<![CDATA[Ainhoa Sarasola | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 22 Jan 2022 04:23:11 +0100 hourly 1 <![CDATA[Ainhoa Sarasola | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Preso denaren kezkak, gutun azaletan bilduak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/024/001/2022-01-19/preso_denaren_kezkak_gutun_azaletan_bilduak.htm Wed, 19 Jan 2022 00:00:00 +0100 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1873/024/001/2022-01-19/preso_denaren_kezkak_gutun_azaletan_bilduak.htm L'Humanité egunkari komunistaren 1937ko apirilaren 28ko azalean, elkarren aldamenean ageri dira Gernikako bonbardaketaren albistea eta Antonio Gramsciren heriotzarena (Ales, Sardinia, 1891 -Erroma, 1937). Bezperan zendua zen tradizio marxistako pentsalari nabarmenetako bat izan zena, kartzelarik atera eta hiru egunera. Hain zuzen, bere bizitzako azken hamarkada preso eman zuen, eta espetxean eskutitz ugari idatzi zituen. Horiek euskaraz irakur daitezke orain, Gramsciren Kartzelako gutunak liburua plazaratu baitu Katakrak argitaletxeak. Espetxean euskaratu ditu gutunok Ekaitz Sirvent euskal presoak, eta Josu Zabaletak zuzendu du lana.

Sardinian sortua, Turinen hazi zen Gramsci, zeina garaiko Italiako hiri industrializatuena zen, eta italiar politikako «toki nabarmenena» Lehen Mundu Gerrako ingurumarian, Hedoi Etxarte Katakrakeko kideak gogorarazi duenez. Hizkuntzalaritza ikasketak egin zituen, baina gerra piztu zenez, ezin izan zituen akademikoki bukatu. Edonola ere, Etxartek azaldu du bere bizitza osoan hizkuntzari, kulturari eta arteari buruzko gogoetek lagundu zutela. Halaber, Italiako Alderdi Komunistaren sortzaileetako bat izan zen, baita alderdiko idazkaria eta diputatua ere. Faxismoa boterean zela, 1926an, preso sartu zuten. «Nazioartean oso ezaguna egin zenean, bere atxiloaldian, 1920ko hamarkadan, lehen erreakzioa gehiago da errepresioaren aurkako elkartasun mugimendu batetik, eta ez hainbeste haren pentsamendutik. Baina garaian ja Italian bera da iraultzaren teoriko nagusietako bat, bereziki Turingo greben kontura sortzen hasten diren lantegietako kontseiluen inguruko teorizazioa egiten duelako, batetik, eta nolabait berak ekartzen duelako Mendebaldera Errusian indar handia duen hegemoniaren kontzeptua, bestetik».

Idatzita utzi zituen hausnarketen artean daude haren gutunetan jasotakoak. Orain arte, Koldo Izagirrek itzulitako eta 2017an sareratutako sei baino ez zeuden euskaraz irakurgai. Liburuan, berriz, 218 bildu dituzte —horiek halako bi baino gehiago ere idatzi zituen, Etxartek azaldu duenez—. 1947an eman zituzten lehen aldiz argitara, Gramsci hil eta hamar urtera, Einaudi etxearen eskutik. Gutunetako 218 hautatu zituen Palmiro Togliattik edizio hartarako, eta horiek dira itzulitakoak.

Gramscik kartzelan idatzitako gutunak kartzelan euskaratu ditu Ekaitz Sirventek. Lana argitaratzea erronka bat izan dela aitortu du Etxartek, ez zekitelako nolakoa izango zen prozesua, baina baita Katakraken orain arteko lan luzeena delako ere. Josu Zabaletaren zuzenketa lana ere nabarmendu du; azaldu du Sirventen itzulpenak eta hark zuzendutakoak italierazko jatorrizko testuekin alderatzeko, parez pare jarri zituela, eta hautu bat eginez kanpoan utzitako gutun zatiak zein ziren ere zehaztu zuela.

Haurrak, osasuna, injustizia

Giulia Schucht emazteari —Errusian zena—, Tatiana Schucht koinatari —Italian zegoena—, semeei, eta beste senide, lagun eta burkide batzuei bidali zizkien Gramscik gutunok. Eta lehen orrialdeetan, argitaletxearen oharrean zerrendatzen dira haietan ageri diren gaiak: «Hemen daude giza ahuldadeak eta kemen iraultzailea, tripa dago, hesteak, gaixotasunak daude, gastritisa, insomnioa, botikak, haurren fantasiak, aitatasuna eta amatasuna, kapsulak, obstetrizia, sendagaiak, familia».

Etxarteren hitzetan, lana atontzean izan zuten ezustekorik handiena izan da gutunez zuten ustearen eta «benetan zirenaren arteko aldea». Haietan badira literatur lan oso desberdinen inguruko irakurketa ugari, Gramscirentzat nabarmenak ziren egileen eta haren pentsamenduaren berri ematen dutenak. Baita zapaldu zuen kartzela bakoitzaren deskribapen asko ere —kartzelaka sailkatu dituzte gutunak, ordena kronologikoan—. «Baina badago ere, adibidez, kezka handi bat hezkuntzarekiko oro har, eta zuzenean hezi ezin dituen semeekikoa ere bai». Schucht haurdun geratu eta gutxira atxilotu zuten, eta seme txikiena ez zuen ezagutu.

«Naturarekiko eta, zehazki, gizakia ez den beste animaliekiko sentsibilitatea» ere ageri da idatzietan, haren ziegara sartzen diren txoriez ari denean, esaterako. Eta zehatz mintzo da baita ere bere osasun kontuez. Halaber, faxistek zigortu zuten neurrian, «oso unibertsala izan daitekeen injustiziaren kontaketa bat» ere badago haren lerroetan.

Edonola ere, jazarriak izan diren pentsalariekin «beren hobe beharrez kritiko» izan behar dela uste du Etxartek: «Askatasunetik eta gutxieneko bizitza duin batetik erauzi diren pertsonen obrak ez dira pentsatu askatasunean pentsatzen diren bezala».

Argitaletxeak bere aitzinsolasetan ohi duen bezala, eta L'Humanité-ren azalaren aitzakiari tiraka, pentsalaria Euskal Herriarekin lotzen du. Etxartek azaldu duenez, Italian Bigarren Mundu Gerra eta gero, hil ostean egin zen «handi», eta nazioartean 1960ko azken urteetan hartu zuen sona, baita Hego Euskal Herriko politikagintzan ere. Eta ordutik gaurdainoko harreman hori«oso intensoa» izan dela baieztatu du. «Joan gintezke kasik hamarkadaz hamarkada ikusten Gramsci agertzen dela berdin 70eko urteetako erakunde eraldatzaile, iraultzaile, demokratiko, komunista, sozialista desberdinen testuetan, eta XXI. mendean, egun haren burua ezkerreko edo ezker iraultzaile gisa duten erakunde eta tradizio ia guztietan duela tokia».

Gutunez osatutako Katakraken hirugarren liburua da Gramscirena —Rosa Luxemburgen Kartzelako gutunak Sophie Liebknechti (2018) eta Louise Michelen Erbesteko gutunak Victor Hugori (2021) eman zituen aurrez, biak Amaia Lasak itzulita—. «Ikusi genuen gutunena genero bat zela, irakurle gisa interesatzeaz gain, historiako pertsonaiak lehen lerrora ekartzeko balio zuena, eta, modu soil batean, pertsona baten alde asko erakusten zituela, ez esateagatik alde guztiak».]]>
<![CDATA[Mende betez hitzak babesten]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1944/022/001/2022-01-04/mende_betez_hitzak_babesten.htm Tue, 04 Jan 2022 00:00:00 +0100 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1944/022/001/2022-01-04/mende_betez_hitzak_babesten.htm
Carles Tornerrek eta Jean Martensek editatu dute liburua, eta Ginevra Avalle, Jennifer Clement, Peter McDonald, Rachel Potter, Laetitia Zecchini zein Torner izan dira egileak. Ikerketa historikoa egiteko, gutunak, dokumentu ofizialak, argazkiak, artelanak eta oroitzapen pertsonalak baliatu dituzte. Euskarazko edizioak, halaber, Euskal PEN klubaren historia jasotzen duen atala dakar. «2017 inguruan hasi ziren mendeurrenari begirako kontuak prestatzen, eta liburua zen asmo horietako bat», azaldu du Laura Mintegi Euskal PENeko lehendakari, idazle eta EHUko irakasleak. Liburuan parte hartzeko proposamenaren aurretik, nork bere taldearen historia biltzeko eskatu zieten tokian tokiko zentroei Londresko egoitzatik, gero guztia erakundearen webgunean jartzeko. «Zentro asko etxean zutena arakatzen hasi ziren, eta bolumen handia hartzen joan zen. Orduan ohartu ziren Londresen altxor ikaragarria zegoela hor, eta nola edo hala jaso beharra zegoela». Euskal PENeko kideak beren dokumentuak bildu ahala ere jabetu ziren «oso artxibo polita» zutela esku artean. «Hala, bi helburuk bultzatu gintuzten liburua egitera: batetik, Euskal PENen historia kontatzea; eta, bestetik, liburu osoa euskal irakurleari eskaintzea».

Duela urte eta erdi inguru, nork bere hizkuntzan ateratzeko aukera proposatu zieten zentroei. «Eta nire harridurarako, oso hizkuntza gutxitara itzuli da», dio Mintegik. PENen hiru hizkuntza ofizialetan ez ezik, soilik euskaraz, katalanez eta alemanez plazaratu da osorik; suedieraz eta japonieraz ere ateratzekoak dira; eta Tibeteko zein Esloveniako zentroek beren atala soilik idatzi dute beren hizkuntzan. Maddalen Subijanak, Sara Arregik eta Maia Ossak egin dute euskarazko itzulpena.

Zuzendaritzako kideek bilera luzea egin zuten liburua itzultzeko interesa zuten zentroekin, euskal ordezkariekin tartean. Mintegi: «Liburua oraindik proiektua zenean, egitasmoa erakutsi ziguten, eta liluratuta geratu ginen». Liburuaren bi gakok «harrapatu» zuten Mintegi: «Alde batetik, ez zela besterik gabe liburu kronologiko bat, baizik eta tematikoa». Izan ere, erakundearen lehen urteetako historia aletu ostean, PEN klubaren hiru ardatz nagusien arabera azaldu dute bere ibilbidea: idazle jazarriak; hizkuntza gutxituak; eta emakumeek idatzitako literatura. «Horiek dira, hain zuzen ere, gure jardueraren ildoa, hiru ardatz horien inguruan egiten dugu lan gehien. Eta gustatu zitzaidan ikustea ez zela besterik gabe kronologia bat, baizik eta hiru ardatz horien gainean bazegoela kontakizun bat».

Erakundearen xehetasunetan bainoago, egindako lanean fokua jartzea izan zen liburutik erakarri zuen beste ideia. «Zalantzarik gabe, harrapatu ninduena izan zen ikustea hau ez dela erakunde baten historia; hemen ez da hitz egiten erakunde bati buruz, hemen hitz egiten da munduan idazleek izan dituzten erasoei eta lorpenei buruz. Norbaitek jakin nahi badu nola egin zaion eraso adierazpen askatasunari munduko edozein lekutan eta edozein formatan, liburu honetan topatuko du». Hori guztia jasotzea da liburuaren ekarpen nagusia, Mintegiren ustez. «Hau da gaion inguruan dagoen dokumentazio sendoena».

Londrestik mundu osora

Catharine Amy Dawson Scott eleberrigile eta poetak sortu zuen PEN, 1921eko urrian, Londresen. Idazle talde bat bildu zuen afari batean, hirian idazleak elkartzeko klub bat sortzeko. Baina hasieratik nahi izan zuten mundu osoan zentroak izango zituen klub bat sortu. Lehen Mundu Gerra bukatu zela urte gutxi ziren, eta arazoak hitzaren eta elkar ulertzearen bidez konpondu ahal zirela pentsatzen zuten. Hala, idazleen arteko adiskidetasuna, lankidetza eta hartu-eman intelektuala sustatzea xede hartuta, laster hasi ziren beste zentro batzuk osatzen. Hamarkadaren bukaerarako, 45 hiritan ireki zituzten klubak.

Bere asmoen adierazpen gisa, PEN Gutuna landu zuten kideek. Zerk elkartzen zituen azaltzen zuten printzipioak jaso zituzten idatzian: literaturak ez duela mugarik ezagutzen; edozein egoeratan -gerra garaian bereziki- sorkuntza lanek ez luketela kalterik jasan behar; nazioek elkar errespetatzearen alde egingo zutela; eta adierazpen askatasuna edozein eratan mugatzearen aurka egingo zutela. Egun, milaka kide biltzen dituzten 150 zentro daude munduan, eta guztiek gutuna sinatu behar dute. PEN siglek, jatorrian, Poets, Playwrights, Essayists, Editors eta Novelists (poetak, gidoigileak, saiakeragileak, editoreak eta nobelagileak) hitzak biltzen zituzten; egun, kazetari, itzultzaile edo literaturaren edozein arlotako profesionalak ere izan daitezke kideak.

PEN Internationalek hasieratik zehaztu zuen «politikoki independentea» zela. Baina tokian tokiko egoera politikoak erabat baldintzatu ditu bere jarduna eta izaera. Horren lekuko dira idazle erbesteratuen zentroak, hastapenetan bertan sortzen hasi zirenak. Alemaniakoa izan zen lehenetarikoa, nazien alderdia nagusitzeaz bat ihes egin zuten hainbat idazle alemanek Londresen sortu zutena. Gerora, beste hamaika erbesteko zentro eratu dira munduan. Izan ere, zentroek beren kideak ordezkatzen dituzte, ez herrialdea. Eta bada zentro bat baino gehiago duen herrialderik ere.

Ibilbide horri errepasoa eman ostean, PEN klubaren jardun ildo nagusiei heltzen die liburuak, eta hor ageri da urteotan egin duen lanaren mamia.Urteekin lan esparru bakoitzerako batzorde espezifikoak sortu ziren, zeinak lau diren egun. Idazle Espetxeratuen Aldeko Batzordea izan zen lehena sortzen, 1960an, nahiz eta hastapenetatik aritu zen PEN hitza erabiltzeagatik preso hartutakoen kasuak salatzen. Jacques Roumain, Ludwig Renn, Federico Garcia Lorca eta Artur Koestlerren kasuak izan ziren defendatu zituen lehenetarikoak, eta beste ehunka izan dira gerora. «Hori izan zen abiapuntua, eta egun ere batzorderik aktiboena eta garrantzitsuena da oraindik. 80 zentro daude bertan lanean», azaldu du Mintegik. Idazle askoren kasuei egin die jarraipena PEN klubak. Hainbat aske uztea lortu du, edo zigorra murriztea, baina beste hainbatetan kale egin dutela aitortu du Mintegik. «Badira hainbat izen oso mingarriak PEN familiarentzat». Adibiderako, Ken Saro-Wiwa, Anna Politkovskaia eta Hrant Dinken kasuak gogorarazi ditu.

Jaiotzen hurrengoa Itzulpenaren eta Hizkuntza Eskubideen Batzordea izan zen, 1978an. Bi xederekin sortu zen: hizkuntza gutxituetako literatur lanen itzulpena sustatzea, eta hizkuntza eskubideak babestea. Mintegi: «PENen dute jatorria une honetan hizkuntza eskubideen gainean munduan dauden dokumentu unibertsal garrantzitsuenek». Hizkuntza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalak, beste askoren artean. Ildo horri buruzko atalean, Euskaldunon Egunkaria-ren auziaren inguruko bi orrialde ere badakartza liburuak.

1984an Bakearen Aldeko Idazleen Batzordea sortu zen, eta gatazka egoeretan zubiak eraikitzearen alde egiten dute ordutik. Urteetan Israel eta Palestinaren arteko auzian jardun direla jarri du adibidetzat Mintegik. Eta 1986an sortu zenetik lanean segitzen du Emakume Idazleen Batzordeak ere. Mintegiren hitzetan, «garai batzuetan aktibitate gehiago izan du, baina gehienetan kostatu egin zaio ibilbide bat izatea, eta pena da, ze badauka zeregina».

Urteotan PEN barruan «eztabaida handiak» izan dira, azken batean, «NBE txiki baten modukoa» baita, Mintegiren hitzetan, eta ikuspuntu ezberdinak agertu izan dituzte zentroek adierazpen askatasunak izan ditzakeen mugei buruz kasu askotan. Edonola ere, ehun urteotan ekarpen nagusi bat egin du, haren ustez: «errespeturako gune bat» sortzea. «Gorabeherak gorabehera, eta tentsioak badaudela ukatu gabe, komunitate handi batek sinisten du hitza askea izan behar dela eta edozein adierazpen errespetatu behar dela. Hain komunitate handiak -eta horren eragin handikoak- hori sinistea oso lorpen handia da».]]>
<![CDATA[Louise Glucki eta Bob Dylani lan bana euskaratu diete ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/031/001/2021-12-14/louise_glucki_eta_bob_dylani_lan_bana_euskaratu_diete.htm Tue, 14 Dec 2021 00:00:00 +0100 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1877/031/001/2021-12-14/louise_glucki_eta_bob_dylani_lan_bana_euskaratu_diete.htm Basairisa itzuli du Garazi Ugaldek, eta Dylanen 100 kantu, berriz, Xabier Payak, biek Jokin Zaitegi bekaren bultzadaz. Elkar argitaletxeak eta Arrasateko (Gipuzkoa) AED elkarteak antolatzen dute sariketa, Arrasateko Udalaren eta Laboral Kutxaren laguntzarekin, Nobel saria irabazitako idazleen lan bat itzultzeko. Elkarrek plazaratu ditu liburuok, eta itzultzaileek atzo aurkeztu zituzten, erakunde laguntzaileetako ordezkariekin batera, Donostian.   Iaz lortu zuen Nobel saria Gluckek (New York, 1943), eta Suediako Akademiako epaimahaiak haren «ahots berezia» nabarmendu zuela ekarri zuen gogora Garazi Ugaldek. «Aitortzen zioten gai dela, edertasun soil baten bitartez, existentzia indibiduala unibertsal egiteko. Hori da idazle honen bertutea: idazkera oso argi eta soil baten alde egiten du, baina, aldi berean, gai da ur oso sakonetan barneratzeko, eta gai eta emozio sakonez aritzeko». Mitologiara maiz jo izan duela azaldu zuen, baita naturara ere, baina beti helburu berarekin: «Gizakiaren kondizioaz zerbait esatea». Hala, haren poemetan emozioak, desirak, traumak, haurtzaroa, familia harremanak eta abar agertzen direla adierazi zuen, irakurle batentzat zein bestearentzat balio dezaketenak. Euskarara ekarritako Glucken lehen lana da Basairisa, idazleak 1992an emana eta sona azkar ekarri ziona. Ugalde: «Bilduma berezia da, 54 poemaz osatua, eta hari nagusi bat du: lorategiaren irudia, galeraren eta bizitzaren sinbolo moduan. Metafora horren inguruan mugitzen da bilduma osoa». Natura oso presente dago liburuan, itzultzailearen esanetan, baina «abiapuntu» bat da azken batean, gizakiaren emozioez aritzeko. Hiru poema mota eta hiru ahots bereizi zituen: batzuetan, landareak dira protagonista eta hitz egiten dutenak; beste batzuetan, poeta edo lorezaina ageri da; eta bada «jainko edo sasi-jainko bat» ere. Basairisa da lehen pieza eta bildumari izena ematen diona, eta hiru arlo horiek islatzen dituela uste du itzultzaileak: loreari berari ez ezik, begiaren irisari, poetaren begiradari ere egin diezaioke erreferentzia, baita Iris jainko grekoari ere, zeinak zeru-lurren arteko lotura egiten zuen. Hizkuntzari dagokionez, soiltasuna bai, baina idazleak «sortzen dituen irudietan» konplexutasuna ere antzeman du Ugaldek, eta itzulpen lanak ere horretatik izan duela aitortu zuen. «Uste dut edozein itzultzailek bilatzen duena bilatu dudala nik ere: hizkuntzaren zuzentasunetik eta itzulpenaren zehaztasunetik haratago joan, eta jatorrizkoaren tonua jasotzen saiatu naiz, jatorrizko poemen energia euskaraz lortzen». Entzungarritasuna helburu Dylanek (Minnesota, 1941) 2016an jaso zuen Nobel saria, eta musikari eta poetaren agenteek eginiko ehun kanturen hautaketa biltzen du Xabier Payak euskaratutako liburuak. Dont Think Twice, It's All Right kantua ingelesez entzungai jarri, eta doinu berean Ahaztu behingoz, ta kito euskaraz abestu zuen Payak aurkezpenean, itzulpenarekin egin duena azaltzeko. Izan ere, kantuak euskaraz ematean, entzungarritasuna ere izan du xede. Kantu bakoitza ingelesez entzutean sortzen duen emozioa pospolo bat piztearekin alderatu zuen, eta gaineratu pospolo hori bera euskaraz piztea izan dela bere asmoa. «Esango nuke nire erronka zela ehun pospolo dituen kaxa bat izatea liburu hau». Abestietan Dylanek zer eta nola, eta zer erregistrotan esaten duen zaintzeaz gain, itzultzaileak bere buruari «ezinbesteko baldintza» gisa jarri zion «lehen irakurraldian belarritik sartzea». Halako erronkarik ez zuela sekula izan aitortu zuen Payak, pieza bakoitza izan dela erronka bat, «ehun baso, ehun labirinto, ehun mendi» orotara, eta bidearen zati txiki bat egin orduko jabetu zela lana burutzeko «xerpa on bat» beharko zuela, «ahozkotasunean ezagutza handia zuena». Horrez gain Dylanen «zale amorratua» izanik, Joxerra Garziarengana jo zuen. Eta itzultzailearen ausardia goretsi zuen hark. «Hamaika arrisku gaindituz eta bere dohainak obraren zerbitzura jarriz, sekulako oparia egin digu Xabik. Lehendik dylanzale ginenoi haren beste alde bat eskaini digu, eta Dylan euskaraz kantagarri eta gozagarri bihurtu. Dylanzale ez direnei zaletzeko aukera eman die. Eta euskarari berari, eskas zituen erregistro informal eta gozagarrietan bide eginez, sekulako aurrerakada egin dio». Poema bat ere musikatu zuen berak, gitarrarekin eta harmonikarekin. Hurrengo deialdia martxan Euskal liburugintza bi adar nagusik osatzen dutela nabarmendu zuen Xabier Mendiguren Elkarreko editoreak: euskal idazleek euren hizkuntzan idatziz sortutakoa litzateke bata, eta euskarara itzulitako lanak bestea. Poza agertu zuen bigarren horretan «euskal kulturaren etxea sortzen lagunduko duten beste bi adreilu» jarri ahal izan direlako, bekari esker. Halaber, jakinarazi zuen aurtengo bekarako deialdia martxan dela jada, eta 2021eko Nobel saridun Abdulrazak Gurnah idazle tanzaniarraren Paradise eleberria itzultzea izango duela xede. Laginak aurkezteko, abenduaren 31ra arteko epea dute erronkari heldu nahi dioten itzultzaileek. ]]> <![CDATA[Ezohiko azoka baten neurrian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/026/001/2021-12-09/ezohiko_azoka_baten_neurrian.htm Thu, 09 Dec 2021 00:00:00 +0100 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1943/026/001/2021-12-09/ezohiko_azoka_baten_neurrian.htm online azoka bihurtu baitzen. Eta aurten ere ezohiko itxura izan duen arren, aurrez aurrekoa izatera itzuli da 56. aldian, neurri zehatz batzuekin. Horiek hala izanik ere, aurtengo azokaz «balorazio positiboa» egin zuten antolatzaileek atzo, azokaren azken egunean, ohar bidez. «Aurten kulturaren plaza osasun neurrietara egokituta antolatu behar izan da, eta kulturazaleen eta parte hartzaileen konpromisoa eta ardura eskertu nahi dugu». Salmahaietan, berriz, alde argiagoak eta ilunagoak sumatu zituzten, jende gutxiago egon izanak salmentei zuzenean eragin dielako, espero izatekoa zena, bestalde. Oro har, baina, presentzialtasuna berreskuratu izana nabarmendu zuten.

Arduraz jokatzeko deia egin zutela gogorarazi zuen Nerea Mujika Gerediaga elkarteko presidenteak, eta «erantzuna bikaina» izan dela. Plaza presentziala berreskuratzea zen antolatzaileen lehentasuna, eta xedea bete dela azpimarratu zuten: «Pozik gaude berriro batzeko aukera izan dugulako, kulturazale eta sortzaileak plazan elkartu ditugulako berriro, egungo egoerara moldatuta bada ere».

Landako Gunean 25.000 bisitaritik gora zenbatu dituzte; erreserba leku guztiak bete dira, eta jendearen jarrera «ezin hobea» izan da: «Eskertu nahi dugu bisitariek une oro izan duten jarrera eta prestutasuna: ilaretan itxaroteko, Landako husteko, pilaketak ekiditeko... Kultura segurua dela argi geratu da beste behin ere».

Aurrez aurreko azoka egitearekin batera, online dendari ere eutsi diote. Bisitariek aurrez aurreko erosketak lehenetsi dituztela jakinarazi zuten antolatzaileek, «argi geratu baita Durangoko Azoka bertatik bertara bizitzekoa dela». Haien hitzetan, erakusmahaietan salmentak «etengabeak eta orekatuak» izan dira bost egunetan. «Bisitari askok nabarmendu duten bezala, inoiz baino erosoagoa izan da erakusmahaietara gerturatu eta sortzaileekin zuzenean egotea». Dena den, beste alde bat ere izan du horrek, eta hori ere aipatu zuten oharrean: «Partaide batzuek diotenez, aurreko edizioetako salmentekin alderatuta, salmenta kopurua orokorrean txikiagoa izan da, bisitari kopurua ere txikiagoa izan delako».

Hainbat datu ere xehatu dituzte. Online dendan, abenduaren 3tik 7ra 1.300 erosketa egin dira, eta, guztira, 5.400 lan erosi dira. Batez besteko gastua 58 eurokoa izan da erosketa bakoitzeko. Halaber, abenduaren 3tik atzo arte 110.000 bisita baino gehiago jaso ditu azokaren webguneak, eta, streaming kateari dagokionez, 21.000 lagun konektatu dira zuzeneko kanal bietan.

Guneak

Azoka bera bezala, berau osatzen duten guneak ere bueltan izan dira aurten, eta haietan koordinatzaile aritu direnek ere balorazio «positiboa» egin zuten, ohar berean. Ahotsenearen kasuan, Plateruenan ezinbestekoa zen aurrez lekua erreserbatzea, eta edukiera bete egin da hainbat disko aurkezpenetan. Literatur solasaldi jendetsuak ere izan dira. Orotara, 7.500 bisitari batu dira Ahotsenean. Irudieneak mila bisitari baino gehiago izan ditu bost egunetan. Eta mila bisitarien langa gainditu du Saguganbarak ere. Szenatokiaren arduradunen arabera, antzerki eta dantza zaleek «bikain» erantzun diote programazioari; 620 ikusle igaro dira gunetik, eta oso publiko gaztea egon dela nabarmendu zuten.

Kabi@ guneko hitzaldi eta mahai inguruetan izandako «eztabaida mamitsuak» txalotu dituzte arduradunek, baita eztabaidek sarean piztu duten arreta ere. Eta Talaiara, azkenik, «gazte sortzaileekin eta kultur eragileekin egindako mahai inguruek» erakarri dute jendea; 500 lagun baino gehiago izan dira denera.

Azoka atzo amaitu bazen ere, antolatzaileek jakinarazi zuten Zu non, han DA! egitasmoaren bidez jarraipena izango duela datozen egunotan. Urtarrilaren 6ra bitarte, Euskal Herri osoko 149 saltokitan erosi ahalko dira azokan izan diren lanak. Zerrenda osoa azokaren webgunean dago ikusgai.

Argi-ilunak salmahaietan

Arraro hitza erabili zuen Izaro Andres musikariak aurtengo azoka deskribatzeko. «Arraroa izan da, baina behintzat aurrez aurrekoa izan da, eta hori da garrantzitsua. Gerediagak esfortzu handia egin du presentzialtasuna mantentzeko». Edukiera murritzagoa izanik, «salmentetan asko igarri» dela adierazi zuen, nahiz eta alde horretatik bera «pribilegiatua» ere sentitzen den, ongi joan zaiola baitio. Edonola ere, jende gutxiago egoteari alde onik ere topatu dio. «Ikusle edo erosle modura askoz ere erosoagoa izan da. Interesgarria litzateke halako edukiera murritzagoko tarte bat mantentzea, zeren egia da gurpil aulkidun jende askoz gehiago etorri dela, eta aipatu digute beste urte batzuetan ez direla etorri. Baina egia da egunero-egunero halako edukiera murritza izateak saltzaileoi asko eragin digula».

Arraro hitza Susa argitaletxeko editore Leire Lopezen ahotan ere. «Nik uste dut denontzat izan dela arraroa Landako hain jende gutxirekin ikustea. Aldi berean, horrek beste alde bat dauka; bisitari batek baino gehiagok aipatu digu gauzak lasaiago ikusteko aukera izan duela». Salmahaiaren martxarekin gustura zegoen. «Salmenta aldetik ondo ibili gara, baina badakit, batetik, beste egoera batean gehiago salduko genukeela, eta, bestetik, lotura duela helduen literatura argitaratzearekin eta etorri direnek zer erosi nahi zuten argi izatearekin. Iruditzen zait jende askorik gabeko azoka batean galtzen ateratzen direnak direla igual aurrez ezagutu ez eta pasaeran ikusten diren gauzak, motroilo handi horretatik salmenta ateratzen zutenak atera direla galtzen; adibidez, batek baino gehiagok esan dit haur eta gazte literaturak ez duela hain ondo funtzionatu». Bestela, pozik zegoen irakurleekin berriz elkartzeko aukera izatearekin, haien eta idazleen artean «elkarrizketa politak» sortu direlako. «Behintzat elkar ikusi ahal izan dugu aurten, baina egia da jende kopuru handi barik askorentzat momentu oso zaila dela, eta kezka hori badut».

Haurrentzako liburuz inguratuta zegoen, berriz, Carmen Elvira, Pamiela-Kalandrakaren salmahaian. Berezia hitza erabili zuen aurtengoa azaltzeko. «Presentziala eta online erakoa izan ditugu, eta gero ikusi beharko da bakoitzak zer eman duen. Baina jendea etorri da. Esango nukeena da ez dakidala guretzat kontuak nola aterako diren, baina etorri denarentzat ongi egon dela gauzak lasaiago ikusteko». Horretan ikusi du berak alde ona. «Nire neuri, haur literaturan gustatzen zait umeei aurkeztea liburuak, gurasoek aukeratu beharrean haiek aukeratzeko, iritzi propio bat sortzeko txiki-txikitatik, eta parada ona dago horretarako. Bestela, ekonomikoki, ikusi beharko dugu».

Urtero bezala, MusikaZuzenean atariaren salmahaian zebilen Koldo Otamendi, hamaika taldek plazaratutako diskoak aurrean zituela. Bertan egoteari eman dio garrantzia. «Azokan egoteko aukera ez duten taldeei hemen egoteko bide ematen diegu; gure mahaian gehienak talde txikiak, hasi berriak edo diskoak autoekoizten dituztenak dira, oso xumeak beste batzuen aldean, eta inportantea da taldeentzat hemen egotea eta jendeak jakitea disko horiek badirela. Alde horretatik, pozik gaude, gure helburua zelako etortzea eta beste errealitate bat dagoela erakustea». Presentzialtasunari lotuta, Ahotsenea guneak garrantzi berezia du harentzat. «Dena biribiltzen du: hona fisikoki etortzea eta kontzertuak ikusi ahal izatea. Ahotseneak diskogintzari bizi pila bat eman dio; gero eta gutxiago saltzen da, digitala gora doa eta fisikoa behera... Baina zuzenekoa da talde batentzat inportanteena, eta Ahotseneak aukera hori ematen du: kontzertu bat ikusi eta diskoa erosi».

Aurten, Otamendik aipatutako zirkuitu hori egitea zailagoa suertatu da ziurrenik, bai kontzertuak ikusteko bai azokan sartzeko izena eman behar izateak inprobisazioari tarte txikiagoa utzi dion neurrian. Agian, musikaren arloak nabaritu du bereziki jendetzarik gabeko azokaren eragina, eta ez dira gutxi izan salmentengatik kezka agertu duten mahai txikietako kideak. Izan ere, azoka urte arraro, berezi edo ezohikoan, jendeak eta hutsuneek, argiek eta ilunek bat egin dute Landakoko korridoreetan.]]>
<![CDATA[Begiekin entzuten diren hotsak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1929/031/001/2021-12-09/begiekin_entzuten_diren_hotsak.htm Thu, 09 Dec 2021 00:00:00 +0100 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1929/031/001/2021-12-09/begiekin_entzuten_diren_hotsak.htm Barruko hotsak eta beste soinu txiki batzuk albumean. Pamielak plazaratu du haurrentzako poesia bilduma.

Lan berriaren bidez, Xomorropoemak eta Piztipoemak (2016) liburuekin elkarrekin hasitako bideari jarraipena eman diote egileek. Oraingoan, baina, zomorroak eta piztiak ez, hotsak hartu dituzte poemetarako lehengai. Duela bizpahiru urte sortutako ideia baten emaitza dela azaldu du Bilbaok. «Soinuen inguruan liburu bat ondu nahi nuen, barruko hotsen inguruan, hain zuzen. Eguneroko bizimoduan hainbat hots eta zarata ditugu gure egunerokoa osatzen dutenak. Batzuk hain barneratuak ditugunak oharkabe pasatzen zaizkigula, eta beste batzuk, entzun arren aditzen ez ditugunak; alegia, ez dugula eurengan erreparatzen edo pentsatzen, baina hor daudela. Eta hots horiek guztiak material ezin hobea iruditzen zitzaizkidan poema liburu bat osatzeko, hau da, ume baten egunerokoa edo eguna, esnatzen denetik berriz lokartzen den arte, soinuen bidez kontatzeko». Hala, hamar ataletan banatuta datoz poemak liburuan, eta atalen izenburuetatik bertatik hasten da soinuekiko jolasa: Esnaera, ixo!; Gosariko doinuak; Bainugelako musika; Arropen durunda; Bideko rock and rolla; Mahaia, aulkia eta arkatzaren jazza; Esna egiten diren ametsen sinfonia; Kalean punk; Etxeko zaratotsak; eta Lotara joan aurreko kantua. Haur baten egunaren ohiko une bakoitzeko soinuak biltzen dituzte. Horregatik du abizen modura izenburuak eta beste soinu txiki batzuk, «soinu horietatik ahalik eta gehien» jasotzen saiatu direlako.

Jolasa izan da beste osagai nagusi bat bi sortzaileentzat, idazleak adierazi duenez. «Liburu honekin harago joan nahi genuen, forma berriak probatu nahi genituen eta esperimentatu nahi genuen batez ere, hau da, jolastu. Liburu jolastia egin nahi izan dugu, eta, zergatik ez, umore dosi batekin». Eta jolas horretan, bere asmoa zein zen ere azaldu du Bilbaok: «Nire nahia zen poema bakoitzean irudi bat ikusi eta soinu bat entzutea». Bai ahoz gora irakurtzean, baina baita barrurantz irakurtzean ere. Eta, horretarako, bi baliabide hautatu dituzte: onomatopeiak eta kaligramak. «Nik letrekin soinuak idatzi nahi izan ditut, eta irudiak ikusarazi. Eta gauza bera egin du Maitek ilustrazioekin». Bere «konplize» nagusiarekiko esker oneko hitzak izan ditu idazleak, «bide berriak» jorratzen jarraitzeagatik.

Eta Bilbaori eskerrak Mutuberriak bueltan: «Leirek ideiak borborka ditu beti. Sekulako gogoa du beti proiektuak aurrera ateratzeko, eta ni bultzatu egiten nau gauza berriak egitera eta bide berriak marraztera». Haren idazkera goraipatu du irudigileak. «Bere testuek badute ilustratzaileentzat oso ona den zerbait: irudiz josita daude; oso aberatsak dira, eta oso irekiak».

Liburua sortzeko prozesuan bi garai edo arlo bereizi ditu Mutuberriak: diseinuarena eta ilustrazioena. «Diseinuaren aldetik, poema bakoitzak kaligrama bat dauka. Nik poema begiekin entzutea nahi nuen; irakurleak poema barruan dauden hotsak begiekin entzuten ditu. Eta, horretarako, nik inoiz egin ez dudana egin dut, diseinua egin dut, eta oso-oso estimulagarria izan da niretzat». Prozesuaren bigarren aldi batean, berriz, ilustrazioak sortu zituen. «Kasu honetan ikusten nuen poemak bere horretan bazuela indarra estetikoki, eta entitate propioa. Horregatik, erabaki nuen ilustrazioak testuetatik pixka bat aldentzea, bai fisikoki eta bai kontzeptu aldetik ere». Hala, atal bakoitzaren hasieran eta amaieran jarri zituen ilustrazioak. Kontzeptualki, berriz, «poema bisualak» egiten saiatu dela azaldu du. «Poemak abiatzen dira Leireren testutik, baina eraman nahi dute irakurlea beste leku batera; irakurlearengan galderak sorrarazi nahi dituzte». Ilustrazio guztietan giza gorputza da protagonista; azken batean, barruko hotsak gorputz barnean daudelako, eta hori sinbolizatu nahi zuelako. «Uste dut irudiak nahiko garbiak, zuzenak eta soilak direla, eta kolore paleta ere oso murritza erabili dudala».

Albuma sortzen asko gozatu izana aitortu du ilustratzaileak. «Mimo handi-handiz» egin dutela, eta gaineratu du espero duela irakurleak hori sumatzea.

Irakurri, ikusi eta entzuteko

Bi egileek beste «konplize bat» ere izan dutela azaldu du Bilbaok: Xabier Zabala musikaria. Izan ere, albumaren azken orrialdean QR kode baten bidez entzun daiteke hark sortutako pieza instrumentala, libururako beren-beregi egina eta haur baten egunaren soinu banda izan daitekeena. Musikagileak adierazi du horrelako proiektu batean parte hartzea «zerbait berria eta aukera polita» izan dela. Albumari hirugarren hizkuntza bat gehitu dio berak. Eta hizkuntza horrekin, egun bat, eguneroko bizitza bera kontatzea izan da haren asmoa. Hala, lasai antzera abiatzen da pieza, pixkanaka biziagotuz doa ondoren, eta apalduz, berriro, amaiera aldera.

Argitaletxeari ez ezik, musikagileari ere eskerrak eman dizkiote bai idazleak eta bai ilustratzaileak, haiek bota zioten«amuari» heltzeagatik.]]>
<![CDATA[Azokaren balorazio positiboa egin du Gerediaga elkarteak]]> https://www.berria.eus/albisteak/207012/azokaren_balorazio_positiboa_egin_du_gerediaga_elkarteak.htm Wed, 08 Dec 2021 18:25:06 +0100 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/albisteak/207012/azokaren_balorazio_positiboa_egin_du_gerediaga_elkarteak.htm durangokoazoka.eus webgunean, eta, guztira, 5.400 lan erosi ziren. Bataz besteko gastua 58 eurokoa izan da erosketa bakoitzeko. Halaber, azokaren webguneak 110.000 bisita baino gehiago jaso ditu abenduaren 3tik 8ra arte, eta streaming kateari dagokionez, 21.000 lagun konektatu dira abenduaren 4tik 8ra eskainitako zuzeneko kanal bietan. Guneak Azoka bera bezala, berau osatzen duten guneak ere bueltan izan dira aurten, eta haietan koordinatzaile aritu direnek ere balorazio «positiboa» egin dutela azaldu dute antolatzaileek ohar berean. Ahotsenearen kasuan, Plateruenan ezinbestekoa izan da aldez aurretik lekua erreserbatzea, eta hainbat disko aurkezpenetan edukiera osoa bete egin da: Liher, Willis Drummond, Anari, Skakeitan, Kai Nakai, Nikotina, Etxekalte + Habi, Bulego eta McOnak taldeenetan, hain zuzen. Literatur solasaldiei dagokienean, Alaine Agirre, Eider Rodriguez, Jon Maia eta Leire Vargasen aurkezpenak izan dira jendetsuenak, antolatzaileen datuen arabera. Orotara, 7.500 bisitari batu dira Ahotsenean, eta Miren Narbaizak nabarmendu duenez, «giroa oso ona izan da Ahotsenean. Plateruenan momentu oso politak eta goxoak bizi izan ditugu, dantzagarriak asko. Eskertu da zuzenekoak berriz bizi ahal izatea». Irudienearen kasuan ere poza agertu du Johana Olabarriak, «ezberdin baina posible, euskal kulturgintzak merezi duen erronka» gauzatu dutelakoan. Mila bisitari baino gehiago izan dituzte bost egunetan, eta bi ekitaldi aipatu dituzte jendetsuenen artean: iazko sormen beka irabazi zuen Bañolet websailarena, eta Kurdistango Kobane hiriko liburutegiaren istorioa kontatzen duen Hala ere dokumentalarena. Ikusleek bereziki lanen sortzaileekin izandako hizketaldiak eskertu dituztela ere aipatu dute. Saguganbarak, «handi eta txikien aterpe» gisa definitu dutenak, mila bisitarien langa gainditu duela azaldu du Marina Agirrek. Publikoaren bost egunetako joan-etorria «gorabeheratsua» izan bada ere, hainbat aurkezpenetan aretoa bete egin da, Monika Arratibel eta Xabier Etxanizen Laino txiki egizu negar poliki-renean, kasurako. Szenatokiari dagokionez, Arantza Arrazola koordinatzaileak nabarmendu du antzerki eta dantza zaleek «bikain» erantzun diotela programazioari, eta oso pozik daudela izandako erantzunarekin. Guztira, 620 ikusle igaro dira gunetik, eta oso publiko gaztea egon dela nabarmendu dute, «antzokietan oso ohikoa ez dena». Bagara kolektiboaren Interakzioa dantza ikuskizuna izan da ekitaldirik jendetsuena bertan. Kabi@ gunea Landako barruko Areto Nagusian antolatu dute aurten, eta Diana Franco arduradunaren arabera, «eztabaida mamitsuak» egon dira egunotako hitzaldi eta mahai inguruetan. Eztabaidek sarean izan duten jarraipena ere nabarmendu du. Talaiara, azkenik, «gazte sortzaileekin eta kultur eragileekin egindako mahai inguruek» erakarri dute jendea, Izaskun Ellakuriagaren hitzetan. 500 lagun baino gehiago gerturatu da aurkezpenetara, eta sortzaileek eskertu dute euren lanez hitz egiteko lekua izatea. 'Zu non, han DA!' egitasmoa Durangoko 56. Azoka gaur amaituko bada ere, antolatzaileek jakinarazi dute Euskal Herri osoko liburu dendetan jarraipena izango duela urtarrilaren 6ra bitarte, Zu non, han DA! egitasmoaren bidez. Iaz abiatu zuten proiektua, eta azokan eskuratu ahal izan diren lanak Euskal Herriko 149 saltokitan erosi ahal izango dira haren bidez datozen egunetan. Lanen zerrenda osoa durangokoazoka.eus webgunean dago ikusgai. Amaitzeko, antolatzaileek oharrean eskerrak eman dizkiete azokari modu batean edo bestean babesa eman dioten argitaletxe, diskoetxe, babesle, herri mugimendu, erakunde... guztiei, baita egindako ahalegina ere. «Badakigu erronka eta esfortzu berezia izan dela guztientzat aurtengo Azoka babestea. Eskerrik asko Azokaren eta euskal kulturaren alde egindako apustuagatik». Kulturzaleen konpromisoa eta boluntario lanetan aritu direnen laguntza ere eskertu dute.]]> <![CDATA['Barraka' bideo jokoak irabazi du azokaren laugarren sormen beka]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/023/001/2021-12-08/barraka_bideo_jokoak_irabazi_du_azokaren_laugarren_sormen_beka.htm Wed, 08 Dec 2021 00:00:00 +0100 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1873/023/001/2021-12-08/barraka_bideo_jokoak_irabazi_du_azokaren_laugarren_sormen_beka.htm Barraka izeneko euskarazko abentura bideo jokoa garatuko du bekaren bultzadarekin, eta 15.000 euro jasoko ditu horretarako. Datorren urteko azokan aurkeztuko du bere lanaren emaitza.

Sortzaileak azaldu duenez, esplorazioko bideo joko bat izango da, eta irudi errealak, stop-motion-a eta animazio tradizionala nahastuko ditu. Aizpuruak sortuko ditu bideo jokoaren diseinua, irudiak, animazioak, soinua eta programazioak, eta Gonzalo Sardonek, berriz, musika jarriko dio. Bekaren sustatzaileei eskerrak eman dizkie Aizpuruak. Urteotan, hainbat bideo joko «proiektu txiki» garatu ditu, eta, orain, «laguntza erraldoi honekin, aurrerapauso bat» emateko eta bideo joko oso bat sortzeko aukera izango duela azaldu du. Haren asmoa da «edonor erraz murgildu ahal izango den euskarazko abentura bideo-joko umoretsu bat sortzea».

Jokalari batentzako esplorazio eta abentura jokoa izango da Barraka. Euskal Herriko herri txiki bateko festetan girotuta egongo dela aurreratu dute, eta jokalaria Ainhoa izeneko neska baten azalean sartuko dela. «Ainhoa, barraka sorgindu batean sartu, eta fantasiazko mundu bitxi batean murgilduko da».

Lorea Arakistain PuntuEUS fundazioko komunikazio arduraduna mintzatu da aurtengo bekaren epaimahaiaren izenean, eta adierazi du Barraka «oso proposamen iradokitzaile eta tentagarria» dela. «Haurrentzako fantasiazko mundu estetikoki eder eta gozagarria sortzen du, begiekin jateko modukoa. Era berean, helduoi barruan ahaztua izan ohi dugun umea ateratzen lagunduko digu, haur izan garen guztiontzat ezagunak diren bizipen eta erreferentziekin: herri txiki bateko festak, barrakak, gozokiz jositako mundu bat... plazerez betetako mundu bat». Arakistainek gogorarazi duenez, Interneten mugitzen den trafikoaren %8 bideo jokoak dira, eta haien artean «euskararen presentzia anekdotikoa da». Harekin batera, aurten epaimahaiko kide izan dira Diana Franco (Durangoko Azokako Kabi@ gunearen arduraduna), Vanesa Fernandez (Bilboko Zinebi jaialdiko zuzendaria), Rakel Esparza (Azkuna Zentroko programazio arduraduna) eta Iker Fidalgo (Arte Ederretan doktorea eta ikertzaile independentea).

Durangoko Udalaren izenean, berriz, Ima Garrastatxu alkateak ohartarazi du garai zailak bizi dituztela kulturgintzak eta sortzaileek, eta erakunde publikoen babesa ere beharrezkoa dutela. Durangoko Udala horretarako prest dagoela berretsi du.

Nerea Mujika Gerediaga elkarteko lehendakariak azaldu du hasieratik izan dutela helburu sortzaileei plaza eta oholtza eskaintzea, eta horretan ari direla gaur egun ere. Gogorarazi du ildo horri jarraituz eta Durangoko Udalarekin lankidetzan abiarazi zutela sormen beka. Haren helburua da euskarazko kultur produktu baten sorkuntza bere prozesu osoan garatzen laguntzea, hasieratik amaierara, lehen ideiatik zabalkundera bitarte, eta, horretarako, 15.000 euro bideratzen dituzte. Urtero, kultur diziplina ezberdin baten inguruko proiektuak sortzeko deialdia egin dute. Lehen urtean Atopia euskarazko rol jokoa sortzeko akuilu izan zen beka; bigarrenean, Kai Nakai reggaeton abeslariak eskuratu zuen; eta, hirugarrenean, aurten aurkeztu duten Bañolet ikus-entzunezko websailak. Heldu den urteko azokan ikusi ahal izango da Ibai Aizpuruaren lana.]]>
<![CDATA[‘Barraka’ euskarazko abentura bideo jokoak irabazi du Durangoko Azokako laugarren sormen beka]]> https://www.berria.eus/albisteak/206966/barraka_euskarazko_abentura_bideo_jokoak_irabazi_du_durangoko_azokako_laugarren_sormen_beka.htm Tue, 07 Dec 2021 11:50:42 +0100 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/albisteak/206966/barraka_euskarazko_abentura_bideo_jokoak_irabazi_du_durangoko_azokako_laugarren_sormen_beka.htm <![CDATA[Berriro ere topagunea da]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1984/030/001/2021-12-05/berriro_ere_topagunea_da.htm Sun, 05 Dec 2021 00:00:00 +0100 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1984/030/001/2021-12-05/berriro_ere_topagunea_da.htm online bidezkoa izan baitzen azoka. Aurten, baina, denda birtualari eusteaz gain, jendearentzat berriro ireki ditu ateak, zenbait neurriren pean bada ere. Eta berriro egin dute topo bertan bisitariek sortzaileekin eta aurtengo kultur uztarekin. Presentziala izatera itzulita, ohiko topagune izaera berreskuratu du azokak.

Antolatzaileek aurrez jakinarazi zuten moduan, azokara sartzeko izena eman beharra dago aurten. Bost txanda izango dira egunero, eta 1.200 lagun sartu ahalko dira gehienez bakoitzean. Horiek ordu eta erdi izango dute barruko 219 salmahaiak bisitatzeko. Tarte hori bukatuta, gunea jendez hustu eta ordu erdiz itxiko dute aldiro, hurrengo txandako bisitarientzat berriz atzera irekitzeko.

Atzo, Landako Guneko bi ate nagusiak 10:00etan ireki zituzten antolatzaileek. Ordu horretarako lekua hartua zuten asko bertan ziren zain, lau ilaratan banatuta, eta pixkanaka helduz joan ziren beste batzuk. Ordua sakelako telefonoan zeramaten ia denek, eta, atean ziren boluntarioei erakutsita, barrura sartuz joan ziren. Ez zen ilara luzeegirik osatu, martxa onean joan baitzen sartzea. Izan zen txertoa han jartzen ote zuten galdetzera bildu zenik ere, Julen Errastik anekdota gisa irriz kontatu duenez. Durangoko Jesuitak ikastetxean egiten du lan, eta, dozena bat lankiderekin batera, boluntario aritzera animatu da aurten. «Bakoitzari zereginen bat eman digute, eta guri kanpoan egotea egokitu zaigu, jende ilarak kontrolatzen». Jendeari maskara ongi jantzita eramateko eta izen ematea erakusteko prest izateko gogorarazten aritu ziren. «Oso ondo joan da; hasieran, jendea pilatu da ilaretako batean, bakarra zegoela pentsatuz-edo, baina gero dena oso ondo joan da. Aplikazioa ere oso ondo dabil».

Ordu horretarako txanda hartua zutenen artean zeuden Urko Aurtenetxe eta Eunate Bustinza. Zornotzatik (Bizkaia) heldu ziren Landakora, eta lasai zebiltzan korridoreetan zehar. Aurtengo sistema «erosoa» iruditu zaie biei. Baita bisita egitean ere. «Batzuetan, jende larregi egoten da, eta gauzak ikusteko, behintzat, askoz ere hobeto horrela». Buruan zekartena laster topatu zuten, eta 40 minutu aski izan zituzten nahi zituzten produktuak erosteko.

Mahaiaren beste aldean, Elkar argitaletxearen erakuslekuetako batean zeuden Antxiñe Mendizabal eta Lander Irizar. Eta azokaren lehen orduak izanagatik, gustura zebiltzan jendearen martxarekin. Mendizabal: «Atzo [herenegun], prestaketetan ari ginela, ez genekien zer gertatuko zen, baina pozgarria da; beste itxura bat du azokak, baina jendea dabil, eta hori da inportanteena». Jende pilaketarik gabe ere, eta lehen orduak izateko, salmentekin ere gustura zegoen. «Ikusten da jendea begiratu eta erostera etorri dela. Jendea lasai begiratzen eta galdetzen ari da, eta erosten ere bai». Haiek ere bisitariei harrera egiteko asti handiagoa dute era horretan. Aurreko urteetako jende gutxiko tarteen edo jende askoko kolpeen aldean, jario erregularragoa izango dela ere aurreikusten du. Bestalde, online denda ere martxan denez, egunean behin hartarako zein eskaera izan dituzten jakinaraziko dietela azaldu du Irizarrek; iluntzeko tartean prestatuko dituzte horiek. «Bi salmentei kasu egin beharko diegu; nahiz eta ziurrenik ez den horrela izango, ea bien arteko batura azoka normal batekoa den».

Megafoniatik oharra entzun da aurrez, hartutako neurriak gogorarazi, eta arduraz jokatzeko eskatuz. Eta berriro entzun da ahots bera bozgorailuetatik gero, gunea husteko ordua heldu dela jakinarazteko. Badoa jendea poliki-poliki kanporantz, eta isilago geratu da gunea tarte batez. Baina laster hasi dira ilaratik barrurako bidea hartzen eguerdiko txandako bisitariak. Eta bete dira berriro korridoreak; ez aurreko urteetan adina, baina bai azokari ohikoagoa duen itxura bat emateraino.

Kantitatea eta kalitatea

Proiektu batekin edo bestearekin, hainbatetan izana zen Pello Reparaz aurrez Landakon. Zetak taldearekin «azoka bakarraz gozatu» ahal izan zuen orain artean, baina bertan zen atzo berriz ere, Zeinen ederra izango den diskoaren edizio bereziarekin. «Guretzat ezinbesteko heldulekua da Durangoko Azoka, eta aurten berriz hona presentzialki etortzea, zaleekin aurrez aurre egotea, hitz egitea, ezagutzea eta sinatzea —eta, gainera, aurten are denbora pixka bat gehiagorekin—, gauza ederra da. Itxaropen izpi indartsu bat eta aurrerapauso bat balitz bezala bizi dut». Txandengatik kopuruz jende gutxiago ibili arren, tarte handixeago hori izatea eskertzen du berak. «Alde horretatik ere, ongi dago txarrenari onena ateratzea».

Txakur Gorria sormen kolektiboaren salmahaian ziren Mariñe Arbeo eta Ane Labaka. Eta haiek ere pozik aurrez aurreko azokara itzultzearekin. Arbeo: «Guretzat beti izan da oso berezia, ze hemen hasi ginen, eta, orduan, ilusio handia genuen». Gunea husten den tarteak egin zaizkio arraroak berari. «Baina, bestalde, jendearekin kontaktu hori edukitzea, jendearekin egotea... ederra da». Bisitariekin lasaiago egoteko tartea izan dutela sumatu du berak ere. «Lehen aurrealde hau dena beteta egoten zen, agian hiru ilara izaten ziren iristeko, eta han atzetik beste lagun bat agurtzen... Orain, lasaiago dago. Jende asko, horretarako tarte bat duenez, zer erosi nahi duen pentsatuta dator, baina ikusi nahi duenak aukera handiagoa du denbora gehiago pasatzeko».

Leire Bilbao idazlea liburuak sinatzen zebilen Susa argitaletxearen mahaian, eta berarentzat ere pozgarria da aurrez aurreko azoka egin izana. «Gauza ederra da berriro ere irakurlearekin gertuko harreman hori edukitzea. Zirkunstantziak zirkunstantzia, hemen gaude berriro ere, eta espero dugu datorren urtean osorik egotea, baina ez dugu etsi, eta Durangoko Azokak irauten du zutik». Aurreko urteen aldean jende gutxiago egoteari alde onik ere aurkitu dio berak. «Egia da kopurua igartzen dela, lasaiago gabiltzala pasilloetan barrena, eta datorren jendea erosteko gogoz datorrela, interes handiarekin. Arnasa gehiago dago, eta kantitatea bitxia da, baina kalitatea ona».

Gorabeherarik gabe

Antolatzaileak pozik agertu ziren atzoko egunak izandako bilakaerarekin, gorabeherarik gabe joan zela nabarmenduta. Bost txandetako lau bete egin zirela jakinarazi zuten, baina bazebilen jende ugari bestean ere.

Gaurko bost txandak ere beteta daudela adierazi dute. Denda digitalak martxan jarraituko du.]]>
<![CDATA[Itzulerak piztutako sentipenak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/025/001/2021-12-04/itzulerak_piztutako_sentipenak.htm Sat, 04 Dec 2021 00:00:00 +0100 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1872/025/001/2021-12-04/itzulerak_piztutako_sentipenak.htm 9 mm parabellum nobelako protagonistak. Baita bere oroitzapenekin ere. Migel Angel Mintegik Erein argitaletxearekin eman du argitara nobela berria.

1991n plazaratu zuen idazleak helduentzako bere lehen eleberria, Udazkena. Urtearen lehena eta azkena, zeinarekin Irun Hiria sariketan gailentzea lortu zuen. Esker mila, Marlowe (1996), Denak du bere prezioa (2002) eta Barre algarak infernutik (2009) nobelak argitaratu zituen haren atzetik, besteak beste, baita haur eta gazte literaturako hainbat lan ere. Oraingoan idazlea oroitzapenak ardatz dituen lan batekin itzuli dela nabarmendu du Inazio Mujikak, Erein argitaletxeko editoreak: «Oroimenarekin zerikusia duen nobela bat da; oroimen mindua, ozpindua; gure ditxosozko gatazkak ekarritako ondorioek mindua eta ozpindua».

Esan bezala, amaren heriotzak itzularazi du sorterrira nobelako protagonista. Emaztea zena, alaba, arreba, koinatua eta garai bateko lagunak aurkituko ditu bertan, besteak beste, «batzuk aldekoak zituenak, eta beste batzuk kontrakoak». Hala, oroimenean «familiako, herriko eta gatazkako kontuak» sortuko zaizkio, eta horiek kontatzen joango da. Zergatik alde egin zuen ere bai. «Baina hori ez dugu esango, hori baita liburuaren funtsa, hor garatzen da». Editoreak aurreratu du, nobelaren izenburuak iradokitzen duen moduan, istorioak euskal gatazkarekin zerikusia duela, baina zehaztu du ez duela hori funts nagusia. «Euskal gatazkaren gainean eraikia dago nobela, baina nik esango nuke ez dela nobela politiko bat, alderdi politiko bat baduen arren. Uste dut alderdi politikoak adina garrantzia duela alderdi pertsonalak eta horren garapenak».

Bat etorri da idazlea editorearekin izenburuak «garai batzuetara» eramaten duela irakurlea. Hark ere azaldu du protagonistak «egoerak behartuta» alde egin zuela herritik. «Baina nobela hau ez da politika», zehaztu du. «Azkenean, nobela samurra da, hemen inork ez ditu topatuko nobela beltz baten osagarri guztiak. Baditu ukitu batzuk, badira biolentzia apur batzuk, baina gehienetan sentimenduak dira nagusi». Sentimendu ezkorrak, normalean, haren esanetan. Izan ere, bere bizitza atzean utzita joan zen protagonista. «Eszeptiko samarra da; bakean bizi da, nolabait esateko, gizartetik baztertuta, eta orain badaki itzulerarekin atzean utzitako guztiarekin topo egingo duela. Horrekin guztiarekin dantza egin beharko du herrian dagoen bitartean». Haren oroitzapenak eta egungo bizipenak tartekatuko ditu narrazioak.

Bigarren pertsonan

Idazkerari garrantzi berezia aitortu dio Mujikak, liburuak dakarren ekarpen nabarmenetako bat horretan sumatu baitu berak. «Nobela guztia bigarren pertsonan dago idatzita, alegia, narratzailea zuka zuzentzen zaio pertsonaia nagusiari. Efektu berezi bat sortzen du narratze modu horrek, eta uste dut [Mintegik] asmatu duela istorio hau kontatzerakoan».

Hain zuzen ere, idazketak buruhausteak ekarri zizkiola aitortu du Mintegik. «Hiru aldiz hasi eta hiru aldiz utzi; kostatu zait tonua hartzea». Lehen pertsonan hasi zen nobela idazten, eta 50 bat orri idatziak zituela, utzi egin zuen. Bigarren saiakeran, hirugarren pertsona orojakile baten ahotik ekin zion idazteari, baina horrek ere ez zuen konbentzitu. Eta hirugarren ekinaldian erabaki zuen bigarren pertsona baliatzea, protagonistari gertutik hitz egingo zion norbaiten ahotsa erabiltzea. Editorearen ustez, idazleak lortu du kamera batek pertsonaia nagusiari une oro jarraitzen dion sentsazioa ematea, «baina modu oso xumean».]]>
<![CDATA[Paisaia ilun baten soinu banda]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/034/001/2021-12-03/paisaia_ilun_baten_soinu_banda.htm Fri, 03 Dec 2021 00:00:00 +0100 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1872/034/001/2021-12-03/paisaia_ilun_baten_soinu_banda.htm Sima kantuak irekitzen du Pasadena diskoa, eta abestiak iragartzen duen giro ilun horrek bustitzen ditu, gehiago edo gutxiago, jarraian datozen zazpi piezak ere. «Baina gaur/ piztu da/ argi bat/ zuloan», segitzen du kantuak; dena ez baita ilun, argi izpirik ere iragazten baita tarteka akordeen eta esaldien artetik. Pasadena da bi musikarien proiektu berria, eta izen bereko albuma argitara emanez aurkeztu dute; «paisaia baten soinu banda» ere izan daitekeen albuma da, haien hitzetan.

Izaki Gardenak eta Libe taldeetan elkarren kide dira bi musikariak; Basaguren du buru lehenak, eta Garcia de Kortazar besteak. Urteak daramatzate elkarri kantuak osatzen laguntzen, baina hasieratik biena izango zen proiektu bat sortzeko gogoa sentitu zuten, eta Pasadena izendatu dute. Basaguren: «Izena pentsatzen hasi ginenean, gustatu zitzaigun, batetik, guretzat oso era naturalean sortu den zerbait delako, eta, azkenean, hori da pasa dena. Bestetik, bada leku izen bat ere, eta kantuek hartu zuten giroarekin ikusten genuen izan zitekeela paisaia baten soinu banda, eta, beraz, gustatu zitzaigun leku izen bat izatea ere».

Elkarrekin aurrez eginiko bideak ekarri zuen, hala, Pasadena era naturalean sortzea. «Betidanik izan dugun ideia bat zen», azaldu du Garcia de Kortazarrek. «Joan den udan-edo, etxean probatzen hasi ginen ea zer edo zer ateratzen zen». Beren beste taldeak uneotan geldirik egoteak lagundu zien behar zuten tartea hartzen. «Eta esan genuen: 'Orain da unea'».

Elkarrekin sortzera ohituta badaude ere, lan egiteko era desberdina izan da oraingoan. Garcia de Kortazar: «Nire proiektuan, adibidez, nik sortzen ditut nire abestiak, gutxi gorabehera, eta, gero, taldekideekin moldaketak egiten edo ideiok bukatzen ditugu». Eta antzera Izaki Gardenak-en; Basagurenek kantuak sortu, eta berak haiei pianoa eta ahotsa gehitu ohi dizkiela azaldu du. «Baina Pasadena-n hasieratik biok eta bion artean sortu ditugu kantuak». Batek melodia bat ekarri, besteak aldaketa bat proposatu... hala joan dira osatzen disko berriko abestiak. «Hemen, hasiera-hasieratik biok parte hartu dugu kantuetan; are, puntu batetik aurrera jada ez genekien norena zen lehen ideia ere», gehitu du Basagurenek.

Kantu bat sortzeko pausoetan, baina, ohikoa duten eran aritu direla azaldu dute: normalean, gitarra edo piano melodia bat izaten dute abiapuntua; gero, ahots bat gehitzen diote batak edo besteak; eta, azkenik, hitzak. Kasu honetan, «oso-oso bukaeran» iritsi ziren hitzak. Basaguren: «Kantuak etxean nahikotxo maketatu genituen, eta hitzak bukaera-bukaeran heldu ziren. Bagenituen hitzik gabeko melodia batzuk, eta, dena itxita genuenean, abestia zer izango zen ja ikusten genuenean, orduan jo genuen hitzen bila».

Luiziak, bihotzak, labanak, sumendiak, orbainak, beleak, aztarnak, errautsak, lainoak eta biziberritzeak ageri dira kantuetan. Baita beste irudi asko ekartzen dituzten hitz gehiago ere. Disko osoa kontzeptu baten bueltan sortzea buruan izan bazuten ere, azkenean «nahiko solte» entzun litezke kantuak, haien ustez. Basaguren: «Baina egia da kantuek adierazi ditzaketela pertsona baten bizitzako fase eta sentimendu ezberdinak, norbaiten bizitza konta dezaketela». Eta iluna nagusi denean, tarteka, hor da argi izpia. «Hori gertatzen da bizitzan ere», Garcia de Kortazarren iritziz. «Une batean zulo batean zaude, eta, gero, egun batean, gauzak oso desberdin ikusten dituzu bat-batean». Harentzat, bizi zuten garaia eta orduan sentitzen zutena ateratzeko modu bat izan da diskoa.

Gainera, Basagurenek iritzi dio zenbait esaldik zinema beltza iradoki dezaketela: «Badago bidaia ere kantuetan, baina gehiago da zinema beltza edo road movie itxurako zerbait igual». Post-apokaliptiko hitza ere aipatu du letrez mintzatzeko. «Badirudi zerbait oso grabea gertatu dela hiri, mundu edo Pasadena den hartan, eta pertsonaia hor dabilela, bueltaka. Post-apokaliptikoa izan daiteke norberari gertatutako zerbait ere, oso garrantzitsua edo traumatikoa den zerbait gertatu zaizunean, barnean geratzen zaizun paisaia hori izan daiteke Pasadena».

Kantuak osatuta zituztela, aurrez taldekide izandako Danilo Foronda (baxua eta gitarra) eta Dani Arrizabalagarengana (bateria) jo zuten haiek janzteko. Elkarri grabazioak bidaliz lan egin dute oraingoan, ez lokalean, amaierara arte ez behintzat. «Kantuak aurrez asko fintzen ibili ginenez, nahiko argi genuen zer izan behar zuten». Horrela ere ongi aritu direla uste dute, eta moldaketetan gustuko izaten duten «iluntasun puntua» lortu dutela. Grabatzera, berriz, Raul Perezen Sevillako (Espainia) La Mina estudiora jo zuten joan den irailean; han ondu zuten Izaki Gardenak-en Dena oskol (2018) diskoa ere.

Zuzenekoetarako gogoz

Durangoko Azokan bihartik aurrera jarriko dute diskoa eskuragarri, Gasteiz inguruko beste zenbait talderekin sortu zuten Erraia diskoetxearen mahaian. Azokaren ondotik iritsiko da dendetara, CD formatuan. Eta biniloak, berriz, urtarrilaren amaiera aldera iritsiko direla aurreikusten dute; Internetez dabiltza eskaerak bideratzen.

Eta otsailean kantuak zuzenean aurkezten hastea da asmoa. «Kristoren talde batekin», iragarri du Garcia de Kortazarrek, irriz. Izan ere, Forondaz eta Arrizabalagaz gain, oholtzan kide gehiago batuko zaizkiela aurreratu dute. Entseatzen hasiak dira, eta gustura dabiltza. «Entseguetatik irribarre batekin ateratzen gara, eta musikaz berriro pila bat gozatzen ari gara». Gerora talde gisa jarraituko duten, denborak esango du. Basaguren: «Pixka bat ari gara gorputzak eskatzen diguna egiten, ze horrela sortu zen hau ere. Orain, nik behintzat, sekulako gogoa daukat zuzenean jotzeko».]]>
<![CDATA[Hondarrezko ordulari bat ospitaleko gelan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/028/001/2021-11-26/hondarrezko_ordulari_bat_ospitaleko_gelan.htm Fri, 26 Nov 2021 00:00:00 +0100 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1873/028/001/2021-11-26/hondarrezko_ordulari_bat_ospitaleko_gelan.htm Eraikuntzarako materiala.

«Ez dakit zelan definituko nukeen liburua», adierazi du Leire Lopez editoreak. «Pertsona baten hondamendiaren kontakizuna izan daiteke; familia harremanen zailtasunei buruzko liburua; alaba bat aita baten irudian arakatzen; saiakera bat ulertzeko giza harremanetan ulergaitz egiten zaigun hori, pertsona bati lotzen gaituen hori, nahiz eta trukean ezer gutxi jaso, edo ezer gutxi uste dugun horri hitzak bilatu eta zerbait bat osatzeko saiakera». Ospitaleko gelan abiatzen da kontakizuna, eta, editoreak iragarri duenez, lehen orrialdetik jakingo da «ohean dagoenaren gainbehera lehenagotik datorrela. Medikuak, eufemistikoki, aitaren arazo hepatikoa aipatzen duenean. Liburua izan daiteke arazo hepatiko horren jatorria, bilakaera, albo kalteak aztertzeko bide bat ere».

Amaiera aldera datorren esaldi bat irakurri du Lopezek: «Hau ez da idaztea, hau berarekin egotea da ni beste norbait izanda». Haren ustez, oharkabe pasa daitekeen baina garrantzia duen esaldia baita. «Narratzailea idazlea ez den beste norbait da, gutxienez testuaren barruan, eta horrek aukera ematen dio errealitatean heldu ezin den lekuetara heltzeko».

Liburuaren «armazoiak» lau atal ditu. «2008ko abenduan hasi, eta 2019ko azarora arte iristen den egunerokoa da lehen atal bien hezurdura, alabaren ahotsetik irakurriko duguna». Narratzaileak atzera egin, eta iragana orainaldi ere bihurtuko du, «gogoratzeko baino gehiago, haren begietatik» ikusarazteko. Hirugarren atalean, narratzailea lehen pertsonatik bigarrenera igaroko da; «aita horri hitz egingo dio, baina ez alabaren ahotsetik, hirugarren pertsona bihurtuko baita alaba». Eta azkenaren oinarria aitak amari soldadutzatik igorritako gutunak dira, «alabaren egunerokoaren txatalekin eta gutunei egindako oin-oharrekin batera». Batez ere gutunon bidez helduko zaio irakurleari aitaren ahotsa. Narrazio mekanismo ugari baliatu ditu, hortaz, idazleak. Eta orain arteko lanekin alderatuta «material ezberdinetatik» abiatu arren, liburu berrian ere «zehaztasuna» da haren idazkeraren ezaugarrietako bat, editorearen ustez.

Ia hogei urtez etxe berean bizi arren, protagonistek ez diotela elkarri hitzik egiten, ez dutela elkar ukitzen azaldu du Rodriguezek. «Baina begiradak, usaimenak, entzumenak beren lana egiten jarraitzen dute. Baita isiltasunek ere, esan nahi ez direnek eta esan ezin direnek. Isiltasuna, gotorleku baino, guda-zelaia da haiek inguruan dabiltzanean».

Zerrendatu du zaldiak, zigarroak, igerilekuak, odol isuriak, zeramika, zementua, harea, autoak, landareak, sua, gezurrak, egiak, Jaizkibel mendia, lotsak, baleak, kamioiak, telefono deiak, erorketak daudela liburuan. «Eta batez ere alkohola, alkohola dena bustitzen, hondatzen, desitxuratzen, hankazgoratzen. Aita alkoholikoa baita, eta neska, alkoholiko baten alaba. Baina horrek ez du gauza handirik esan nahi, eta horregatik idazten du; bilaketa hori da liburu honen idazketa, hitz nekatu horien atzean dagoena da narratzaileari interesatzen zaiona. Nor gehiago da eraikuntzarako materiala saltzen duen tipo hori? Alabarentzat hondamendiaz idaztea aitarekin egoteko modua bilakatzen da, idatziz alaba beste norbait bilaka daitekeelako».

Hain zuzen, idazlearen esanetan, «nobela hondamendi horri biziraun dionaren kronika da, harreman horren kontakizun, kronika intimoa». Aita beretzat den misterioa argitu nahi duen alabaren «abentura» ere bada. Baita maitasunari buruzko nobela bat ere, «maitasunak har ditzakeen bide oker eta makurrei buruzkoa, hain zuzen ere; alegia, maitasuna bere konplikazio guztiekin».

Hitzak «tropelean»

«Ez idatzi nahiago izango nukeen liburua ere bada, barruan neramana, isilean, ezin idatzizkoa iruditzen zitzaidana. Aldiz, blokean atera zait ia irteten utzi diodanean». Ekin aurretik, istorioa kontatzeko hitzak faltako zitzaizkiola pentsatzen zuen Rodriguezek. Jarri orduko, ordea, «tropelean» iritsi zitzaizkion, «ia modu ukigarri batean, irudiekin batera askotan». Hitz eta irudiok «sintaxiaren legeetara makurraraztea» izan da harentzat lanik handiena.

Liburu hasieran datozen Maurice Blanchoten hitzak ere aipatu ditu idazketa prozesua azaltzeko —«Ez zara zu izango hitz egingo duena; utziozu hondamendiari zure baitan hitz egiten, nahiz eta ahanzturaren edo isiltasunaren bidez izan»—, orri zurian jarritako lehenak eta beretzat «premonizio, agindu, mantra, baimen lanak» egin zutenak baitira. «Pentsatzen nituenik ere ez nekien gauza ugari dago nobelan, sentitzen nituela jakin arren hitz horien forma hartuko zutenik ez nekien esaldi ugari ere bai, esan nitzakeenik ere ez nekien esaldiak, eta ez, ez ditut esan, idatzi egin ditut. Esan ezin arren, idatzi ahal izan ditudan kontuak baitira».

Eguneroko zatiak, gutunak, zerrendak, gogoetak, galderak... Lopezek bezala, idazleak ere uste du liburua eraikitzeko baliatu dituen materialak ugariak direla, eta, alde horretatik, «testura ugari» dituela. «Piezon zergatia istorioari ertz ezberdinetatik begiratzeko beharra nuela izan da, esku askorekin ukitu, baldin eta ulertu nahi banuen». Tonu asko dituen lana dela ere uste du, eta «kontakizuna iluna izan arren, badagoela etengabeko argiaren bilaketa bat». Hori islatzen du, haren iritziz, Lander Garroren azalak ere.

Amaitzeko, gehitu du nobelan pertsonaia gehiago ere badirela, kontakizuna «zabaltzen» dutenak, eta Errenteriak (Gipuzkoa) presentzia handia duela ere bai.]]>
<![CDATA[Txistua besteen pare jartzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/029/001/2021-11-25/txistua_besteen_pare_jartzeko.htm Thu, 25 Nov 2021 00:00:00 +0100 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1872/029/001/2021-11-25/txistua_besteen_pare_jartzeko.htm Gutizia disko bikoitza plazaratu berri dute elkarrekin. Txistu eta orkestrarako idatzitako bederatzi obra jaso dituzte albumean, 84 minutu doinu guztira, eta Orpheus zigilupean eman dute argitara. Durangoko Azokan salgai izango da, eta baita ondoren ohiko saltokietan nahiz plataformetan ere.

Mendizabal Bilboko Udal Txistularien Bandaren zuzendaria da egun, eta bakarlari ere aritzen da. Hainbat disko plazaratu ditu bere ibilbidean, eta askotariko proiektuak landu ditu bakarka zein beste musikari batzuekin elkarlanean. Gutizia du horietan berriena, eta 2011n abiatutako beste egitasmo batekin lotu du artistak. «Esango nuke lan hau dela duela hamar urte pasa egindako Txistu Symphonic proiektuaren kontsolidazioa. Orduan, txisturako idatzitako hainbat obra orkestratu ziren, eta horrek urte hauetan guztietan ahalbidetu dit egiaztatzea Euskal Herritik kanpo ere zein arretarekin entzun daitekeen txistua eta beste bakarlari guztien pare lan egin dezakeela».

Hamarkada bat atzera hasitako bide horren bigarren pauso gisa, «konposizio berriak bultzatzea, literatura ugaritzea eta estilo ezberdinetako obra berri batzuekin txistua bakarlari zirkuituan sartzea aspalditik buruan» zuela aipatu du. EOko arduradunei proposamena egin, eta iragan otsailean grabatu zuten lana, orkestrak Donostian duen egoitzan; Jaume Santonja EOko zuzendari elkartua arduratu da proiektuaren zuzendaritza musikalaz. Santonjaz, Mendizabalez eta orkestraz gain, Naroa Intxausti sopranoak nahiz Francisco Escudero Kontserbatorioko haur abesbatzak (Eva Ugaldek zuzentzen duena) parte hartu dute proiektuan, baita Iñaki Telleriak eta Marc Blanesek ere, produkzioan eta soinuan.

«Lur honek hain propio duen instrumentu hau, txistua, jai giroan ohikoa da, baita gure gizartearen une solemneetan ere. Baina Gutizia lanean irakurketa ezberdinarekin aurkezten da, begirada zabal eta askotarikoarekin, mundu osoko konpositore eta inspirazioekin», adierazi du Oriol Roch EOko zuzendari nagusiak. Mendizabali proposamena egin izana eskertu dio, baita hark egindako bilketa lana txalotu ere. «Bederatzi obretan orkestrak mimo handiz eman dio aterpe eta toki propioa txistuari». Hain zuzen, euskal tradizioa zabaltzearen ildotik, EOren egitekoen artean txistua balioestea ere badagoela adierazi du, eta, bide horretan, mugarritzat jo du plazaratu duten lana.

Gehienak, berariaz idatziak

Mendizabalek proiektura konpositore ugari gonbidatu izana goraipatu du Rochek, «txistuaren gainean nork bere begirada emateko eta orkestrarekin batera noraino eraman dezaketen aztertzeko». Hain zuzen, obra gehienak diskorako beren-beregi idatzi dituzte hainbat musikagile garaikidek, baina badaude Mendizabalek berreskuratu eta lanean jaso nahi izan dituen beste batzuk ere.

Hiru obra biltzen ditu bi diskoetako lehenak. Txistu eta orkestrarako kontzertua da aurrenekoa, Naji Hakim konpositore libanoarrak sortua txistulariaren eskariz eta 2019an Beiruten estreinatu zutena. Symphony-Concerto idatzi du, berriz, Nafarroako Orkestrarekin aritzen den David Johnstone txelistak. Eta euskal musikagile baten konposizioak ixten du diskoa, Fernando Velazquezen Reflexiones sobre la longitud del viento izenekoak. Mendizabal: «Harekin harremanetan jarri nintzen, iruditzen zitzaidalako horrelako proiektu batek behar zuela gainbegiratuko zuen artista bat, konfiantza emango zidana, eta hori bera izan da».

Bigarren diskoak, berriz, sei lan biltzen ditu. Karibu Peponi da lehena; Javier Martinez Camposek konposatua, musika afrikarra du oinarrian, eta «liluragarria» dela iritzi dio Mendizabalek. Jarraian, Zaharra dator, txistulari errepertorioan aspalditik dagoena; Martin Elola txistulariak ezagun egin zuen, Luis Aranburuk moldaketak egin zizkion, eta Pierre Weksteinek orkestratu du. Haren ondotik, Leyenda entzun daiteke, Eduardo Moreno konpositore eta Guardiako (Araba) musika bandako zuzendariak ondutakoa, eta Mendizabalen iritzian kutsu «zinematografikoa» duena. Eta hurrena bi «harribitxi»: Iruten ari nuzu eta Atzo ttun ttun. Bien orkestrazio lanak Kepa de Miguel txistulariak egin ditu, Mendizabalen irakasle izandakoak, eta bietan abesten du Naroa Intxausti sopranoak —bigarrenean, baita Francisco Escudero Kontserbatorioko haur abesbatzak ere—. Grigoras Dinicus musikagile errumaniarrak idatzitako eta Iñaki Urkizuk orkestratutako Hora Stacatto piezak ixten du diskoa.

Diskoan parte hartu duten guztiei, EOri bereziki, eskerrak eman dizkie Mendizabalek, eta «amets bat» bete duela adierazi du. «Nik uste dut lan profesional honekin ja jarriko dela txistua, Euskal Herritik kanpo ere, nire ustez merezi duen lekuan».]]>
<![CDATA[Txistua besteen pare jartzeko]]> https://www.berria.eus/albisteak/206387/txistua_besteen_pare_jartzeko.htm Wed, 24 Nov 2021 17:24:03 +0100 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/albisteak/206387/txistua_besteen_pare_jartzeko.htm <![CDATA['Apaiz kartzela' filma ostiralean helduko da zinema aretoetara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1889/024/001/2021-11-24/apaiz_kartzela_filma_ostiralean_helduko_da_zinema_aretoetara.htm Wed, 24 Nov 2021 00:00:00 +0100 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1889/024/001/2021-11-24/apaiz_kartzela_filma_ostiralean_helduko_da_zinema_aretoetara.htm Apaiz kartzela filma grabatzeko. Haien testigantzen bitartez kontatzen du kasua Ritxi Lizartzak, Oier Aranzabalek eta David Pallaresek zuzendutako dokumentalak. Ostiralean helduko da Hego Euskal Herriko lau hiriburuetako eta hainbat herritako zinema aretoetara, eta urte berriarekin Ipar Euskal Herrikoetara.

Hain urrunekoa ez bada ere istorio nahiko ezezaguna zela jabetzeak eraman zituen zuzendariak filma sortzera, Lizartzak adierazi duenez. «Gure iragan hurbileko istorio bat da, kontatu gabe zegoena. Gaur egun, nahiko ezezaguna da, ez delako transmisio handirik egin». Garai batean, bertan preso zeuden apaizen egoera salatzeko lan handia egin zela azaldu du zuzendariak. «Baina, gaur egun, historia hori galduta dago, eta ez da hain aspaldikoa ere. Beraz, kontatu beharra zegoen, eta hori izan da gure asmoa: kontatzea munduko apaiz kartzela bakarra Zamoran egon zela, Francoren garaian, erregimenaren aurka eta giza eskubideen alde agertu ziren apaizak zigortzeko».

Ezohiko kartzela bat da, beraz, filmak agertzen duena, munduan ez baita ezagutzen berariaz apaizentzat ezarritako beste kartzelarik. 1953an Francoren erregimenak eta Vatikanoak eginiko konkordatuaren emaitza izan zen; horren arabera, atxilotutako abadeek Zamoran bete beharko zuten zigorra, beste presoengandik bereizita, haientzat gordetako hegal batean. Horregatik eraman zituzten hara, 1960ko eta 1970eko urteetan, hainbat euskal apaiz eta fraide. 1976ra arte, 50 apaiz baino gehiago izan zituzten bertan preso momenturen batean edo bestean: gehienak euskal herritarrak ziren, 40tik gora, baina izan zen han gatibu hartutako apaiz katalan, galego eta madrildarrik ere, langile-apaizak gehienak. Euskal elizgizonetatik, Gabikagogeaskoa izan zen kartzelan sartu zuten lehena, 1968an. Eta haren atzetik joan ziren iristen gainerakoak. Torturak jasan ondoren batzuk; frankismoaren errepresioa salatzeagatik atxilotu ostean beste asko. Dokumentalerako, horietako 30 baino gehiago elkarrizketatu zituzten, baita preso egon ez baina auziarekin lotura zuzena izan zuten beste hainbat pertsona ere. Haien denen lekukotasunak dira dokumentalaren oinarria.

Istorioaren ezohikotasuna ez da soilik elizgizonen kartzela bat zela, zeren, gainera, apaizek espetxetik ihes egiteko plan bat ere prestatu baitzuten, dokumentalean xehe azaltzen dutena. Garbitegitik kaleraino iristen zen tunel bat zulatu zuten; ia urtebetez aritu ziren horretan, eta zirrikitu batetik argia ikustea ere lortu zuten. Baina iheserako astebete besterik falta ez zela, espetxezainek zuloa aurkitu, eta ezin izan zuten burutu. Gerora, beste presoekin jar zitzatela eskatzeko hainbat protesta egin zituzten, hala nola mutin bat eta zenbait gose greba. Horiek eta beste asko protagonisten hitzetan azaltzen ditu filmak.

Zuzendariekin batera, hainbat laguneko taldea aritu zen dokumentala sortzeko prozesuan. Xabier eta Martin Etxeberriak, Miel A. Elustondok eta Jon Mikel Aldanondok idatzi zuten gidoia, Maialen Sarasuak landu zuen edizioa, Kote Camachok ondu zituen animazioak, eta Joserra Senperenak sortu zuen filmerako musika.

Solasaldiak egiteko asmoa

Besterentzat historia dena protagonistentzat beren bizitzaren parte bat» dela ohartarazi du Lizartzak, «gehienak bizirik baitaude. Alde horretatik, zuzendariak pozik daude; batetik, protagonistek esana dietelako istorioa ongi kontatzea lortu dutela, eta, bestetik, publiko zabalago batengana iritsiko den honetan pozik ikusten dituztelako haiek ere.

Durangoko 54. Azokan, 2019an ikusi ahal izan ziren dokumentalaren zati batzuk lehen aldiz, protagonistei egin zieten omenaldian. Artean, baina, bukatu gabe zegoen lana. Eta aurtengo apirilean heldu zen azkenean estreinaldia, Donostiako Giza Eskubideen Zinemaldian. Gerora, Euskal Herritik kanpo ere bidaiatu du filmak, hainbat zinema jaialditan izan baita, hala nola Bartzelonan, Edinburgon, Caracasen eta Napolin. Bide hori eginda iritsiko da lana aretoetara. Egileen eta protagonisten asmoa da, ahal den lekuetan, emanaldien ostean solasaldiak ere antolatzea. Haiek «oso gogotsu» ikusten ditu Lizartzak horretarako, eta garai batean bezain konprometitu segitzen dutela nabarmendu du.]]>
<![CDATA[Obra «erraldoia», klik batera ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1970/028/001/2021-11-12/obra_laquoerraldoiaraquo_klik_batera.htm Fri, 12 Nov 2021 00:00:00 +0100 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1970/028/001/2021-11-12/obra_laquoerraldoiaraquo_klik_batera.htm Erraldoia. Hitz horrekin definitu ditu Martin Ugalde (Andoain, Gipuzkoa, 1921 - Hondarribia, Gipuzkoa, 2004) eta haren obra Lorea Agirrek, Jakineko zuzendariak. «Erraldoi bat izan zen. Bai lanen kopuruan, bai gaitegiaren zabalean eta sakonean. Dena axola zitzaion. Gauza askorekin engaiatu zen, eta beti aritu zen ekarpenak egiten, hobetzen, beti zer gehiago egin zitekeen pentsatzen geure mundu hau, geure herri hau aurrera eramateko». Erraldoi haren obra erraldoia klik batera jarri du orain eskuragarri Jakinek, hainbat instituzioren laguntzaz. Kazetari, idazle eta politikaria jaio zela mendea bete zen atzo, eta haren obra osoaren digitalizazioa eta sareratzea aurkezteko baliatu zuten mendeurrena, bere izena daraman parkean eginiko ekitaldian. Irakurri gehiago: Memoria ariketa kolektiboa Ugaldek 58 urtez jardun zuen idazten. Lehen artikulua 25 urte zituela, 1946an eman zuen argitara, sorterriko kronika bat. Eta azkena, berriz, justu atzoko egunez orain 20 urte, 2001ean, 80 bete zituen egun berean argitaratu zuen Euskaldunon Egunkaria-n. Jakin.eus webgunean edonoren eskura dago orain haren obra osoa. Euskal pentsamenduari eskainitako atalean bildu dute, Txillardegi, Joxe Azurmendi nahiz beste hainbaten obrekin «elkarrizketan», Agirrek azaldu zuenez. Denera, 2.049 idazlan daude Ugalderi eskainitako txokoan, eta, horiez gain, biografia bat eta haren obraren ekarpena aztertzen duen testu bat jaso dituzte, idazlanetan sartu aurretik egilea eta obra bera kokatzeko lagungarri izan daitezkeenak. 2.049 dokumentu horietatik 1.662 Ugaldek berak idatziak dira, eta beste 387ak haren gainean edo haren lanari buruz beste batzuek ondutakoak, baita hari egindako elkarrizketak eta liburuen kritikak ere. Zenbaki horiek, lehen begi kolpean, erakusten dute Ugalderen produkzioa «ikaragarria» dela, eta «neurriz, Txillardegi edo Joxe Azurmendi baten pare» dagoela, Agirreren hitzetan. «Horrek esan nahi du bizitza osoa eman zuela idazten. Ez bakarrik euskararen testuinguruan; agian, beste hizkuntza batzuetara joango bagina ere, kopuru horiek ikaragarriak dira». Hari buruz 188 testu idatzita egoteak ere esan nahi du «Ugalde bazela pertsona, pentsalari, idazle erreferentzial bat, kontuan hartzen zela eta bere gainean eta berak idazten zituenen gainean ere idazten zela, bere garrantzia zuelako», gaineratu zuen. Haren 1.662 idazlanetako 46 liburuak dira. «Datu hau ere ikaragarria da», Agirreren ustez. «Pentsa ezazue, bizialdi batean 46 liburu idaztea. Ez dira asko egongo munduko hizkuntza diferenteetan». Liburuen artean, literatur lanak, kazetaritza liburu «bikainak», elkarrizketa liburuak, biografiak, saiakerak... askotariko lanak daude. Iltzalleak (1961) aipatu zuen adibiderako, Venezuelan idatzi, eta euskaraz argitaratu zuen lehena izan zelako, bai eta «euskal ipuingintza modernoaren atea» ireki zuena ere. Beste 1.548 idazlan artikuluak dira, gehienak kazetaritzari lotutakoak. Euskaldunon Egunkaria-ren 0. zenbakirako idatzi zuena dago, kasurako, horien artean. Artikuluok 69 egunkari eta aldizkaritan argitaratu zituen, Euskal Herrian zein Venezuelan. «Horrek esaten digu norainoko sarbidea zuen, noraino iristen ziren bere lanak, eta noraino zen zabal eta pertsona askea zentzu horretan». Idazlan digitalizatu horiek guztiak ordenatu egin ditu Jakinek, eta thesaurus propio bat egin du; hau da, Ugalderen obra aztertu, eta landu zituen gaien araberako bilatzaile berariazko bat sortu du. 45 item orokor identifikatzen ditu bilatzaile horrek: hizkuntza, literatura, politika, erlijioa, historia... Eta horien barruan, gai espezifikoagoak ere zehazten dira, hala nola euskararen historia soziala, euskal hedabideak, euskal nazionalismoa, nazioarteko historia, sindikalismoa... Halere, gaikakoa ez da Ugalderen obra arakatzeko bide bakarra, egile, agerkari eta lan motaren arabera ere bila baitaitezke idazlanak, baita bi data jakinen artean bilaketak egin ere. Klik batean, liburu eta artikulu osoak ikusteko aukera edozeinen eskura jarri du horrela Jakinek. Digitalizazio lana 1990eko hamarkadan hasi zuen, Gipuzkoako Foru Aldundiaren babesarekin, baina gaur arte ez du argirik ikusi. Aldundiaren, Eusko Jaurlaritzaren eta Andoaingo Udalaren laguntzaz atera da aurrera azkenean. Denei eskerrak eman zizkien Agirrek, «beharrezko» zeregin bat zela iritzita. «Segur aski, horrelako pentsalari, idazle edo egile bati egin diezaiokegun omenaldi onenetako bat bere obra guztion eskura jartzea da». Begirunez eta esker onez Proiektuaren aurkezpenean erakunde horietako nahiz mendeurreneko ekitaldiak antolatzen aritu diren gizarte eragileetako ordezkariak izan ziren, Ugalde familiako kideekin batera. Besteak beste, Bingen Zupiria Eusko Jaurlaritzako Kultura sailburua, Harkaitz Millan Gipuzkoako Kultura diputatua, Maider Lainez Andoaingo alkatea, Juan Luis Silanes Hondarribiko Udaleko ordezkaria, Joxemari Sors Elkarreko ordezkaria, Garbiñe Ubeda Euskal Idazleen Elkarteko lehendakaria eta Beatriz Zabalondo BERRIA Taldeko lehendakaria izan ziren. Lainezek eta Zupiriak hartu zuten hitza. Lehenak, Ugalderen bizitza aletu, eta «gizon aske» hark utzitako ondarea goraipatu zuen. Zupiriak, berriz, Ugaldek bere bizitzako arlo askotan erakutsitako konpromisoa nabarmendu zuen, eta «esker oneko eta begirunezko» hitzak eskaini zizkion. Idazlearen seme Unai Ugalde izan zen azkena mintzatzen, aitaren apaltasuna, emankortasuna, ausardia eta zorroztasuna azpimarratzeko. Aurkezpenaren ondotik, Ugalderen Itzulera baten historia (1990) liburuaren egun osoko irakurketa jarraitua egin zuten. ]]> <![CDATA[Martin Ugalderen obra osoa digitalizatu eta sareratu du Jakinek]]> https://www.berria.eus/albisteak/205781/martin_ugalderen_obra_osoa_digitalizatu_eta_sareratu_du_jakinek.htm Thu, 11 Nov 2021 15:24:50 +0100 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/albisteak/205781/martin_ugalderen_obra_osoa_digitalizatu_eta_sareratu_du_jakinek.htm Jakin.eus webgunean edonorentzat eskuragarri dago orain Ugalderen obra osoa, Euskal pentsamenduari eskainitako atalean, Txillardegi, Joxe Azurmendi eta beste hainbaten obrekin «elkarrizketan», Lorea Agirre Jakineko zuzendariak azaldu duenez. Guztira, 2.049 idazlan daude, eta, horiez gainera, biografia bat eta haren obraren ekarpenari buruzko azterketa testu bat jaso dituzte, idazlanetan sartu aurretik obra bera kokatzeko lagungarri dena. 2.049 dokumentu horietatik 1.662 Ugaldek berak idatziak dira, eta gainontzeko 387ak haren gainean edo haren lanaren gainean beste batzuek idatzitakoak, baita hari egindako elkarrizketak eta liburu kritikak ere. Zenbaki horiek lehen begi kolpean erakusten dute Ugalderen produkzioa «ikaragarria» dela, Agirreren hitzetan; «Neurriz, Txillardegi edo Joxe Azurmendi baten pare dago. Horrek esan nahi du bizitza osoa eman zuela idazten. Eta ez bakarrik euskararen testuinguruan, agian beste hizkuntza batzuetara joango bagina ere, kopuru horiek ikaragarriak dira». Haren inguruan 188 testu idatzita egoteak ere esan nahi du «Ugalde bazela pertsona, pentsalari, idazle erreferentzial bat, kontuan hartzen zela eta bere gainean eta berak idazten zituenen gainean ere idazten zela, bere garrantzia zuelako», gaineratu du. 1.662 idazlan horietatik 46 liburuak dira. «Datu hau ere ikaragarria da», Agirreren esanetan. «Pentsa ezazue bizialdi batean 46 liburu idaztea. Ez dira asko egongo munduko hizkuntza diferenteetan». Eta 1.548, berriz, artikuluak, gehientsuenak kazetaritzari lotutakoak. «Eta hau ere asko da». Artikulu horiek, gainera, 69 egunkari eta aldizkaritan argitaratu zituen, Euskal Herrian eta Venezuelan. «Horrek esaten digu noraino iristen zen, norainoko sarbidea zuen, eta noraino iristen ziren bere lanak, eta noraino zen zabal eta pertsona askea zentzu horretan». Idazlan digitalizatu horiek guztiak ordenatu ditu Jakinek, eta thesaurus propio bat egin du; hau da, Ugalderen obra aztertu, eta landu zituen gaien araberako bilatzaile berariazko bat sortu du. 45 item orokor identifikatzen ditu bilatzaile horrek: hizkuntza, erbestea, politika, erlijioa, historia... Eta horien barruan, gai espezifikoagoak ere zehazten dira, hala nola euskararen historia soziala, euskal hedabideak, euskal nazionalismoa, nazioarteko historia, lana, sindikalismoa... Hala ere, gaikakoa ez da Ugalderen obran arakatu eta bilaketa egiteko modu bakarra, egile, agerkari eta lan motaren arabera ere bila baitaitezke idazlanak, baita data jakinen arteko bilaketak egin ere. Liburu edo artikulu osoak ikusteko aukera edozeinen eskura jarri du Jakinek horrela. Digitalizazio lana 1990eko hamarkadan hasi zuen Jakinek, Gipuzkoako Foru Aldundiaren laguntzaz, baina gaur arte ez du argirik ikusi. Orain, azkenik, aldundiaren, Eusko Jaurlaritzaren eta Andoaingo Udalaren babesarekin ikusi du argia. Hain zuzen, digitalizazio eta sareratze lanen aurkezpenean erakunde horietako hainbat arduradun izan dira, Ugalde familiako kideekin eta hainbat eragiletako ordezkariekin batera. Bingen Zupiria Eusko Jaurlaritzako Kultura eta Hizkuntz Politika sailburuak eta Maider Lainez Andoaingo alkateak hartu dute hitza horien artetik, eta biek ala biek goraipatu eta eskertu dute Ugalderen ekarpena. Aurkezpenaren ondotik, Ugalderen Itzulera baten historia (1990) liburuaren egun osoko irakurketa jarraituari ekin diote.]]> <![CDATA[«Dena aldatzeko» premiak elkartuta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1911/028/001/2021-11-11/dena_aldatzeko_premiak_elkartuta.htm Thu, 11 Nov 2021 00:00:00 +0100 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1911/028/001/2021-11-11/dena_aldatzeko_premiak_elkartuta.htm
Lau lagun agertu dira topaketara, bi batzarrok lotzen dituen haria eta aurrera begirakoak azaltzera. Ahots kolektiboa ozendu nahi dutelako; nork bere bizipenetatik, baina batasunez. Lanarteko kide dira Elustondo kazetari, idazle eta itzultzailea (Azpeitia, Gipuzkoa, 1958), Arkaitz Miner musikaria (Errenteria, Gipuzkoa, 1976) eta Maite Gurrutxaga irudigilea (Amezketa, Gipuzkoa, 1983); eta elkartearen koordinatzaile lanetan ari da Amagoia Gurrutxaga kazetaria (Azpeitia, Gipuzkoa, 1971). Diziplinarteko dinamika artikulatu nahi dute elkartearen bitartez. Aspaldikoak baitira arazoak, eta egunerokoan eragiten baitiete denei, era batera edo bestera. Gero eta nabarmenago, gainera. Diziplina ezberdinetako euskararen profesionalak zerk batzen dituen azaldu du Elustondok: «Hau dena aldatzeko premiak eta gogoak. Lege absurdoak, araudi lotsagarriak, xantaiak, abusuak, bazterketak, murrizketa ekonomikoak... Euskaraz sortutako kulturaren barruan dauden injustiziek batzen gaituzte». Adibiderako, aipatu dute EAEko hiru ogasunek irizpide desberdinak dituztela kultur jarduera berei buruz. «Honek ere batzen gaitu, probintziakeriaren desgrazia honek». Kulturgileen lan arloko gabeziei euskaraz aritzeak dakartzan berezitasunak gehitzen zaizkiola gogorarazi du Minerrek. «Hizkuntzaren lantegietan dihardugu, hizkuntza bera indartzen gure sormenarekin. Baina gure hizkuntza subordinatua dago legez eta arauz eta arduradun politikoen utzikeriaz. Kultura hitza erabili, bai; kultura sortzen dugunok nola egiten dugun lan, ideiarik ere ez. Sortzaile profesional asko larri dabil, lehendik geundelako baztertuak eta sakabanatuak», salatu du Elustondok. Duintasunez bizi besterik ez dutela nahi nabarmendu du, eta «sindikatu batek bezala» hitz egin beharra aldarrikatu.

«Sortzaileon artean aspalditik hitz egin izan dugu gure lanbidean ditugun desorekez, ekonomikoki dauden alde txarrez... Eta poliki-poliki horiek ordenatzeko helburuz sortu da elkarte hau», azaldu du Minerrek. Elustondok ere gogoan du nola lagunartean «dirurik ez, baina ondo» dabiltzala esan izan dioten elkarri maiz. Halako solasaldi informal batean atera zen sortzaile haren kasua, biltzera mugiarazi zituena. Hala iritsi zen I. Batzar Nazionala, 2019ko maiatzean. «Ilunpean zegoen, eta dagoen, langile mota bat argitara ekartzea zen lehen asmoa: euskara lantzen duen sortzaile profesionala, autonomoa bereziki. Prekaritatean egiten dugu lan; ahal den moduan bizi gara».

Bidea urratzen hasi eta hilabete batzuetara, pandemia heldu zen. Hein batean geldialdia ekarri ziena —erabatekoa izan ez bada ere—, baina aldi berean sortzaileen egoera ageri-agerian jarri zuena gizartearen aurrean. Pandemia aurreko arazoak hor zeuden oraindik, ordea, eta haiei heltzeko premiak ere bai. Eta testuinguru horretan iritsi zen II. Batzar Nazionala, Azpeitiko Sanagustin kulturgunean 40 sortzaile inguru bildu zituena urriaren 30ean. Batzarra «oso interesgarria» izan zela uste du Maite Gurrutxagak; musika, literatura, kazetaritza, ilustrazioa, bertsoa, ikus-entzunezkoak... arlo askotako langileak elkartu izana nabarmendu du. «Han bildu ginenon kezka, lehentasun eta ideietatik atera ditu Lanarteak aurrera begirakoak. Esan genezake batzarrean entzundakoek norabide bat zirriborratu digutela, eta bide horretan aritzea da asmoa orain».

Hainbat aurrerapauso

Bi urte eta erdi igaro dira Lanarteko bi batzarren artean. Baina bitarte horretan kulturgileak ez dira geldirik egon. «Orain arte, euskararen lanbide profesionalak bata bestearekin harremanetan jartzen jardun dugu, alor bakoitzaren egoera aztertzen, haien zerbitzurako tresnak eraikitzen, eta Lanartearen egitura bera indartzen», azaldu du Maite Gurrutxagak. Lehen bileraren ondorioetako bat «nolabait antolatu beharra» zegoela izan zen, irudigileak erantsi duenez, eta irabazi asmorik gabeko elkarte egitura hartzea izan da mandatu horren emaitza. «Altxatzen dugun estalki berri bakoitzeko topatzen dugu uste ez genuen katramila bat. Landu behar dugun eremuaren handiaz jabetu gara. Koordinazio baterako lanak abiatu ez ezik, orain gehiago dakigu alorren premia espezifikoez ere».

Apirilean hasi zen Amagoia Gurrutxaga elkartearen koordinatzaile lanetan, eta lehen batzarrerako eginda zeuden arlokako diagnostikoen osagarri, sektoreko norbanako eta elkarteekin biltzeari ekin zion. «Ikuspegiak kontrastatu, informazio trukerako bideak ireki eta behar komun batzuk detektatuz gero elkarrekin zer egin genezakeen ikustea zen asmoa». Bertsozale, EIE, EIZIE eta Galtzagorri elkarteekin hasitako bideari esker, esaterako, fiskalitatearen arloko bi neurri aurkeztu dizkiote Eusko Jaurlaritzari.

Sektoreko langileen egoera «hain ziurgabea eta babesgabea» izatea ez zuen espero Lanartearen koordinatzaileak. «Erabat erromantizatutako irudi baten pean bizi den sektore bat aurkitu dut: artista herriari zor zaion eta plazer momentutik momentura bizi den ez-langile bat da jende gehienarentzat. Eta egia da plazeretik eta bokaziotik ere baduela haien lanak, baina autonomo egin eta sortzetik eta interpretatzetik bizitzea erabaki dutenek, errealitatean, hamaika lan onartu behar dituzte hila berdinduko badute». Beste lanbide bat izan eta tarte libreetan sortzen edo interpretatzen dutenak gehiengo dira, hala ere. «Diruaz hitz egitea tabua da askorentzat, eta beren lanak ere diru balioa baduela esatea deserosoa, nekeza egiten zaio oraindik ere profesional ugariri. Deserosotasun induzitua da, jakina».

Egileen eta artisten artean Gurrutxagak jasotako kezkak hauek dira, besteak beste: langile izaera ez zaiela aitortzen; babesgabe eta ezjakin sentitzen direla dagozkien eskubideen arloan; erakunde publikoek, lana ematen dietenean, ardura gehiegi uzten dutela haien gain; legedia egin duenak ez ezik, legedi hori interpretatu behar duenak ere ez dakiela ia ezer haien lan baldintzez eta beharrez; euskarazko kultur produkzioa babesteko neurriak ez direla hartu nahi... eta beste hainbat.

Kezka horiek denak azaldu ziren, berriro ere, Azpeitiko batzarrean. Han bildutako kulturgile ia denek berretsi zuten, esaterako, burokrazia kontuak aurrera eramateko arazo ugari izaten dituztela sektoreko langileek, eta horiei irtenbidea emateko aholkularitza zerbitzu espezializatu bat premiazkoa dela belaunaldi guztietako artistentzat. Premia hori asetzea lehentasuntzat hartu du elkarteak. Orain, oinarrizko eginbide administratiboetarako prestakuntza ikastaroak ari dira lantzen. Webgunea ere atondu dute, www.lanartea.eus: sortzaileek beren kezkak, informazioa eta gogoetak bideratzeko tresna eta elkarren arteko laguntza zerbitzu izatea nahi dute.

Aurrera begira jarrita

Lanarteak barruko nahiz kanpoko lanak ditu orain esku artean. Barrura begira, bazkideekiko harremanak bideratu nahi dituzte, webgunearen laguntzaz. «Kanpora begira, gizarte segurantzak, fiskalitateak, artistaren estatutua eta gainerakoak bideratzeko, seguru da alderdi politikoekin hitz egiteko garaia helduko zaigula».

Espainiako Gobernua prestatzen ari den artistaren estatutuaz gain, lantzen ari den beste lege bat ekarri du gogora elkartearen koordinatzaileak: ikus-entzunezkoena. «Hizkuntza gutxituez ahaztu egiten dira beti». Eusko Jaurlaritzak iragarria duen Euskal Artistaren Estatutuaren mamia ez dutela ezagutzen azaldu dute elkarteko kideek. «Sektoreko langileokin ez dute ezer kontsultatzen, ezta guri aplikatuko dizkiguten arauak egin behar dituztenean ere. Ulertzen ez gaituzten eta ulertzen ez ditugun legeak ditugu. Balizko estatutu horrek euskararen langileok aintzat hartu behar gaitu». Alderdi politikoekin landu beharreko gaia izango dutela argi dute: «Ez dago erraz, ikusirik kulturarekiko, oro har, eta euskararen kulturarekiko, oroz gain, ageri duten sentsibilitate eta ezagutza eskasa. Azken urteotan, euskararen aldagaia kultur sistemaren eta zirkuitu ekonomikoaren ekuaziotik desagertzen ikusi dugu. Erakunde politikoek sustatutako desagertze bat da. Euskara bera kultur panoramatik eta zirkuitu ekonomikotik kanpo ikusten da gero eta gehiago».

Hortxe ageri da euskararen subordinazioa, elkartekideen ustez. «Gure kasuan, euskararen egoera gutxitua egonik eta gu euskaraz ariturik, ezinbestekoa zaigu euskararen aldeko indarrekin elkarlanean aritzea». Eusko Jaurlaritzak aurten ere kulturara bideratutako aurrekontuaren erdia EITBra joango dela ekarri dute gogora Lanarteakoek, eta erantsi ente publiko horrek, «ardura publikoagatik», euskarazko kulturari ikusgarritasuna, prestigioa eta hauspoa zor dizkiola.

Euskararen kulturgileak lurralde administratibo desberdinen menpe aritzeak ere prozesua zailduko duela jakitun daude, baina «artikulatzen, galdetzen, kritikak jasotzen eta eragiten» segituko dutela adierazi dute. «Lehen kontaktua izan dugu Eusko Jaurlaritzarekin, eta Nafarroako Gobernuarekin ere izango dugu. Gu aintzat hartzen gaituzten langile sindikatuekin eta gure lanean gertatzen zaizkigun udal, kultur teknikari eta programatzaileekin ere harremanetan sartuko gara».

Sektoretik haragoko eragileekin ere ikusten dituzte elkarlanerako aukerak. «Hemen ere bada jendea badakiena herri batek, gizarte batek, ezin duela aurrera egin kulturarik gabe». Baina aldi berean sektorea artikulatzen segitu behar dela nabarmendu dute.

Sortzaileei dei egin diete, azkenik, beren egoeraren inguruan gogoeta egiteko eta aldaketaren alde ahal duten ekarpena egiteko, beste inork egingo ez duelakoan. «Erronka latz samarra da, baina ederra da, eta ezinbestekoa ere bai, halako ardurak hartzea». Elustondok laburbildu du asmoa: «Bideak irekitzen jarraitzea besterik ez dago. Jarraituko dugu».]]>
<![CDATA[Hitzak eta jazarpenak lotuak ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/023/001/2021-10-29/hitzak_eta_jazarpenak_lotuak.htm Fri, 29 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1872/023/001/2021-10-29/hitzak_eta_jazarpenak_lotuak.htm Martin Ugalderen garaia PENen begiradatik hitzaldia eman zuen idazle, EHUko irakasle eta Euskal PEN elkarteko lehendakariak. Eta, transmisioaren garrantzia nabarmenduta, hitzartzearen hasieran bertan azaldu zuen Mintegik zein zen bere asmoa: «Agerian uztea Martin Ugalde bizi izan zen garaia nolakoa izan zen hitzaren bidez adierazpena egiten zuten guztientzat; harentzat eta beste jende askorentzat mundu osoan». Hala, Ugalderen biografiako hainbat une eta garai berean adierazpen askatasunari lotuta nazioartean gertatzen ari zena tartekatuz joan zen hitzaldian. PEN Internationalen sorrerako lehen afariko argazki bat atzean zuela, Mintegik azaldu zuen Catherine Amy Dawson Scott idazlearen ekimenez sortu zela erakundea, eta lau puntuko gutun batean zehaztu zutela idazleok zerk elkartzen zituen. «Egia esan, ideia nagusi batek batzen zituen. Kontuan hartu behar da Lehen Mundu Gerra amaitu berri zegoela, eta lau urteko horrore horren ondoren, idazle batzuek pentsatu zuten beste bide bat egon behar zela pertsonen artean komunikatzeko, eta hitzaren bidez konpondu behar zirela arazoak, eta ez armen edo gerraren bidez. Gehien mugitzen zituen xedea zen elkarguneak sortzea, hori izan zen haien lehen ardura». Literaturak ez duela mugarik ezagutzen, edozein egoeratan sorkuntzak ez lukeela kalterik jasan behar, elkar errespetatzea funtsezkoa dela, eta adierazpen askatasuna edozein modutan mugatzearen aurka egingo zutela adierazi zuten gutun hartan. Bigarren Mundu Gerra helduko zen gerora, ordea. Baina egoera lehenago hasi zela gaiztotzen ekarri zuen gogora Mintegik. Nazien alderdia nagusitzearekin bat, Alemaniako hainbat idazlek ihes egin behar izan zuten, eta erbesteko lehen PEN zentroa sortu zuten Londresen -beste asko helduko ziren gerora-. 1936an piztu zen gerrak Andoain uztera behartu zituen ugaldetarrak, baita banatzera ere -aita Venezuelara, anaia Errusiara, eta ama zein Martin Ipar Euskal Herrira joan ziren-. Gurseko esparruan hilabete eman zuen Ugaldek 1940an, eta gero sorterrira itzuli zen. Bien bitartean, nazien boterea hedatzeak zekarren arriskua salatu zuen PENek. Mundu osoan adierazpen askatasunaren aurka izaniko erasoen harira, 1945ean PEN zentro ugari sortu ziren. Eta urte hartan, Marokon soldaduskan hiru urte eman eta gero, etxera itzuli zen Ugalde. Baina handik bi urtera Venezuelara joan zen; 11 urteren ostean, han batu zen berriz ere Ugalde familia osoa. Kazetari hasi zen han. Paraleloan, lehen Euskal PEN elkartea sortu zuten erbestean ziren zenbait idazlek; ibilbide laburra izan zuena, baliabide faltagatik eta elkartzeko ezintasunengatik. Adierazpen askatasunaren murrizketek jarraitu zuten hurrengo urteetan ere Ugalderen eta PEN elkartearen bideak paraleloan marrazten. Eta harena beste idazle batzuen bizitzekin lotzen. 1960ko hamarkadan, Wole Soyinka idazle nigeriarra atxilotu zuten garai berean, Euskal Herrira itzuli zen Ugalde, eta 1971tik 1975era Eusko Jaurlaritzako lehendakariorde izan zen, baina 1973an berriro erbesteratu behar izan zuen, eta borondatez utzi zuen kargua. Itzuli zen urte berean, 1976an, Duong Thanh Loi Vietnamdik ihes egin nahian ari zen, herrialde hartako PEN zentroko lehendakaria dena 2018tik. Mintegi: «Lotura handia egon da beti jazarriak izan diren pertsonen eta gero PENekin izan duten konpromisoaren artean. Modu natural batean hurbildu izan dira PEN familiara». Hain zuzen, PENek adierazteagatik jazarriak diren idazle eta kazetarien kasuak ikertu eta zerrendatzen dituela azaldu zuen Mintegik, eta, horren harira, Egin eta Egunkaria auziak gogorarazi zituen. Hasierako espiritua «bizirik» Hainbat hedabidetan aritu ondotik, Ugaldek 1986an hartu zuen erretiroa, eta 1987an, Euskal PENen bigarren bizialdia heldu zen -laburra ordukoan ere-, zeinaren partaide izan zen. Gerora Euskaldunon Egunkaria sortzeko egin zuen ahalegina ere nabarmendu zuen Mintegik. 2004an hil zen Ugalde, eta urte berean sortu zen, hirugarrenez, Euskal PEN, gaurdaino lanean segitzen duena. Urteotako zeregina laburbilduz amaitu zuen Mintegik, eta hastapenetako espiritua «bizirik» dagoela nabarmenduz. ]]> <![CDATA[Etxerako itzulera koreografiatua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1965/023/001/2021-10-06/etxerako_itzulera_koreografiatua.htm Wed, 06 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1965/023/001/2021-10-06/etxerako_itzulera_koreografiatua.htm Txoria txori kantua oinarri hartuta. Mikel Laboaren abestiaren izena daraman erakusketan, Murillo eta Safronkine, biak ikus daitezke dantzan, Inge Mendiorozek zuzendutako ikus-entzunezko piezan eta Nagore Legarretak ateratako argazkietan. Mikel Laboa Katedrak sustatu du proiektua, Gipuzkoako Foru Aldundiarekin elkarlanean, eta Donostian jarri dute ikusgai, EHUko Carlos Santamaria zentroaren Txillardegi aretoan, urriaren 14ra bitarte. Sarrera irekia da. Aretora sartzean, Joxean Artzeren hitz eta Laboaren doinu ezagunek egiten diote harrera bisitariari. Bi aldeetako horma luzeetan zintzilikatu dituzte Legarretaren argazkiak, dozena bat irudi txikik eta tamaina handiagoko zortzi inguruk osatutako sorta. Amaieran dagoen horman, berriz, ikus-entzunezko pieza ageri da proiektatuta. Eta irudi horietan guztietan, bi dantzariak, biraka, jauzika, lurrean, baso batean dantzan, itsasoari begira dagoen eraikin batean bestela, eskailera kiribil baten bueltan beste batean. Dantzariek horietan daramatzaten jantziak ere jarri dituzte aretoan; zintzilik horiek ere, mugimenduan egongo balira bezala. Beltzak eta gardenak dira batzuk, eta hego parea gogora ekar dezaketen hari zuriz egindako pieza bat ere bada; Ramon Garcia Zabalegik proiekturako diseinatu ditu denak. Konfinamendu garaian jaio zen ideia, Murillok gogora ekarri duenez. Egunen batean Safronkinerekin eta Txoria txori kantuarekin zerbait sortu nahiko lukeela aipatu zuen egunkari batean egin zioten elkarrizketan. Eta aipamen horretatik halako proiektu zabal bat sortu izanarekin pozik agertu zen. «Ohorea» izan da harentzat parte hartzeko aukera izatea. Baita Safronkinerentzat ere. Hamar urte daramatza hark koreografiak sortzen, eta kantutik abiatuta, Murilloren bizi esperientzia islatu nahi izan zuen pieza berrian. Oso gazterik «erroak, herria eta lagunak» utzi, eta atzerrira joan zen dantzariarena, «txori handi bat, dantzari berezi bat» bilakatzeko. Eta konpainia eta agertoki nabarmenekin lan egin ondotik, etxera itzuli zena. «Hori erakutsi nahi nuen koreografiarekin». Mendiorozek «opari» gisa hartu zuen ikus-entzunezkoa zuzentzeko proposamena. Hastapenetan, Ez Dok Amairuren inguruko bideo pieza txikiak ikusi zituen, eta argazkia ere sartu nahi zuela bururatu zitzaion. Hala, Legarretarekin jarri zen harremanetan, eta Haritz Arrizabala argazki zuzendariarekin osatu zuten taldea. Leitzarango basoetan ez ezik, Donostiako Akelarre hotelean ere filmatu zituzten irudiak, zerua eta itsasoa ikusten ziren leku bat bilatzen zuelako zuzendariak. Baina gauza gehiago ere topatu zituzten bertan, esaterako, Oteizaren lana gogora ekartzen zuen estetika bat, eta bidaiaren ideia irudika zezakeen eskailera kiribila. «Zorte handia izan genuen proposamena onartu zutelako. Egun ederra izan zen, etxean bezala egon ginen». Bideo piezaz gain, zerbait zabalagoa sortu zitekeela erabaki zuten, eta diziplinarteko prozesuak erakusketa forma hartu zuen azkenean. Prozesu horretan hartu zituen irudiak Legarretak. «Egia esan, ez da lan zaila izan irudi ederrak egitea: Ramonen jantziak, bi dantzari zoragarri hauen gorputz mugimenduak... Eta niretzat, proiektu honen atzean dagoen narratiba da interesgarria: etxera libre bueltatzearen ideia». Une bateko emozio eta xehetasunei ispilu bat jartzen saiatu da sortzailea. Erakusketa Laboaren abestiari eginiko omenaldia da, eta diziplina ezberdinetako sortzaileek haren bueltan egindako lana ez ezik, prozesuan erakutsitako inplikazioa txalotu du Jone Miren Hernandez katedrako zuzendariak. ]]>