da. Hau da, mantendu diren egurrezko polikromia horiek aztertu, eta horien ezaugarriak dituzten berriak sortzea.«Bi aukera horien artean erabaki beharko dugu zer egin». Aukeratzen dena aukeratuta ere, piezaren leheneratzea bukatuta, San Migelgo parrokiara eramango dute berriro ere.

Alderaketek ez dute balio

Albistea jakin zenetik, sare sozialetan anitzek alderatu dute San Jurgiren zaharberritzea Borjako (Espainia) Ecce Homo koadroarekin. Ecce Homo koadroaren kasuan, zaharberritze desegoki batean koadroa guztiz kaltetu eta desitxuratu zen. Martinezek, ordea, uste du Lizarrako kasuak ez daukala Borjakoarekin zerikusirik, eta alderaketa horiek saihestu nahi izan ditu: «Ez du zerikusi handirik Borjako kasuarekin. Kasu honetan, pieza kaltetu bada ere, oraindik kontserbatzen baita».

Izan ere, kaltetuta badago ere, hasierako pieza ez da galdu. Polikromia batzuk galdu diren arren, teknikariek anitz berreskuratu ahal izan dituzte, eta, beraz, horiek aztertu ondotik, berriak ere egin daitezke. Lanak bukatu ondotik San Jurgiren figura modu «duinean» geldituko den esperantza du Martinezek, nahiz eta polikromia eta xehetasun anitz galdu diren bidean.

Nafarroan, bertze leku anitzetan bezala, ondare historikoaren zatirik handiena jabego pribatuaren esku dago. Ohikoa izaten da jendeak bere ondarea zaindu eta konpondu nahi izatea. Zaharberritze horiek ongi egin daitezen bermatzeko, protokolo bat dute bai gobernuak eta bai artzapezpikutzak. Protokolo horren arabera, edozein zaharberritze edo aldaketa egiteko orduan, gobernuaren baimenarekin egin behar da, eta beti profesionalek egin behar dute. Zaharberritze horiek ongi egiten direla ziurtatzeko, gobernuak esku hartzen du lanek irauten duten bitartean.

San Jurgiren figuraren konpontzearen atzean irakaspen bat dago, Martinezen arabera: «Irakaspen didaktiko bat eman nahi dugu; hau zabaldu nahi dugu, horrelakorik berriz ez gertatzeko». Martinezek nabarmendu du horrelako piezetan, bizitzako bertze alorretan bezala, esku hartzea «profesionalek» egin behar dutela.

Kasu konkretu honetan, gainera, uste du nahigabe sortutako kaltea izan dela: «Ezagutzarik eza eta arduragabekeria nahastu dira. Uste zuten ongi egiten ari zirela». Egun, prozesu judiziala irekita dago, eta apezpikutzak eta zaharberritzea egin zuen langileak 6.000 euro arteko isuna jaso dezakete. Gainera, pieza lehengoratzeko lanen kostua artzapezpikutza ari da ordaintzen.

Ikusteko dago auzia nola bukatuko den, lehenengo garbiketa bukatu eta zaharberritzeko bigarren fasean zer egin erabaki beharko baitute lehendabizi. Behin bukatuta, Lizarrako San Migel parrokiara eramanen dute. Egindakoak eginda, pozik da Martinez: «Pieza mantentzea lortu dugu; orain, ongi zaindu behar da. Pieza ezagutu egin behar da ongi kontserbatu eta zaintzeko; hori da ondarea babestea».]]>
<![CDATA[Himalaiaraino iritsi da jendetza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1922/038/001/2018-10-17/himalaiaraino_iritsi_da_jendetza.htm Wed, 17 Oct 2018 00:00:00 +0200 Ainhoa Larretxea Agirre https://www.berria.eus/paperekoa/1922/038/001/2018-10-17/himalaiaraino_iritsi_da_jendetza.htm
«Mendiari errespetua galdu zaio». Patxi Goñi mendizale nafarraren hitzak dira. Manaslu, hau da, munduko mendi garaienetan zortzigarrena igotzekoa zen Goñi, Jordi Bosch Barraca lagunarekin, baina han ikusitakoak Manasluko tontorra ukitu gabe etxera itzultzera bultzatu du. «Gure eguneroko bizitzako erosotasunak eraman dituzte mendira, eta okerrena da hirietako pentsamoldea eraman dutela Himalaiako leku bakartienetara». Jendeak baino gehiago, mendian bertan aurkitu duen giroak bultzatu du Goñi etxera itzultzera: «Ez dugu jendearen aurka ezer, baina bertan zegoen giroa ez zen guretzako egina. Gure lehen espedizioa balitz, beharbada egingo genukeen, baina ez. Eroso geunden leku bakarra gure denda zen, eta ez, hori ez da espedizio bat».

Izan ere, jende uholdea aurkitu du mendian Irunberriko mendizaleak, gehienak bidaia agentzien bidez joanak eta mendian inolako esperientziarik gabeak. 1956. urtean lehenengo aldiz igo zutenetik, ehunka espedizio egin dira munduko zortzigarren mendira. Manaslu, gainera, mendi arriskutsutzat hartzen da, 50 pertsonatik gora hil baitira mendi tontorra eskalatu nahian. «Manasluko behe kanpalekuan kanpadenda propioa generaman bakarrak ginen; bertze guztiek agentziaren esku utzia zuten dena, eta 400 pertsona geunden denetara». Koloretako dendak, behe kanpamenduko sukaldea baino handiagoak ziren kanpadendak... Manaslun denetarik aurkitu duela kontatu du mendizaleak.

Bertze bideen bila

Bidaia horiek antolatzen dituzten agentziek erraztasun guztiak eskaintzen dizkiete bezeroei, arropatik hasi eta mendirako behar den materialeraino. Xerpek igotzen diete oxigenoa, baita janaria ere.

Goñi kexu da agentziek bezeroei saltzen dieten bidaia ereduaz: «Dena posible den bidaia saltzen diete; berdin du ez badakizu kranpoiak erabiltzen eta ibiltzea zaila egiten bazaizu. Oxigenoak eta xerpek konponduko dute dena».

Mendi hain ez altuetan arrisku egoerak sortzen diren bezala, ohikoa izaten da mendi garai horietan ere tarte latzak pasatzea. Mendira igotzean ez ezik, kanpamentuan ere gerta daitezke tentsio handiko uneak. Arrisku egoera horiek ahalik eta gehien gutxitzea ezinbertzekoa izaten da dena ongi joan dadin; Manaslun ikusitako jende anitz, ordea, ez zen jabetzen arriskuez, mendizale nafarraren ustez. Jendea soka bati lotuta ikusi du eskiatzen, ohiko eski estazio baten balego bezala, baita kaleko beroki batekin zegoen emakume bat ere. Xerpen arteko tirabirak ere bizi izan ditu, eta baita metro gutxitara elur jausi bat izan eta mugitu ez den jendea ere.

Egoerak gainezka eginda, Manasluko tontorra igotzeko abentura utzi, eta mendi txikiagoetan trekking bat egitea erabaki zuen Goñik. «Azkenean, jende anitzek lortuko du Manasluko tontorra zapaltzea, nahi dutena lortuko dute, baina ez zaie inporta zein modutan lortzen duten. Guretzat, ordea, hori da garrantzitsuena». Lehen, lagunekin igotzeko mendi egokia zen; orain, berriz, ohiko garaitik kanpo igotzeko mendia dela uste du Goñik.

Iritzi berekoa da Fredo Arburua, Cho Oyutik itzuli berri den mendizale ezpeletarra. Munduko mendirik altuenetan seigarrena oxigenorik gabe igotzeko asmoarekin joan zen Nepalera, abuztu bukaeran, eta helburua beteta «pozik» itzuli da etxera. Manaslun bezala, jende uholdea ikusi du Cho Oyun ere mendizale lapurtarrak: «Ehun alpinista inguru ginen han; denetariko jendea zegoen. Erdiak, mendiko turismoa; bertze erdiak, mendizaleak». Hala ere, Goñiren antzeko sentsazioa izan du mendian zela: «Nik badakit zertarako nagoen han; saiatzen zara bertzelako turistekin ez mintzatzen. Ez dut ulertzen haien filosofia». Goñik ez bezala, turistei izkintxo egitea erabaki du Arburuak, eta bere bidean jarraitu eta Cho Oyuko gailurrera igo da: «Nik ezin ditut gauzak aldatu; nire buruan hori dena baztertzen nuen, eta ez nuen jakin nahi zergatik joaten diren horrela».

Cho Oyun zeuden 100 lagunetatik 97 zeuden oxigenoarekin, Arburuaren arabera; gainera, jende gehienak ez zuen mendiko esperientziarik. Han zeuden mendizaleetako batek ez zekien rappel egiten —sokarekin jaisten—. Jende andana izanagatik, ordea, zorte handia izan dutela uste du Arburuak; izan ere, ez dute arriskurik pasatu: «Arazoak gertatzen ahal dira, baina guk izugarrizko suertea izan dugu eguraldiarekin, eguraldi ona izan baitugu egunero». Dena den, bertatik bertara ikusi ditu turistek mendira igotzeko dituzten zailtasunak: «Oso lasai abiatzen dira, ez dira jabetzen non diren». Azkenean, kanpalekuan ziren 100 pertsonatik 96k lortu dute tontorrera igotzea, eta horietatik batek bakarrik izan ditu arazoak.

Mendian ibiltzeko prestatuak ez egonagatik, sekulako ekipamendua izaten dute mendizale anitzek. Arburuak kontatu duenez, denetik ikusten da, baina gehienek mendiko sekulako ekipamendua izaten dute, joaten diren agentziak hagitz handiak direlako.

Xerpak, ezinbertzekoak

8.000 metroko mendi bat igotzea lan nekeza eta zaila izaten da; zer erranik ez mendian ibiltzera ohituta ez daudenentzat. Horregatik, mendi tontorrera igotzeko, ezinbertzean xerpen laguntza behar izaten dute bidaia agentziek antolatutako bidaietan. Pertsonako xerpa bat izaten dute, eta xerpa horrek eramaten dizkie motxila, janaria eta baita oxigenoa ere. Ohikoa izaten da xerpak guztiaz arduratu eta bezeroak oinez ibiltzea bertze buruhausterik ez izatea. Arburuak azaldu du: «Bezero guztiek izaten dute xerpa. Oxigenoarekin joaten dira, eta ez dute arriskurik hartzen. Karga handia hartzen dute bizkarrean, beren oxigenoa eta materiala eramateaz gain bezeroena ere eraman behar izaten baitute». Hala ere, kontratuan hori idatzita dagoela dio Arburuak, eta xerpak kontratua bete bertzerik ez dutela egiten.

Mundu osoan dozenaka dira Himalaiako gailurrik garaienetara bidaiak antolatzen dituzten agentziak. Hala ere, badirudi gero eta ohikoagoa den praktika hori oraindik ez dela iritsi Euskal Herrira. Hala ere, Mendiak eta Herriak Euskal Herrian mendi bidaiak antolatzen dituen enpresak Asian Trekking enpresaren bidez bideratzen ditu horrelako bidaiak egin nahi dituzten mendizaleak. Iruñeko enpresak, hala ere, ez du horrelako bidaien eskaerarik nabaritu euskal mendizaleen artean. Izan ere, badirudi moda hori ez dela iritsi Euskal Herrira, eta euskal mendizaleak bertzelako filosofia batekin joaten direla mendira.]]>
<![CDATA[Txistorrak hartuko ditu karrikak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1961/045/001/2018-10-14/txistorrak_hartuko_ditu_karrikak.htm Sun, 14 Oct 2018 00:00:00 +0200 Ainhoa Larretxea Agirre https://www.berria.eus/paperekoa/1961/045/001/2018-10-14/txistorrak_hartuko_ditu_karrikak.htm
Goizean egiten den azoka izaten da Txistor Egunaren funtsa; aurten, ordea, ohiko egitarauari berrikuntza batzuk gehitu dizkiote: lehenengo aldiz, gastronomiari buruzko Letrak Ahora literatura lehiaketa antolatu dute.

Narrazio eta poesia alorreko hamabortz lan jaso dituzte, eta, Jon Barberena eta Castillo Suarez idazleek lanak aztertu ondotik, gaur eguerdian eginen dute sari banaketa, Arbizuko plazan. Udaleko kideak pozik azaldu dira Euskal Herrian gastronomia eta literatura euskaraz elkartzen dituen lehen lehiaketa delako.

Sari banaketaren aurretik, musikariak ibiliko dira kaleak alaitzen, eta eskulangileen azoka izanen da kalean. Txistorraz gain, eztia, gazta eta bertzelako produktuak ere izanen dira Arbizun. Gainera, ukenduak eta gazta modu tradizionalean nola egiten diren erakutsiko dute azokako hainbat postutan.

Azokak irauten duen bitartean, 11:30ean hasita, hamargarren pintxo lehiaketa eginen dute. Parte hartzaileek, txistorra oinarri hartu, eta pintxo bat egin beharko dute. Era berean, Arbizu, Flores eta Laket ekoizleek emandako ehun kilo txistorrekin egindako pintxoak salduko dituzte.

Goizeko azoka bukatu ondotik ere egonen da zer egina. Arratsaldean, Nafarroako trikiti eskolen hirugarren jaialdia izanen da, eta trikiti doinuz alaituko dute herria. Urtetik urtera indartzen ari den eguna dela erran du Monika Etxeberria Arbizuko Kultura zinegotziak. Eguna indartu eta gero eta jende gehiago joanagatik ere, uste du herritarren parte hartzea dela garrantzitsuena: «Guretzat, garrantzitsuena herritarrek parte hartzea da. Azokako postu anitz herritarrenak dira, eta haiek parte hartzea beharrezkoa da». Aurten, auzolana omendu nahi izan dute, eta bereziki Txistor Egunean hasiera-hasieratik inplikatu ziren emakumeak. Horregatik, aurtengo kartelean emakume horiek izan dira nagusi.

Gaurkoak ez dira astebururako antolatu dituzten ekitaldi bakarrak. Atzo arratsaldean, haurrentzako puzgarriak izan ziren plazan, eta, iluntzean, Txistor Egunaren inguruko argazki erakusketa inauguratu zuten. Musika emanaldiarekin bukatu zuten eguna.

Txistorraz gozatzeko aukera izanen da, beraz, gaur Arbizura joanez gero. Azken urteetako arrakasta ikusita, ziur ibilbide luzea izanen duela Arbizuko txistorraren bestak.]]>