<![CDATA[Ainhoa Sarasola | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 26 Jun 2019 08:37:53 +0200 hourly 1 <![CDATA[Ainhoa Sarasola | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Marka uzten duten istorioak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/029/001/2019-06-25/marka_uzten_duten_istorioak.htm Tue, 25 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1872/029/001/2019-06-25/marka_uzten_duten_istorioak.htm Auschwitzeko tatuatzailea nobelak. Miel Anjel Elustondok euskaratu du liburua, eta Alberdania argitaletxeak plazaratu berri du.

Lale eta Gita dira liburuko protagonistak; Auschwitzetik bizirik irtetea lortu zuten. «Lalek tatuatu behar izan zituenen artean agertu zen Gita. Orduantxe ezagutu zuen Lalek Gita, orduantxe maitemindu omen zen harekin, eta orduantxe erabaki zuen infernu hartatik bizirik atera behar zutela biek», azaldu du Elustondok. Jorge Gimenez Bech editorearen esanetan, «handik bizirik atera eta gero, bizitza osoa eman zuten elkarrekin, lur hartatik urrun, Australian». Han ezagutu zuen Lale Heather Morrisek —Zeelanda Berrian jaioa da, baina Melbourneko (Australia) ospitale publiko batean egiten du lan—. 2003an, lagun batek «kontatzeko istorio hunkigarri bat izan zezakeen» agure hura aurkeztu zion, eta haren ahotik entzun zituen Morrisek bikotearen bizipenak. Horiekin eleberri bat idaztea erabaki zuen, baita arrakastaz idatzi ere, lehen liburua duena jada 44 herrialdetan argitaratu baitiote, eta bi milioitik gora irakurle izan baititu.

Liburua euskaratzeko enkargua jaso aurretik, Elustondo sarraski esparru izandako tokia bisitatzen izan zen, duela lau urte. 42 kilometro koadro ditu, eta bi eremutan banatua dago —Auschwitz I eta Auschwitz II-Birkenau—; naziek 1940. eta 1945. urteen artean Polonian altxatu zuten handienetako bat izan zen. «Han, jakin dakigunez, menpean hartuta zeuzkaten herrietako milioika pertsona hil zituzten; 4 milioi judu zirela esaten da, baina badakigu gas ganbera eta errauts labe haietan ijitoak, intelektualak eta era guztietako presoak zeudela. Diotenez, historian izandako suntsipen izugarrienetako bat izan zen». Eta aitortu du hango irudiak ikustean oraindik ere «eztarrian korapiloa» egiten zaiola. «Auschwitz eta Birkenaura bisita egin duenak seinalea markatua darama. Gizakiak gizakiaren kontra erabili ahal duen ankerkeriaren aztarna mutu baina ez isil dira Auschwitz eta Birkenau. Niri beti etortzen zaizkit tren geltokia, trenbidea, errailak, sarrera nagusiko langa gaineko inskripzioa —Lanak libre egiten du—, adreilu gorrizko eraikinak, egurrezkoak, gas ganbera, errauts labeak... esparru oso-osoa. Eta, leku guztietan, txarrantxa». Leku hura ezagutu izanak, hunkitu ez ezik, lagundu ere egin zion liburua itzultzeko garaian.

Izan ere, nahiz eta film, dokumental, argazki edo irakurgaien bidez jende gehienak izan duen Auschwitzen berri, «gauza bat da hortik edatea eta beste bat han ibiltzea», Elustondoren ustez. «Han izatea besterik da; han izan ondoko minak, oinazeak, betiko irauten du. Eta han izan denak aiseago eta jakin-min handiagoz jotzen du hari buruzko lanetara, arreta handiagoz leitzen ditu Auschwitz eta Auschwitz izan gabe ere kontzentrazio esparruetako istorioak». Berari hala gertatu zitzaiola azaldu du. «Eta Auschwitz dioenak Auschwitz dio, baina dio Birkenau, dio Buchenwald, dio Mathausen, dio Treblinka, dio Majdanek, edo dio hemen bertan dugun Gurs, edo dio Gasteiztik bertara dugun Miranda Ebro, edo dio Espainian izan ziren 300 sarraski lekuak».

Liburuko istorioak «hasieratik harrapatu» zuen itzultzailea, are gehiago benetan gertatua zelako. Haren ustez, «dramatismo handiko nobela da, erritmo handiz kontatua». Laleren tatuatzaile lanek esparruan batera eta bestera joan-etorrian ibiltzera daramate, «eta horrek esparrua kontatzeko bidea» ematen dio Morrisi. «Rudolf Hesse aipatuko da, eta Mengele sendagilea, esperimentuak, sarraskiak, labeetako giza errautsa, usainak, esparruko agintarien eta soldadu alemaniarren jokabidea, preso hartutako kideen zortea...». Gitaren lagunek presentzia handia dute liburuan, eta horrek nobelan «beste leiho bat» irekitzen du, Elustondoren ustez.

Itzulpenari ekitean, eleberriak izan duen arrakastak kezka ere eragin zion. «Testua arrakasta horretara eraman duten ezaugarriei eutsi beharra zegoen: hizkera zuzena, baina aberatsa aldi berean; bizkorra, baina ez matizik gabekoa; zorrotza, baina goxoa ere bai tarteka...». Idazkera «eraginkorra» hitzarekin definitu du, eta horren bila aritu zen itzulpena egitean. Langintza horretan Xabier Olarrak eta Mitxel Muruak emandako laguntza eskertu du.

Holokaustoa literaturan

«XX. mendeko bigarren erdian eta XXI.aren lehen bosten honetan, uzta oparoa eman du Holokaustoak mendebaldeko literaturan, eta euskarazkoan ere bilatu du bere tokia», adierazi du Alberdaniako editoreak. Horren lekuko, gai horri lotuta argitaletxeak urteotan plazaratu dituen hainbat lan jarri ditu; tartean, Primo Leviren Hau gizon bat bada, Irene Nemirovskiren Suite frantsesa, eta John Boyneren Pijama marradunaz jantzitako mutikoa.

Gimenezek uste du Morrisen nobela «oso berezia» dela, hainbat arrazoi direla eta. Batetik, benetan gertatu zen istorio bat kontatzen duelako. Bestetik, «sekulako bizitasuna» duelako. «Lekukotza gisa indartsua, gihartsua da, baina literaturaren ikuspegitik ere oso ekarpen sendoa da». Balio horiei Morrisen idazkera gehitu die. «Oso idazkera eraginkorra duela esan genezake, baina elegantea ere bai aldi berean; fina eta neurrikoa. Kontatzen duenaren neurrikoa». Berau euskaratzeko «segurtasun osoko itzultzaile bat» behar zutela azaldu du, eta oso eskertuta agertu da Elustondok egindako lanagatik.]]>
<![CDATA[Nor izateko jardunean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/030/001/2019-06-21/nor_izateko_jardunean.htm Fri, 21 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1923/030/001/2019-06-21/nor_izateko_jardunean.htm Vivian Maier. Argazkilari errebelatua erakusketan.

Bizitza gogorra izan zuen Maierrek. Etorkinen alaba zen, eta 5 urte zituela alde egin zuen aitak; ama eta biak Jeanne Bertrand lagun eta argazkilariarenera joan ziren bizitzera. Oso goiz piztu zitzaion argazkiarekiko zaletasuna. Amaren Brownie Kodak kamera batekin hasi zen, eta 1952an erosi zuen bere lehen Rolleiflexa. Umezain lanean aritu zen urte luzez, lehenik New Yorken eta ondoren Chicagon, non Gensburg familiaren haurrak zaindu zituen hamazazpi urtez -haien etxean errebelatzen zituen argazkiak, hartarako bere bainugelan atondu zuen laborategian-. Haurrak ez ezik, kamera ere hartuta ateratzen zen kalera, bazterreko auzoetara ohikoan. Kaleko eszenak, auzotarrak eta umeak erretratatu zituen batez ere. Baina bere argazkigintzan bada maiz errepikatzen den beste gai bat: autoerretratua. «Bere artxiboaren zutabe nagusia dira, behin eta berriz agertzen dira», azaldu du Anne Morinek, erakusketaren komisarioak.

1965ean kolorearekin hasi zen lanean, Leica kamera batekin. Eta Super 8an filmazioak ere egiten hasi zen. Eta horrela, urtez urte, artxibo erraldoi bat osatuz joan zen, 120.000 argazki biltzeraino. Batzuk baino ez zituen errebelatzen, besteak beste, baliabiderik ez zuelako. 90eko urteetatik aurrera, apenas lanik ez, eta kalean bizi izan zen denbora batez, harik eta Gensburg familiak pisu bat alokatu zion arte. 2009an hil zen, pobrezian eta bakarrik.

Bi urte lehenago atera zen bere artxiboa lehen aldiz argitara. Alokairua ezin ordainduta, enkantera atera zituzten Maierrek biltegi batean zituen gauzak, eta John Maloof zinemagileak negatiboz beteriko kaxa bat erosi zuen, Chicagori buruz lantzen ari zen liburu bat ilustratzeko. Ez zien behar bezalako arreta jarri, eta hainbat argazki saldu zituen. Allan Sekula kritikari eta historialariak ohartarazi zion haien balioaz, eta, bilduma ikertzen hastean jakin zuen Maier hilda zegoela. Kaxa gehiago berreskuratzea lortu, eta argazkiak errebelatzeari ekin zion. Maierren obra ezagutarazi ahala, nazioarteko sona hartuz joan zen. Eta gaur egun kritika bat dator haren kalitatea nabarmentzen.

Morinen iritziz, argazkilaritzaren historian «bakana» da Maier. Batetik, bere bildumaren oparotasunagatik. Bestetik, bere istorio pertsonalagatik: «Figura misteriotsua da; bakar-bakarrik zegoen, ez zuen lagunik, ez maitalerik, ez sustrairik». Eta azkenik, bere obraren aurkikuntzagatik. «Horri esker, beti ukatu izan zitzaion identitatea lortu du Maierrek». Komisarioa ziur da edozein ikuslek bere burua aurkituko duela haren obran. «Argazkigintzaren historian bere lekua du, ezbairik gabe».

Sei ataletan banatu dituzte erakusketan ikusgai jarritako argazkiak. Guztiak 1951. eta 1985. urteen artean ateratakoak dira, nahiz eta hainbaten kasuan data eta lekua ezezagunak diren.

AUTOERRETRATUAK

Maierren ahots grabazio bat entzun zuen behin Morinek. «Ez da hitzez hitz hala, baina halako zerbait zioen: 'Munduan nire lekua aurkitzeko ateratzen dizkiot argazkiak neure buruari'. Kontuan izan behar da Maierrek ez zuela, nolabait, identitate bat izateko aukerarik: umezaina zen, emakumea, klase apalekoa eta immigrantea, ez zuen pertsona izaterik garai hartako gizarte estatubatuarrarentzat. Eta uste dut autoerretratuak egiten tematu zela 'ni hemen nago orain' berresteko».

Aretora sartzean, bisitariak parez pare topatuko du Maier, horma irudi handi batean. Kamera eskuetan ageri da, kalean, ispiluren batean islatuta, zuri-beltzeko irudian. Aldamenean dauden beste hainbat argazkitan ere bera ageri da, erakusleiho, ispilu edo ogi txigorgailu batean islatuta, edo haren itzala bestela. Nor izate horren bilaketa ariketak dira guztiak, komisarioaren hitzetan.

ERRETRATUAK

Erretratugintzan bereziki trebea zen Maier. Bazterreko auzoetako bizilagunak dira haren argazkietako protagonistak. «Bera bezalako pertsonak erretratatzen zituen, hau da, periferiakoak, identitaterik ez dutenak. Gogoko dut pentsatzea pertsona horiek erretratatzean identitate hori ematen diela une batez, bestela izateko eskubiderik izango ez luketena». Morinen ustez, erretratuetan «zerbait berezia» gertatzen da argazkilariaren eta erretratatuaren artean. «Pertsona horiengana asko gerturatu behar zuen, Rolleiflexarekin aritzen baitzen, 35 milimetroko objektiboarekin. Begirada truke bat dago, interakzio bat, eta nabaritzen da irudietan».

Askotariko herritarrak erakusten ditu Maierrek. Badira goi klaseko zenbait andrazkoren irudiak ere, eta begiradan gogaitu ikutua nabari zaien bakarrak dira. Morinen ustez, Maierren ironiaren lekuko dira erretratu horiek; haien aurrean errebelatzeko era bat.

KALEKO ESZENAK

Morinen ustez, kalean ibiltzeko aukera ematen ziolako aukeratu zuen Maierrek umezain lana. Kalean topatzen zituen eszenak hartzen zituen bere kamerarekin, eta auzo apaletako herritarrak ageri dira askotan. «Bazterreko auzoak interesatzen zaizkio, kale horietan dagoelako bizitza; egunerokoaren antzokia dira, eta horietan aurkitzen du behar duena».

Hala, haren bilduma 50, 60, 70 eta 80ko urteetako New Yorkeko eta Chicagoko bizitza urbanoaren erakusgarri da. Anekdotetan jartzen du arreta argazkilariak; usoei jaten ematen ari den gaztearengan, auto batean lo dagoen gizonarengan, zain dagoen emakumearengan, kaleari begira eserita dagoen gizonarengan... eguneroko bizitzako xehetasunetan.

HAURTZAROA

Umeekin denbora asko igarotzen zuen Maierrek, eta haien mundua ere ageri da bere irudietan. «Beti pentsatu izan dut munduari haur baten begietatik so egiten ziola», egin du gogoeta komisarioak. Haren ustez, haurren munduaren ezaugarrietako bat da denbora ez dela existitzen, orainaldi etengabe bat dela, eta hori sumatu egiten dela Maierren argazkietan. Baita egunerokoan ezohikoa dena detektatzeko haren trebetasuna ere. «Haurrengan berezkoa da hori, elementu gutxirekin gauza asko irudikatzeko gai dira, eta Maierrek ere bazuen gaitasun hori. Egunerokoan oharkabean pasatzen diren uneak erretratatzen eman zuen bizitza osoa».

Aretoaren goiko solairuan bildu dituzte umeak eta beren mundua erakusten dituzten argazki gehienak. Bakarka, taldean jolasean, heldu baten eskuari helduta, hondartzan olatu artean saltoka nahiz kamerari zuzenean begiratzen ageri dira. Gune berean, bitrina batean babestuta, sei kontaktu orri jarri dituzte ikusgai; irudi txikien multzo horiek eszena modukoak osatzen dituzte, eta Maierren lan egiteko modua erakusten dute.

FORMALISMOA

Maierrek «harreman bitala» izan zuen argazkilaritzarekin. Obsesio baten moduan bizi zuen kasik ingurua eta bere burua erretratatzea, komisarioak azaldu duenez. «Bere identitatearen bilaketa horrek erakusten du harreman hori bitala zela beretzat. Ez dio ardura bere argazkiak ikusteak; argazkiak ateratzeak axola dio». Inoiz ez zuen izan argazkilaritzaz bizitzeko asmorik, baina ezinbestekoa zuen bizitzeko.

Horren erakusle izan daitezke aretoaren goiko aldean, formalismoaren ideiaren pean multzokatuta bildu dituzten irudiak. Bere azken urteetan jo zuen horrelako konposizioak egitera. «Erritmoa, bolumena, musikaltasun bat erakusten dute irudiek, eta besteak, bestearen figurak desagertzera jotzen du». Irudi horietan ikuspegi formalak du garrantzi osoa.

KOLOREA

Erakusketan 1960ko urteetatik aurrera koloretan ateratako hainbat argazki ere bildu dituzte. Formalismoaren ataletik gertu jarri dituzte irudiok, formari dagokionez antzekotasunak badituztela uste baitu komisarioak. «Kolorearen erabilerari dagokionez, zirraragarria da nola baliatzen dituen kolorearen lengoaiaren bereizgarri guztiak; horietan, ez dago kolorea eskatzen ez duen argazki bakar bat ere».

FILMAK SUPER 8AN

Goiko aretoan, gela txiki batean, argazkilariak Super 8an filmatutako hainbat film labur jarri dituzte ikusgai. Kolorea erabiltzearekin batera hasi zen Maier zinemagintzarekin interesatzen, eta 300 bat film labur daude bere bilduman. Grabazio horiek, baina, ez dute ohiko narraziorik, ez kamera mugimendurik. «Badirudi zerbaiten bila ari dela, argazki baten bila, baina itzulinguruka bezala dabil. Eta filmatzen duena ez da eszena bera, bere begien mugimendua baizik. Behin bilatzen ari zen irudia aurkitzen zuenean, filmatzeari utzi, eta argazkia ateratzen zuen». Izaera autonomoa du, hortaz, pieza bakoitzak.

Erakusketa urriaren 20ra arte egongo da zabalik. Bitarte horretan, hainbat jarduera osagarri antolatu dituzte, tartean, bisita gidatuak, tailerrak eta hitzaldiak. Halaber, John Maloofen eta Charlie Siskelen Finding Vivian Maier filmaren proiekzioa hartuko du Tabakalerak hilaren 26an.]]>
<![CDATA[Hitzen langile, hitzen zaindari]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/023/001/2019-06-20/hitzen_langile_hitzen_zaindari.htm Thu, 20 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1877/023/001/2019-06-20/hitzen_langile_hitzen_zaindari.htm
Nobelak, narrazioak, haur literaturako lanak, saiakerak, itzulpenak... Hamaika lan ondu ditu Lertxundik bere ibilbide literario luzean, eta milaka zutabe idatzi ditu urteotan BERRIAn. Astiz, berriz, kazetaria da lanbidez, eta, bi poema liburu ez ezik, kronika liburu bat eta saiakera bat ditu argitaratuta. Biak dira marraren alde batean zein bestean aritutakoak, eta talaia horretatik heldu zioten solasaldiaren izenburuko gaia aztertzeari: Literatura eta kazetaritza: muga-mugako auziak.

Charles Baudelaireren Le Spleen de Paris liburuko Le gâteau poema adibidetzat hartuta hasi zuen mintzaldia Astizek. Prosan idatzitako poema horretan, egileak kontatzen du pasieran zebilela Paris inguruan, mutiko txiro eta gosetu bati ogi puska bat eman ziola eta hark pastela hitza xuxurlatu zuela jasotzean. Astizek kazetaritzatik hurbil ikusten du kronika sozial hori, baina pastela hitzean jarri zuen literaturaren eta kazetaritzaren arteko bidegurutzea. «Baudelaire ez da oso fidatzekoa, idazlea delako besteak beste, eta halakoetan ezin zara guztiz fidatu idazle batez. Izan daiteke benetan mutiko horrek esan izana pastela xuxurlaka, baina ezin dugu ziur jakin ez ote den konbentzio literario bat, esajerazio bat».

Muga zehatz kokatu zuen adibidearekin: «Idazleari nahikoa zaio egiantzekotasuna -eta ez da gutxi-, baina kazetariari egiazkotasuna eskatu behar zaio -ez dena beti aski-; hor dago bidegurutzea. Idazle batek kontatzen duenak egiaren antza izatea balore bat da, baina kazetariak ezin du kontatu egiaren antza duen zerbait; kontatu behar du mutikoak xuxurlaka pastela esan duela baldin eta xuxurlaka pastela esan badu».

Antzeko adibide gehiago ere jarri zituen egiazkotasunaren eta egiantzekotasunaren aldeak azaltzeko. «Baina hori kenduta», gaineratu zuen, «uste dut, orokorrean, kazetaritzan estilistikoki edozer dela posible». Edozein testuk irakurleari hitzarmen bat proposatzen diola esan zuen. «Horregatik da lehen paragrafoa hain garrantzitsua, hor ezartzen delako testua irakurtzeko gida». Informazio hutsa emateaz haragoko generoetan, kazetariak eskura ditu askotariko itun horiek guztiak, eta hitzarmen hori irakurleari argi utziz gero, «edozer» egin dezake, Astizen irudiko.

Leihoak, kaleidoskopio

«Errealitate konpartigarriez» ere aritu zen. Haren ustez, garrantzitsua da konpartigarria den errealitatea zehatz kontatzea, irakurleak hara jo baitezake. «Kazetariak bertan ikusten duena topatuko du irakurleak, errealitate bera konpartitzen ari dira. Literaturan, idazleak eraikitzen dio kalea irakurleari; hitzarmen batekin, baina idazleak erabakitzen du unibertso hori nolakoa den. Idazleak agintzen du, eta irakurleak gaitasun hori aitortzen dio».

Mundu konpartitu horiek, baina, murrizten ari diren susmoa du Astizek. Egunkarien azalak errealitateari begiratzeko leihoak zirela lehen, baina egun, informazioa kontsumitzeko ohiturak aldatzean, «mila puskatan lehertu» direla uste du. Orain, leihoa hor dagoen arren, uste du nork bere hango eta hemengo erreferentziekin «kaleidoskopio bat» eraikitzen duela. Eta ohartarazi zuen piezak «merkatu logikak» hautatzen dituela. Bestela esanda: «XX. mendean, kafe tertulia esparru bat zen; XX. mendean, kafe eramangarria da sinboloa».

Hala, egoeraren diagnostikoa egitean, esan zuen zeharka iristen garela informaziora, sare sozialen bidez; espektakularitatea bihurtzen ari dela informazio jarioa erabakitzeko neurri; eta neurri horretatik kanpo geratzen direla errealitate asko, beren izateagatik. Hortaz, haren ustez, informazioaren kontsumo bide berrietara egokitu beharra dago. «Baina, era berean, sortu beharko dugu moduren bat gure errealitateak bistaratzen ez dituen merkatutekniaren barruan bizitzeko».

Hizkuntza erdigunean

Lertxundiri interesgarri zaizkio hainbat alorretan -baita sorkuntzan ere- «kontraesanaren labarrean dabiltzan gai horiek», eta kazetaritzak badituen zenbait zerrendatu zituen: kazetaritza eta literatura, errealitatea eta fikzioa, pragmatika eta etika, papera eta teknologia berriak, informazioa eta entretenimendua, egia eta gezurra... Lanbidearen definizio bat ere eman zuen: «Zerbait baldin bada kazetari bat, da hizkuntzaren langile bat, zerbaitetan espezializatu dena, baina lanabesa hizkuntza duena. Alde askotatik begiratuta, baina batez ere profesionaltasunetik, hizkuntza zaintzea du, nire ustez, lehentasuna, eta gure hizkuntzaren egoeran areago oraindik». Kazetaritza zurrunenean ere «hizkuntza bizia» erabiltzearen alde egin zuen.

Lertxundiren hitzetan, «munduan eta gizartean gertatzen denaren muina jakitea» da kazetaritzaren funtsa. Gizakiak berezkoa duela jakin-mina, eta esan zuen inguruan zer gertatzen den jakin behar duela seguru sentitzeko. «Eta ez naiz segurtasun fisikoaz ari». Egun, baina, ideologiak desagertu direla edo indarra galdu dutela uste du. «Eta zer gertatzen da? Bakarrik gaudela munduan, alegia, gure erantzukizuna guztiz pertsonala dela gertatzen denaren aurrean». Esan zuen, baina, jakin-mina ez dela desagertu, eta besteak beste horregatik da kazetaritza oraindik premiazko, «munduan ahalik erosoen» bizi ahal izateko.

Bakoitzaren buruan oroitzapen eta pentsamenduz beteriko «almazen izugarri bat» dagoela adierazi zuen, eta horiek azaltzeko hizkuntza ezinbestekoa dela. «Hemen barruan [burua seinalatuz] daukagun bakarra hizkuntza da, eta gure mundu osoa konformatzen du». Eta, hizkuntzari lotuta, Euskal Herriaren mapa fisikoa eta espirituala alderatu zituen, iritzita bigarrena, hizkuntzarena, askoz ere zabalagoa dela. «Hizkuntza ez da territorio bat; bertan ezin da egin autopistarik, ezin da ireki bankurik. Balio materialik ez izateko, nahiko aberri aberatsa da. Kazetariak hizkuntza jakin batetik ikusten du mundua, hizkuntza du talaia. Eta kazetaritza posible da enpresarik, erredakziorik, errotatibarik, paperik gabe; hizkuntzarik gabe, ez».

]]>
<![CDATA[Lau urte eta erdiko kartzela zigorra ezarri diote Mariano Kamiori 'Balentziaga auzian']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/023/001/2019-06-15/lau_urte_eta_erdiko_kartzela_zigorra_ezarri_diote_mariano_kamiori_balentziaga_auzian.htm Sat, 15 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1877/023/001/2019-06-15/lau_urte_eta_erdiko_kartzela_zigorra_ezarri_diote_mariano_kamiori_balentziaga_auzian.htm Balentziaga auziak badu epaia. Fiskaltzak 2007an hasi zuen ikerketa Getariako (Gipuzkoa) Balentziaga museoan izandako irregulartasunengatik, eta, hamabi urte geroago, Mariano Kamiori lau urte eta erdiko espetxe zigorra ezarri dio Gipuzkoako Lurralde Auzitegiak. Getariako alkate (EAJ), Balentziaga Fundazioko lehendakariorde eta Berroeta Aldamar elkarte publikoko kudeatzaile izan zen Kamio, eta epaileak erruduntzat jo du kudeaketa desleiala egiteaz eta merkataritza agiriak faltsutzeaz. Absolbitu egin du, ordea, diru publikoa bidegabe erabiltzeaz. Kartzela zigorra ez ezik, isun ekonomikoa ere ezarri dio: Berroeta Aldamar elkarteari 426.093 euro eta Balentziaga Fundazioari beste 43.687 euro ordaindu beharko dizkie. Rolando Paciel arkitektoa, aldiz, absolbitu egin dute; Julian Argilagos arkitektoa ere akusatuen artean zegoen, baina ez zen epaiketara joan.

Iragan apirilean egin zuten Balentziaga auziko epaiketa. Fiskaltzak eta akusazio partikularrak zortzi urteko espetxe-zigor eskaera eta 2.234.448 euroko kalte-ordaina galdegin zituzten orduan Kamiorentzat. Argilagosen kontra —museoaren proiektua diseinatu zuen arkitektoa— lau urteko kartzela zigorra eta 2.077.189 euroko kalte-ordaina eskatu zituzten, kudeaketa desleiala eta arlo profesionalean bidegabe sartzea leporatuta —Habanan lortu zuen titulua homologatu gabe lan egiteagatik—. Argilagos 2005ean Miamira (AEB) bizitzera joan zenean, Paciel kontratatu zuten proiektua gauzatzeko; hari ere arlo profesionalean bidegabe sartzea leporatu zioten akusazioek, Habanan lortutako titulua homologatu gabe lan egiteagatik, eta 3.600 euroko isuna ordaintzeko eskatu. Epaileak, baina, absolbitu egin du orain. Kamiori, berriz, bi urte eta erdiko zigorra ezarri dio kudeaketa desleialagatik, eta beste bi urtekoa agiriak faltsutzeagatik —biak modu jarraituan egiteagatik—. Auzia bidegabe luzatu dela eta, aringarria aplikatu diote.

1999an sortu zuten Balentziaga Fundazioa, Cristobal Balentziaga jostunaren jaioterrian museo bat eraikitzeko helburuarekin; sei milioi euroko inbertsio aurreikuspena zuen —30 milioi izan ziren azkenean—. Kamiok urte hartan bertan kontratatu zuen Argilagos. 2005ean, Berroeta Aldamar elkartea sortu zuten, fundazioari emandako diru publikoa kontrolatzeko. Eusko Jaurlaritza, Gipuzkoako Foru Aldundia eta Getariako Udala sartu ziren elkartean, eta Kamio izendatu zuten kudeatzaile. Berroeta Aldamarrek bere gain hartu zituen fundazioak ordura arte hitzartutako kontratu eta esleipenak, baita obren kudeaketa ere. Aralar alderdiko Getariako zinegotziek irregulartasunak salatu zituzten 2003rako, baina auzia ez zen 2007ra arte lehertu. Orduan hasitako auzibidearen ondorio da atzo plazaratutako epaia.

Idatziak jasotzen duenez, Kamiok «ahalmen handia» zuen bai Balentziaga Fundazioaren bai Berroeta Aldamar elkartearen diru funtsak kudeatzeko, «baina, gertaerak ikusita, frogatuta geratu da kudeaketa txar batetik harago joan zela». Halaber, frogatutzat jo du Kamio bi erakundeei «ezkutuan» aritu zitzaiela, «iruzurrezko» moduan, «hirugarrenei mesede eginez», eta horrek bi erakundeei «galera handia edo kalte ekonomikoa» ekarri ziela.

Kamioren jardunbideak aztertuta, epaiak dio, batetik, zerbitzu berberak emateko kontratazio bikoitzak egin zituela —lan berbera egiteko bi enpresa ezberdin kontratatu zituela, esaterako, museoaren barne diseinuaren proiektua egiteko—. Bestetik, epaiaren arabera, hainbat enpresa eta profesional kontratatu zituen, baita ordaindu ere, egin ez ziren lan eta zerbitzu batzuetarako; Argilagosen Hemen Art enpresa aipatzen du horien artean, zeina barne diseinua egiteko kontratatu zuen, besteak beste. Frogatutzat jotzen da hainbat faktura eta kontratu manipulatu zituela. Halaber, gastu pertsonalak —autoa konpontzea eta hainbat bidaia tartean— fundazioaren kreditu txartelarekin pagatu zituela ere jasotzen da, arrazoitzeko justifikatu gabeko ordainketak egin zituela.

Kalte ekonomikoak

Bi elkarteei eragindako kalte ekonomikoa ere zehaztu du epaiak, zeina Kamiok bakarka ordaindu beharko duen, Argilagos auzi ihesean baitago. Diru kopuru horren barruan sartu dituzte Balentziagaren hainbat jantziren kalteei (31.111 euro) eta horiek Miamira (AEB) eramateari (9.819 euro) dagozkienak. 2006an, Argilagosek bere kabuz egin nahi zuen erakusketa baterako, Kamiok hara bidali zituen jantziok, museoko langileen iritziaren aurka eta fundazioaren oniritzirik gabe; kaltetuta itzuli ziren. Kasu horretan, funts publikoak bidegabe erabiltzeaz errugabe jo dute, ezin delako egiaztatu pieza horiek jabetza publikokoak zirenik, bildumaren parte bat dohaintza eta mailegu pribatuetakoa zelako.

Kamiok «astakeria» gisa definitu zuen epaia, Euskadi Irratiari atzo eginiko adierazpenetan. Iragarri zuen helegitea jarriko duela.]]>
<![CDATA[Kolonialismoa bi artistaren begiradetatik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/029/001/2019-06-13/kolonialismoa_bi_artistaren_begiradetatik.htm Thu, 13 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1872/029/001/2019-06-13/kolonialismoa_bi_artistaren_begiradetatik.htm
Ez da lehen aldia bi artistek beren lanak Tabakaleran erakusten dituztena. Orlowk zentroaren irekierako erakusketan parte hartu zuen, 2015ean, eta L'Intrus talde erakusketan Mannak, iaz. Baina aurrenekoz jarri dute orain nork bere banakako erakusketa. Ezaguna dute elkarren obra, eta, ibilbide ezberdinak egin badituzte ere, bat datoz hainbat auzi hizpidera ekartzean. Erakusketan, Orlowk Afrikari begiratu dio, eta botanikaren bidez aztertu ditu kolonialismoaren ondorio diren botere harremanak, bere gogoetak hainbat argazki eta ikus-entzunezko lanetan jasotzeko. Mannak, berriz, ikus-entzunezkoak eta eskulturak baliatu ditu Ekialde Hurbileko gaur-gaurko gaiak jorratzeko, tartean boterea, kolonialismoa eta kultur trukea.

Orlowk ikerketa prozesuen inguruan egin ohi du lan, eta bere Theatrum Botanicum egitasmoak Hegoafrikan 2014an egin zuen egonaldian aurrera eramandakoa du oinarri. Boterearen eta ezagutzaren arteko harremanak aztertzeko, abiapuntu berezia hautatu zuen: botanika. Lorategi botaniko batera egindako bisitan, atentzioa eman zion bertako landareen izenak ingelesez eta latinez ikusteak, Hegoafrikan 11 hizkuntza ofizial baitaude, baita ofizialak ez diren beste hainbat ere. «Jatorrien, ezagutzaren eta kolonialismoaren inguruan pentsarazi zidan». Kolonietara eginiko espedizio zientifikoetan, menpeko lurraldeetako landareei —europarrentzat aurkikuntzak ziren horiei— izen berriak jarri ohi zizkieten, eta aurrekoak ezabatu. What Plants Were Called Before They Had a Name (Nola esaten zitzaien landareei izen bat izan aurretik, 2017) lanean jaso du gogoeta hori. «Bi ezagutza molde aurrez aurre ageri dira lorategian. Apartheida amaitu eta 25 urtera, proiektu koloniala bizirik dago, eta harreman hori erakutsi nahi nuen».

Antzeko gogoeta bat egiten du Geraniums Are Never Red (Geranioak ez dira inoiz gorriak, 2016) lanean. Europa osoan oso zabalduta dago landare hori, eta askok bertakotzat dute, baina kolonien garaian ekarri zuten Afrikatik. «Gure egunerokoaren parte dira, baina ez dugu ezagutzen beren historia». Nelson Mandela preso izan zuten kartzelako patioaren argazkia ere ageri da aretoan, non presoek lorategi txiki bat jartzea lortu zuten. Lorategia tresna politikoa da kasu horretan, artistaren hitzetan; esaterako, han ezkutatu zuten Mandelaren biografiaren idatzia.

Aretoan aurrera eginda, ikus-entzunezko bi piezak aztertzen dute zer eragin izan zuen kolonialismoak Hegoafrikako medikuntza tradizionalean, zeinak landareak dituen oinarri. Jazarria izan zen hasieran, baina gerora farmazia industriak iturri gisa hartu du printzipio aktiboak identifikatu eta botika sintetikoak sortzeko. Ezagutza indigenen onuradunez eta egile eskubideen babesaz gogoeta eginarazten dute lanok. Soil Affinities (Lurren parekotasunak, 2018) instalazioak ixten du erakusketa. Argazki bat dago horman, zeinetan hainbat pertsona ageri diren haziz betetako kutxak garraiatzen, Afrikatik Europara bidaltzeko. Lurrean, berriz, beste hainbat kutxa jarri ditu artistak, barruan pantailak dituztenak. Irudien bidez, historia (post)kolonialaren eta landareen zirkulazioaren arteko harremanak aztertzen ditu, XIX. mendean Aubervilliersen (Frantzia) zeuden baratzeak eta Parisko lorategi botanikora Afrikatik eramandako landareak lotuz.

Haziak eta gorputz atalak

Ikus-entzunezko bi piezak eta horien inguruan jarritako eskultura multzoak osatzen dute Jumana Mannaren erakusketa. Eta, Orlowren kasuan bezala, lanetako batean haziak dira protagonista, Wild Relatives (Senide basak, 2018) ikus-entzunezkoan. Siriako gerraren ondorioz, bertako espezieen haziak gordetzen zituen biltegia Libanora lekualdatu zuten, babestu, eta gero Svalbardeko (Norvegia) Munduko Hazien Gangan gordetzeko. Beste ikus-entzunezko lan bat dago aurrerago: A Magical Substance Flows Into Me (Substantzia magiko bat nigana lerratzen da, 2016). Robert Lachmann etnomusikologo judu-alemaniarraren ahotsa entzuten da hasieran; 30eko urteetan Palestinara emigratu eta, Unibertsitate Hebrearrean ekialdeko musikaren artxibo bat eta sail bat ezartzeko asmoz, irratsaio bat sortu zuen Palestinako Irratigintza Zerbitzurako. Tokian tokiko komunitateetako musikariak gonbidatzen zituen saiora, beren herrietako doinuak jo zitzaten. Mannak, Lachmannen pausoen atzetik, Palestinaren historiako hainbat komunitate bisitatu zituen, gero bere obran erakusteko —jatorriz palestinarra da artista—. «Biztanleen aniztasuna agertu nahi izan dut», azaldu du artistak, iritzita sinplifikazioa nagusitzen dela gehienetan eremu horretako gatazkaz hitz egitean.

Pantailaren aurrean, espazioan barreiatuta, artistak hainbat eskultura jarri ditu, zuriak guztiak. Gorputz zatiak irudikatzen dituzte hainbatek, eta beste hainbatek El-Badi izeneko jauregiaren historia eta egungo egoera, «paisaia artifizial baten ideia» oinarri.

Ane Rodriguez eta Jone Uriarte izan dira komisarioak Mannaren erakusketan; Orlowrenean, berriz, Ane Agirre izan da.]]>
<![CDATA[Xeherezaderen ariketari tiraka]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/028/001/2019-06-05/xeherezaderen_ariketari_tiraka.htm Wed, 05 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1877/028/001/2019-06-05/xeherezaderen_ariketari_tiraka.htm Mila gau eta bat gehiago liburuan kontatzen dena. Emakume gazteak, bere bizitza salbatzeko, sultanari istorio bat kontatzen zion gauero, amaitu gabea, jakin-minak jota hurrengo egunera arte itxaron eta hil ez zezan. Kontakizun hori oso gogoan izan du Joxemari Iturraldek Jamaikako neska idazten eman dituen hiru urteotan. Horixe bera egiten baitu nobelako protagonistak: istorioak kateatuz bere bizitza kontatu. Eta horixe egin baitu idazleak ere: protagonistaren istorioak elkarri josiz eleberria osatu. «Liburu honetan, Dafne protagonistak —gaur egungo Xeherezade moduko bat, esango genuke— istorioak kontatzen ditu. Bere bizitza salbatzeko modu bat da, ez gainetik errege bat daukalako bizitza kenduko diona, baizik eta bere bizitzeko modua delako». Pamiela argitaletxearekin plazaratu berri du nobela, eta atzo aurkeztu zuen, Donostian, Harkaitz Cano idazle eta laguna aldamenean zuela.

«Idazleok istorioak kontatzen ditugu, eta liburu hau omenaldi bat izan da, istorioak kontatzearen aldeko erreibindikazio bat», azaldu zuen Iturraldek. Eta Xeherezadek zein Dafne protagonistak bezala, gehitu zuen bere asmoa ere «istorio mordo batekin irakurlea engantxatzea» izan dela. «Nire zigorra izango da irakurleak jarriko didana; istorio batetik bestera pasatuko naiz, eta halako batean ez bazaio gehiago gustatzen, liburua bertan behera utziko du, eta hori izango da, sortzaile bezala, nire hiltzeko modua».

Nobelan Dafne Zorregieta Rondaall izeneko emakumeak kontatzen ditu istorio horiek. «Liburua autobiografia bat izan liteke, Dafnek bere bizitza kontatzen baitu kanpotik ikusita, biografia bat izango litzateke, Dafnerena, berak kontatua, istorio askorekin». Askotarikoak dira istorio horiek: aspaldi gertatuak, gaur egun gertatzen direnak, benetan gertatuak, idazleak asmatuak, entzundakoak, Euskal Herrian gertatuak, atzerrian gertatuak... Eta generoen nahasketa bat baliatu du denak josteko. «Pixka bat denetarik dago, poliedrikoa da».

Jamaikan jaioa da protagonista, eta euskalduna jatorriz. Munduan barrena bizi ostean, Euskal Herrira itzuliko da kontakizunak aurrera egin ahala. «Hau da gure patua; zulo beltz batean bizi gara, eta, nahi eta nahi ez, beti bukatzen dugu gure liburu guztietan Euskal Herriari buruz hitz egiten». Patu bera du protagonistak, eta «arrazoi bategatik edo besteagatik», Euskal Herrira itzuliko da. Idazleak zehaztu zuen eleberria «ETAk hiltzeari utziko ziola abisatzen duen garai horretan» bukatzen dela, eta baduela nolabaiteko lotura bere aurreko hainbat lanekin: Izua hemen nobelan (1989, Erein), 1936ko gerra eta frankismoa ageri ziren, eta Kilkirra eta Roulottea-n (1997, Erein), Franco hil osteko urteak. «Nahiz eta nobela ezberdinak izan, protagonista eta pertsonaia diferenteak izan, lotura bat dago. Baina nobela hau ez da historikoa, ez filosofikoa, ez soziologikoa; nik nahi dut literatura bezala ikustea, ipuin mordo bat bata bestearen atzetik kontatuta, gaur egungo Xeherezade batek kontatuko lukeen bezala».

Genero «mutazio» ausarta

«Ertz asko» dituen eleberri horren bere intepretazioa egin zuen Canok. Haren hitzetan, nobelak protagonista bizi izan den lekuak zeharkatzen ditu, presarik gabe, «hiri bakoitzean, auzo zehatzetan egonaldi luzeak eginez». Eta geografikoki liburu «aberatsa eta poliedrikoa» den moduan, halakoa da protagonista ere. «Abaraska itxurako nobela da, erle-gelatxoz osatua, eta halakoxea da, antzemanezina eta konplexua, Dafneren buruko mekanismoa ere». The Beatlesen Eleanor Rigby kantuak, «munduko bakartiei egindako ereserkiak» definitzen du ongien, Canoren ustez. «Dafneren argi-itzalei ohore egiten die kantu horrek; letra ilun samarra, baina melodia alai batekin emana». Iturraldek pertsonaia «karismatikoa, nortasun handikoa» eraiki du, haren ustez, eta indartsuak dira bigarren mailako pertsonaiak ere, kanpoan urteak eman dituztenak eta Euskal Herriarekin «halako arroztasun sentimendu bat» dutenak.

Halaber, narrazioak duen «generoen mutazioa» oso berezia iruditu zaio Canori. «Bihurgunez betetako nobela bat da. Irakurlea zain dago hurrengo bira bortitz hori noiz gertatuko den. Alde horretatik, oso egitura ausarta eta arrisku handikoa iruditu zait».]]>
<![CDATA[Iraganari bainoago, geroari so]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/030/001/2019-06-04/iraganari_bainoago_geroari_so.htm Tue, 04 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1877/030/001/2019-06-04/iraganari_bainoago_geroari_so.htm
Hamar ziklotan banatu dituzte jaialdiko emanaldiak, eta, Donostian ez ezik, Gipuzkoako, Arabako, Nafarroako eta Lapurdiko 22 udalerritan ere izango dira kontzertuak; horien artean, bederatzi estreinaldi erabateko eta hiru opera izango dira. Alfayaren esanetan, «jaialdiaren kalitateak sabai altua izan ohi du beti», eta aurtengoa ere edizio «bikaina» izango dela ziurtatu zuen.

Donostiako hainbat agertokitan egingo dituzten doako hamar kontzerturekin ekingo diote jaialdiari. Inaugurazio egunean, halaber, Mahler Chamber Orchestra Kursaalean ariko da, Seong-Jin Cho pianista gaztearekin eta Jacob Hrusa zuzendariaren gidaritzapean. Emanaldiaren ostean, Deabru Beltzak taldearen Symfeuny ikuskizuna hartuko dute Kursaaleko terrazek. Hurrengo egunean berriro taularatuko da orkestra, Donostiako Orfeoiarekin eta Easo Eskolaniarekin.

Horien ondotik, eta Kursaaletik atera gabe, opera antzeztua iritsiko da. Abuztuaren 13an eta 15ean, Giacomo Pucciniren Madame Butterfly obra liriko ezaguna ikusteko aukera izango da, zeinean Ainhoa Artetak jarriko dion ahotsa pertsonaia nagusiari. Giuseppe Finzik gidatuko du EOS Euskadiko Orkestra Sinfonikoa bi emanaldietan. Egun batzuk geroago, abuztuaren 24an, berriro izango da EOS agertokian, besteak beste Bela Bartoken Bizarrurdinen gaztelua opera kontzertu bertsioan interpretatzeko. Eta beste opera bat ere sartu dute programazioan: abuztuaren 25ean, Tom Johnsonen Lau noten opera bertsio erdi antzeztuan emango dute, zeinak, konpositorearen eskariz, euskarazko itzulpena izango duen. Kursaalean ez, Tabakaleran izango da emanaldi hori; jaialdiak lehen aldiz egingo du jauzi eraikin horretara.

Ondorengo asteetan ere beste hainbat orkestra igoko dira Kursaaleko oholtza gainera, hala nola Orchestre de Paris (abuztuak 20 eta 21) eta Deusche Kammerphilarmonie Bremen (abuztuak 27). London Philarmonic Orchestrak bukatuko ditu kontzertu sinfonikoak, abuztuak 31n. Kursaalen, halaber, Victor Ullate Balletak Antigona ikuskizuna estreinatuko du, Lucia Lakarra protagonista duena, abuztuaren 17 eta 18an.

Viktoria Eugenia antzokian musika emanaldi bat eta dantza saio bat izango dira: Khatia Buniatishvili piano jotzailea igoko da oholtzara abuztuaren 5ean, eta Ballet Flamenco de Andalucia abuztuaren 26an.

Organo zikloak Gipuzkoan barrena eramango ditu beste hainbat kontzertu, eta Musika Aitzaki zikloak, berriz, baita Araba, Nafarroa eta Lapurdira ere. Horiek ez ezik, eta ohi bezala, antzinako musikaren zikloa, musika garaikidearena, interprete gazteena eta haurren hamabostaldia ere prest dituzte dagoeneko. Eta San Telmo museoak ere hainbat emanaldi hartuko ditu, baita jaialdiari buruzko erakusketa bat ere.

Alfayak zehaztu zuenez, jaialdiak 2,5 milioi euroko aurrekontua du aurten, iaz baino handiagoa -2,4koa izan zuen 2018an-, Donostiako Udalak ekarpen handiagoa egin duelako. Zuzendariak eskerrak eman zizkien jaialdia babesten duten erakunde publikoei eta pribatuei. Aurkezpenean izan ziren, besteak beste, Eneko Goia Donostiako jarduneko alkatea, Denis Itxaso Gipuzkoako jarduneko Kultura diputatua, Bingen Zupiria Eusko Jaurlaritzako Kultura sailburua eta beste hainbat erakundetako ordezkariak.

Sarrerak gaur 11:30etik aurrera jarriko dituzte salgai, jaialdiaren webgunean eta txarteldegietan.

Informazio gehiago nahi izanez gero, jo webgune honetara:www.quincenamusical.eus/eu/]]>
<![CDATA[Donostiako Musika Hamabostaldiak 80. aldiko egitaraua aurkeztu du]]> https://www.berria.eus/albisteak/167204/donostiako_musika_hamabostaldiak_80_aldiko_egitaraua_aurkeztu_du.htm Mon, 03 Jun 2019 14:02:40 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/albisteak/167204/donostiako_musika_hamabostaldiak_80_aldiko_egitaraua_aurkeztu_du.htm <![CDATA[Andaren artelanen basoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/036/001/2019-05-28/andaren_artelanen_basoan.htm Tue, 28 May 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1877/036/001/2019-05-28/andaren_artelanen_basoan.htm Lantegi erakusketan, eta abuztuaren 25era arte izango dira ikusgai.

Artistaren eta Javier Balda komisarioaren artean aukeratu dituzte erakusketako obrak. Baldaren hitzetan, sortzailearen tailerra eraman nahi izan dute Donostiako aretora; horregatik izenburua. Maketaz, materialez eta erremintaz betetako espazio zabal bat du Andak sorterrian, eta bertan pentsatu eta egin izan ditu obra ia guztiak. Baina lantegi hitzarekin, halaber, hainbat basotan herritarren mesederako eta auzolanean egiten den ustiatze motari ere egin nahi izan diote erreferentzia. Gertuko basoetatik lortu izan du Andak bere piezetarako materiala, eta egur bakoitzaren ezaugarrietara egokituz sortu izan ditu lanak, zuhaitzetik beste forma batzuetara igaroz, bertikaltasunari eutsiz gehienetan. Halakoak dira erakusketako obra gehienak ere: zurez egindakoak —brontzez zein marmolez egindakoak ere badaude, besteak beste— eta altuera oinarri dutenak.

Bildutako piezak Andaren ibilbidearen erakusle dira, baina, komisarioaren hitzetan, ez da atzera begirako erakusketa bat, haren lanak «denboraz kanpo» daudelako. «Obren datak jakingo ez bagenitu, ez genuke jakingo piezak egungoak edota iraganekoak diren, etengabe haiek berregiten aritzen baita. Zuhaitza, elementu naturala, obra abstraktu bilakatzeko eta berriz naturalizatzeko transformazioaren ideia erakutsi nahi izan dugu». Baldak ongi ezagutzen ditu artista eta bere obra, eta, belaunaldi jakin batekoa bada ere, «outsider» gisa definitzen du: «Ez da talde edo mugimendu batekoa; bera bere gisara dabil bere lantegian». Hori guztia agertzeko, 1970eko urteetatik gaur arte sortutako lanak bildu dituzte; artistaren bildumakoak dira asko, baina bilduma partikularretatik nahiz hainbat erakunderen funtsetatik ere eraman dituzte aretora beste zenbait. Lanetako bi berariaz sortu ditu eskultoreak erakusketarako.

Areto nagusira sartu aurretik, eskuinaldeko gela txikiago batean, Andaren obraren oinarrizko gakoak erakusten dituzten hainbat pieza jarri dituzte. Iru zutabe Donostiarentzat (1985) lanak egiten du harrera sarreran —tamaina handian eta zementuz ondua ikus daiteke lan hori Ondarretako lorategietan—. Gela barruan, askotariko lanak jarri dituzte plataforma handi baten gainean, baita sabaitik eta hormetatik zintzilik ere. 1970eko urteetako eskulturen artean, kuboak eta kaxak oinarri hartuta sortutakoak dira aipagarrienak. Forma horiek abiapuntu hartuta, Andak askotariko bariazioak esploratzen ditu, eta forma berriak sortu; horren erakusle dira, besteren artean, Descomposición del Cubo (Kuboaren deskonposizioa, 1973), Oteizarekin elkarrizketa (1978), Nahi eta ezin (1979) eta Homenaje a Juan de Anchieta eskulturak (Joanes Antxietari omenaldia, 1979). Horien inguruan, geometriarekin jolastuz sortutako beste hainbat lan daude; adibidez, obeliskoak, garapen zirkularrak deitutakoak eta Pilotara eta Bitarte serieetakoak, baita forma geometrikoak organikoekin uztartzen dituztenak ere; Xixtezko goitsu (1990) eskultura, esaterako.

Artelanen artetik

Areto nagusiak hartzen ditu pieza gehien, baita handienak ere. Sartu eta berehala, horma batean zintzilikatutako bi lan daude ikusgai lehenik: Hodei arteko eguzkia eta Hodei arteko ilargia (1996-2011), platanondo egurrezko pieza lodi eta zabal banatan taillatuak. Gainerako hormetan ere badira pieza gehiago, baina, lurrean bermatuta, aretoko obra gehienak gorantz altxatzen dira, eta hainbatek garaiera nabarmena hartzen dute.

Goruntz (1984-1985) da horren adibide. Totem itxurako obra da, egurrezko pieza bertikal luze batek eta lurrean horizontalean zabaldutako haren txirbilek osatua. Baita Gianbologna (2006) izenekoa ere, haritzez ez ezik brontzez ere osatutako lana. Garaiera handikoa da, halaber, Miracielo segoviano (Zerura begira Segovian, 2005-2007); artistak zutabe mehe batzuen gainean jarri du hustutako platanondo enbor handia. Sartu ahal baduzu (2008-2012) haritz egurreko obra du alboan, zeinak burua sartzeko moduko zirrikitu bat duen tolestura zirkularrean. Bi obra horietatik hurbil daude, halaber, Ezustekoa (1996-1999), Babespe (1996-1999) eta Zeharki II (2000-2006) haritzezkoak. Eskultoreak enborren hustasunarekin eta kurbekin jolas egiten du horietan ere.

Obren artetik aurrera eginez, aurrez aurre, Atariaren besarkada (2004-2006) ageri da. Intxaurrondoz eginiko pieza handia da, bi plano kurbatu eta ateburu kurbatu bat dituena, ate bat osatuz. Sartagudako (Nafarroa) Memoriaren Parkean ere ikusgai dago lana, brontzez eta eskala handiagoan eraikia. Haren aldamenean, multzo bat osatuz, hiru lan jarri dituzte: Leihoa II (2006-2016), Medio punto excéntrico (Puntu-erdi eszentrikoa, 2009-2011) eta Polifemo I (1982-2012). Lehen bi lanetan, Andak plano zuzenekin eta kurbekin jolas egiten du, eta, bi formek bat egiten dutenean, leiho karratuak, arkuak eta argi-arrakalak sortzen dira. Polifemo I lanean, berriz, hutsune zirkular bat ageri da tolesturek bat egiten duten lekuan. Hormatik gertuago, Polifemo II obra (2004-2012) dago ikusgai, eta, harekin beste multzo bat osatuz, Bitarte serieko hiru pieza jarri dituzte, 2002. eta 2007. urteen artean egindakoak. Horietan, egurrezko pieza bakarra izan da artistaren abiapuntua, zeinari argia sartzen dion ebaki bertikal eten baten bidez.

Andaren sorkuntza berrienetariko batzuk ere jarri dituzte ikusgai aretoan. Acotar el vacio I da horietako bat (Hutsunea mugatzea I, 2016-2019); obra horretan, artista hastapenetako kaxa eta kuboetara itzultzen da. Formatu handiko obra da, haritzezko ohol lodiekin sortua, baina hala ere egitura arin baten itxura duena. Haren alboan, baina horma banatan jarrita, Acotar el vacio III -Abrazando la esquina (Izkina besarkatzen, 2019) eta Acotar el vacio II -Nik eta nire itzala (2019) jarri dituzte, ildo berekoak biak ere.

Etxe bat basoan

Aretoaren amaieran, beste espazio bereizi batean, hainbat eskultura ertain jarri dituzte ikusgai, plataforma handi baten gainean. Gehienetan, artistak jarraipena ematen dio enborraren hustuketaren ideiari, baina ariketa muturrera eramanez eta aldi berean sinpleagoa eginez. Hori lortzeko, Andak egur bigunagoak baliatu ditu —ezkia eta lizarra—, eta horrela zurezko xafla finekin eraiki ditu lanak. Beste egur mota batzuekin egindako eskulturak ere badira, kaoba eta haritza, adibidez, baita beste material batzuekin sortutako gutxi batzuk ere, hala nola eskaiola eta marmola. Ikusgai dauden piezen artean dira Ikusmira II (2002) eta Irurak bat (2018), besteak beste.

Beste espazio batean, areto nagusiaren goiko aldean, Andak altzari eskultoriko modura diseinatutako hainbat obra bildu dituzte. Espazioa etxe baten gisan pentsatuta dago, eta, hala, aulkiak —Aitaren aulkia eta Amaren aulkia, bizkarralde luzekoak, 1989-1991 artean eginak, esaterako—, mahaiak —Nabarzabal mahaia (1986-1991) eta Iranzuko mahaia (1994-2007)— eta beste hainbat altzari jarri dituzte ikusgai. Baita plater eta erretilu itxurako obrak ere. Etxearen hormetako batean, berriz, senide, lagun eta pertsonaia ezagunen erretratuak jarri dituzte; artistak brontzez, egurrez, buztinez eta eskaiolaz sortutako bustoak dira. Andaren amaren eta emaztearen aurpegiak ez ezik, Pablo Picasso, Miguel de Unamuno eta Lazkao Txikirenak ere ikus daitezke, besteak beste.

Erakusketak iraun artean, bisita gidatuak, tailerrak eta bestelako jarduerak izango dira aretoan.]]>
<![CDATA[Gizateriaren urratsen atzetik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2031/032/001/2019-05-23/gizateriaren_urratsen_atzetik.htm Thu, 23 May 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/2031/032/001/2019-05-23/gizateriaren_urratsen_atzetik.htm Sapiens. Gizadiaren historia labur bat lanean. 2011. urtean plazaratu zuen liburua hebreeraz, eta 2014an ingelesez. Ordutik, gutxienez beste 45 hizkuntzatara itzuli dute, eta euskaraz ere irakurtzeko aukera dago orain, Xabier Kintanak eta Andoni Sagarnak egindako itzulpen lanaren eskutik. Elkar argitaletxeak plazaratu berri du liburua.

Itzulpena argitara ematea «lorpen handia da bai euskararentzat bai zientziaren eta pentsamenduaren dibulgazioarentzat», Antxiñe Mendizabal editorearen ustez. «Asmo handiko» lantzat jo du liburua, hainbat zientziatako —biologia, antropologia, paleontologia, ekonomia...— jakintzak abiapuntu hartuta, eta dibulgazio asmo argi batekin, «historiaren eta mundu modernoaren galdera handiei» heltzen diena. Eta hori guztia ikuspuntu kritiko batetik egiten du egileak, editoreak nabarmendu duenez: «Orain arte gizakiaz genekiela uste genuen guztia zalantzan jartzen du». Estilo «arin eta ulergarrian» idatzita egoteak, gizadiaren bilakaeraren argumentuak berak, eta kontzeptu jasoak adibide ugarirekin azaltzeak nobela bat balitz bezala irakurtzeko modua ematen dutela gaineratu du Mendizabalek.

Liburuaren «izpiritu kritikoa» nabarmendu du Sagarnak. «Definizio bat ematekotan, esango nuke gure gizartean dagoen hutsune handi bati erantzuteko tresna egokia dela». Eta hutsune hori «pentsamendu kritikoaren hezkuntza» da, haren iritziz. «Liburuak gauza asko jartzen ditu zalantzan, aurreiritzi asko astintzen dizkigu, eta pentsarazten digu». Modu didaktikoan idatzita egoteak, gainera, gaztetxoentzat ere aproposa egiten duela uste du.

Kintanak, berriz, egileak gizarteaz duen ikuspegi «unibertsala» azpimarratu du. «Beretzat mundu guztia da gizartea, ez bere herrikoak bakarrik». Zibilizazio eta leku askotako adibideak agertzen direla azaldu du. «Eta ez gaude ohituta halakoetara. Zibilizazioa guretzat izan da europar zibilizazioa. Liburu honek, berriz, esaten digu beste herrietan ere historiak egon direla». Bateko eta besteko aurkikuntzak eta historiak liburura ekarriz, Hararik «mundutar gizartea» marratzen duela gaineratu du. «Alde horretatik, eskerrak ematekoa da ematen duen ikuspegi zabal eta unibertsala».

Halaber, egilea israeldarra dela eta Israelen erlijioak «pisu berezia» duela gogora ekarri du Kintanak, baina, hala ere, «gizakia ez zela bat bakarra izan» azaltzen duela liburuan, eta era askotako gizakiak erakusten dituela nabarmendu du. Horregatik, eskertzekoa da egilearen «adorea», itzultzailearen iritziz, «errealitatea ikusteko forma ezberdinak» eskaintzen dituelako.

Lau eskutara itzulia

Lan handia baina atsegina izan da lana euskaratzea, bi itzultzaile eta euskaltzainek baieztatu dutenez. Kintanari aspaldiko lagun batek, Alberto Albaizarrek, gomendatu zion liburua, eta euskaraz egotea interesgarria litzatekeela pentsatuta, Sagarnari aipatu zion ideia. Erdi bana euskaratu dute testua, ingeleseko itzulpenetik.

«Itzulpena beti da funanbulismo ariketa bat», adierazi du Sagarnak: «Oreka bat zaindu behar da; errespetatu behar duzu jatorrizkoaren estiloa, baina baita ere helburuko hizkuntzaren esamoldeak, gramatika eta abar». Lan hori bi itzultzaileren artean egiteak zailtasunik ekar badezake ere, ez dutela aparteko oztoporik izan azaldu du. «Horrek ere erakusten digu gaur egun euskarak daukan egoeran bi lagunen artean itzulpena egitea ez dela beste munduko arazoa. Garai batean, seguru asko, askoz ere arazo handiagoa izango zen». Lan horretan Ramon Olasagastiren partetik izan zuten laguntza ere eskertu du, «bere irakurketa eginez, testua gozatzeko eta arintzeko hainbat iradokizun» egin zizkielako.]]>
<![CDATA[Anai-arrebak dituzten obrak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/031/001/2019-05-22/anai_arrebak_dituzten_obrak.htm Wed, 22 May 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1891/031/001/2019-05-22/anai_arrebak_dituzten_obrak.htm Picassotik Barcelora. Lan grafiko eta anizkoitz garaikideak erakusketa. Donostiako Okendo Kultur Etxean dago ikusgai, ekainaren 22ra bitarte.

Okendo Kultur Etxeak eta Arte Contemporaneo GACMA enpresak elkarlanean ekoitzi dute erakusketa, eta Antonella Montinarok komisariatu du. Orotara, 23 artistaren 35 obra grafiko bildu dituzte aretoan, eta erreprodukzio teknika mekanikoak erabiltzen dituzten artista garaikideen inguruko azterketa bat egiteaz gain, artistaren eta teknologiaren arteko harremanaren inguruko gogoeta bat egitera bultzatzen du. Obra gehienen egileak artista espainiarrak dira, baina badira euskal herritarrak, katalanak eta beste hainbat herrialdetakoak ere.

Gaikako blokeetan dago antolatuta erakusketa. Ibilbideak, lehenik, Espainiako arte garaikidearen jatorria aurkezten du; hiru artistaren lanetan jartzen du fokua: Pablo Picasso, Joan Miro eta Salvador Dali. Hala, aretora sartzean, Picassoren bi akuaforte izango dira bisitariak ikusiko dituen lehenak: Degás, Celestina y tres chicas, una de ellas con cuatro senos izenekoa bata, eta Casa Teiller. La llegada de los clientes izenburukoa bestea —aldamenean Marc Chagallen Le nu bleu litografia jarri dute—. Miroren eta Daliren lanak ikusteko, hormaren bestaldera jo behar da. Bakoitzaren hiruna lan daude hormatik zintzilik: akuaforte eta urtinta koloretsuak dira Mirorenak, eta irudi surrealistaz beteriko litografiak, berriz, Dalirenak. Hiru artista abangoardista horiek lengoaia plastikoan ekarri zituzten aldaketek ez zuten eragin zuzenik izan ordura arte erabiltzen ziren artisautzako erreprodukzio tekniken berrikuntzan —grabatua eta litografia—. Edonola ere, esan daiteke etorkizuneko teknologia egokitzeko oinarria jarri zutela.

Aretoaren sarreratik eskuinaldera joz, Picassoren lanen parean, II. Mundu Gerraren osteko beste hainbat artista abangoardistaren obrak ageri dira, etengabe berritzeko zuten nahiaren lekuko direnak. Antoni Tapies da garai hartako artista esanguratsuenetako bat. Informalismoaren esparruan pintura materikoa zeritzonaren barruan kokatu zen, eta hondakinekin nahiz birziklatutako gaiekin nahasi izan zituen artearen ohiko materialak; hori agerikoa da haren lan grafikoan ere. Aretoan, Tapiesen Nocturn xilografia dago ikusgai, eta, horma berean, Luis Feitok akuafortez eta urtintaz eginiko lan bat, Antonio Saurak litografia eta zinkografia bidez sortutako beste bat, Antoni Claveren akuaforte bat, eta Rafael Canogarrek akuaforte eta collage teknikak erabiliz sortutako beste obra bat ere badira.

Aldameneko horman, garai bereko beste hainbat artistaren lanak daude; tartean, Eduardo Txillidaren Zedatu III eta Zedatu I azukre-akuaforteak, Jose Guerreroren El alba VI akuafortea, eta Pablo Palazueloren Composición en amarillo litografia.

Pop artea eta serigrafia

Erakusketako beste ataletako bat pop arteari eskaini diote. Mugimendu horretako artistek askotariko teknikak landu zituzten, baina serigrafia da denetan nabarmenena: inprimatze molde horren bidez, askotariko artelanak eta afixak erreproduzitu zituzten. Andy Warholek, esaterako, serigrafia erabili zuen bere lan gehienak sortzeko. Mugimenduko kide nabarmenetako bat izan zen, eta masa kulturako elementuen errepikapen serializatua da haren lanaren gakoetako bat, baita garaiko gizarteko mitoak sistematikoki erreproduzitu izana ere. Horren erakusle, artistak landutako Marilyn Monroeren bi erretratu handi eta koloretsu zintzilikatu dituzte hormetako batean. Mugimendu horren beste zenbait adibide daude aldamenean; tartean, Eduardo Arroyoren litografia bat eta akuaforte bat, Equipo Realidad artista taldearen litografia bat, eta Equipo Cronicaren serigrafia bat.

Eta, ibilbidea ixteko, diktadura osteko Espainiako artearen joera baten isla diren hainbat obra grafiko daude ikusgai. Aretoko afixetako batean irakur daitekeenez, abangoardiak ikuspegi indibidualista batetik berreskuratzea izan zen garai hartako zenbait artista espainiarren ezaugarria, eta horrek heterogeneotasun estilistiko handia izan zuen ondorio. Horma berean bildu dituzte 1990eko hamarkadan agertu zen artista belaunaldi bateko ordezkarien eta 1980ko urteetako aurrekari batzuen obrak: Jaume Plensa, Miquel Barcelo, Jose Maria Sicilia eta Luis Gordillorenak.

Horien guztien osagarri, eskulturari ere tarte txiki bat egiten dio erakusketak. XX. mendean bilakaera handia izan zuen arte adierazpide horrek, eta horren adibide dira beirazko kutxa batean jarri dituzten lau eskultura txikiak, Miguel Berrocal, Pablo Serrano, Eduardo Arroyo eta Joseph Beuys artistenak.]]>
<![CDATA[Eneka Fernandez eta Raisa Alava Wroclawra joango dira arte egonaldia egitera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/033/001/2019-05-22/eneka_fernandez_eta_raisa_alava_wroclawra_joango_dira_arte_egonaldia_egitera.htm Wed, 22 May 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1891/033/001/2019-05-22/eneka_fernandez_eta_raisa_alava_wroclawra_joango_dira_arte_egonaldia_egitera.htm
Artearen Historian lizentziatua da Eneka Fernandez (Pasaia, Gipuzkoa, 1977), eta urteak daramatza autoedizioaren esparruan lanean; besteak beste, Fanzinant plataforma sortu zuen. Bi fase izango ditu egonaldian garatu nahi duen proiektuak, atzo azaldu zuenez. Batetik, Wroclaw hiriko autoedizioaren eszenaren erregistro edo mapaketa bat egingo du. Hala, hirian autoedizioari lotutako eragileak identifikatuko ditu —sortzaileak, argitaletxeak, inprentak, liburu dendak, elkarteak...—, eta mapa fisiko eta digital batean kokatuko ditu. Bestetik, eragile horien arteko topaketak antolatu asmo ditu, «autoedizioen klinika» deitu zuen jardueraren bitartez; helburua da sortze prozesuan izaten dituzten zalantzen eta kezken berri ematea elkarri, eta irtenbideak elkarren artean bilatzea. Proiektuarekin eragile horiek elkarren berri izatea eta beren lana indartzea du xede.

Fernandezen arlo berean ibiltzen da Raisa Alava (Zuhatza, Aiara, Araba, 1990), baina sorkuntzaren esparruan aritzen da. Arte Ederretan lizentziatua da, ilustrazioan eta komikigintzan espezializatu zen, eta autoedizioari lotutako azoketan eta erakusketetan erakutsi izan ditu lanak. Bi eguneko tailer bat emango du Wroclawn, «jendea fanzineak egitera animatzea» helburu hartuta. Autoedizioan interesa duen edonork parte hartu ahal izango du, eta ez da beharrezkoa izango marrazten jakitea, azaldu zuenez, gidoia landuko baitute batez ere. Taldekide guztien artean fanzine bat osatuko dute tailerraren lehen egunean, eta hurrengo egunean nork berea egitea da asmoa.

Seigarren urtez

Poloniaren eta Euskal Herriaren arteko elkarlana 2014an hasi zen, Donostia eta Wroclaw 2016ko Europako kultur hiriburu izateko hautatu zituztela eta. Ordutik, hamahiru euskal sortzailek parte hartu dute AIR Wro programaren egonaldietan. Kulturaren hainbat alorretan aritzen diren sortzaile europarren lana sustatzea du helburu programak, eta, egonaldietan, hiriari lotutako praktika artistikoak gauzatzen dituzte sortzaileek. Gaur egun, Culture Zone Wroclaw erakundeak kudeatzen du egitasmoa, eta Euskal Herrian, D2016ren ondotik, Etxepare Euskal Institutuak du proiektuarekin jarraitzeko ardura.]]>
<![CDATA[Eneka Fernandezek eta Raisa Alavak egonaldia egingo dute Wroclawn]]> https://www.berria.eus/albisteak/166635/eneka_fernandezek_eta_raisa_alavak_egonaldia_egingo_dute_wroclawn.htm Tue, 21 May 2019 12:48:16 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/albisteak/166635/eneka_fernandezek_eta_raisa_alavak_egonaldia_egingo_dute_wroclawn.htm <![CDATA[Bost hilabete «duintasun» eske]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1976/030/001/2019-05-18/bost_hilabete_duintasun_eske.htm Sat, 18 May 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1976/030/001/2019-05-18/bost_hilabete_duintasun_eske.htm
Egun, hamahiru langilek osatzen dute Ubik liburutegiko lantaldea. Sedena enpresak azpikontratatu zituen, Tabakaleraren lizitazioa lortu ostean. Bederatzi daude greban oraintxe bertan, jendaurrean aritzen direnak. Liburutegi berezia baita Ubik, eta berezia da bitartekarien zeregina ere: bertan dauden baliabideen eta erabiltzaileen arteko zubia egiten dute. Otxotorena: «Guri eskatzen zaigu jendeari gauzak egiten erakustea, bultzatzea, aholkatzea. Bideo jokoak egin nahi badituzu, galdetu eta erakutsiko dizugu. Edo hiru dimentsiotan diseinatzen, bideoak editatzen, soinuak grabatzen...». Haiez gain, katalogazioan eta arlo teknikoan dabiltzan beste hainbat lankidek osatzen dute taldea.

Biek azaldu dute, baina, baldintza «nahiko kaskarretan» aritu izan direla lan horietan. «Irekiera orduak hamahiru lagunen artean betetzen ditugu, txandakako sistema baten bidez», dio Otxotorenak. Urteko asteburuen erdietan eta jaiegun askotan ere lan egitea egokitzen zaie. Aizpurua: «Gutxi gorabehera, egun askotan bederatzi orduz lan egiten dugu, tartean bazkaltzeko ordubete izanda; beraz, gehienok Tabakaleran hamar ordu pasatzen ditugu. Luze egiten da; asteburuak eta jaiegunak ere hor daude, eta zaila da kontziliazioa». Oporrak hartzeko ere «arazo asko» dituzte. «Lehen urteetan ezin genituen nahi genituenean hartu. Denborarekin, malgutasun gehixeago egon da aste batzuk mugitzeko, baina orokorrean arazo asko izaten dira».

Lan egiteko profil zehatzak eskatu zizkieten. Aizpuruak azaldu du lizentziak edo goi mailako ikasketak dituztela. Otxotorena: «Euskara eta ingeles profilak eskatzen zituzten; niri, adibidez, goi mailako modulu bat edo ingeniaritza elektronikoak. Berdin beste kasuetan». Salatzen dute eskakizunok ez datozela bat haien baldintzekin. Batez beste 1.000 eurotik beherako soldatak dituzte.

«Horregatik guztiagatik, lankide gehienek utzi egin dute; etorri eta joan egin dira. Hasierakoetatik lau gaude», zehaztu du Aizpuruak. Urtebetean taldearen herena aldatu zela gehitu du Otxotorenak. «Batez bestekoa atera genuen behin: bi-hiru hilabetetik behin lankide batek lana uzten zuen», dio Aizpuruak. «Errotazio handia dago, eta horrek seriotasuna ere kentzen dio proiektuari. Batzuetan epe luzerako gauzez hitz egiten da, baina bat joaten bada, berak prestatu behar zuena airean geratzen da, etortzen denak horri heldu behar dio... Ez da lan egiteko erarik onena».

Hitzarmena eta lizitazioa

Baldintza horiek izateko bi gako daude, langileen ustez. Bata, aplikatzen zaien lan ituna: «Gure baldintzak estatu mailako hitzarmen bati lotuta daude, eta nahiko kaskarrak dira», azaldu du Otxotorenak. Horren ordez, esku hartze sozialeko Gipuzkoako lan ituna ezartzeko eskatzen dute. Aizpurua: «Duintasuna nahi dugu. Estatuko hitzarmena daukagu, baina Donostian eta Gipuzkoan bizi maila oso desberdina da, eta zaila egiten zaigu bizimodu duin bat izatea».

Beste gakoa, Tabakalerak zerbitzua azpikontratatzeko garaian eginiko deialdi datza. «2015ean atera zen lizitazioa, eta enpresa merkeenak edo merkeenetan bigarrenak irabazi zuen, ez dakit ziur. Gure ustez, guztiaren erruduna ez da ez Sedena bakarrik, ez Tabakalera bakarrik, sistema bera baizik; udala, aldundia, Tabakalera... Denak dira errudun. Eta ikusten da nola, azpikontratazioen bidez, kultura lan prekario bihurtzen ari diren, bai Euskal Herrian, bai hemendik kanpo. Azpikontratazioekin lortzen da langileei gutxiago ordaintzea, eta egun jende prestatu pila bat dagoenez lanaren zain, esaten dute: 'Beste norbait agertuko da'». Gogorarazi dute zerbitzu publiko bat ematen dutela, eta, prekaritatea edonon dagoen arren, bereziki ari dela zabaltzen kultur sektorean. Aizpurua: «Ez zait batere zuzena iruditzen kulturaren munduan espezializatu nahi duen pertsona batek beste batek baino baldintza txarragoak eduki behar izatea».

Grebari ekin aurretik ere hainbatetan agertu zieten kexua Sedenari eta Tabakalerako zuzendaritzari. Urte eta erdi lehenago hasi ziren «serio mugitzen». «Mugitzen hasi ginenean, enpresak igoera bat eskaini zigun», dio Otxotorenak. «Mugitzen hasi ginelako izan zen; aurrez ere eskaera asko egin genituen, eta beti esaten ziguten pentsaezina zela soldata igotzea. Orduan, ordezkari sindikala atera genuen, eta, magikoki, igoera etorri zen», Aizpuruak. Baina diote ez zela nahikoa, soldata oinarri oso apala baitute. «Kontuan hartu behar da batez besteko gure soldata gordina 15.000 euro ingurukoa dela, eta Gipuzkoako batez bestekoa 28.000 eurokoa, ia bikoitza».

Egoera aldatzen ez zela ikusita, bitartekariek ez zuten ikusi grebara jotzea beste biderik. Ordutik, hamaika aldiz bildu dira enpresarekin, Tabakalerarekin eta administrazio kontseiluan erakundeen ordezkari diren kideekin, eta biltzen jarraitzen dute. «Gero, hitz egiteak nora eraman gaituen beste kontu bat da, baina esan behar dugu jo ditugun ate gehienetan beti egon direla prest gurekin hitz egiteko». Haien erantzuna, baina, beti bera izan da, langileen hitzetan: «'Ulertzen dugu zuen baldintzak ez direla onak eta hobetu egin behar direla, baina...', bukaeran beti dago baina bat, izaten dena ez dagoela beren esku; toki gehienetan beti hori esan digute, eskuak lotuta dituztela». Finean, enpresarekin negoziatzeko esaten diete, azaldu dutenez.

Kexu dira biltzeko ere denbora asko eman dutelako zain. «Orain, badirudi negoziazioak azkartu litezkeela, baina orain arte oso motel joan dira; tartean asteak eta asteak egon gara erantzun baten zain; behin, baita hilabete ere». Diotenez, greban egonik denbora zain ematea ez da erraza, baina argi dute biek: «Puntu batera iritsita, atzera-bueltarik ez dago; orain arte eraikitako guztia behera botatzea litzateke». Azaldu dute jarrerak ez direla «bereziki» hurbildu, baina prozesua arintzea espero dute. Badakite oztopo nagusia arrazoi ekonomikoak direla, baina irizten diote badaudela baliabideak irtenbidea adosteko. Aizpurua: «Herritar arrunt bat naiz; ez dut inoiz halako eraikin bat kudeatu, baina guk dakigun bakarra da sei milioi euro sartu zirela duela gutxi Tabakaleran [hori da aurtengo aurrekontua]. Ulertzen dugu dirua gauza askotan joaten dela: langile eta proiektu asko ditu, eraikinak asko kontsumitzen du... Baina hamahiru langileri soldata apur bat igotzeko halako arazoak egotea...».

Elkartasuna ugari

Tabakaleraren datuen arabera, iaz 174.680 erabiltzaile hartu zituen Ubik-ek, erakusketa, kontzertu, zinema proiekzio edo bestelako jarduerek baino gehiago. «Ondo baloratua dago zerbitzua, beti esan digute hori», baieztatu dute langileek. «Turistak datozenean ez dugu asko nabaritzen, baina Donostia edo inguruko erabiltzaileak bai, etortzen dira, eta Tabakalerara etortzeko ohitura dute, nire ustez, neurri handi batean Ubik-engatik», dio Aizpuruak. Langileek greba hasi zutenetik itxia dago Ubik.

Horregatik, auzokoen eta ohiko erabiltzaileen elkartasuna ere jaso dute. Astea joan eta astea etorri, eraikin atarian jarri ohi duten mahaian izaten dira grebalariak, eta jende ugari hurbiltzen zaie. «Orokorrean, jendearen elkartasuna sumatzen dugu: auzoko jendea, erabiltzaileak...», adierazi du Aizpuruak. Pasadizorik ere badu gogoan Otxotorenak: «Behin edo behin, inor etorri zaigu hamaiketakoarekin, edo loteriako txartelekin, ea tokatzen zaigun... [Irribarrez]. Eskertzekoa da; ahal duten horretan laguntzen digute». Gogoan dute kafetegikoek ere espazioa utzi izan dietela mahai inguruak egiteko. Eta ELA sindikatuaren bultzada ere oso garrantzitsua izaten ari dela diote.

Kultur mundutik ere iritsi zaie babesa. «Grebaren lehen egunetik eduki dugu Azpi-koen laguntza; Tabakalera alboan dagoen artista elkarte bat da, eta haiek gabe gauza asko ezinezkoak lirateke», Artisten elkartasuna ere sumatu dute, tartean Esther Ferrerrena, baita hainbat marrazkigilerena ere, Tabakalera ingurura saio bat egitera hurbildu zirenena.

Indarra ematen die horrek guztiak, eta ez daude amore emateko prest. Deia ere egin dute: «Kulturaren sektoreko jendea animatu nahi genuke lan baldintza duinagoak lortzen saiatzera. Gauzak ez dira bakarrik konpontzen, inork ez dizu ezer emango. Denon artean egin behar dugu hau». ]]>
<![CDATA[Ubik-eko gatazkan erakundeek duten jarrera txarretsi du ELAk]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1889/030/001/2019-05-16/ubik_eko_gatazkan_erakundeek_duten_jarrera_txarretsi_du_elak.htm Thu, 16 May 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1889/030/001/2019-05-16/ubik_eko_gatazkan_erakundeek_duten_jarrera_txarretsi_du_elak.htm
Ubik Tabakaleran dagoen liburutegi tekniko bat dela gogorarazi zuen Lakuntzak, eta langileei egiten zaizkien eskakizunak ez datozela bat eskaintzen zaizkien baldintzekin. «Prestakuntza handia eskatzen da, lizentziaturak, hizkuntzak... eta exijitzen zaien hori gero ez da konpentsatzen ez soldaten aldetik ez lan baldintzen aldetik». Horretarako arrazoietako bat da, Lakuntzaren hitzetan, estatuko hitzarmen bat aplikatzen zaiela, «eta Madrilen sinatzen diren itun horiek askoz ere kaskarragoak dira». Horren ordez, esku hartze sozialeko Gipuzkoako lan ituna aplika diezaietela eskatzen dute. Edonola ere, ELA ez dela «maximoen apustu bat» egiten ari ziurtatu zuen idazkari nagusiak. «Guk hitzarmen horren terminoak negoziatzeko malgutasuna agertu dugu, eta erreferentzia gisa jartzen dugu. Ontzat joko genituzke Gipuzkoako lan baldintzen errealitatera gehiago hurbiltzen diren erreferentziak. Baina instituzio publiko batek 900 euroko soldatak mantentzea guretzat onartezina da».

Halaber, erakunde publikoek hainbeste egunez Ubik liburutegia itxita mantentzea «ulertezina» dela adierazi zuen. Hala, Tabakalerako Administrazio Kontseiluan dauden hiru instituzioei dagokienez —Eusko Jaurlaritza, Gipuzkoako Foru Aldundia eta Donostiako Udala—, lau salaketa egin zituen sindikatuko buruak. «Batetik, azpikontratazio eredu baten alde egiten dutela apustu. Horrek dakar erakunde publiko batek kudeatu beharko lituzkeenak azpikontratatu egiten direla, eta enpresak direla etekina ateratzen dutenak, kasu honetan, langileen baldintzak kaskartzearen truke». Txarretsi zuen, halaber, Gipuzkoako lan itunen ordez, Madrilgoak hartu izana erreferentzia gisa.

Bestalde, eta Donostiako Udalari buruz zehazki, salatu zuen ez duela onartzen sindikatuaren ordezkaritza, «betoa» jarri diola ELAri. Eta gehitu zuen, langileak udalarekin bildu direnetan, instituzioak ez duela agertu konpromisoak hartzeko «inolako interesik». Irungo (Gipuzkoa) liburutegiko kasuarekin alderatu zuen egoera, «greba egun bakar bat ere egin gabe» akordioa lortu baitute han. «Galdera da zergatik hemen Jaurlaritza, aldundia eta udala tematzen diren 145 egunetik gora greba bat mantentzen».

Bitartekarien greba «kulturaren sektorea duintzeko» ere baliatu nahi dutela esan zuen, amaitzeko, Lakuntzak, eta «foku eta ekitaldi handietatik kanpo egunero egiten den kultura» aldarrikatu zuen. Ubikek gizarteari egiten dion ekarpenak aitortza merezi duela gaineratu zuen.

Langileak, «indartsu»

Ubiken hamahiru lagun dituzte kontratatuta, eta 11 daude greban, tartean, Iñigo Otxotorena. Adierazi zuen langileak animoz «indartsu» daudela protestarekin jarraitzeko, eta gaineratu du, negoziazioak geldirik ez badaude ere, ez direla haiek nahiko luketen azkartasunarekin aurrera egiten ari.

Bitartean, beren aldarrien berri emateko lanean jarraitzen dute. Horretarako, besteak beste, kultur arloko prekaritateari buruz mahai ingurua egingo dute bihar, Egiako Azpi kultur elkartean.]]>
<![CDATA[Garai bateko Hollywoodeko izarra itzali da]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1978/031/001/2019-05-14/garai_bateko_hollywoodeko_izarra_itzali_da.htm Tue, 14 May 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1978/031/001/2019-05-14/garai_bateko_hollywoodeko_izarra_itzali_da.htm
Cincinnatin (Ohio, AEB) jaio zen Doris Mary Ann Kappelhoff, 1922. urtean. Musika irakaslea zuen aita, eta musikarako zein dantzarako joera agertu zuen gazteak. 14 urterekin, dantza konpainia batekin bira bati ekin behar zionean, auto istripua izan, eta bere asmoa aldatu behar izan zuen. Kantu eskolak hartu, eta, 15 urterekin, Barnie Rapp orkestra zuzendariarekin hasi zen lanean. Haren gomendioz hartu zuen Doris Day izen artistikoa. 1945ean, Les Brownen taldera batu zen; orduan grabatu zuen Sentimental Journey kantu arrakastatsua.

Urte gutxira debutatu zuen zineman, Michael Curtizen Romance on the High Seas (1948) filmarekin. Bi hamarkadako ibilbide oparoaren hasiera baino ez zen izan, ondoren jokatu zituen rolek eta film horietako askotan interpretatu zituen abestiek izan bilakatu baitzuten. Calamity Jane (1953) eta Love Me or Leave Me (1955) filmatu ondotik, Alfred Hitchcoken zuzendaritzapean jardun zuen The Man Who Knew Too Much (1956) filmean, James Stewardekin -lan hartan kantatu zuen ¿Que sera, sera? ezaguna-. Rock Hudsonekin bikotea osatuta, berriz, hiru komedia erromantikotako protagonista izan zen: Pillow Talk (1959), Oscar sarietako izendapen bat eta Urrezko Globoetako beste bat ekarri zizkiona; Lover Come Back (1961); eta Send Me No Flowers (1964). Beste hainbat lanetan ere egin zuen lan; guztira, 39 filmetan parte hartu zuen. Harik eta 1968an, hirugarren senarraren heriotzarekin, film gehiago ez egitea erabaki zuen arte. Dayk jakin gabe, bere diru guztia xahutu zuen senarrak, eta telebistarako kontratua ere sinatu zion; The Doris Day Show saioan jardun zuen 1968tik 1973ra, eta kameretatik ia erabat urrundu zen gero, animalien babeserako lanean aritzeko.

Bere ibilbidean inoiz ez zion utzi kantatzeari, ezta filmetan ere, eta You're My Thrill (1949) lehen diskotik azkenera bitarte -My Heart (2011), 89 urterekin plazaratu zuena- 600 kantu grabatu zituen.]]>
<![CDATA[Doris Day aktore eta abeslaria hil da]]> https://www.berria.eus/albisteak/166287/doris_day_aktore_eta_abeslaria_hil_da.htm Mon, 13 May 2019 15:38:17 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/albisteak/166287/doris_day_aktore_eta_abeslaria_hil_da.htm <![CDATA[Mundua dekodetzeko mapak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/025/001/2019-05-09/mundua_dekodetzeko_mapak.htm Thu, 09 May 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1877/025/001/2019-05-09/mundua_dekodetzeko_mapak.htm Analfabetoa (Susa) bere poesia liburu berrian egin du saiakera hori, igarri bai baina ulertzen ez dituen gauzetan jarriz arreta. Leire Lopez Ziluaga editorearen laguntzaz, atzo aurkeztu zuen lana, Donostian.

Hiru ataletan banatu ditu Astizek liburuko poemak. Lehen atala poema bakar batek osatzen du, Norbaitek mapa bat marrazten du Arraizko kobazuloetan duela 13.660 urte izenekoak, historiaurreko mapagile hari buruz mintzo dena. Eta liburua amaitzeko, hirugarren atalak ere poema bakar bat dakar, «luze-luzea», Hogeita bat izenburu duena. «Poema horretan ni ere saiatzen naiz mapa moduko bat marrazten etorkizun den jendearentzat. Arraizko kobazuloko mapagilea bezala, ni ere saiatzen naiz irudikatzen zer den bizitzea hemen eta orain».

Aita izango zela jakin berritan sortu zuen poema hura. «Akaso horregatik, saiatzen naiz mapa bat marrazten oraindik jaio ez den ume horrentzat, eta aipatzen ditut mundu hau populatzen duten munstro eta gauza eder guztiak». Bizitzeko inportantea zena aipatu zuen Arraizko mapagileak, eta gauza bera egin du Astizek, «baina hiztegi ezinbestean diferente batekin». Bestelakoak aipatzen ditu: «Animalien ordez, aipatzen ditut globalizazio ekonomikoaren horroreak, edo ibaien ordez, deskribatzen ditut piloturik gabeko gerra hegazkinak, edo mendien ordez, azaldu beharra dut zer den mundu indibidualizatu eta digitalizatu honetan euskaraz aritzea gaur egun. Eta azaldu behar dut Ikea, eta desindustrializazioa, eta turistifikazioa, eta nazioarteko jihadismoa, eta...». Poema «apabullantea» dela onartu du Astizek; «baina ez dakit nola deskribatu daitekeen XXI. mendea apabullantea ez den modu batean».

Bi poema horien tartean, bigarren atalean, beste 39 poema jaso ditu. «Laburragoak dira, solteak, pixka bat denetaz ari direnak». Bere ahalegina poema bakoitzean jarri badu ere, gerora sumatu du liburuak baduela tonu orokor bat, Adam Zagajewski poetaren bertso lerro baten bidez deskribatu duena: «Poetak presokratikoak dira, ez dute ezer ulertzen», idatzi zuen Zagajewskik. Astiz: «Esango nuke liburuan badagoela kontzienteki eginiko ez-ulertze sentsazio horren bilaketa bat. Saiatzen naiz igarri bai baina erabat agortu ezin den ulermen horren bila joaten». Horregatik Analfabetoa izenburua, bere ustez uneren batean, hainbat gauzaren aurrean denok garen zerbait delako.

Ez-ulertze sentsazio horrekin batera, liburuan nahiko orokorra den beste sentsazio bat ere bada, egilearen hitzetan: zoriontasunarena. Dena dela, zorion sentsazio hori naifa izan ez zedin saiatu dela dio, «mundu konplexu batean zorion posible bakarra zorion konplexu bat baita». Hala, egungo munduaren gaitzak saihestu gabe, horien «zirrikituetatik» sortutako zorion bat dela azaldu du, eta hori «errekonozitu, erreskatatu eta erreserbatzeko gogo bat» badela poemetan. Etorkizuneko jendeei ez ezik, egungoei ere eskaini nahi dizkie zorion puska horiek.

Sortze prozesu «oso bizia»

Leire Lopez Ziluagaren esanetan, mezuek eta kodeek zeharkatzen dute Astizen liburua, aspaldikoek nahiz gaur egungoek. Eta horiek ulertzeko saiakera bat ageri da liburuan; ulertzeko ezintasunaren forman batzuetan, ezkutuko zerbait ulertzeak ematen duen poz txikiarenean besteetan. «Izan ere, esango nuke analfabetoa, hemen hitz egiten ari garen zentzuan, zorionez dela analfabeto. Dena jakingo balu, guztia ulertuko balu, ez litzateke harrituko, eta, [Wislawa] Szymborskak zioen bezala, harrituko ez bagina pertsona bera izango ginateke, baina, aldi berean, norbait guztiz ezberdina». Editoreak uste du liburuko poemek badutela zerbait epifanikotik, eta haietan «formaren kontzientzia handia» ageri dela.

Baita hondakinak ere (Susa, 2012) aurreko poesia liburuan Astizek landutako hainbat gai ageri dira lan berrian, Lopez Ziluagaren hitzetan, hala nola maitasuna, heriotza, adiskidetasuna eta politika. Haren poesia beste poeta batzuek aurrez egindakoarekin «elkarrizketan» dagoela gehitu du, eta nabarmendu egin du arte plastikoek liburuan duten lekua, bai barruan, bai azalean —Asier Mendizabal artistak sortu du—.

Harekin bat dator Astiz. Idazten ari dela, elkarrizketa horiek «oso errealak» izaten direla azaldu du, eta sumatzen direla horien arrastoak liburuan. Sortze prozesuaz, berriz, «oso bizia» izan dela dio. Horren lekuko, kontatu duen pasadizo hau: lana inprentara bidali zuten egunean, gauez, poema bat idatzi zuen, eta kanpoan geratuko zen penaz editoreari bidali zion, baina inprenta gelditu zuten, eta liburuan dago hori ere.]]>
<![CDATA['Analfabetoa' poesia bilduma eman du argitara Iñigo Astizek]]> https://www.berria.eus/albisteak/166077/039analfabetoa039_poesia_bilduma_eman_du_argitara_inigo_astizek.htm Wed, 08 May 2019 14:06:53 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/albisteak/166077/039analfabetoa039_poesia_bilduma_eman_du_argitara_inigo_astizek.htm <![CDATA[Galeraren ostean iraun dutenez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2019-05-08/galeraren_ostean_iraun_dutenez.htm Wed, 08 May 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2019-05-08/galeraren_ostean_iraun_dutenez.htm Irautera liburuaren azalean, «irautearen inguruko liburu bat» delako, haren hitzetan. «Galera baten ondotik, abandonu baten ondotik, edo txikizio baten ondotik gelditzen direnei buruz, irauten duten horiei buruzko liburu bat da». Guztira 60 poema bildu ditu, basoko irudiak osagai dituztenak, eta plazaratu berri du Elkar argitaletxearekin.

«Erdi kasualitatez sortu da liburu hau», azaldu du idazleak lanaren aurkezpenean. Poema narratibo luze bat idazten ari zela, literaturarekin zerikusi zuzenik ez zuen enkargu bat jaso zuen: beka deialdi bat egitea, landa ikuspegia izango zuten sormen lanak saritzeko. «Hainbat hilabetez landa eremuari buruzko lanak irakurtzen aritu nintzen. Eta irakurketa horien erdian gurutzatu zitzaidan Angel Erroren poema bat, esaten duena lehorreko idazleok marinelei buruzko poemak idazten ditugula, oso erakargarria zaigula marinelen saudade hori. Eta orduan erabaki nuen liburu honetan nire paisaia sentimentala jaioterrian kokatzea».

Altsasukoa (Nafarroa) da Suarez, «baina autobidearen beste aldekoa». Hala, azaldu du «paseo batean» Gipuzkoan dagoela, eta muga hori, «kontraste hori» basoan oso ageria dela, Nafarroan basoak publikoak baitira, eta Gipuzkoan, aldiz, xede komertzialekin ustiatzen baitira. «Zuhaitz motak ere desberdinak dira, eta talka hori interesatzen zitzaidan: bertakoa-inbaditzailea...». Ideia horrekin, dikotomiak osatu ditu liburuan, hainbat gai kontrajarriz: desira, errua, damua, gupida... Ez du, halere, sorterriaz eta inguruaz irudi «erromantiko» bat eman nahi izan: «Hori nahiko zabaldua dago, basoari buruz idaztea gauza bukoliko bat izango balitz bezala, eta ez, uste dut zintzotasuna bilatu dudala alde horretatik, ez irudi erromantiko bat».

Basoko irudiak erabiliz, sentipenei eta giza harremanei buruz hitz egiten du poemetan, oro har, irauten duen horretaz edo irauten duten horietaz. «Zuhaitzek eta landareek haria osatzen dute, poemen arteko lotura. Alde horretatik, iruditzen zait hau dela nire poema liburuetan liburuena; igual beste batzuetan poema sortak egin ditut, baina kasu honetan hari bat dago, eta sentsazioa dut liburua egin dudala, eta ez poema bilduma soil bat».

Tartean bestelako lanak plazaratu baditu ere, zazpi urte dira Suarezek aurreko poesia liburua argitaratu zuela, Urtebetetze festa (Elkar). Liburu berria «benetan nabarmena» dela iritzita, etenaldiak merezi izan duela iritzi dio Xabier Mendiguren editoreak. Isilaldiaren arrazoiez ere galdetu dio. Suarez: «Nik uste dut idazle bati pasatu dakiokeen gauzarik makurrena dela liburu on baten ondoren okerragoa den bat egitea. Azken liburua niretzat lan borobila izan zen, eta uste nuen ezin izango nuela gauza hoberik egin». Liburu berriarekin, baina, «oso konforme» dago.

Ordutik hona badira bere poetikan iraun duten osagaiak, ironiak, kasurako: «Niretzat, ironia seduzitzeko arma bat da, eta eroso eta gustura nagoenean ironikoa naiz». Baina lan berrian aldaketarik ere sumatzen da; editorearen ustez, lan berrikoak ez dira hain poema jostalariak, ilunagoak baizik. Hizkuntza aipatu du, berriz, idazleak: «Liburu honetan, iruditeria sinbologia handikoa da, eta, horri kontrajarriz, hizkuntza soilago bat, sinpleago bat erabili nahi nuen». Hizpide dituen gaiak ere ez direla askorik aldatu uste du. «Ni ez naiz inoiz berritzailea izan gaietan. Adierazia ez bada aldatzen, adierazpena aldatu behar duzu, eta hor egin dut ahalegina».

Andrazko poeta galegoak

Lau ataletan banatu ditu idazleak liburuko poemak, eta bakoitzean hamabost bildu. «Bi hilabetean idatzitako liburu bat da. Bi hilabete, 60 poema. Egunero bat. Erokeria da, baina horrela egin dut». Atal bakoitzaren hasieran, poeta banaren esaldi edo poema zati bat jarri du, eta azaldu du horiek eta beste batzuk izan dituela erreferentzia. Andrazko poeta galegoak aipatu ditu lehenik —Olga Novo, Yolanda Castaño, Maria do Cebreiro, Chus Pato...—, «beren inguruarekiko oso harreman zintzoa» dutela iruditzen zaiolako. Horiez gain, bi euskal idazleren liburuak ere gogoan izan ditu: Jose Luis Otamendiren Lur bat zure minari (Susa, 1995) eta Jon Gerediagaren Argia, lurra, zuhaitza, zerua (Pamiela, 2015). Zehaztapena ere egin du Gerediagaren lan horri buruz: «Zuhaitz pila bat aipatzen zituen, baina ez zitzaidan hainbeste interesatzen horregatik, baizik eta esaten zuelako 'beti paratuko naiz iraun nahi/behar duenaren alde'».

Xabier Gantzarainen Zuloa liburuko esaldi bat ere gurutzatu zitzaion sortze prozesuan, dioena iraganak irautera egiten duela. «Gauza asko elkartu dira liburu honetan bat egin dutenak».]]>