<![CDATA[Ainhoa Sarasola | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 18 Sep 2019 14:13:04 +0200 hourly 1 <![CDATA[Ainhoa Sarasola | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Malkovich beste guztiak da]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/029/001/2019-09-14/malkovich_beste_guztiak_da.htm Sat, 14 Sep 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1876/029/001/2019-09-14/malkovich_beste_guztiak_da.htm Sandro Miller. Malkovich, Malkovich, Malkovich. Argazkilaritzako maisuei omenaldia erakusketan, San Telmo museoaren laborategian. Azaroaren 17ra bitarte egongo da zabalik erakusketa.

Millerrek 16 urterekin jakin zuen argazkilaria izan nahi zuela, Pennen lana deskubritu zuenean. Argazkilaritzaren historiako artista kanonikoen liburuekin hasi zuen bere prestakuntza, autodidakta gisa neurri handi batean. Hiru hamarkada geroago, munduko publizitate argazkilari onenen artekotzat hartzen dute gaur egun. 2013an, bere lanetan eragina izan duten sortzaileei omenaldia egiteko gogoa piztu zitzaion.

Millerrek berak atzoko aurkezpenean azaldu zuenez, minbizia izan zuen garai hartan, eta urtebetez lana utzi behar izan zuen. «Urte hartan sortu zen argazkilaritzaren maisu handiei omenaldia egiteko ideia hau. Niretzat inspirazioa izan dira; haiei esker naiz ni gaur argazkilari, eta, beraz, ohean nengoela pentsatzen nuen agian eskerrak eman behar nizkiela». Begiak itxita, hainbestetan ikusitako argazki horiek burura etortzen zitzaizkiola, horien inguruan proiektu bat nola landu pentsatzen jardun zuela azaldu zuen. Hainbat aktorerekin lan egin zezakeela bururatu zitzaion hasiera batean, baina John Malkovichekin hitz egitea erabaki zuen gero, aspaldiko laguna baitu aktorea. Laster jaso zuen baiezkoa. «Biok ikuspuntu bera dugu: perfekzioa bilatzen dugu». Eta, horregatik, asmoaz hitz egiten hasi orduko, biak jabetu ziren ez zela proiektu batere erraza izango.

Bi urte eman zituen Millerrek aukeratutako irudi guztiak ikertzen, haien istorioetan sakontzen, xehetasun txikiena ere aztertzen, argazkiak berregitean ñabardura guztiak aintzat hartu eta bere horretan berregiteko. «Bestela, ez nukeen egingo, arriskutsua zatekeen». Horregatik, nahiko luke publikoa jabetzea argazki bakoitzaren atzean bai berak bai Malkovichek egindako lan eskergaz.

Jolasa, baina «oso serioa»

Penn, Haslman eta Sternen lanez gain, Dorothea Lange, Annie Lebovitz, Richard Avedon, Diane Arbus eta Robert Mapplethorperenak ere berregin ditu Millerrek, beste askoren artean. Eta erretratuetan ageri diren pertsonaien larruan jartzen Malkovichek egindako lana goraipatu du. Sei-zortzi hilabete lehenago bidaltzen zizkion argazkiak aktoreari, prestatuz joan zedin, berak irudia berregiteko behar zuena prestatzen zuen bitartean. Hiru ordu makilatzen eta janzten pasatu ostean, ispilu aurrean pertsonaiaren keinuak birsortzen hasten zen, haren larruan sartzeraino. «Niretzat txundigarria zen nola bihurtzen zen Marilyn. Une horretan, John ez zen John, eta ni ez nintzen ni; Marilyn eta Stern ginen». Millerren irudietan, Malkovich ez da Malkovich: Truman Capote, Albert Einstein, Che Guevara, John Lennon edo Andy Warhol da; erlezaina, esku granada bat duen mutila edo ama emigratzailea da.

Argazkiak sortzean «antzerkitxoen modukoak» egiten bazituzten ere, eta erakusketan umore ukitu bat ageri bada ere, Millerrek argi utzi zuen ez dela parodia bat; perfekzioaren bilaketa horretan bai berak, bai Malkovichek «oso serio» hartu zutela proiektua. Asmo pedagogikorik ere baduela esan zuen. «Egile hauek maisuak dira, gaur egun egiten den guztian eragina izan dute».

Irudiek jatorrizkoa dute aldean, tamaina txikian, baina, Millerren ustez, ez litzateke bidezkoa biak alderatzea. Zaila baitzen berez zuten asmoa. Ez baitzuten Picassorik aurrean, ez 1957ko egun hartan Pennek zuen argirik, ez... «Birsorkuntza bat egin dugu, argazki haiek bere garaian sortu zuten zirrara hemen sortu nahian; argazkilari haien lanari bultzada emateko eta gazteei eragiteko». ]]>
<![CDATA[Errealitate bikoiztuak]]> https://www.berria.eus/albisteak/171067/errealitate_bikoiztuak.htm Fri, 13 Sep 2019 21:09:03 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/albisteak/171067/errealitate_bikoiztuak.htm <![CDATA[Ikusezina denari forma ematea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/030/001/2019-09-12/ikusezina_denari_forma_ematea.htm Thu, 12 Sep 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1872/030/001/2019-09-12/ikusezina_denari_forma_ematea.htm big data-ren mundua baino ikusezinagoa den ezer. Datu horiez inguratuta gaude areto honetan bertan, eta ez ditugu ikusten. Eta, niretzat, erronka oso interesgarria da horri aurpegia jartzea; ez badugu ikusten, oso zaila da errealitate berri honek zer esan nahi duen ulertzen hastea». Gogoeta horrekin laburbildu du Daniel Canogar artistak (Madril, 1964) bere erakusketaren funtsa. Gaur egun, gizartea «etengabeko eta gehiegizko informazio bonbardatze baten pean» bizi dela, ez dela gai hori prozesatzeko, eta horrek «amnesia kolektiboa» dakarrela uste du. Eta horri buruz gogoeta eginarazi nahi duten hainbat lan sortu ditu horregatik, Daniel Canogar. Oroitzapen likidoak erakusketan bildu dituenak. Gaurtik 2020ko urtarrilaren 6ra bitarte egongo da ikusgai, Donostiako Kubo-Kutxa aretoan.

Hiru urtez jardun du Canogarrek, ikusezina izan arren, herritarren egunerokoari eragiten dion errealitate horri forma ematen. Big data, transformazio digitala, teknologiarekiko menpekotasuna eta beste ditu ardatz erakusketak. Eta teknologiak nahiz informazio jario etengabeak planetan eta gizakiengan duten eraginaz gogoeta eginarazteko, datu masiboak bildu, eta, algoritmo bat baliatuta, publikoari itzultzen dizkio artistak, «animazio abstraktuen forman, oso poetikoak eta iradokitzaileak direnak», Lola Duran komisarioak azaldu duenez. «Erronka bat proposatzen digu Canogarrek: informazio jasa horretatik bakartu gaitezela, ez dezagun ahatz nor garen eta non gauden, eta inguratzen gaituenaz kontzientzia har dezagun».

Sarean dagoen datu zaparrada artelan bihurtuta ikusiko du bisitariak erakusketan zehar, aretoan sakabanatuta dauden pantailetan. Horiek sortzeko algoritmoak bere estudioan garatu ditu artistak, programatzaile baten eta ingeniari baten laguntzaz. Internetera konektatuta daude lan gehienak, eta eguneratuz doan informazioa denbora errealean jasotzen dute. Hala, pantailetan ikus daitezkeen kolore eta formen nahasketak etengabe aldatuz doaz, likidotasunaren forma hartuz.

Oroitzapen likidoak izenburuarekin, Zygmunt Bauman pentsalariak sortutako modernitate likidoaren kontzeptuari egin dio erreferentzia Canogarrek, zeinaren arabera, gero eta behin-behinekoagoa den mundu batean ezinezkoa gertatzen den errealitate sendo eta iraunkorrak eraikitzea. Ideia hori memoriaren galerarekin lotu du artistak. Haren hitzetan, XVIII.-XIX. mendeetako gizartearen industrializazioa «oso fisikoa, oso agerikoa» da. «Aldiz, modernotasun likidoa softwarearena da; ez dugu ikusten, ezkutatuta dago geure sare eta teknologietan. Errealitate ukiezin bat da, etengabe aldatzen doana». Baumanen testuetan topatu zituen artistak ordurako sumatzen zuen likidotasun hori azaltzeko hitzak. «Ezerk ez du irauten, dena aldatuz doa, eta horrek herritarrengan ezinegon eta ezegonkortasun handia sortzen du».

Pantaila 'likidoak'

Youtube plataformako milioika bideorekin eta algoritmo baten laguntzaz sortu du artistak Cannula obra —substantziak zuzenean zainera sartzeko ospitaleetan baliatzen diren hodiei egiten die erreferentzia izenburuak—. Etengabe aldatuz doan animazio abstraktua ageri da lau pantailatan. Amalgama obra sortzeko, berriz, artearen historiako sortzaile handienak zein ziren galdetu zion Canogarrek Googleri. Eta jasotako erantzunaren araberako margolanak baliatuta osatu du artelana —zazpi artistari eskainitako irudi izoztuak ditu aldameneko hormetan, beren lanekin osatuak—.

Draft serieko hiru lanetan, berriz, hitzak izan ditu osagai: Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalekoak, Magna Cartakoak eta AEBetako Konstituzioarenak. Pantailetan ez dira hitzak ia sumatzen, haizeak eramango balitu bezala ageri baitira. Izan ere, testuok idatzi ziren hirietan denbora errealean dabilen haizeak astintzen ditu pantailetan, sarera konektatuta egonik, horri buruzko datuak etengabe jasotzen baitituzte lanek. Gauza bera gertatzen da Xylem obran ere, baina beste datu jario bat jasota: mundu osoko finantza indizeenak, hamar segundoz behin eguneratuz doazenak. Hala, beherantz edo gorantz doazen koloretako marren bidez irudikatuta ageri dira ekonomia globalaren gorabeherak.

Korporazio handiak dira Ooze laneko protagonistak, Nasdaq indizean kotizatzen duten 110 enpresaren logotipoekin osatu baitu artistak. Ripple izenekoa, aldiz, CNN kateak eguneko 24 orduz emititzen dituen albistegietako bideoak nahastuz sortutakoa da.

Goiko solairuan, Echo serieko lau lan jarri ditu artistak. Pantaila malguetan sortuak, planetaren iraupenaz ohartarazten dute. Argiaren kolorea aldatuz doa horietan, euriaren, kutsaduraren, sumendien eta suteen informazio eguneratuaren arabera.]]>
<![CDATA[Memoria ariketak gizarte likido batean]]> https://www.berria.eus/albisteak/170950/memoria_ariketak_gizarte_likido_batean.htm Wed, 11 Sep 2019 15:06:16 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/albisteak/170950/memoria_ariketak_gizarte_likido_batean.htm <![CDATA[Bizitza oin puntetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/028/001/2019-08-18/bizitza_oin_puntetan.htm Sun, 18 Aug 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1917/028/001/2019-08-18/bizitza_oin_puntetan.htm
Sorterrian eman zituen lehen dantza pausoak, 4 urterekin, Elvira Ubierna irakaslearekin. «Hondarribiko akademia bakarra zen garai hartan. Ez dakit zenbat metro edukiko zituen gelak, baina oso txikia zen, egurrezko lurrarekin; han hasi nintzen». 14 urtera arte aritu zen han, Madrilera joateko erabakia iritsi zen arte. «Gurasoentzat niretzat baino zailagoa izan zen seguru aski; nik oso garbi nuen, baina gurasoentzat erabaki handia zen halako apustu bat egitea». 16 urterekin, dantzari profesionala zen jada. Bost urtez Victor Ullate konpainian aritu ostean, 21 urterekin Suitzara joan zen, Zuricheko balletak erdi-bakarlari rola betetzeko hartu baitzuen.

Hiru urte egin zituen han Mendizabalek, baina zuzendariarekin gustura ez zegoela-eta, Alemaniara joatea erabaki zuen, Leipzigeko balletera; urtebetera konpainiako lehen dantzaria zen. Baina bere bidaian ez zen hura azken helmuga; artean ez bazekien ere, Londres zuen hurrengo geltokia. Ezohikoa izan zuen Royal Balletera iristeko modua, «oso berezia», irriz oroitzen duenez. Leipzigen lau urte bete ostean, zuzendaria aldatu behar zutela, eta haren ordez garaikidea egiten zuen koreografo bat jarriko zutela jakin zuen Mendizabalek. «Ni dantzari klasikoa naiz, garaikidea egiten dut, baina klasikoaren barnean, eta ez nuen halako aldaketa bat nahi nire errepertorioan. Eta argi nuen banindoala konpainiatik». Orduan, hara lanera joandako beste koreografo batek galdetu zion ea Royal Balleten sartzeko probarik egin ote zuen. «Ezetz esan nion, hara ez zelako kanpotik inor sartzen; normalean eskolatik joaten dira karrera egitera, edo munduko izarrik hoberenak hartzen dituzte, baina bestela...». Halere, Mendizabalen bideo bat eraman zuen koreografoak Londresera, eta, astebetera, konpainiako zuzendariaren deia jaso zuen dantzariak, proba bat egitera joateko eskatuz. «Hurrengo astean joan nintzen, klase bat egin nuen beraiekin, eta lehen bakarlari kontratua eskaini zidan». Bederatzi urte joan dira, baina irri egiten du oraindik oroitzen denean. «Gogoratzen naiz antzokitik atera nintzenean hiriari begiratu eta pentsatu nuela: 'Bueno, ba, hona nator bizitzera, ze honi ezin zaio ezetzik esan!'».

Ordu luzez entseguetan

Munduko lau konpainiarik onenen artean dago Royal Ballet, Parisko operakoarekin, Mariinsky antzokikoarekin eta American Ballet Theatrerekin batera. Lantaldearen «profesionaltasuna» goraipatu du Mendizabalek, eta bertan aritzea «pribilegioa» dela dio. Baita ardura ere. Antzokiko oholtzara igo zen lehen aldian, aurrez han aritutako dantzariekin gogoratzeak eman zion ardura horren neurria. «Hori segituan sumatu nuen. Hona datorren publikoa exijentea da, zuk erantzutea espero du; sumatzen da presioa, ez da beste antzokiak bezalakoa. Gainera, mundu guztiko balleteko prentsa dago Royallek zer egiten duen begira; oso agerian zaude, eta ardura handia da».

Urteetako eskarmentuak irakatsi dio presioa eramaten. Oholtzak ez ezik, baita urtez urte egunero-egunero egindako lanak. Gaur egun ere, dantzari eskaintzen baitizkio eguneko zortzi ordu gutxienez. 10:00 aldera beroketak egiten hasi, 10:30etik 12:00etara klasea, eta 12:00etatik 18:30era entseguak izaten ditu, konpainia prestatzen ari den ikuskizunenak. «Normalean lau programa entseatzen aritzen gara aldi berean». Ikuskizuna duten egunetan, lehenago bukatzen dute entsegua, prestatu, eta 19:30etik 23:00etara agertokian aritzeko. Igandeetan hartzen du atseden. «Eskerrak», dio barrez. «Badago jendea uste duena iristen garela gauean, ikuskizuna egin, eta, gainerakoan, egun osoa libre izaten dugula [barrez]. Baina ez, egun osoa ematen dugu entseatzen».

Urtean 11 programa inguru egiten ditu konpainiak, eta horietatik lau normalean lan berriak izaten dira. Obraren nahiz jokatzen duen rolaren araberakoa izaten da prestalana. Baita hari bere kolorea emateko duen malgutasuna ere. «Adibidez, Beltxargen aintzira egiten baduzu, eta taldeko bat baldin bazara, homogeneotasuna lortu nahi da. Baina, aldiz, printzesetako bat egiten baduzu, edo, batez ere, lehen dantzaria bazara, baduzu pixka bat jokatzeko aukera, baduzu zure aldea ateratzerik. Nik taldean jada ez dut dantzatzen, eta, hortaz, normalean egiten ditudan roletan badut askatasun bat, baina balletaren araberakoa izaten da».

Maite du bere lanaren alde hori, eta zortekoa sentitzen da, ematen dizkioten rolengatik. «Normalean, rol dramatiko gehienak ematen dizkidate, izaera indartsukoak edo dramatikoki indartsuak». Zehatzago azaldu du: «Gaizto rolak, printzesarenak normalean ez [barrez], edo prostitutarenak bestela». Aliceren abenturak Lurralde Miresgarrian balletean, esaterako, Bihotzetako Erreginaren rolean aritu zen, eta Loti ederra obran Carabosse sorginarena egingo du aurten. Eta halakoak ditu gustukoen. «Oso dibertigarriak izaten dira, saltsa asko dute. Antzezle dohainak dituzten dantzariak behar dituzu horietarako, eta hori da nire alde indartsua. Egia esan, printzesarena baino, nahiago sorginarena egin [barrez]».

Emozioak oholtzan askatuz

Duela bederatzi urte, Mendizabalek ez zuen buruan hiri handi batera bizitzera joateko aukera. Baina gustura dago orain Londresen. Bere auzoan egiten du bizitza batez ere, eta, beste hiri handi batzuetan bizi izan denean bezala, alde onik ere aurkitu dio horri. «Hemen bakoitzak nahi duena egiten du; nork bere bizitza du, eta anonimotasuna duzu, eta asko estimatzen dudan zerbait da».

Alde ezkorragorik ere izan du hain gaztetatik batera eta bestera ibiltzeak. Aldi zailetan sentitutako bakardadea aipatzen du berak. «Baina nik zortea izan dut alde horretatik ere, zeren fisikoki egon ez arren, familia beti eduki dut hor». Lesioak izaten dira bere lanbidean aldirik gogorrenetakoak, baina zortekoa sentitzen da horretan ere, ez baitu askorik izan. 2014an, baina, jasan zuen bat, eta 11 hilabete eman zituen dantzatu gabe. Horri ere bilatu zion alde ona; «oso urte gogorra» izan arren, asko ikasi zuela dio, eta dantzari karrerak «gogortu» egiten duela. «Tira, [halakoek] azkenean laguntzen dute, oso independente bihurtzen zara; nik, gertatzen dena gertatzen dela ere, gauzak aurrera eramaten ditut, eta hori nire lanagatik ere bada».

Bizitzako esperientzia guztiek oholtza gainetik emozioak transmititzen laguntzen dutela uste du, eta oholtzak emozioak askatzen ere bai. «Nire teoria da bizi ere egin behar dela, gero oholtzan ere gauzak bizi ahal izateko. Eta dantza, niretzat, bada emozioak kanalizatzeko modu bat; pasatutako une gogorrak edo onak rol desberdinen bidez atera ditzakezu, eta hori oso polita da».

Itzuleraz gogoetan

Joan den hilean, jaioterrira itzuli zen Mendizabal, pieza laburrez osatutako ikuskizun batekin. «Ilusio handia egiten dit hemen dantzatzeak; etxekoak, lagunak... eta agian bestela dantza ikustera joango ez litzatekeen jendea etortzen da, eta, niretzat, oso garrantzitsua da, balleteko betiko publikoari ez ezik, beste jende bati ere egiten duguna erakustea». Egun gutxi batzuetako bisita baino ez zen izan -«beti bezala, saltoka», zioen orduan, irriz-, eta laster zen Londresen atzera. Royal Balleten, dantzari ez ezik, irakasle ere badabil hango eskolan, eta zain zituen klaseak, besteak beste.

Atzerrian egindako ibilbidetik Euskal Herriko dantza munduaren egoerari begiratuta, gabezia batzuk ikusten ditu Mendizabalek. Europako hainbat herrialdetan, Alemanian kasurako, hiri txikiek ere beren dantza konpainia eta antzokia dituztela azaldu du, eta haiei lotutako eskoletatik bideratzen dituztela dantzariak horietara. Hemen, ordea, halakorik ez, eta dantza klasikoan bederen bide profesionala egin nahi duten gazteek atzerrira jo beharra dute gaur egun ere, Mendizabalen ustez. «Badakit dantza garaikiderako badaudela gauza gehiago, baina klasikoari begira ez dago irteera handirik. Ez bazara halako eskola batera joaten, gero oso zaila da konpainietan sartzea, eta, horregatik, jende askoren aukera da eskola afiliatu batera kanpora joatea. Gainera, gero eta leku gutxiago daude konpainia klasikoetan. Bai, hemen zaila dago gauza».

Programazioan ere ikusten du gabeziarik. Dantza klasikoko kalitatezko ikuskizunak garestiak izaten direla, eta, horregatik, Euskal Herrian ez dela askorik programatzen uste du. «Ondorioz, ez duzu ohitura bat sortzen. Konpainia batekin programazio bat egiten baduzu urte osoan, jendea hasiko da konpainia eta dantzariak ezagutzen, eta eskaintza ezberdinak ikusten eta jarraitzen. Ohitura bat sortzen duzu». Royal Balletek, publiko gaztea erakartzeko, entsegu irekiak egin edo sarrerak merkeago jarri ohi dituela azaldu du, eta Biarritzeko balletak ere lan hori egiten duela txalotu. «Baina azkenean dena inbertsio kontua da, norbaitek apustu hori egitea».

«Etxera beti gustura» itzultzen dela dio, baina ez du argi betirako noiz itzuliko den. Ez baitaki profesionalki zer aukera izango dituen. «Anekdota bat kontatuko dut. Duela gutxi Donostian lan poltsa bat atera zen dantza eskolarako, eta ezin izan dut parte hartu, ez dudalako titulurik». Frantzian, adibidez, bere ibilbide profesionala aurkeztuta titulua eskuratuko luke. «Baina, hemen, karrera ez da aintzat hartzen, eta ez dut kalifikatzen». Royal Balleten irakasle izan daitekeela, baina Donostiako eskolan ez, beraz. «Orduan konturatzen zara arazo bat dagoela». Londresen geratuko da oraingoz; ikusteko dago etorkizunean bere urratsek nora eramango duten.]]>
<![CDATA[229 egun]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2035/025/001/2019-08-08/229_egun.htm Thu, 08 Aug 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/2035/025/001/2019-08-08/229_egun.htm
«Erabateko prekaritatea» salatu zuten liburutegiko bitartekariek greba hasiko zutela iragarri zutenean. Ordutegi «itogarriak», 1.000 eurotik beherako soldatak eta oporrak hartzeko zailtasunak zituztela jakinarazi zuten, besteren artean. Eta beren lan baldintzak negoziatzera deitu zituzten azpikontratatuta zituen Sedena enpresa zein Tabakalerako Administrazio Kontseilua osatzen duten erakunde publikoak.

Luze jo du grebak. Eta kultur munduan -nahiz beste hainbat sektoretan- errotuz doan eredu bat agerian jarri du bitartekarien borrokak: azpikontratazioarena, hain zuzen. Sindikatuek maiz salatu dutenez, prekaritateari lotutako eredu batena. Ubik-eko langileena ez baita inondik ere kasu bakarra izan; hala erakusten dute Bilboko Azkuna zentroko mediatekako langileek iaz egin zuten grebak, edo 2016an Bilboko Arte Ederren museoko nahiz Guggenheimeko beharginek egindakoek. Kasu gehienetan, lan baldintzak enpresarekin negoziatu beharrekoak direla izan da langileei administrazio kontseiluek emandako erantzuna. Zerbitzu bat azpikontratatzeak, baina, ez luke erakunde publikoa ardura guztietatik libre utzi behar.

229 eguneko grebaren ondotik, ezinezkoa zela entzuten zuten hori lortu dute bitartekariek, beren lan baldintzak nabarmen hobetzea. Ikusteko dago beste kultur zentro batzuetara helduko ote den soka.]]>
<![CDATA[«Uste dut nola gauden esplikatuko diguten metaforak behar ditugula»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1991/026/001/2019-07-21/uste_dut_nola_gauden_esplikatuko_diguten_metaforak_behar_ditugula.htm Sun, 21 Jul 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1991/026/001/2019-07-21/uste_dut_nola_gauden_esplikatuko_diguten_metaforak_behar_ditugula.htm Julien Vinsonen hegaldia (Alberdania), bere nobelarik berriena. Euskara aztertzera nahiz ikastera atzerritik Euskal Herrira etorritako pertsonaien bitartez begiratu dio oraingoan hizkuntzari. Ia bigarren etxetzat duen Gasteizko Ignacio Aldecoa kultur etxearen gerizpe lasaian hartu du tartea BERRIAren galderei idatziz erantzuteko; han izaten da ia goizero, ofizioa elikatzen.

Filologoa izanik, ez da zaila asmatzea zergatik interesatu zaizun euskalarien gaia. Baina gertaera bitxi eta nahiko ezezagun bat hartu duzu liburuaren hari nagusi gisa, Julien Vinson euskalariak 1875. urtean globoan egin zuen hegaldia. Zerk erakarri zintuen istorio horretatik?

Inbidiagarriak zaizkit XIX. mende amaierako euskalariak, haien giroa: Azkuek Euskal Herrian barrena egindako bidaiak, orduko ostatuak, zaldi kotxeak, euskalki desberdinetako hiztunekin osatu zuen akademia... Mundu hura Humboldt prusiarrarentzat edo Vinson frantsesarentzat ere erakargarria gertatu zen, baina Saturno globoaren presentziak niri areagotu egin zidan erakargarritasun hori: urruntasunak eta altuerak nahitaez ikuspegia aldarazten digute, gauzak erlatibizatzen lagundu, eta ikuspuntuaren gaia dakarkit gogora. Julien Barnesen Levels of Life [Bizitza mailak] nobela ere irakurria nuen, eta halaxe hasi nintzen, poliki-poliki, hegaldatzen.

Garai hartako euskalari atzerritarrek hainbat ikuspegi zituzten euskararen balioaz eta etorkizunaz, eta horiek ere ageri dira liburuan. Baina agian berezia da Vinson bera; ateoa, darwinista... Horregatik ere aukeratu zenuen?

Askok trena suntsipen tresnatzat zuten orduan: mendien antzera, kultura, hizkuntza zulatzera eta birrintzera zetorren. Vinsonen ustetan, berriz, trena modernitatearen ikurra zen, eta, Darwinen teoriei jarraikiz, suntsitu beharrekoa suntsitu behar zuen. Euskara deskribatu beharra zegoen, forentse lanak egin, baina etorkizuna hizkuntza hegemonikoen errailetatik zetorren, frantsesarenetik bereziki. Bai, heterodoxoa zen, rara avis kritikoa, eta zerua bere eskuez ukitu nahi izan zuen, Baionan globora igota. Euskaldunak, bere esanetan, ez ziren hommes de lettres, ekintza eta iragana beste konturik ez zuten, eta euskara ez zen baliabide egokia ideia abstraktuak adierazteko. Horrek guztiak, noski, piztu egin zidan berarekiko interesa.

Globoa Iruñean erori zen, hiria karlistek setiatuta zegoela. Badu intriga puntu bat pasarte historikoak: zertara abiatu ziren hara... Zuk, baina, ez duzu argitu, misterioa bere hartan utzi duzu.

Hegaldi hura hasieratik egin zitzaidan susmagarria. Urte batzuk lehenago Paris ere setiatua egon zen, eta globoak erabili izan zituzten bai etsaien atzera-aurreren berri izateko, bai mezuak —edo politikariak— kanporatzeko. Eta globoan Vinson errepublikazalearekin batera, piroteknian aditua zen beste bidaiari bat zihoan, enpresari bordeles bat... Hainbat hipotesitarako aukera ematen du horrek, baina nik nahiago izan dut hegaldia objektiboki deskribatu.

Paraleloan, gaur egunean kokatu duzun narrazioa doa, Chiara euskara ikasle italiarra protagonista duena. Nola eraiki duzu pertsonaia?

Azken urteotan, Etxepare Institutuaren bitartez edo bestela atzerrian ezagutu ditudan euskara ikasleek jakin-gosea piztu izan didate: zerk daramatza gurea ikastera, nondik datorkie erabakia hartzeko motibazioa? Edonola ere, dudarik ez dago: bigarren hizkuntza bat ikasteak bi aldiz bizitzeko aukera ematen du. Ikaslea Bristolgoa izan zitekeen, hain zuzen ere globo jaialdi bat egiten den hirikoa, baina Bolonia aukeratu nuen, beharbada Erdi Aroan han ehunka dorre egon zirelako, hamaika Babel, denak ere zerua ukitu nahian. Bestalde, unibertsitatean bada euskal departamentu bat, Chiara bezalako ikasleekin; han eta Venezian ezagutu nuen Iñaki Alfaro euskara irakaslea, eta biziki lagundu zidan pertsonaia irudikatzen.

Chiararen kanpoko begirada interesatu zaizu euskarari buruz hitz egiteko. Eta globoaren irudiarekin ere distantzia hori hartu duzu. Beharrezkoa dugu distantziatik begiratze hori ere?

Gure historiaren azken hamarkadak oso lurtarrak, oso lurpekoak izan dira, ilunak erabat. Chiarak egoerari distantziatik begiratzen lagundu dit: maitemindu da hizkuntzarekin, maitemindu da Manex irakaslearekin, funtsean bi aldiz bizitzen ari da. Sarriren esanetan, arbasoek aberri mendrea, kasik kaleidoskopikoa utzi ziguten; nire ustetan, bakea usaintzen hasi garenean, zer eta postalerri, sukalderri bihurtu dugu, eta poetak gaineratzen du merke saltzen ari garela gainera, hainbesteraino non agian leku izen bakan batzuk baino ez diren geratuko, Ursouisa, Itchasou edo Irouleguy bezalakoak, jendeak misterio aire batekin ahoskatuko dituenak, bai, baina izan ginenetik urrun... Chiarak ez du halako arriskurik sentitzen, ez da beldur, dena zaharra den honetan dena zaio berri eta pizgarri. Horixe behar zuen nobelak, bizipoza eta bai gauzak bai egoerak erlatibizatzeko proposamena.

Euskaltegien giroak ere badu pisurik liburuan. Eta, aurkezpenean azaldu zenuenez, euskara ikasten ari direnei gorazarre egiteko modu bat ere izan da zuretzat liburua idaztea.

Vinson euskararen pentsalaria izan zen, baina nik nahiago hizkuntzaren sentilariak, egunero nor-nori-nork taularekin edo ergatiboaren -k markarekin borrokan dabiltzanak, gaur oinaze edo goizalba hitzak deskubritzean pozten direnak, nekeak neke, bi aldiz bizi direnak, euskarazko liburu batean hegan egiteko ehun hego topatzen dituztenak. Nik neuk ondotxo dakit prozesu hori zer den, eta zer-nolako tristura hartzen nuen ametsetan gaztelaniaz esnatzen banintzen, edo nola pozten nintzen Joxe Arratibeli Txomin ipurdi edo Sunbillako Mariano Ibarrari Egia eta gezurra ipuinak entzutean —magnetofoi prehistoriko batean grabatzen nituen halakoak...—. Zentzu horretan, uste dut ez garela jabetzen gurean hainbatek egin duen ahaleginaz —beti gutxiegi zaidan arren, Gasteizen egunero onerako harritzen nauena—, eta ez garela benetan kontziente daukagun ondareaz.

Izan zitekeen euskalariei buruzko saiakera bat, edo nobela historiko bat, edo fikzio huts-hutsa... Baina hibrido bat osatu duzu, iragana eta oraina uztartzen dituen eleberri bat. Hasieratik izan zenuen garbi halako nobela behar zuela izan?

Oroitzapenak kapelu zahar baten antzekoak omen dira, eta irudimena zapata berriak bezalakoa, eta nik nobelarako bi-biak behar. Sarritan, denbora gehiago pasatzen dut nobela aurrepentsatzen, aurresentitzen, aurreikusten... idazten baino, baina paralelismoetan eta simetrietan oinarritu nintzen lehena eta oraina bateratsu, etorkizuneko oihartzunekin kontatzeko.

Chiara batera eta bestera ibiltzen da Euskal Herrian barrena, euskalariei buruzko bere ikerketa osatzeko. Zuk ere dokumentazio lan handia egin behar izan duzu nobela idazteko?

Beti bezala, liburu bat irakurtzeak, zeharka, beste hainbat liburu irakurtzea dakar: liburu honetan barneratzen dena lehen aipatutako Bizitza mailak irakurtzen ari da, edo Jhumpa Lahiriren In altre parole, edo Jurgi Kintanaren Azkue, bilbotar ezezaguna, edo Barandiaran, edo Kaltzakorta, edo Altonaga... Idazketa irakurketa askoren ondorioa da, ikerketa lan konplexu bezain emankorraren ondorena: orrialde bakoitzaren atzealdean Baionako Euskal Museoa edo Mediateka daude, edo Euskaltzaindiako biblioteka, edo Gasteizko Antso Jakituna Fundazioa, edo Ignacio Aldecoa kultur etxea. Irakurleen etxe diren horietatik abiatu naiz irakurleen bila, hegazkin batean bezala airoso hegan egin dezaten, baina konturatu gabe nobelak —artefaktu miresgarri horrek— barnean daukan makineria sofistikatuaz, barneko zarata entzun gabe, alegia.

Vinsonenaz eta Chiararenaz gain, hirugarren hari bat ere bada liburuan: herri kontakizunena. Haien aldarri gisa ere irakur daiteke zure liburua?

Euskaldun berrien gorazarrea, herri tradizioaren aldarria... bai, hori guztia hor dago, borborka, hegaldaka. Ipuinek, bizitza nolakoa den erakustearekin batera, nolakoa izan litekeen erakusten digute; bizitzaren alde pragmatikoaren aldean, arrazoi kalkulatzailearen kontra, egunerokotasunean gero eta ahaztuago dugun alde magikoa gogorarazten digute. Nobelan duten presentzia inondik ere ez da dekoratiboa, erreferentzia eta sujerentzia mailan aberastu egiten dute Chiararen bigarren bizitza.

Zer funtzio betetzen zuten zure ustez garai batean, eta zein bete dezakete gaur egun?

Noizbait, hain zuzen ere Jose Maria Sanchez Carrion Txepetx soziolinguistari Hopi indioen elezahar bat irakurri nion: gizakion sorrera eta akaberaren arteko bilakaeran bi aldi nagusitzen dira, hasierako jausialdi motela eta amaierako igoaldi pausatua; zazpi mundu dira osotara: hiru mundu beherantz, iluntasun osoko laugarren bat segidan eta, ororen buru, beste hiru argitasunerako bidean. Hopi indioen ustetan, gaur egun laugarren mundua bizi dugu, materialismoarena, inperialismoarena eta konpromiso ezarena. Mundu honetatik irtengo bagara, bosgarren mundurantz zuzendu behar ditugu gure urratsak; bosgarren munduan jende xumeak, nazio ttikiek, gutxiengo arrazialek izango dute protagonismoa. Uste dut hau bezalako ipuinen beharra dugula, nola gauden esplikatuko diguten metaforak behar ditugula, elezaharrek lagunduko digutela eleberriak sortzen. Babelgo istorioa, zentzu horretan, itzulipurdikatu beharra dago: zigorra baino gehiago, opari bat da. Steinerrek dioenez, hizkuntza batek berebiziko paisaia erakusten digu, hizkuntza berriak ikastea hainbat mundu berritan sartzea da.

Haur literaturan bide luzea egina duzu. Liburuko ipuinak bezain gordinak eta beldurgarriak, gaur egun, ez ditu inork idazten, haurrentzat behintzat...

Chestertonek esan zuen denok dragoi bat, herensuge bat daramagula geure baitan, eta literaturak zalduna eskaintzen digula hura akabatu dezagun. Haurrek ere behar dute zaldun hori, baina askotan ez ditugu aintzat hartzen: azukre gehiegi erabiltzen dugu haientzako lanetan, errealitatea zelofan distiratsuan bilduta eskaintzen diegu, eta ezkutatzen, eta ipuinek gatza ere behar dute, gaua, misterioa...

Transmisioaren inguruko kezka ere ageri da liburuan. Zu zeu ere, idazle gisa, maiz joaten zara eskoletara. Ikuspegi horretatik, nola ikusten duzu egoera?

Transmisioarekin kostata gabiltza, zama zaigu. Lehen Hezkuntzan errazago lantzen da, maisu-maistrak lan isil eta eraginkorrean dabiltza, baina nekez lortuko dugu ezer onik eskola liburutegiak ixten jarraitzen badugu. Bestalde, penagarria da ikustea lehen maila horietan egindako lana alferrik galtzen uzten dugula haur horiek nerabetzen hastearekin batera. Hor idazleok ere badugu erruaren parte bat: lan gehienak haurrentzat idazten ditugu eta gazte literatura ona falta dugu, bai kualitatiboki bai kuantitatiboki, eta klasikoak proposatzeko ausardia ere eskas dugu: Xeherezaderen edo Tom Sawyerren espiritua hegan dabilkigu, baina guk ehizatzen jakin ez...

Haur eta helduentzako lan ugari idatzi dituzu, eta genero ugaritan aritua zara, gainera. Zeinetan sentitu izan zara erosoen?

Liburuak, eremu abandonatuetan edo sasiak hartutako lurretan botatzen diren seedbomb horien antzekoak iruditzen zaizkit: granada gisako horiek haziak edukitzen dituzte, konposta eta ongarriarekin batera, eta landarez eta lorez betetzen dituzte bertan behera utzitako lur zatiak. Kanpotik proposamen estetikoak dirudite, apaingarri hutsak irudi dezakete, baina barnetik etikoki eta politikoki sabotatuak daudenean sortzen da literaturaren lorategia. Hortxe kokatzen dut nire ahalegina, eta oraindik ez diot hegaldatzeari utzi: Iruñean Maddi Oihenart kantariarekin eta Pello Ramirez txelo jolearekin egin genuen nobelaren aurkezpen-errezitaldia, eta irailean gutxienez Bilbon, Bidebarrietan, eta Gasteizen, Ignacio Aldecoa kultur etxean eskainiko dugu berriro ere.]]>
<![CDATA[Historia sinfoniko bat iruditan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1874/026/001/2019-07-11/historia_sinfoniko_bat_iruditan.htm Thu, 11 Jul 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1874/026/001/2019-07-11/historia_sinfoniko_bat_iruditan.htm Donostiako soinua. 80. Musika Hamabostaldia erakusketak. Jaialdiaren urteurrena ospatzeko, Hamabostaldiak eta Donostiako San Telmo museoak elkarlanean antolatu dute erakusketa, eta gaurtik irailaren 1era egongo da ikusgai, museoko Laborategian.

Aretora sartu eta berehala, urtez urte jaialdiak atera izan dituen kartelak ikusiko ditu bisitariak. Horma oso bat hartzen dute guztira, 1939. urteko lehen ediziotik gaur artera bitartekoak jaso baitituzte. Xumeak eta tamaina txikikoak dira lehen hamarkadetakoak, estetika soilekoak; eta koloretsuagoak eta handiagoak, berriz, azken urteetakoak. Hainbat testu dituzte aldamenean, jaialdiaren mugarri nagusiak azaltzen dituztenak. Hamabostaldiak izan duen bilakaera ikus daiteke horien bidez, eta, hain zuzen, garapen hori egin izana da jaialdiaren arrakastaren arrazoi nagusietako bat, Jon Insausti Donostiako Kultura zinegotziaren ustez: «Izaeraz eta jaiotzez akaso elitistagoa zen, baina urteetan jakin du eboluzionatzen, eta, gaur egun, donostiar, gipuzkoar eta euskaldun guztiok oso propio sentitzen dugu». Patrick Alfaya Hamabostaldiko zuzendariaren hitzetan, berriz, «gizartearen eta garai bakoitzaren gorabeherak» ere erakusten dituzte afixek. Izan ere, testuinguru politiko, sozial eta ekonomikoak eragin nabarmena izan dute jaialdiaren historia osoan.

1936ko gerra amaitu eta hilabete gutxira jaio zen festibala. Lehen urteetan, lotura estua izan zuen faxismoarekin, Benito Mussoliniren erregimena izan baitzuen babesle ekonomiko nagusia. Italiako operak eta Berlingo orkestrak pisu handia izan zuten orduko programetan. Garaiko gorabeheren erakusgarri da, esaterako, 1944. urtean ofizialki Hamabostaldirik egin ez izana -haren ordez, opera italiarraren ziklo bat egin zen-. Horregatik uste du Alfayak, 80 urte ez, jaialdiak 79+1 betetzen dituela esan beharko litzatekeela. Nolanahi ere -eta testuinguru politikoaren eraginaren beste adibide garbi bat dena-, 1964. urtekoa, 23. aldia izan beharrean, 25. edizio gisa izendatu zuten, zenbakia frankismoaren 25 años de paz (25 bake urte) kanpainarekin bat etor zedin.

Ondorengo urteetan ere jaialdiak ez zituen gorabehera gutxiago bizi izan. 1979. urtea du beste mugarrietako bat. Bere izaera elitistagatik eta euskal kultura aintzat ez hartzeagatik, Hamabostaldiaren aurkako kritika ugari izan ziren urte hartan Donostian, eta orduko zuzendariak dimititu egin behar izan zuen. Hala, udan antolatu beharrean, Gabonetan antolatu zuten Hamabostaldia, bere iraupena ziurtatzeko helburuarekin eta beste zuzendari baten gidaritzapean -Jose Antonio Etxenikek hartu zuen ardura, 2009ra bitarte bete zuena-. 1980ko urteetan, eta herritarren kritikei erantzuteko, jaialdiak «irekiera» garai bati eman zion hasiera: publiko guztietara iristeko ahalegina egin zuen, baita Donostiatik kanpo ere, eta euskal sortzaile eta musikariei leku egiten hasi zen, besteak beste. Orain dela 20 urte Kursaaleko eraikin berria inauguratzea beste mugarri bat izan zen jaialdiarentzat. Baina gehiago ere izan ziren, eta horien guztien aztarnak daude karteletan.

Azken edizioetakoek ere leku nabarmena dute erakusketan. 1990eko hamarkadatik aurrera, kartela egiteko ardura euskal sortzaile bati eman izan dio jaialdiak urtero. Bost pantaila jarri dituzte sarrerako aretoan, eta azken urteotako afixak sortu dituzten bost artistak ageri dira haietan, ikus-entzunezko lan labur banatan. Aretoan aurrera eginda, garai bateko Kursaal eraikina zenaren maketa bat ere jarri dute ikusgai.

Horma nagusiaren beste aldean jarraitzen du erakusketak, espazio zabal batean. Lau ataletan banatu dituzte hormetan ageri diren argazki, testu eta bideo irudiak, jaialdiaren lau ardatz nagusiak direnak: opera, ahots musika, dantza eta musika instrumentala.

Areto horren erdian, Mikel Artze soinu artista eta EHUko Arte Ederretako irakasleak erakusketarako prestatu dituen bi instalazioetako bat dago, A Schaefferian Tree (Arbola schaefferiarra) izenekoa. Adar itxurako hainbat zutoinetatik zintzilik zenbait bozgorailu daude, eta, soinu sistema berezi baten bidez, aretoko gune zehatz batera bideratzen du bakoitzak urteotan jaialdian entzun izan diren doinuak.

Soinua 'ikusgai', uhinetan

Areto horretatik kanpo, Laborategiko patioan, San Telmo Enviromental Transductions: A Real Time Soundscape (San Telmoren inguruneko transdukzioak: soinu-paisaia denbora errealean) obra jarri du artistak. Soinua da protagonista instalazio horretan ere, baina oso bestelako lana da, museoaren ingurua baitu ardatz.

Lurrak, eguzki argiak eta haizeak sortutako dardarak jasotzen dituzte sabaian jarritako hiru sentsorek. Seinale bakoitza soinu kutxa batetik igarotzen da aurrena, eta metalezko xafla banatara heltzen da gero, soinu uhin bihurtuta. Xaflek ura dute gainazalean, eta uhinek sortutako bibrazioak ikus daitezke uretan.]]>
<![CDATA[Woody Allen: «Donostiaren nire ikuspegia eman nahi dut filmean»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1889/030/001/2019-07-10/woody_allen_donostiaren_nire_ikuspegia_eman_nahi_dut_filmean.htm Wed, 10 Jul 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1889/030/001/2019-07-10/woody_allen_donostiaren_nire_ikuspegia_eman_nahi_dut_filmean.htm Rifkin's Festival izena eman dio, oraingoz, proiektuari. Gehitu zuen harekin munduari azaldu nahi diola Donostiaz duen ikuspegia. Hortik aurrera, zuzendariak ez zuen azalpen gehiagorik eman argumentuaz, ez eta aktoreek jokatuko dituzten pertsonaiez ere. Allenek, agerraldian, alboan izan zituen Sergi Lopez, Gina Gershon, Elena Anaya eta Wally Shawn aktoreak, baita Jaume Roures The Mediapro Studio ekoiztetxearen arduraduna ere.

Allenek hirian piztutako ikusminaren lekuko izan zen agerraldian bildutako argazkilari eta kazetari kopurua. Bere ohiko kapelaren azpian agertu zen 83 urteko zinemagilea, proiektuko lantaldea lagun, Kursaaleko eskailera nagusietan argazkiak ateratzeko ekitaldira. Alboan izan zituen, halaber, Eneko Goia Donostiako alkatea, Markel Olano Gipuzkoako ahaldun nagusia eta Jose Luis Rebordinos Donostiako Zinemaldiko zuzendaria. Mahaian eserita, Allenek adierazi zuen ez duela maite denbora luzez New Yorkeko bere etxetik urrun egotea, eta, udan, «eroso eta gustura» lan egin ahal izateko leku batean pentsatzen hasi zenean, Donostia etorri zitzaiola burura —lehenago ere izana zen hirian, Zinemaldiaren harira, zeinak Donostia Saria eman zion 2004an—. «Festibalean oinarritutako istorio bat idatzi nuen. Plazera da hainbat hilabetez hemen bizitzea». Istorioak Zinemaldia ardatz izanik, jaialdia gauzatzen den lekuetan hartuko ditu irudiak, hirian barrena, baina baita «paisaia hurbilean» ere, baso eta kosta inguruetan. «Donostiaz dudan ikuspegia aurkeztu nahi diot munduari, paradisuaren ikuspegia dena, aurrez New Yorkekin egin nuen bezala». Zumaian eta Pasaian ere izango da.

Iragarri zuen, halaber, filmak, festibalean girotuta egonik, omenaldia egingo diela zinemari eta «film eta zuzendari handiei». Baina kezka ere agertu zuen zinema jaialdiek hartu duten norabidearekin, hainbatetan «izar distiratsuekin eta alde komertzialarekin» zerikusi gehiago dutelakoan, eta ez hastapenetan zirenarekin, «benetako zinemari eginiko omenaldi izatearekin».

Sexu abusuen salaketak

Agerraldian, hasieratik egon zen presente Allenen aurka Dylan Farrow alaba adoptatuak egindako sexu-abusu salaketen eta Me Too mugimenduaren auzia. Galderei erantzun bai, baina zuzendariak ez zion gaiari zuzenean heldu. Azkenaldian AEBetan izaten ari den «boikota» dela-eta erretiroan ez ote duen pentsatu galdetzean, ezezkoarekin erantzun zuen. «Inoiz ez dut erretiroan pentsatzen. Nire filosofia beti izan da ez diola axola zer gertatzen den. Beti nire lanean zentratu izan naiz, horretan jartzen ditut indar guztiak, asteko zazpi egunetan. Ez dut mugimendu politiko edo sozialetan pentsatzen, ez nago mentalki prestatua gatazka horien ikuspegi sakon bat izateko. Ez naiz erretiratuko; ziurrenik, film bat muntatzen hilko naiz, edo filmaketa batean».

Salaketen harira, Donostiako Udaleko EH Bilduren taldeak uko egin zion udaletxean antolatutako harreran izateari; Goia alkateak, berriz, «errugabetasun presuntzioa errespetatzen» duela esan zuen. Allenek oraindik ezin izan du AEBetan estreinatu bere aurreko lana, A Rainy Day in New York —aldiz, Europako aretoetan, izango dela iragarri zuten—, eta hainbat aktorek damua agertu dute harekin lan egin izanaz. Horiei buruz galdetuta, Allenek esan zuen ez duela dezepziorik sentitu. «Lan egin dudan aktoreen emaitza naiz; nire lanen arrakastaren arrazoietako bat dira, eta zorionekoa sentitzen naiz, jende oso onarekin lan egin baitut». Proiektuan parte hartuko duten aktoreak, aldiz, oso gustura agertu ziren. Jenio hitzaz definitu zuen Anayak, eta Lopezek adierazi zuen zalantza gutxi izan zituela baiezkoa emateko. Shawnek gogora ekarri zuen Allenen alboan hasi zuela bere bidea, eta Gershonek film berriaren gidoi «ederra» nabarmendu zuen.

Lan berriaren filmaketak gaurtik abuztuaren 20ra irautea espero dute, eta filma hamar hilabete barru bukatua izatea.]]>
<![CDATA[Woody Allen: "Ez dio axola gertatzen denak. Beti zentratzen naiz nire lanean"]]> https://www.berria.eus/albisteak/168663/woody_allen_ez_dio_axola_gertatzen_denak_beti_zentratzen_naiz_nire_lanean.htm Tue, 09 Jul 2019 07:45:14 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/albisteak/168663/woody_allen_ez_dio_axola_gertatzen_denak_beti_zentratzen_naiz_nire_lanean.htm <![CDATA[Marka uzten duten istorioak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/029/001/2019-06-25/marka_uzten_duten_istorioak.htm Tue, 25 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1872/029/001/2019-06-25/marka_uzten_duten_istorioak.htm Auschwitzeko tatuatzailea nobelak. Miel Anjel Elustondok euskaratu du liburua, eta Alberdania argitaletxeak plazaratu berri du.

Lale eta Gita dira liburuko protagonistak; Auschwitzetik bizirik irtetea lortu zuten. «Lalek tatuatu behar izan zituenen artean agertu zen Gita. Orduantxe ezagutu zuen Lalek Gita, orduantxe maitemindu omen zen harekin, eta orduantxe erabaki zuen infernu hartatik bizirik atera behar zutela biek», azaldu du Elustondok. Jorge Gimenez Bech editorearen esanetan, «handik bizirik atera eta gero, bizitza osoa eman zuten elkarrekin, lur hartatik urrun, Australian». Han ezagutu zuen Lale Heather Morrisek —Zeelanda Berrian jaioa da, baina Melbourneko (Australia) ospitale publiko batean egiten du lan—. 2003an, lagun batek «kontatzeko istorio hunkigarri bat izan zezakeen» agure hura aurkeztu zion, eta haren ahotik entzun zituen Morrisek bikotearen bizipenak. Horiekin eleberri bat idaztea erabaki zuen, baita arrakastaz idatzi ere, lehen liburua duena jada 44 herrialdetan argitaratu baitiote, eta bi milioitik gora irakurle izan baititu.

Liburua euskaratzeko enkargua jaso aurretik, Elustondo sarraski esparru izandako tokia bisitatzen izan zen, duela lau urte. 42 kilometro koadro ditu, eta bi eremutan banatua dago —Auschwitz I eta Auschwitz II-Birkenau—; naziek 1940. eta 1945. urteen artean Polonian altxatu zuten handienetako bat izan zen. «Han, jakin dakigunez, menpean hartuta zeuzkaten herrietako milioika pertsona hil zituzten; 4 milioi judu zirela esaten da, baina badakigu gas ganbera eta errauts labe haietan ijitoak, intelektualak eta era guztietako presoak zeudela. Diotenez, historian izandako suntsipen izugarrienetako bat izan zen». Eta aitortu du hango irudiak ikustean oraindik ere «eztarrian korapiloa» egiten zaiola. «Auschwitz eta Birkenaura bisita egin duenak seinalea markatua darama. Gizakiak gizakiaren kontra erabili ahal duen ankerkeriaren aztarna mutu baina ez isil dira Auschwitz eta Birkenau. Niri beti etortzen zaizkit tren geltokia, trenbidea, errailak, sarrera nagusiko langa gaineko inskripzioa —Lanak libre egiten du—, adreilu gorrizko eraikinak, egurrezkoak, gas ganbera, errauts labeak... esparru oso-osoa. Eta, leku guztietan, txarrantxa». Leku hura ezagutu izanak, hunkitu ez ezik, lagundu ere egin zion liburua itzultzeko garaian.

Izan ere, nahiz eta film, dokumental, argazki edo irakurgaien bidez jende gehienak izan duen Auschwitzen berri, «gauza bat da hortik edatea eta beste bat han ibiltzea», Elustondoren ustez. «Han izatea besterik da; han izan ondoko minak, oinazeak, betiko irauten du. Eta han izan denak aiseago eta jakin-min handiagoz jotzen du hari buruzko lanetara, arreta handiagoz leitzen ditu Auschwitz eta Auschwitz izan gabe ere kontzentrazio esparruetako istorioak». Berari hala gertatu zitzaiola azaldu du. «Eta Auschwitz dioenak Auschwitz dio, baina dio Birkenau, dio Buchenwald, dio Mathausen, dio Treblinka, dio Majdanek, edo dio hemen bertan dugun Gurs, edo dio Gasteiztik bertara dugun Miranda Ebro, edo dio Espainian izan ziren 300 sarraski lekuak».

Liburuko istorioak «hasieratik harrapatu» zuen itzultzailea, are gehiago benetan gertatua zelako. Haren ustez, «dramatismo handiko nobela da, erritmo handiz kontatua». Laleren tatuatzaile lanek esparruan batera eta bestera joan-etorrian ibiltzera daramate, «eta horrek esparrua kontatzeko bidea» ematen dio Morrisi. «Rudolf Hesse aipatuko da, eta Mengele sendagilea, esperimentuak, sarraskiak, labeetako giza errautsa, usainak, esparruko agintarien eta soldadu alemaniarren jokabidea, preso hartutako kideen zortea...». Gitaren lagunek presentzia handia dute liburuan, eta horrek nobelan «beste leiho bat» irekitzen du, Elustondoren ustez.

Itzulpenari ekitean, eleberriak izan duen arrakastak kezka ere eragin zion. «Testua arrakasta horretara eraman duten ezaugarriei eutsi beharra zegoen: hizkera zuzena, baina aberatsa aldi berean; bizkorra, baina ez matizik gabekoa; zorrotza, baina goxoa ere bai tarteka...». Idazkera «eraginkorra» hitzarekin definitu du, eta horren bila aritu zen itzulpena egitean. Langintza horretan Xabier Olarrak eta Mitxel Muruak emandako laguntza eskertu du.

Holokaustoa literaturan

«XX. mendeko bigarren erdian eta XXI.aren lehen bosten honetan, uzta oparoa eman du Holokaustoak mendebaldeko literaturan, eta euskarazkoan ere bilatu du bere tokia», adierazi du Alberdaniako editoreak. Horren lekuko, gai horri lotuta argitaletxeak urteotan plazaratu dituen hainbat lan jarri ditu; tartean, Primo Leviren Hau gizon bat bada, Irene Nemirovskiren Suite frantsesa, eta John Boyneren Pijama marradunaz jantzitako mutikoa.

Gimenezek uste du Morrisen nobela «oso berezia» dela, hainbat arrazoi direla eta. Batetik, benetan gertatu zen istorio bat kontatzen duelako. Bestetik, «sekulako bizitasuna» duelako. «Lekukotza gisa indartsua, gihartsua da, baina literaturaren ikuspegitik ere oso ekarpen sendoa da». Balio horiei Morrisen idazkera gehitu die. «Oso idazkera eraginkorra duela esan genezake, baina elegantea ere bai aldi berean; fina eta neurrikoa. Kontatzen duenaren neurrikoa». Berau euskaratzeko «segurtasun osoko itzultzaile bat» behar zutela azaldu du, eta oso eskertuta agertu da Elustondok egindako lanagatik.]]>
<![CDATA[Nor izateko jardunean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/030/001/2019-06-21/nor_izateko_jardunean.htm Fri, 21 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1923/030/001/2019-06-21/nor_izateko_jardunean.htm Vivian Maier. Argazkilari errebelatua erakusketan.

Bizitza gogorra izan zuen Maierrek. Etorkinen alaba zen, eta 5 urte zituela alde egin zuen aitak; ama eta biak Jeanne Bertrand lagun eta argazkilariarenera joan ziren bizitzera. Oso goiz piztu zitzaion argazkiarekiko zaletasuna. Amaren Brownie Kodak kamera batekin hasi zen, eta 1952an erosi zuen bere lehen Rolleiflexa. Umezain lanean aritu zen urte luzez, lehenik New Yorken eta ondoren Chicagon, non Gensburg familiaren haurrak zaindu zituen hamazazpi urtez -haien etxean errebelatzen zituen argazkiak, hartarako bere bainugelan atondu zuen laborategian-. Haurrak ez ezik, kamera ere hartuta ateratzen zen kalera, bazterreko auzoetara ohikoan. Kaleko eszenak, auzotarrak eta umeak erretratatu zituen batez ere. Baina bere argazkigintzan bada maiz errepikatzen den beste gai bat: autoerretratua. «Bere artxiboaren zutabe nagusia dira, behin eta berriz agertzen dira», azaldu du Anne Morinek, erakusketaren komisarioak.

1965ean kolorearekin hasi zen lanean, Leica kamera batekin. Eta Super 8an filmazioak ere egiten hasi zen. Eta horrela, urtez urte, artxibo erraldoi bat osatuz joan zen, 120.000 argazki biltzeraino. Batzuk baino ez zituen errebelatzen, besteak beste, baliabiderik ez zuelako. 90eko urteetatik aurrera, apenas lanik ez, eta kalean bizi izan zen denbora batez, harik eta Gensburg familiak pisu bat alokatu zion arte. 2009an hil zen, pobrezian eta bakarrik.

Bi urte lehenago atera zen bere artxiboa lehen aldiz argitara. Alokairua ezin ordainduta, enkantera atera zituzten Maierrek biltegi batean zituen gauzak, eta John Maloof zinemagileak negatiboz beteriko kaxa bat erosi zuen, Chicagori buruz lantzen ari zen liburu bat ilustratzeko. Ez zien behar bezalako arreta jarri, eta hainbat argazki saldu zituen. Allan Sekula kritikari eta historialariak ohartarazi zion haien balioaz, eta, bilduma ikertzen hastean jakin zuen Maier hilda zegoela. Kaxa gehiago berreskuratzea lortu, eta argazkiak errebelatzeari ekin zion. Maierren obra ezagutarazi ahala, nazioarteko sona hartuz joan zen. Eta gaur egun kritika bat dator haren kalitatea nabarmentzen.

Morinen iritziz, argazkilaritzaren historian «bakana» da Maier. Batetik, bere bildumaren oparotasunagatik. Bestetik, bere istorio pertsonalagatik: «Figura misteriotsua da; bakar-bakarrik zegoen, ez zuen lagunik, ez maitalerik, ez sustrairik». Eta azkenik, bere obraren aurkikuntzagatik. «Horri esker, beti ukatu izan zitzaion identitatea lortu du Maierrek». Komisarioa ziur da edozein ikuslek bere burua aurkituko duela haren obran. «Argazkigintzaren historian bere lekua du, ezbairik gabe».

Sei ataletan banatu dituzte erakusketan ikusgai jarritako argazkiak. Guztiak 1951. eta 1985. urteen artean ateratakoak dira, nahiz eta hainbaten kasuan data eta lekua ezezagunak diren.

AUTOERRETRATUAK

Maierren ahots grabazio bat entzun zuen behin Morinek. «Ez da hitzez hitz hala, baina halako zerbait zioen: 'Munduan nire lekua aurkitzeko ateratzen dizkiot argazkiak neure buruari'. Kontuan izan behar da Maierrek ez zuela, nolabait, identitate bat izateko aukerarik: umezaina zen, emakumea, klase apalekoa eta immigrantea, ez zuen pertsona izaterik garai hartako gizarte estatubatuarrarentzat. Eta uste dut autoerretratuak egiten tematu zela 'ni hemen nago orain' berresteko».

Aretora sartzean, bisitariak parez pare topatuko du Maier, horma irudi handi batean. Kamera eskuetan ageri da, kalean, ispiluren batean islatuta, zuri-beltzeko irudian. Aldamenean dauden beste hainbat argazkitan ere bera ageri da, erakusleiho, ispilu edo ogi txigorgailu batean islatuta, edo haren itzala bestela. Nor izate horren bilaketa ariketak dira guztiak, komisarioaren hitzetan.

ERRETRATUAK

Erretratugintzan bereziki trebea zen Maier. Bazterreko auzoetako bizilagunak dira haren argazkietako protagonistak. «Bera bezalako pertsonak erretratatzen zituen, hau da, periferiakoak, identitaterik ez dutenak. Gogoko dut pentsatzea pertsona horiek erretratatzean identitate hori ematen diela une batez, bestela izateko eskubiderik izango ez luketena». Morinen ustez, erretratuetan «zerbait berezia» gertatzen da argazkilariaren eta erretratatuaren artean. «Pertsona horiengana asko gerturatu behar zuen, Rolleiflexarekin aritzen baitzen, 35 milimetroko objektiboarekin. Begirada truke bat dago, interakzio bat, eta nabaritzen da irudietan».

Askotariko herritarrak erakusten ditu Maierrek. Badira goi klaseko zenbait andrazkoren irudiak ere, eta begiradan gogaitu ikutua nabari zaien bakarrak dira. Morinen ustez, Maierren ironiaren lekuko dira erretratu horiek; haien aurrean errebelatzeko era bat.

KALEKO ESZENAK

Morinen ustez, kalean ibiltzeko aukera ematen ziolako aukeratu zuen Maierrek umezain lana. Kalean topatzen zituen eszenak hartzen zituen bere kamerarekin, eta auzo apaletako herritarrak ageri dira askotan. «Bazterreko auzoak interesatzen zaizkio, kale horietan dagoelako bizitza; egunerokoaren antzokia dira, eta horietan aurkitzen du behar duena».

Hala, haren bilduma 50, 60, 70 eta 80ko urteetako New Yorkeko eta Chicagoko bizitza urbanoaren erakusgarri da. Anekdotetan jartzen du arreta argazkilariak; usoei jaten ematen ari den gaztearengan, auto batean lo dagoen gizonarengan, zain dagoen emakumearengan, kaleari begira eserita dagoen gizonarengan... eguneroko bizitzako xehetasunetan.

HAURTZAROA

Umeekin denbora asko igarotzen zuen Maierrek, eta haien mundua ere ageri da bere irudietan. «Beti pentsatu izan dut munduari haur baten begietatik so egiten ziola», egin du gogoeta komisarioak. Haren ustez, haurren munduaren ezaugarrietako bat da denbora ez dela existitzen, orainaldi etengabe bat dela, eta hori sumatu egiten dela Maierren argazkietan. Baita egunerokoan ezohikoa dena detektatzeko haren trebetasuna ere. «Haurrengan berezkoa da hori, elementu gutxirekin gauza asko irudikatzeko gai dira, eta Maierrek ere bazuen gaitasun hori. Egunerokoan oharkabean pasatzen diren uneak erretratatzen eman zuen bizitza osoa».

Aretoaren goiko solairuan bildu dituzte umeak eta beren mundua erakusten dituzten argazki gehienak. Bakarka, taldean jolasean, heldu baten eskuari helduta, hondartzan olatu artean saltoka nahiz kamerari zuzenean begiratzen ageri dira. Gune berean, bitrina batean babestuta, sei kontaktu orri jarri dituzte ikusgai; irudi txikien multzo horiek eszena modukoak osatzen dituzte, eta Maierren lan egiteko modua erakusten dute.

FORMALISMOA

Maierrek «harreman bitala» izan zuen argazkilaritzarekin. Obsesio baten moduan bizi zuen kasik ingurua eta bere burua erretratatzea, komisarioak azaldu duenez. «Bere identitatearen bilaketa horrek erakusten du harreman hori bitala zela beretzat. Ez dio ardura bere argazkiak ikusteak; argazkiak ateratzeak axola dio». Inoiz ez zuen izan argazkilaritzaz bizitzeko asmorik, baina ezinbestekoa zuen bizitzeko.

Horren erakusle izan daitezke aretoaren goiko aldean, formalismoaren ideiaren pean multzokatuta bildu dituzten irudiak. Bere azken urteetan jo zuen horrelako konposizioak egitera. «Erritmoa, bolumena, musikaltasun bat erakusten dute irudiek, eta besteak, bestearen figurak desagertzera jotzen du». Irudi horietan ikuspegi formalak du garrantzi osoa.

KOLOREA

Erakusketan 1960ko urteetatik aurrera koloretan ateratako hainbat argazki ere bildu dituzte. Formalismoaren ataletik gertu jarri dituzte irudiok, formari dagokionez antzekotasunak badituztela uste baitu komisarioak. «Kolorearen erabilerari dagokionez, zirraragarria da nola baliatzen dituen kolorearen lengoaiaren bereizgarri guztiak; horietan, ez dago kolorea eskatzen ez duen argazki bakar bat ere».

FILMAK SUPER 8AN

Goiko aretoan, gela txiki batean, argazkilariak Super 8an filmatutako hainbat film labur jarri dituzte ikusgai. Kolorea erabiltzearekin batera hasi zen Maier zinemagintzarekin interesatzen, eta 300 bat film labur daude bere bilduman. Grabazio horiek, baina, ez dute ohiko narraziorik, ez kamera mugimendurik. «Badirudi zerbaiten bila ari dela, argazki baten bila, baina itzulinguruka bezala dabil. Eta filmatzen duena ez da eszena bera, bere begien mugimendua baizik. Behin bilatzen ari zen irudia aurkitzen zuenean, filmatzeari utzi, eta argazkia ateratzen zuen». Izaera autonomoa du, hortaz, pieza bakoitzak.

Erakusketa urriaren 20ra arte egongo da zabalik. Bitarte horretan, hainbat jarduera osagarri antolatu dituzte, tartean, bisita gidatuak, tailerrak eta hitzaldiak. Halaber, John Maloofen eta Charlie Siskelen Finding Vivian Maier filmaren proiekzioa hartuko du Tabakalerak hilaren 26an.]]>
<![CDATA[Hitzen langile, hitzen zaindari]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/023/001/2019-06-20/hitzen_langile_hitzen_zaindari.htm Thu, 20 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1877/023/001/2019-06-20/hitzen_langile_hitzen_zaindari.htm
Nobelak, narrazioak, haur literaturako lanak, saiakerak, itzulpenak... Hamaika lan ondu ditu Lertxundik bere ibilbide literario luzean, eta milaka zutabe idatzi ditu urteotan BERRIAn. Astiz, berriz, kazetaria da lanbidez, eta, bi poema liburu ez ezik, kronika liburu bat eta saiakera bat ditu argitaratuta. Biak dira marraren alde batean zein bestean aritutakoak, eta talaia horretatik heldu zioten solasaldiaren izenburuko gaia aztertzeari: Literatura eta kazetaritza: muga-mugako auziak.

Charles Baudelaireren Le Spleen de Paris liburuko Le gâteau poema adibidetzat hartuta hasi zuen mintzaldia Astizek. Prosan idatzitako poema horretan, egileak kontatzen du pasieran zebilela Paris inguruan, mutiko txiro eta gosetu bati ogi puska bat eman ziola eta hark pastela hitza xuxurlatu zuela jasotzean. Astizek kazetaritzatik hurbil ikusten du kronika sozial hori, baina pastela hitzean jarri zuen literaturaren eta kazetaritzaren arteko bidegurutzea. «Baudelaire ez da oso fidatzekoa, idazlea delako besteak beste, eta halakoetan ezin zara guztiz fidatu idazle batez. Izan daiteke benetan mutiko horrek esan izana pastela xuxurlaka, baina ezin dugu ziur jakin ez ote den konbentzio literario bat, esajerazio bat».

Muga zehatz kokatu zuen adibidearekin: «Idazleari nahikoa zaio egiantzekotasuna -eta ez da gutxi-, baina kazetariari egiazkotasuna eskatu behar zaio -ez dena beti aski-; hor dago bidegurutzea. Idazle batek kontatzen duenak egiaren antza izatea balore bat da, baina kazetariak ezin du kontatu egiaren antza duen zerbait; kontatu behar du mutikoak xuxurlaka pastela esan duela baldin eta xuxurlaka pastela esan badu».

Antzeko adibide gehiago ere jarri zituen egiazkotasunaren eta egiantzekotasunaren aldeak azaltzeko. «Baina hori kenduta», gaineratu zuen, «uste dut, orokorrean, kazetaritzan estilistikoki edozer dela posible». Edozein testuk irakurleari hitzarmen bat proposatzen diola esan zuen. «Horregatik da lehen paragrafoa hain garrantzitsua, hor ezartzen delako testua irakurtzeko gida». Informazio hutsa emateaz haragoko generoetan, kazetariak eskura ditu askotariko itun horiek guztiak, eta hitzarmen hori irakurleari argi utziz gero, «edozer» egin dezake, Astizen irudiko.

Leihoak, kaleidoskopio

«Errealitate konpartigarriez» ere aritu zen. Haren ustez, garrantzitsua da konpartigarria den errealitatea zehatz kontatzea, irakurleak hara jo baitezake. «Kazetariak bertan ikusten duena topatuko du irakurleak, errealitate bera konpartitzen ari dira. Literaturan, idazleak eraikitzen dio kalea irakurleari; hitzarmen batekin, baina idazleak erabakitzen du unibertso hori nolakoa den. Idazleak agintzen du, eta irakurleak gaitasun hori aitortzen dio».

Mundu konpartitu horiek, baina, murrizten ari diren susmoa du Astizek. Egunkarien azalak errealitateari begiratzeko leihoak zirela lehen, baina egun, informazioa kontsumitzeko ohiturak aldatzean, «mila puskatan lehertu» direla uste du. Orain, leihoa hor dagoen arren, uste du nork bere hango eta hemengo erreferentziekin «kaleidoskopio bat» eraikitzen duela. Eta ohartarazi zuen piezak «merkatu logikak» hautatzen dituela. Bestela esanda: «XX. mendean, kafe tertulia esparru bat zen; XX. mendean, kafe eramangarria da sinboloa».

Hala, egoeraren diagnostikoa egitean, esan zuen zeharka iristen garela informaziora, sare sozialen bidez; espektakularitatea bihurtzen ari dela informazio jarioa erabakitzeko neurri; eta neurri horretatik kanpo geratzen direla errealitate asko, beren izateagatik. Hortaz, haren ustez, informazioaren kontsumo bide berrietara egokitu beharra dago. «Baina, era berean, sortu beharko dugu moduren bat gure errealitateak bistaratzen ez dituen merkatutekniaren barruan bizitzeko».

Hizkuntza erdigunean

Lertxundiri interesgarri zaizkio hainbat alorretan -baita sorkuntzan ere- «kontraesanaren labarrean dabiltzan gai horiek», eta kazetaritzak badituen zenbait zerrendatu zituen: kazetaritza eta literatura, errealitatea eta fikzioa, pragmatika eta etika, papera eta teknologia berriak, informazioa eta entretenimendua, egia eta gezurra... Lanbidearen definizio bat ere eman zuen: «Zerbait baldin bada kazetari bat, da hizkuntzaren langile bat, zerbaitetan espezializatu dena, baina lanabesa hizkuntza duena. Alde askotatik begiratuta, baina batez ere profesionaltasunetik, hizkuntza zaintzea du, nire ustez, lehentasuna, eta gure hizkuntzaren egoeran areago oraindik». Kazetaritza zurrunenean ere «hizkuntza bizia» erabiltzearen alde egin zuen.

Lertxundiren hitzetan, «munduan eta gizartean gertatzen denaren muina jakitea» da kazetaritzaren funtsa. Gizakiak berezkoa duela jakin-mina, eta esan zuen inguruan zer gertatzen den jakin behar duela seguru sentitzeko. «Eta ez naiz segurtasun fisikoaz ari». Egun, baina, ideologiak desagertu direla edo indarra galdu dutela uste du. «Eta zer gertatzen da? Bakarrik gaudela munduan, alegia, gure erantzukizuna guztiz pertsonala dela gertatzen denaren aurrean». Esan zuen, baina, jakin-mina ez dela desagertu, eta besteak beste horregatik da kazetaritza oraindik premiazko, «munduan ahalik erosoen» bizi ahal izateko.

Bakoitzaren buruan oroitzapen eta pentsamenduz beteriko «almazen izugarri bat» dagoela adierazi zuen, eta horiek azaltzeko hizkuntza ezinbestekoa dela. «Hemen barruan [burua seinalatuz] daukagun bakarra hizkuntza da, eta gure mundu osoa konformatzen du». Eta, hizkuntzari lotuta, Euskal Herriaren mapa fisikoa eta espirituala alderatu zituen, iritzita bigarrena, hizkuntzarena, askoz ere zabalagoa dela. «Hizkuntza ez da territorio bat; bertan ezin da egin autopistarik, ezin da ireki bankurik. Balio materialik ez izateko, nahiko aberri aberatsa da. Kazetariak hizkuntza jakin batetik ikusten du mundua, hizkuntza du talaia. Eta kazetaritza posible da enpresarik, erredakziorik, errotatibarik, paperik gabe; hizkuntzarik gabe, ez».

]]>
<![CDATA[Lau urte eta erdiko kartzela zigorra ezarri diote Mariano Kamiori 'Balentziaga auzian']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/023/001/2019-06-15/lau_urte_eta_erdiko_kartzela_zigorra_ezarri_diote_mariano_kamiori_balentziaga_auzian.htm Sat, 15 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1877/023/001/2019-06-15/lau_urte_eta_erdiko_kartzela_zigorra_ezarri_diote_mariano_kamiori_balentziaga_auzian.htm Balentziaga auziak badu epaia. Fiskaltzak 2007an hasi zuen ikerketa Getariako (Gipuzkoa) Balentziaga museoan izandako irregulartasunengatik, eta, hamabi urte geroago, Mariano Kamiori lau urte eta erdiko espetxe zigorra ezarri dio Gipuzkoako Lurralde Auzitegiak. Getariako alkate (EAJ), Balentziaga Fundazioko lehendakariorde eta Berroeta Aldamar elkarte publikoko kudeatzaile izan zen Kamio, eta epaileak erruduntzat jo du kudeaketa desleiala egiteaz eta merkataritza agiriak faltsutzeaz. Absolbitu egin du, ordea, diru publikoa bidegabe erabiltzeaz. Kartzela zigorra ez ezik, isun ekonomikoa ere ezarri dio: Berroeta Aldamar elkarteari 426.093 euro eta Balentziaga Fundazioari beste 43.687 euro ordaindu beharko dizkie. Rolando Paciel arkitektoa, aldiz, absolbitu egin dute; Julian Argilagos arkitektoa ere akusatuen artean zegoen, baina ez zen epaiketara joan.

Iragan apirilean egin zuten Balentziaga auziko epaiketa. Fiskaltzak eta akusazio partikularrak zortzi urteko espetxe-zigor eskaera eta 2.234.448 euroko kalte-ordaina galdegin zituzten orduan Kamiorentzat. Argilagosen kontra —museoaren proiektua diseinatu zuen arkitektoa— lau urteko kartzela zigorra eta 2.077.189 euroko kalte-ordaina eskatu zituzten, kudeaketa desleiala eta arlo profesionalean bidegabe sartzea leporatuta —Habanan lortu zuen titulua homologatu gabe lan egiteagatik—. Argilagos 2005ean Miamira (AEB) bizitzera joan zenean, Paciel kontratatu zuten proiektua gauzatzeko; hari ere arlo profesionalean bidegabe sartzea leporatu zioten akusazioek, Habanan lortutako titulua homologatu gabe lan egiteagatik, eta 3.600 euroko isuna ordaintzeko eskatu. Epaileak, baina, absolbitu egin du orain. Kamiori, berriz, bi urte eta erdiko zigorra ezarri dio kudeaketa desleialagatik, eta beste bi urtekoa agiriak faltsutzeagatik —biak modu jarraituan egiteagatik—. Auzia bidegabe luzatu dela eta, aringarria aplikatu diote.

1999an sortu zuten Balentziaga Fundazioa, Cristobal Balentziaga jostunaren jaioterrian museo bat eraikitzeko helburuarekin; sei milioi euroko inbertsio aurreikuspena zuen —30 milioi izan ziren azkenean—. Kamiok urte hartan bertan kontratatu zuen Argilagos. 2005ean, Berroeta Aldamar elkartea sortu zuten, fundazioari emandako diru publikoa kontrolatzeko. Eusko Jaurlaritza, Gipuzkoako Foru Aldundia eta Getariako Udala sartu ziren elkartean, eta Kamio izendatu zuten kudeatzaile. Berroeta Aldamarrek bere gain hartu zituen fundazioak ordura arte hitzartutako kontratu eta esleipenak, baita obren kudeaketa ere. Aralar alderdiko Getariako zinegotziek irregulartasunak salatu zituzten 2003rako, baina auzia ez zen 2007ra arte lehertu. Orduan hasitako auzibidearen ondorio da atzo plazaratutako epaia.

Idatziak jasotzen duenez, Kamiok «ahalmen handia» zuen bai Balentziaga Fundazioaren bai Berroeta Aldamar elkartearen diru funtsak kudeatzeko, «baina, gertaerak ikusita, frogatuta geratu da kudeaketa txar batetik harago joan zela». Halaber, frogatutzat jo du Kamio bi erakundeei «ezkutuan» aritu zitzaiela, «iruzurrezko» moduan, «hirugarrenei mesede eginez», eta horrek bi erakundeei «galera handia edo kalte ekonomikoa» ekarri ziela.

Kamioren jardunbideak aztertuta, epaiak dio, batetik, zerbitzu berberak emateko kontratazio bikoitzak egin zituela —lan berbera egiteko bi enpresa ezberdin kontratatu zituela, esaterako, museoaren barne diseinuaren proiektua egiteko—. Bestetik, epaiaren arabera, hainbat enpresa eta profesional kontratatu zituen, baita ordaindu ere, egin ez ziren lan eta zerbitzu batzuetarako; Argilagosen Hemen Art enpresa aipatzen du horien artean, zeina barne diseinua egiteko kontratatu zuen, besteak beste. Frogatutzat jotzen da hainbat faktura eta kontratu manipulatu zituela. Halaber, gastu pertsonalak —autoa konpontzea eta hainbat bidaia tartean— fundazioaren kreditu txartelarekin pagatu zituela ere jasotzen da, arrazoitzeko justifikatu gabeko ordainketak egin zituela.

Kalte ekonomikoak

Bi elkarteei eragindako kalte ekonomikoa ere zehaztu du epaiak, zeina Kamiok bakarka ordaindu beharko duen, Argilagos auzi ihesean baitago. Diru kopuru horren barruan sartu dituzte Balentziagaren hainbat jantziren kalteei (31.111 euro) eta horiek Miamira (AEB) eramateari (9.819 euro) dagozkienak. 2006an, Argilagosek bere kabuz egin nahi zuen erakusketa baterako, Kamiok hara bidali zituen jantziok, museoko langileen iritziaren aurka eta fundazioaren oniritzirik gabe; kaltetuta itzuli ziren. Kasu horretan, funts publikoak bidegabe erabiltzeaz errugabe jo dute, ezin delako egiaztatu pieza horiek jabetza publikokoak zirenik, bildumaren parte bat dohaintza eta mailegu pribatuetakoa zelako.

Kamiok «astakeria» gisa definitu zuen epaia, Euskadi Irratiari atzo eginiko adierazpenetan. Iragarri zuen helegitea jarriko duela.]]>
<![CDATA[Kolonialismoa bi artistaren begiradetatik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/029/001/2019-06-13/kolonialismoa_bi_artistaren_begiradetatik.htm Thu, 13 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1872/029/001/2019-06-13/kolonialismoa_bi_artistaren_begiradetatik.htm
Ez da lehen aldia bi artistek beren lanak Tabakaleran erakusten dituztena. Orlowk zentroaren irekierako erakusketan parte hartu zuen, 2015ean, eta L'Intrus talde erakusketan Mannak, iaz. Baina aurrenekoz jarri dute orain nork bere banakako erakusketa. Ezaguna dute elkarren obra, eta, ibilbide ezberdinak egin badituzte ere, bat datoz hainbat auzi hizpidera ekartzean. Erakusketan, Orlowk Afrikari begiratu dio, eta botanikaren bidez aztertu ditu kolonialismoaren ondorio diren botere harremanak, bere gogoetak hainbat argazki eta ikus-entzunezko lanetan jasotzeko. Mannak, berriz, ikus-entzunezkoak eta eskulturak baliatu ditu Ekialde Hurbileko gaur-gaurko gaiak jorratzeko, tartean boterea, kolonialismoa eta kultur trukea.

Orlowk ikerketa prozesuen inguruan egin ohi du lan, eta bere Theatrum Botanicum egitasmoak Hegoafrikan 2014an egin zuen egonaldian aurrera eramandakoa du oinarri. Boterearen eta ezagutzaren arteko harremanak aztertzeko, abiapuntu berezia hautatu zuen: botanika. Lorategi botaniko batera egindako bisitan, atentzioa eman zion bertako landareen izenak ingelesez eta latinez ikusteak, Hegoafrikan 11 hizkuntza ofizial baitaude, baita ofizialak ez diren beste hainbat ere. «Jatorrien, ezagutzaren eta kolonialismoaren inguruan pentsarazi zidan». Kolonietara eginiko espedizio zientifikoetan, menpeko lurraldeetako landareei —europarrentzat aurkikuntzak ziren horiei— izen berriak jarri ohi zizkieten, eta aurrekoak ezabatu. What Plants Were Called Before They Had a Name (Nola esaten zitzaien landareei izen bat izan aurretik, 2017) lanean jaso du gogoeta hori. «Bi ezagutza molde aurrez aurre ageri dira lorategian. Apartheida amaitu eta 25 urtera, proiektu koloniala bizirik dago, eta harreman hori erakutsi nahi nuen».

Antzeko gogoeta bat egiten du Geraniums Are Never Red (Geranioak ez dira inoiz gorriak, 2016) lanean. Europa osoan oso zabalduta dago landare hori, eta askok bertakotzat dute, baina kolonien garaian ekarri zuten Afrikatik. «Gure egunerokoaren parte dira, baina ez dugu ezagutzen beren historia». Nelson Mandela preso izan zuten kartzelako patioaren argazkia ere ageri da aretoan, non presoek lorategi txiki bat jartzea lortu zuten. Lorategia tresna politikoa da kasu horretan, artistaren hitzetan; esaterako, han ezkutatu zuten Mandelaren biografiaren idatzia.

Aretoan aurrera eginda, ikus-entzunezko bi piezak aztertzen dute zer eragin izan zuen kolonialismoak Hegoafrikako medikuntza tradizionalean, zeinak landareak dituen oinarri. Jazarria izan zen hasieran, baina gerora farmazia industriak iturri gisa hartu du printzipio aktiboak identifikatu eta botika sintetikoak sortzeko. Ezagutza indigenen onuradunez eta egile eskubideen babesaz gogoeta eginarazten dute lanok. Soil Affinities (Lurren parekotasunak, 2018) instalazioak ixten du erakusketa. Argazki bat dago horman, zeinetan hainbat pertsona ageri diren haziz betetako kutxak garraiatzen, Afrikatik Europara bidaltzeko. Lurrean, berriz, beste hainbat kutxa jarri ditu artistak, barruan pantailak dituztenak. Irudien bidez, historia (post)kolonialaren eta landareen zirkulazioaren arteko harremanak aztertzen ditu, XIX. mendean Aubervilliersen (Frantzia) zeuden baratzeak eta Parisko lorategi botanikora Afrikatik eramandako landareak lotuz.

Haziak eta gorputz atalak

Ikus-entzunezko bi piezak eta horien inguruan jarritako eskultura multzoak osatzen dute Jumana Mannaren erakusketa. Eta, Orlowren kasuan bezala, lanetako batean haziak dira protagonista, Wild Relatives (Senide basak, 2018) ikus-entzunezkoan. Siriako gerraren ondorioz, bertako espezieen haziak gordetzen zituen biltegia Libanora lekualdatu zuten, babestu, eta gero Svalbardeko (Norvegia) Munduko Hazien Gangan gordetzeko. Beste ikus-entzunezko lan bat dago aurrerago: A Magical Substance Flows Into Me (Substantzia magiko bat nigana lerratzen da, 2016). Robert Lachmann etnomusikologo judu-alemaniarraren ahotsa entzuten da hasieran; 30eko urteetan Palestinara emigratu eta, Unibertsitate Hebrearrean ekialdeko musikaren artxibo bat eta sail bat ezartzeko asmoz, irratsaio bat sortu zuen Palestinako Irratigintza Zerbitzurako. Tokian tokiko komunitateetako musikariak gonbidatzen zituen saiora, beren herrietako doinuak jo zitzaten. Mannak, Lachmannen pausoen atzetik, Palestinaren historiako hainbat komunitate bisitatu zituen, gero bere obran erakusteko —jatorriz palestinarra da artista—. «Biztanleen aniztasuna agertu nahi izan dut», azaldu du artistak, iritzita sinplifikazioa nagusitzen dela gehienetan eremu horretako gatazkaz hitz egitean.

Pantailaren aurrean, espazioan barreiatuta, artistak hainbat eskultura jarri ditu, zuriak guztiak. Gorputz zatiak irudikatzen dituzte hainbatek, eta beste hainbatek El-Badi izeneko jauregiaren historia eta egungo egoera, «paisaia artifizial baten ideia» oinarri.

Ane Rodriguez eta Jone Uriarte izan dira komisarioak Mannaren erakusketan; Orlowrenean, berriz, Ane Agirre izan da.]]>
<![CDATA[Xeherezaderen ariketari tiraka]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/028/001/2019-06-05/xeherezaderen_ariketari_tiraka.htm Wed, 05 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1877/028/001/2019-06-05/xeherezaderen_ariketari_tiraka.htm Mila gau eta bat gehiago liburuan kontatzen dena. Emakume gazteak, bere bizitza salbatzeko, sultanari istorio bat kontatzen zion gauero, amaitu gabea, jakin-minak jota hurrengo egunera arte itxaron eta hil ez zezan. Kontakizun hori oso gogoan izan du Joxemari Iturraldek Jamaikako neska idazten eman dituen hiru urteotan. Horixe bera egiten baitu nobelako protagonistak: istorioak kateatuz bere bizitza kontatu. Eta horixe egin baitu idazleak ere: protagonistaren istorioak elkarri josiz eleberria osatu. «Liburu honetan, Dafne protagonistak —gaur egungo Xeherezade moduko bat, esango genuke— istorioak kontatzen ditu. Bere bizitza salbatzeko modu bat da, ez gainetik errege bat daukalako bizitza kenduko diona, baizik eta bere bizitzeko modua delako». Pamiela argitaletxearekin plazaratu berri du nobela, eta atzo aurkeztu zuen, Donostian, Harkaitz Cano idazle eta laguna aldamenean zuela.

«Idazleok istorioak kontatzen ditugu, eta liburu hau omenaldi bat izan da, istorioak kontatzearen aldeko erreibindikazio bat», azaldu zuen Iturraldek. Eta Xeherezadek zein Dafne protagonistak bezala, gehitu zuen bere asmoa ere «istorio mordo batekin irakurlea engantxatzea» izan dela. «Nire zigorra izango da irakurleak jarriko didana; istorio batetik bestera pasatuko naiz, eta halako batean ez bazaio gehiago gustatzen, liburua bertan behera utziko du, eta hori izango da, sortzaile bezala, nire hiltzeko modua».

Nobelan Dafne Zorregieta Rondaall izeneko emakumeak kontatzen ditu istorio horiek. «Liburua autobiografia bat izan liteke, Dafnek bere bizitza kontatzen baitu kanpotik ikusita, biografia bat izango litzateke, Dafnerena, berak kontatua, istorio askorekin». Askotarikoak dira istorio horiek: aspaldi gertatuak, gaur egun gertatzen direnak, benetan gertatuak, idazleak asmatuak, entzundakoak, Euskal Herrian gertatuak, atzerrian gertatuak... Eta generoen nahasketa bat baliatu du denak josteko. «Pixka bat denetarik dago, poliedrikoa da».

Jamaikan jaioa da protagonista, eta euskalduna jatorriz. Munduan barrena bizi ostean, Euskal Herrira itzuliko da kontakizunak aurrera egin ahala. «Hau da gure patua; zulo beltz batean bizi gara, eta, nahi eta nahi ez, beti bukatzen dugu gure liburu guztietan Euskal Herriari buruz hitz egiten». Patu bera du protagonistak, eta «arrazoi bategatik edo besteagatik», Euskal Herrira itzuliko da. Idazleak zehaztu zuen eleberria «ETAk hiltzeari utziko ziola abisatzen duen garai horretan» bukatzen dela, eta baduela nolabaiteko lotura bere aurreko hainbat lanekin: Izua hemen nobelan (1989, Erein), 1936ko gerra eta frankismoa ageri ziren, eta Kilkirra eta Roulottea-n (1997, Erein), Franco hil osteko urteak. «Nahiz eta nobela ezberdinak izan, protagonista eta pertsonaia diferenteak izan, lotura bat dago. Baina nobela hau ez da historikoa, ez filosofikoa, ez soziologikoa; nik nahi dut literatura bezala ikustea, ipuin mordo bat bata bestearen atzetik kontatuta, gaur egungo Xeherezade batek kontatuko lukeen bezala».

Genero «mutazio» ausarta

«Ertz asko» dituen eleberri horren bere intepretazioa egin zuen Canok. Haren hitzetan, nobelak protagonista bizi izan den lekuak zeharkatzen ditu, presarik gabe, «hiri bakoitzean, auzo zehatzetan egonaldi luzeak eginez». Eta geografikoki liburu «aberatsa eta poliedrikoa» den moduan, halakoa da protagonista ere. «Abaraska itxurako nobela da, erle-gelatxoz osatua, eta halakoxea da, antzemanezina eta konplexua, Dafneren buruko mekanismoa ere». The Beatlesen Eleanor Rigby kantuak, «munduko bakartiei egindako ereserkiak» definitzen du ongien, Canoren ustez. «Dafneren argi-itzalei ohore egiten die kantu horrek; letra ilun samarra, baina melodia alai batekin emana». Iturraldek pertsonaia «karismatikoa, nortasun handikoa» eraiki du, haren ustez, eta indartsuak dira bigarren mailako pertsonaiak ere, kanpoan urteak eman dituztenak eta Euskal Herriarekin «halako arroztasun sentimendu bat» dutenak.

Halaber, narrazioak duen «generoen mutazioa» oso berezia iruditu zaio Canori. «Bihurgunez betetako nobela bat da. Irakurlea zain dago hurrengo bira bortitz hori noiz gertatuko den. Alde horretatik, oso egitura ausarta eta arrisku handikoa iruditu zait».]]>
<![CDATA[Iraganari bainoago, geroari so]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/030/001/2019-06-04/iraganari_bainoago_geroari_so.htm Tue, 04 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1877/030/001/2019-06-04/iraganari_bainoago_geroari_so.htm
Hamar ziklotan banatu dituzte jaialdiko emanaldiak, eta, Donostian ez ezik, Gipuzkoako, Arabako, Nafarroako eta Lapurdiko 22 udalerritan ere izango dira kontzertuak; horien artean, bederatzi estreinaldi erabateko eta hiru opera izango dira. Alfayaren esanetan, «jaialdiaren kalitateak sabai altua izan ohi du beti», eta aurtengoa ere edizio «bikaina» izango dela ziurtatu zuen.

Donostiako hainbat agertokitan egingo dituzten doako hamar kontzerturekin ekingo diote jaialdiari. Inaugurazio egunean, halaber, Mahler Chamber Orchestra Kursaalean ariko da, Seong-Jin Cho pianista gaztearekin eta Jacob Hrusa zuzendariaren gidaritzapean. Emanaldiaren ostean, Deabru Beltzak taldearen Symfeuny ikuskizuna hartuko dute Kursaaleko terrazek. Hurrengo egunean berriro taularatuko da orkestra, Donostiako Orfeoiarekin eta Easo Eskolaniarekin.

Horien ondotik, eta Kursaaletik atera gabe, opera antzeztua iritsiko da. Abuztuaren 13an eta 15ean, Giacomo Pucciniren Madame Butterfly obra liriko ezaguna ikusteko aukera izango da, zeinean Ainhoa Artetak jarriko dion ahotsa pertsonaia nagusiari. Giuseppe Finzik gidatuko du EOS Euskadiko Orkestra Sinfonikoa bi emanaldietan. Egun batzuk geroago, abuztuaren 24an, berriro izango da EOS agertokian, besteak beste Bela Bartoken Bizarrurdinen gaztelua opera kontzertu bertsioan interpretatzeko. Eta beste opera bat ere sartu dute programazioan: abuztuaren 25ean, Tom Johnsonen Lau noten opera bertsio erdi antzeztuan emango dute, zeinak, konpositorearen eskariz, euskarazko itzulpena izango duen. Kursaalean ez, Tabakaleran izango da emanaldi hori; jaialdiak lehen aldiz egingo du jauzi eraikin horretara.

Ondorengo asteetan ere beste hainbat orkestra igoko dira Kursaaleko oholtza gainera, hala nola Orchestre de Paris (abuztuak 20 eta 21) eta Deusche Kammerphilarmonie Bremen (abuztuak 27). London Philarmonic Orchestrak bukatuko ditu kontzertu sinfonikoak, abuztuak 31n. Kursaalen, halaber, Victor Ullate Balletak Antigona ikuskizuna estreinatuko du, Lucia Lakarra protagonista duena, abuztuaren 17 eta 18an.

Viktoria Eugenia antzokian musika emanaldi bat eta dantza saio bat izango dira: Khatia Buniatishvili piano jotzailea igoko da oholtzara abuztuaren 5ean, eta Ballet Flamenco de Andalucia abuztuaren 26an.

Organo zikloak Gipuzkoan barrena eramango ditu beste hainbat kontzertu, eta Musika Aitzaki zikloak, berriz, baita Araba, Nafarroa eta Lapurdira ere. Horiek ez ezik, eta ohi bezala, antzinako musikaren zikloa, musika garaikidearena, interprete gazteena eta haurren hamabostaldia ere prest dituzte dagoeneko. Eta San Telmo museoak ere hainbat emanaldi hartuko ditu, baita jaialdiari buruzko erakusketa bat ere.

Alfayak zehaztu zuenez, jaialdiak 2,5 milioi euroko aurrekontua du aurten, iaz baino handiagoa -2,4koa izan zuen 2018an-, Donostiako Udalak ekarpen handiagoa egin duelako. Zuzendariak eskerrak eman zizkien jaialdia babesten duten erakunde publikoei eta pribatuei. Aurkezpenean izan ziren, besteak beste, Eneko Goia Donostiako jarduneko alkatea, Denis Itxaso Gipuzkoako jarduneko Kultura diputatua, Bingen Zupiria Eusko Jaurlaritzako Kultura sailburua eta beste hainbat erakundetako ordezkariak.

Sarrerak gaur 11:30etik aurrera jarriko dituzte salgai, jaialdiaren webgunean eta txarteldegietan.

Informazio gehiago nahi izanez gero, jo webgune honetara:www.quincenamusical.eus/eu/]]>
<![CDATA[Donostiako Musika Hamabostaldiak 80. aldiko egitaraua aurkeztu du]]> https://www.berria.eus/albisteak/167204/donostiako_musika_hamabostaldiak_80_aldiko_egitaraua_aurkeztu_du.htm Mon, 03 Jun 2019 14:02:40 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/albisteak/167204/donostiako_musika_hamabostaldiak_80_aldiko_egitaraua_aurkeztu_du.htm <![CDATA[Andaren artelanen basoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/036/001/2019-05-28/andaren_artelanen_basoan.htm Tue, 28 May 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/1877/036/001/2019-05-28/andaren_artelanen_basoan.htm Lantegi erakusketan, eta abuztuaren 25era arte izango dira ikusgai.

Artistaren eta Javier Balda komisarioaren artean aukeratu dituzte erakusketako obrak. Baldaren hitzetan, sortzailearen tailerra eraman nahi izan dute Donostiako aretora; horregatik izenburua. Maketaz, materialez eta erremintaz betetako espazio zabal bat du Andak sorterrian, eta bertan pentsatu eta egin izan ditu obra ia guztiak. Baina lantegi hitzarekin, halaber, hainbat basotan herritarren mesederako eta auzolanean egiten den ustiatze motari ere egin nahi izan diote erreferentzia. Gertuko basoetatik lortu izan du Andak bere piezetarako materiala, eta egur bakoitzaren ezaugarrietara egokituz sortu izan ditu lanak, zuhaitzetik beste forma batzuetara igaroz, bertikaltasunari eutsiz gehienetan. Halakoak dira erakusketako obra gehienak ere: zurez egindakoak —brontzez zein marmolez egindakoak ere badaude, besteak beste— eta altuera oinarri dutenak.

Bildutako piezak Andaren ibilbidearen erakusle dira, baina, komisarioaren hitzetan, ez da atzera begirako erakusketa bat, haren lanak «denboraz kanpo» daudelako. «Obren datak jakingo ez bagenitu, ez genuke jakingo piezak egungoak edota iraganekoak diren, etengabe haiek berregiten aritzen baita. Zuhaitza, elementu naturala, obra abstraktu bilakatzeko eta berriz naturalizatzeko transformazioaren ideia erakutsi nahi izan dugu». Baldak ongi ezagutzen ditu artista eta bere obra, eta, belaunaldi jakin batekoa bada ere, «outsider» gisa definitzen du: «Ez da talde edo mugimendu batekoa; bera bere gisara dabil bere lantegian». Hori guztia agertzeko, 1970eko urteetatik gaur arte sortutako lanak bildu dituzte; artistaren bildumakoak dira asko, baina bilduma partikularretatik nahiz hainbat erakunderen funtsetatik ere eraman dituzte aretora beste zenbait. Lanetako bi berariaz sortu ditu eskultoreak erakusketarako.

Areto nagusira sartu aurretik, eskuinaldeko gela txikiago batean, Andaren obraren oinarrizko gakoak erakusten dituzten hainbat pieza jarri dituzte. Iru zutabe Donostiarentzat (1985) lanak egiten du harrera sarreran —tamaina handian eta zementuz ondua ikus daiteke lan hori Ondarretako lorategietan—. Gela barruan, askotariko lanak jarri dituzte plataforma handi baten gainean, baita sabaitik eta hormetatik zintzilik ere. 1970eko urteetako eskulturen artean, kuboak eta kaxak oinarri hartuta sortutakoak dira aipagarrienak. Forma horiek abiapuntu hartuta, Andak askotariko bariazioak esploratzen ditu, eta forma berriak sortu; horren erakusle dira, besteren artean, Descomposición del Cubo (Kuboaren deskonposizioa, 1973), Oteizarekin elkarrizketa (1978), Nahi eta ezin (1979) eta Homenaje a Juan de Anchieta eskulturak (Joanes Antxietari omenaldia, 1979). Horien inguruan, geometriarekin jolastuz sortutako beste hainbat lan daude; adibidez, obeliskoak, garapen zirkularrak deitutakoak eta Pilotara eta Bitarte serieetakoak, baita forma geometrikoak organikoekin uztartzen dituztenak ere; Xixtezko goitsu (1990) eskultura, esaterako.

Artelanen artetik

Areto nagusiak hartzen ditu pieza gehien, baita handienak ere. Sartu eta berehala, horma batean zintzilikatutako bi lan daude ikusgai lehenik: Hodei arteko eguzkia eta Hodei arteko ilargia (1996-2011), platanondo egurrezko pieza lodi eta zabal banatan taillatuak. Gainerako hormetan ere badira pieza gehiago, baina, lurrean bermatuta, aretoko obra gehienak gorantz altxatzen dira, eta hainbatek garaiera nabarmena hartzen dute.

Goruntz (1984-1985) da horren adibide. Totem itxurako obra da, egurrezko pieza bertikal luze batek eta lurrean horizontalean zabaldutako haren txirbilek osatua. Baita Gianbologna (2006) izenekoa ere, haritzez ez ezik brontzez ere osatutako lana. Garaiera handikoa da, halaber, Miracielo segoviano (Zerura begira Segovian, 2005-2007); artistak zutabe mehe batzuen gainean jarri du hustutako platanondo enbor handia. Sartu ahal baduzu (2008-2012) haritz egurreko obra du alboan, zeinak burua sartzeko moduko zirrikitu bat duen tolestura zirkularrean. Bi obra horietatik hurbil daude, halaber, Ezustekoa (1996-1999), Babespe (1996-1999) eta Zeharki II (2000-2006) haritzezkoak. Eskultoreak enborren hustasunarekin eta kurbekin jolas egiten du horietan ere.

Obren artetik aurrera eginez, aurrez aurre, Atariaren besarkada (2004-2006) ageri da. Intxaurrondoz eginiko pieza handia da, bi plano kurbatu eta ateburu kurbatu bat dituena, ate bat osatuz. Sartagudako (Nafarroa) Memoriaren Parkean ere ikusgai dago lana, brontzez eta eskala handiagoan eraikia. Haren aldamenean, multzo bat osatuz, hiru lan jarri dituzte: Leihoa II (2006-2016), Medio punto excéntrico (Puntu-erdi eszentrikoa, 2009-2011) eta Polifemo I (1982-2012). Lehen bi lanetan, Andak plano zuzenekin eta kurbekin jolas egiten du, eta, bi formek bat egiten dutenean, leiho karratuak, arkuak eta argi-arrakalak sortzen dira. Polifemo I lanean, berriz, hutsune zirkular bat ageri da tolesturek bat egiten duten lekuan. Hormatik gertuago, Polifemo II obra (2004-2012) dago ikusgai, eta, harekin beste multzo bat osatuz, Bitarte serieko hiru pieza jarri dituzte, 2002. eta 2007. urteen artean egindakoak. Horietan, egurrezko pieza bakarra izan da artistaren abiapuntua, zeinari argia sartzen dion ebaki bertikal eten baten bidez.

Andaren sorkuntza berrienetariko batzuk ere jarri dituzte ikusgai aretoan. Acotar el vacio I da horietako bat (Hutsunea mugatzea I, 2016-2019); obra horretan, artista hastapenetako kaxa eta kuboetara itzultzen da. Formatu handiko obra da, haritzezko ohol lodiekin sortua, baina hala ere egitura arin baten itxura duena. Haren alboan, baina horma banatan jarrita, Acotar el vacio III -Abrazando la esquina (Izkina besarkatzen, 2019) eta Acotar el vacio II -Nik eta nire itzala (2019) jarri dituzte, ildo berekoak biak ere.

Etxe bat basoan

Aretoaren amaieran, beste espazio bereizi batean, hainbat eskultura ertain jarri dituzte ikusgai, plataforma handi baten gainean. Gehienetan, artistak jarraipena ematen dio enborraren hustuketaren ideiari, baina ariketa muturrera eramanez eta aldi berean sinpleagoa eginez. Hori lortzeko, Andak egur bigunagoak baliatu ditu —ezkia eta lizarra—, eta horrela zurezko xafla finekin eraiki ditu lanak. Beste egur mota batzuekin egindako eskulturak ere badira, kaoba eta haritza, adibidez, baita beste material batzuekin sortutako gutxi batzuk ere, hala nola eskaiola eta marmola. Ikusgai dauden piezen artean dira Ikusmira II (2002) eta Irurak bat (2018), besteak beste.

Beste espazio batean, areto nagusiaren goiko aldean, Andak altzari eskultoriko modura diseinatutako hainbat obra bildu dituzte. Espazioa etxe baten gisan pentsatuta dago, eta, hala, aulkiak —Aitaren aulkia eta Amaren aulkia, bizkarralde luzekoak, 1989-1991 artean eginak, esaterako—, mahaiak —Nabarzabal mahaia (1986-1991) eta Iranzuko mahaia (1994-2007)— eta beste hainbat altzari jarri dituzte ikusgai. Baita plater eta erretilu itxurako obrak ere. Etxearen hormetako batean, berriz, senide, lagun eta pertsonaia ezagunen erretratuak jarri dituzte; artistak brontzez, egurrez, buztinez eta eskaiolaz sortutako bustoak dira. Andaren amaren eta emaztearen aurpegiak ez ezik, Pablo Picasso, Miguel de Unamuno eta Lazkao Txikirenak ere ikus daitezke, besteak beste.

Erakusketak iraun artean, bisita gidatuak, tailerrak eta bestelako jarduerak izango dira aretoan.]]>
<![CDATA[Gizateriaren urratsen atzetik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2031/032/001/2019-05-23/gizateriaren_urratsen_atzetik.htm Thu, 23 May 2019 00:00:00 +0200 Ainhoa Sarasola https://www.berria.eus/paperekoa/2031/032/001/2019-05-23/gizateriaren_urratsen_atzetik.htm Sapiens. Gizadiaren historia labur bat lanean. 2011. urtean plazaratu zuen liburua hebreeraz, eta 2014an ingelesez. Ordutik, gutxienez beste 45 hizkuntzatara itzuli dute, eta euskaraz ere irakurtzeko aukera dago orain, Xabier Kintanak eta Andoni Sagarnak egindako itzulpen lanaren eskutik. Elkar argitaletxeak plazaratu berri du liburua.

Itzulpena argitara ematea «lorpen handia da bai euskararentzat bai zientziaren eta pentsamenduaren dibulgazioarentzat», Antxiñe Mendizabal editorearen ustez. «Asmo handiko» lantzat jo du liburua, hainbat zientziatako —biologia, antropologia, paleontologia, ekonomia...— jakintzak abiapuntu hartuta, eta dibulgazio asmo argi batekin, «historiaren eta mundu modernoaren galdera handiei» heltzen diena. Eta hori guztia ikuspuntu kritiko batetik egiten du egileak, editoreak nabarmendu duenez: «Orain arte gizakiaz genekiela uste genuen guztia zalantzan jartzen du». Estilo «arin eta ulergarrian» idatzita egoteak, gizadiaren bilakaeraren argumentuak berak, eta kontzeptu jasoak adibide ugarirekin azaltzeak nobela bat balitz bezala irakurtzeko modua ematen dutela gaineratu du Mendizabalek.

Liburuaren «izpiritu kritikoa» nabarmendu du Sagarnak. «Definizio bat ematekotan, esango nuke gure gizartean dagoen hutsune handi bati erantzuteko tresna egokia dela». Eta hutsune hori «pentsamendu kritikoaren hezkuntza» da, haren iritziz. «Liburuak gauza asko jartzen ditu zalantzan, aurreiritzi asko astintzen dizkigu, eta pentsarazten digu». Modu didaktikoan idatzita egoteak, gainera, gaztetxoentzat ere aproposa egiten duela uste du.

Kintanak, berriz, egileak gizarteaz duen ikuspegi «unibertsala» azpimarratu du. «Beretzat mundu guztia da gizartea, ez bere herrikoak bakarrik». Zibilizazio eta leku askotako adibideak agertzen direla azaldu du. «Eta ez gaude ohituta halakoetara. Zibilizazioa guretzat izan da europar zibilizazioa. Liburu honek, berriz, esaten digu beste herrietan ere historiak egon direla». Bateko eta besteko aurkikuntzak eta historiak liburura ekarriz, Hararik «mundutar gizartea» marratzen duela gaineratu du. «Alde horretatik, eskerrak ematekoa da ematen duen ikuspegi zabal eta unibertsala».

Halaber, egilea israeldarra dela eta Israelen erlijioak «pisu berezia» duela gogora ekarri du Kintanak, baina, hala ere, «gizakia ez zela bat bakarra izan» azaltzen duela liburuan, eta era askotako gizakiak erakusten dituela nabarmendu du. Horregatik, eskertzekoa da egilearen «adorea», itzultzailearen iritziz, «errealitatea ikusteko forma ezberdinak» eskaintzen dituelako.

Lau eskutara itzulia

Lan handia baina atsegina izan da lana euskaratzea, bi itzultzaile eta euskaltzainek baieztatu dutenez. Kintanari aspaldiko lagun batek, Alberto Albaizarrek, gomendatu zion liburua, eta euskaraz egotea interesgarria litzatekeela pentsatuta, Sagarnari aipatu zion ideia. Erdi bana euskaratu dute testua, ingeleseko itzulpenetik.

«Itzulpena beti da funanbulismo ariketa bat», adierazi du Sagarnak: «Oreka bat zaindu behar da; errespetatu behar duzu jatorrizkoaren estiloa, baina baita ere helburuko hizkuntzaren esamoldeak, gramatika eta abar». Lan hori bi itzultzaileren artean egiteak zailtasunik ekar badezake ere, ez dutela aparteko oztoporik izan azaldu du. «Horrek ere erakusten digu gaur egun euskarak daukan egoeran bi lagunen artean itzulpena egitea ez dela beste munduko arazoa. Garai batean, seguru asko, askoz ere arazo handiagoa izango zen». Lan horretan Ramon Olasagastiren partetik izan zuten laguntza ere eskertu du, «bere irakurketa eginez, testua gozatzeko eta arintzeko hainbat iradokizun» egin zizkielako.]]>