<![CDATA[Ainize Madariaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 11 Aug 2022 10:12:56 +0200 hourly 1 <![CDATA[Ainize Madariaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Biziaren martxari aldarri]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1956/030/001/2022-08-07/biziaren_martxari_aldarri.htm Sun, 07 Aug 2022 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1956/030/001/2022-08-07/biziaren_martxari_aldarri.htm Simone Veil pastorala kari: antolaketak eraginkortasunaren mozorroa jantzi du, ezin uka. Aparkalekuak mukuru beteak dira, baina ederki lerrokatuak autoak; jendea goizik jina da, eta behar den bezala jarririk, aitzinetik sartze oro saldurik izan baita. «Bergaratik etorri gara, baina ez dugu sarrerarik lortu Internet bidez. Saiatuko gara baten bat lortzen». Buztana luzea da, itxaropena laburtzen hasia. Luze gabe, bergararrek ekarri bidea eraman dute, baina haien egitaraua ez da guziz zapuztua: Amaiurrera (Nafarroa) joan baitira duela bortzehun urte gaztelua hain trebeki defenditu zuten ehun bat euskaldunak oroitzerat.

Garestitzen hasiak dira tokiak, eta hori, pastorala abiatu baino oren erdi aitzin. Tanko hasi dira hamabost musikariak notak askatzen, pastoraleko ehun bat aktoreak taula gainerat gatibatzeko. Maite Davant Elixondoborda errejentak eta Sophie Larrandaburu Karrikondo kantuen eramaile eta moldatzaileak ireki die oholtzarako xendra. Gora bandera gorria eta urdina, akort eta aparte.

Lehen predikua bukatu du Emilie Ourthek, Simone Veil pertsonaiaren bizitza zinez laburki aurkeztuz: «Andere noble hori/ ohora dezagun elkarrekin», eta, bozen erresumari leku eginez.

1929ko Wall Streeteko krisi ekonomikoak Nizako (Frantzia) etxe ttipiago batera aldarazi zuen Jacob familia. Gerlaren aztaparrek harrapatu dute gero sendia; juduak zirenez, aitak nortasun agiri faltsuak lortu zituen: «Orain Jacquier ene izena/ frantsesago dut etxea».

Beltzaren iluna

Ekiak kiskalitako belar horituari kontraste handia egiten diote artoski zaindutako lili koloretsuek, zeintzuek oholtza inguratzen baitute. Alta, ilunduko dira bazterrak, Niza nazi deliberatuek hartu baitute 1943an, Alois Brunner eta bere austriar soldaduek: begitarte hitsak, rola ezinago egokiro antzezten ari dira.

Pastoral honek badu franko antzerkitik, Muellerrek eztiro abiatu baitu elkarrizketa, baina zinez zakarki bururatu: «Guten tag fräulein, Herr, ausweis bitten!!!». Simone Veilek 16 urte baizik ez ditu Gestapok arrastatu duelarik, Jean François adiskidearekin promenatzen ari zela. Makila utzi du erortzerat. Adiskidea libre baratu dute, ez baita judua, alta, lotu diote espia, juduenganaino heldu eta Veil familia osoa edireteko. Bortak guziak belztu dituzte. Saihetseko atetik sartu da berriz protagonista, 1944ko apirilean, jende andana batekin batera, Auschwitz-Birkenaura kontzentrazio esparrurat helduz, naziz inguraturik. Bota dute kantore hunkigarria, Veilen boza nagusi da: «Nork bereiz ahal liro bizia heriotzatik/ Tzigana, judu, ertzo, gizaki ez deusetarik/ Gosez, izaki esklabo, begitarte iharturik/ Gorputzak dira pareko, labeak ke dariolarik». Biluztu dituzte batzuk eta desagertu dira, gasaren soinuak ito ditu publikoaren belarriak. Lurrean hamar bat pelutxe umezurtz gelditu dira. Bota du kantorea Maialen Urrutiager gazteak, usaiaz kanpoko boza du Simone Veilen biziarazleak, liluratuak dauzka entzuleak oro.

Publikotik jaiki da emazte bat, itzala du helburu bakar; «gaizki naiz», orainokoan, saihestu ditu sokorriak.

Beltzez beztitu dantzariek abiatu dute masken dantza garaikidea, bisaiarik gabeko jendea irudikatuz: «Begitarte ezabatu, zenbaki bat besainkoan/ zenbakia nortasuna, Auschwitz-Birkenau tokian», kantatu berri baitu Veil eta talde juduak. Kontzentrazio esparruko bizia islatu dute, Veilek ama eta ahizpak nola zaindu dituen, Marceline adiskidea ezagutu duen... 1944a da. Altxatu da haize mehe bat, gerla giro horretan, estimatu da freskura. Airez aldatu da guduka eta Stenia gorria kolera gorrian da, antzezle preziatua, non ere baita: «Heldu zaigu berria/ Normandiako hondartzetan/ aliatuek milaka/ zangoak pausatzekotan».

Muskildiko bero sapak ez du errazten Josef Kramer kriminal naziaren Heriotza martxaren proposamenean sinestea: «Bergen-Beseni buruz/ harraraz bidea presoer/ Huts petik hogei gradu kanpoan/ anitz hilen dira».

Kontzentrazio esparruetarat igorri zituzten 336.000 deportatuetatik 2.500 baizik ez ziren etxeratu ahal izan, bertzeak bertze Simone eta Milou ahizpa, zeina tifusak joa baita. Marceline adiskideari kontatzen dio umezurtz direla, begietara so eginez, publikoari ez, dramatizazioari kasu eginez. Abokatu ikasketak egiten ari dela, alegrantziak gaina hartu dio iragan dorpeari, Antoine Veilekin esposatu baita 1946an, adiskideek zabaldu dute sagarno botila. Alemaniak berriz hartu du Veil, aldi honetan, ordea, hautaturik: senarra lanean ari baita frantses kontsulatuan. Han hartu du Veilek ahizpa eta ilobaren herioaren berri latza, auto istripuak eraginik.

Preseski, Battite Berrogain idazlea honek zuen abduzitu: bideo batean ikusi baitzuen Simone Veil istripu hura kontatzen. Hainbeste zen hunkitu, non pastorala ilki baitzitzaion barne-barnetik.

Parisen bizi zirela, frantses justizia ministerioko magistratu bilakatu zen protagonista, presondegietako bizi baldintzak hobetuz eta, bertzeak bertze, Aljeriako gerlatik ehun emazte salbatuz «bortxaketa, bortizkeria/ eta herio gaztigutik».

Loreen kolore aroa

1968ko maiatzak hippy koloreak ekarri ditu, manifestazioa antzeztu dute, eskuetako pankartak ere polizia frantsesaren kontra oldartu dira: «gure gorputza, gure gain», «haurra nahi dugularik», «emaztetarzuna altxa!». Publikoak aroak bezain beroki txalotu du eszena. Christiane Rochefort Monique Wittig, Christine Delphy, Cathy Bernheim, Anne Zelensky eta Jacqueline Feldman egon dira Muskildiko oholtzan, emaztearen askapenerako mugimenduaren 1970eko sortzea erakusteko, txaloak bildu dituzte ausarki.

Giscard d'Estaing frantses presidentea hautatu berritan, Jacques Chirac lehen ministroak Simone Veil nahi du osagarri ministro gisa. «Borta urdinetik sartu da Chirac! Hainbeste egin eta gero euskaldunen kontra!», erran dio ikusleetako batek bere lagunari.

Frantziako Gobernuko kontserbadoreei aitzi eginez, parlamentuan abortuaren aldeko Veil legea erdietsi dute 1974an, bertzeak bertze, Gisele Halimik akuilaturik. Hector Rolland diputatuak gogor egiten dio aurre: «Genozidioa edo bizia/ legeak sendatzen digu/ bai lehenaren bidea». Emaztearen kantoreak eskertu dio legea Veili: «Odola, orratza, ari naiz husten, zur esker azkena, nukezu bederen/ milesker Simone, zinez ordu zen».

Sokorriak ez dira luzaz geldirik egoten, tarteka trenpu txartzen baita nor edo nor.

Veilen ibilbide politikoak segitu du, Europako Parlamenturaino, 1979an lehendakari egiten baitute. Kar handiz defenditu du bakea.

Artzainek inguratu dituzte ardiak, solasa Ahüzki (Zuberoa) borturaino heldu da, pastoralaren kodeei leial. Hala ere, idazleak aitortu du zaila egin zaiola testua moldatzea, ez baitzuen emateko gisan egin: «Gaitza zuzun lotura egitea artzainekin. Beraz Europako lehendakari zelarik ageri duzu argazkiren bat laborariekin mintzo. Hortik egin dut».

Izugarri uros dela ere gehitu du, eta zinez eskertu nahi izan ditu parte hartzaileak oro egin duten lanagatik.]]>
<![CDATA[Baionako bestetan talde bortxaketa bat gertatu dela salatu dute]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1936/005/002/2022-08-03/baionako_bestetan_talde_bortxaketa_bat_gertatu_dela_salatu_dute.htm Wed, 03 Aug 2022 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1936/005/002/2022-08-03/baionako_bestetan_talde_bortxaketa_bat_gertatu_dela_salatu_dute.htm
Talde bortxaketa ortzegun gauean gertatu zen: bi gizonek emazte gazte bat bortxatu baitzuten, erasotzaileetako baten etxean, Baionan. «Egileak kontrol judizialaren esku ezarri dituzte larunbataz geroztik», zehaztu du Caroline Parizel Baionako prokuradoreordeak.

PAF alternatiba feministaren aldeko elkartearen izenean mintzatu da Nathali Riobe, eta ez dator bat aurtengo besten bilan baikorrarekin: «Bortxaketa eta eraso sexista zein sexualik dagoen bitartean ezin dugu bilan baikorrik atera. Zenbaki ofizialek kopuru batzuk erakusten dituzte, baina oso zaila da zinez jakitea zenbat izan diren. Egia da aitzineko bestei alderatuz gutiago egon direla. Alta, hau ez da akitu: egunerokoa da gure guduka».

Baliteke ondoko egunetan gertakari gehiagoren berri jakitea, biktimek ez baitituzte kexak beti jartzen, edo ez berehala. Andree Diarte Planning Familial elkarteko koordinatzaileak, adibidez, hala kontatu du: «Larunbatean emazte gazte bat eraso sexual batez kexatu da, baina ez du kexarik ezarri; ez dugu elementu gehiagorik».

Sentsibilizazioan urratsa

Baionako Herriko Etxearekin eta bertze hainbat elkarterekin batera, aurten ere Maina harrera gunea muntatu eta koordinatu du Planning Familial elkarteak, bortizkeria sexista eta sexualei aitzi egiteko. Diartek bilan orokor baikorra egiten du: «Ziztadak ez ziren gure eskumenekoak. Gure esku dira batez ere eraso sexual eta sexistak, ez dira hainbeste izan; nahiz eta anitz kexatu diren ipurdia edota titiak ukitu baitizkiete, bai ere laido sexistak pairatu baitituzte. Betikoak dira: gaizki bizitzen dira eta erran egin behar da, baina ez da haragokorik izan. Beraz, oro har baikorra da gure bilana».

3.045 laguni banatu diete gaiaz informatzeko materiala, eta orotara 2.090 lagunekin mintzatu dira, izan karriketan barrena, edota Maina harrera gunean, Xaho kaitik hurbil: «Denbora anitz pasatu dugu sentsibilizatzen. Aurten askoz jende gehiago interesatu da gaiaz, sentitzen da interesa orokortzen ari dela, zinez baikorra da hau». Eraso sexistez gain, hiru emazte gazteri harrera egin zieten, ustez GHB bota baitzieten basoetan: «Egiten zutenaren kontzientzia galdua zuten, gaizki izan dira. Haietako batek bere burua Errobirat bota nahi izan du, bertzea arrunt nahasia zen... Ostatu batean izan da, Plaza Berdearen parean». Badirudi oraingoz ez dutela kexa ofizialik ezarri.

Aurtengo bestek bazuten bertze arrangurarik: ziztada salbaiak. Prokuradoreordeak hala xehatu du: «Herritarrak zinez kezkatuak ziren; horregatik, sistema berria ezarri genuen martxan. Bereziki prestatuak ginen ziztadei aitzi egiteko, baina baikorki harrapatuak izan gara. Ikusiz bestetarat zenbat jende bertaratu den, zinez guti izan dira hala baieztatuak: hirurogei baino gehiago agertu dira ziztadez arranguraturik, haietarik hamazazpiri egin diote odol analisia, eta hamaikak kexa ezarri dute. Orokorrean giro goxoa zen. Indar polizialak ikusteaz ere kontent zen jendea». Oroitarazi du milioi bat lagun baino haboro izan direla, ororen buru, jende guti arriskuan ezarririk.

Philippe Le Moing-Surzur Baionako suprefeta ere zentzu berean mintzatu da: «Ziztadez bazen arrangura; fenomeno aski beldurgarria izan zitekeen: dispositiboa ezarri genuen martxan zeina gai baitzen jende franko tratatzeko. Baina susmoa genuen laztura handiagoa zela egitatea baino, eta zenbakiek arrazoia eman digute: hamazazpi odol analisi egin dira, eta hamaika kexa ezarri. Gehiegi badira ere, ez dira izan batzuek uste zuten bezainbeste».

Satisfos hartu du hitza Jean Rene Etxegarai Baionako auzapezak: «Urostasuna erdietsi dugu, partez, segurtasun neurriei esker. Eskertzen ditut segurtasunaren alde lanean aritu diren guziak». Baionako besten 90. urtebetetzea giro «jabalean» ospatu dela azpimarratu du. Garraio sistemaz ere zinez kontent agertu da, kontuan hartuz besten bezpera arte tren txoferrak greban egon direla.

Bestak, diru ekarle ere bai

Elkarteak ere zinez kontent jalgi dira. Lukas Hiriartek, konparazione, Gazte Asanbladaren izenean erran du «usaiako giro onean» pasatu direla bestak Patxa plazan: «Bilana baikorra da. Erasorik ez da izan, ez ziztadarik. Sekula baino jende gehiago egon da».

Baionako bi ikastolak biltzen dituen BIL elkarteko Peio Lambert ere pozik aritu da besten bukaeraz: «Dena ontsa pasatu da, giro biziki onean; plazer egiten du berriz atzematea jendea, dantzariak eta musikariak». Franck Cerramon Miarritzeko ikastolako lehendakariak ere bilan baikorra atera du.]]>
<![CDATA[«Geure mundua sobera fite utzi dugu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2022-08-03/geure_mundua_sobera_fite_utzi_dugu.htm Wed, 03 Aug 2022 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2022-08-03/geure_mundua_sobera_fite_utzi_dugu.htm Hitza hezi bihotza hazi (Euskaltzaleen biltzarra, 2022) ipuin bilduma argitaratu berri du Xan Errotabeherek (Baigorri, Nafarroa Beherea, 1942). Bizia ipuintzen du, eta ipuina bizitzen, bihotzetik, euskaratik, «geuretik», alo. Gizartea gizatiartu behar dela sinetsia da, ipuinen inguruan bilduz, «sinpleki».

Ipuinak kontatu, mundua aldatzeko edo munduak alda ez zaitzan?

Ez baitut nahi munduak alda nazan, kontatzen ditut ipuinak, batez ere enetako. Badira batzuk mitologikoak, batzuetan biziki zaila da haien barnean sartzea, baina behar dira horiek ere irakurri, horiekin denbora pasatu, ongi murtxikatu, lo egin, eta momentu batez zerbait erraten dizute. Eta orduan ezin utziak dira, istorioak hartu eta eramaten zaitu. Kontalariok istorioarekin dugun harremana biziki pertsonala da. Ez duzu kontatzen ahal istorio bat ez bazara barnean sartzen, bihotzetik behar duzu kontatu.

Irakurtzen duzularik biziki pobrea da, baduzu tarte bat, mikroarekin bezala: publikotik aski urrun zaude, bada murru bat. Horrek mozten zaitu, eta zeure buruarekin uzten. Bada paradoxa bat: publikoak igortzen dizu zuk berari igortzen diozuna, eta horrek hazten zaitu. Ipuinek badituzte mezuak, eneek esperantza dute. Usu, jendeak minduak dira, triste; eta ipuinek badituzte erantzunak. Kontatu behar dira, batez ere Euskal Herrian ditugun ipuin mitologikoak.

Ipuin hauen bidez hazten zara, eta, diozu hitzen bidez jendea hezten dela eta bihotza hazten zaiela.

Mundua adierazteko bi molde badira: logos eta mito. Lehena da zientzialariena, politikoena, arrazoiarena. Gu, poetak-eta, irudiekin-eta ari gara: egia agertzen ari dela diote. Ipuinetan behar da barnean bilatu, gaztainetan bezala: morkotsa badu ziztekin kanpotik, zaila zuritzeko; barneko mamia harrapatzeko, behar duzu anitz bide egin. Hala, sua menperatu zutelarik, hitza ere egin zuten. [Maitena Ihidope ilustratzaileak egindako liburuaren azala erakusten du]. Sua protagonista gisa ezarri dut, eta horrekin batera, hitza; sua menderatu zutelarik, hitza ere bai. Sua behar da hazi eta hezi, eta baditu pindarrak aurpegietan, eta jendeen arteko hutsuneetan dago zure tokia. Sua da ipuina, da hitza, da euskara.

Aldarrikatzen duzu ipuinak adin ororen bazkatzeko badaudela.

Zaila zait ipuina erratea, gogoan baitugu beti haurrendako baizik ez direla... Ez da hala, horregatik deitzen diet kondaira, istorioa. Haurren lokarrarazteko dira, eta jendeen pizteko. Urrundik heldu dira ipuinak.

Zein da ipuin baten errezeta?

Ez du gauza anitz behar. Bide bat da enetzat: badu hastapen bat eta bururapen bat. Kontatzen diozunari bide bat eginarazten diozu. Usu, irudi eta elkarrizketekin funtzionatzen dut, deskribapen gutirekin. Dena irudiz josia da, eta entzuleek hori dute hartzen gehienik. Behar du zerbait zure hatsa, listua dituena. Ipuina ipuina da kontatzen duzularik bihotzez, sinetsirik, kar batekin.

Preseski azeriaren metafora baliatzen duzu ipuina irudikatzeko.

Fosildutako murruko azeria ederra da, baina hila. Alta, ipuinak egiazkoa izateko, liburutik behar du ilki, norberak bere maneran.

Eta euskalduna izateko?

Euskaraz kontatzen baduzu, euskalduna da, edonondik jinda ere. Ipuin bera euskaraz kontatu edo frantsesez, irudi du bi direla. Euskaraz kontatzen duzularik, mundu batetan sartzen zara, eta biziki zaila da hartatik ateratzea.

Ipuinen buztana lotzen diezu bertzeen buruari, zuhaurenak sortuz.

Zaila da. Geure ipuinekin zerbait traba sentitzen dut. Altxorra badugu, baina kontatzen dituzularik, erraten dizute emazteen kontrakoa dela edo. Baina harago ikusi behar da: bere mamia; gibelean zer den. Hiru uhinak istorioan adibidez. Sorginen garaiko istorioa da, uste dut egiazko euskal muina sentitzen dela hor. Ugalketaren istorioa da, baina maskaraturik. Ba omen da Norvegian eitea duen bat. Uste dut gure mundua sobera fite utzi dugula, eta bertzeenak hartu.

Pantailen garai honetan, ipuinak badua tokirik?

Ez du, baina behar zaio egin. Jendetasunez bete behar ditugu bazterrak. Xumetasunean du bere indar guzia ipuinak, mikrorik gabe... Gurasoak umeari istorioa kontatzean, salbatzen du, baketzen. Leku isilak behar ditugu, harrabotsetarik urrun, ez du inporta zenbat entzule den. Zaila da, baina ni hasia naiz.

Gamere Zihigako [Zuberoa] Etxeberriko karbean bada Madeleine aldiko irudi bat. Zergatik barne hartaraino sartu beharko zuketen? Hori da Amalur. Horiek denak baditugu, nahiz eta beti goazen frantses gauzetara xerka. Guhauren gauzak jorratu bagenitza, atzeman genezakeen gure altxorra, funtsa. Beharrik, Jean François Cerquandek 1875 eta 1885 urteen artean istorioak bilarazi baitzituen, zeinak Anuntxi Aranak zinez ongi itzuliak baititu euskararat.]]>
<![CDATA[Baionako bestetan talde bortxaketa bat gertatu da]]> https://www.berria.eus/albisteak/216687/baionako_bestetan_talde_bortxaketa_bat_gertatu_da.htm Tue, 02 Aug 2022 16:41:18 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/albisteak/216687/baionako_bestetan_talde_bortxaketa_bat_gertatu_da.htm <![CDATA[«Ez zaio harritzeari utzi behar. Bizitza filosofia bat da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/034/001/2022-07-31/ez_zaio_harritzeari_utzi_behar_bizitza_filosofia_bat_da.htm Sun, 31 Jul 2022 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1917/034/001/2022-07-31/ez_zaio_harritzeari_utzi_behar_bizitza_filosofia_bat_da.htm
Ziburuko Euskal Liburu eta Disko Azokaren lehen saria jaso du Ziburun bizi den hazpandarrak.

Zelaitarra naiz [Hazparneko auzoa], ez hazpandarra! Saria poliki hartu dut, baina uste dut beste anitzek ere merezi luketela eta ondoko urteetan emanen zaiela.

Nori?

Luzien Etxezaharreta bezalakoek egin eta egiten duten lan gaitzek munta handia dute.

Duela hamar urte BERRIAn erran zenuen idazten ez bazenuen «xahu» zinela.

Hala da. Herria-n eta Sud Ouest-en segitzen dut idazten ahal dudana. Badut behar hori. Ene familiak nahiko zukeen ni laborari etxe baten buru ikusi, baina ez ziren lan horiek enetzat eginak. Ene oroitzapen ederrenetarik bat da, eskolako azken egunean, Eguberriko oporraldia aitzin: errienta etorri zen etxerat opari batekin, eta amari ezagutu nion egina zutela jokoa bien artean. Urteak eta urteak prezatu nuen Petit Larousse frantses hiztegia. Alde bat horrekin nintzen, amak debekatu behar zidan sobera egotetik.

Iriberria zen zure etxondoa.

Bai, han bizi izan naiz 16 urte arte. Orduan, aita galdu genuen supituki, eta anitz nahasi zidan bizia. Amaren ahizpa eta anaiarengana joan ginen bizitzera.

Hegiko Bordatik liburuan kontatu duzu aitak ezinikusia ziela katuekin.

Ez zituen batere maite! Biziki ontsa oroit naiz ene gatuez: Anitak arroltzeak jaten zituen, gero jin zen Patzatzo, hura ere biziatu zen, baina txitekin... Zernahi gauza tzar egiten zuten. Moio... ni biziki gatukina nintzen, ama ere bai.

Zelaitik Hazparnerat jaustea zuretzat bidaia zen, ez dea hala?

Bai! Oren erdi bat bagenuen oinez. Ez ginen biziki ateratzen Zelaitik. Bospasei auto baizik ez zen auzo handi horretan. Igandeetan mezara joaten ginen eta hamabostetik asteartetan egun osoko merkaturat.

Zuek ere?

Artetan, amak oiloak, untxiak eta holakoak saltzen zituen. Bi urde hazten genituen, bata etxean hiltzeko eta bestea merkatu batez plazan saltzeko, urtean behin, Eguberri aitzineko egunetan.

Zelain nola bizi zineten?

Aita izaten ahalko zen ene aitatxi; zerk bultzatu zuen 50 urtetan esposatzerat? 52 urte zituen sortu nintzelarik. Hazpandar horiek orduan biziki handikariak ziren, eta egiten ziren muga batzuk alferretan: aitaren familia hozka bat beherago ezartzen zuten; paganta baitzen, pobrea ez, baina zuhurki bizi, etxea arrandan pagatzen zuen... Aldiz, amaren familia, gorago. Bestenaz ere, biziki elizakoak baitziren amaren aldetik. Amak ukana zuen anaia bat apeza, ez nuen ezagutu, hil baitzuen Espainiako gripeak.

Elizan ere sosak manatzen zuen?

Gizonek ez zuten tokirik, emazteek bai. Zer negozioa zen hura! Jainko maitea! Ez zen tronpatu behar: emazte bakoitzak bere kadira zuen jarri eta belaunikatzeko.

Antia ezagutu duzu.

Anti-k ez du deus erran nahi; kontra, baina zeren kontra? Anti zen anti-basque, baina manatuak ziren dudarik gabe ez erratea, baitzuten zerbait lotsa. Eskolan gelditzen zena punitua egoten zen 50-100 aldiz je ne parlerai plus en basque [ez naiz gehiago euskaraz mintzatuko] ongi idaztera; gaizki bazen, berriz haste. Gurasoei ere hitz bat igortzen zieten.

Nola bizi izan zenuen hura, lege bat gehiago bezala?

Bai. Guk ez genuen kalkulatzen.

Etxean zer zioten horretaz?

Etxean gaizki hartzen zuten gisa batez, baina denbora haietan ez zenuen deusik erraten erakaslearen kontra, badakizu, jaun erretorea, andere errientsa, mediku jauna... Argi eta garbi ez zuten soberakinik erraten, bereziki haurren aitzinean.

Noiz jin zaizu kolera?

Idazten hasi nintzenetik; ezin onetsia zen.

Katiximak zintuen euskaraz alfabetatu.

Bai, Piarres Larzabalekin. Alta, eskolan debekatua zen.

Nolakoa zen Larzabal?

Biziki maite nuen. Zelaiko bikarioa zen. Ez zuten denek maite, plazako jaun handi horiek eta. Haurren xerka heldu zen eskolarat, eta epizeria atxikitzen zuen emazteak zioen: «Mutiko tzar horiek sotanatik tiraka ibiltzen dute! Ezin onetsia da!». Eta, entzun zuten kantuz ari bizikletan heldu zelarik Hazparnetik, gaizo apeza, eta ze kantua apez batek emateko: Urtzo zuria! Errazu!

Bekatua zena?

Ez zuten erraten hala zenik, baina gaizki hartzen zuten: apez batek ez du kantuz ari behar hola, non ez den Elizako kantuetan.

Zerbitzari pilotan ari zen.

Apezak pilotan aritzea ontsa zitzaion jendeari, alta, arrantzan aritzea edo kantatzea, ez!

Ezagutu zenuena Zerbitzari?

Bai, noizbait sariztatua izan bainintzen Euskaltzaleen Biltzarrean. Gizon biziki plantakoa zen, biziki jantzia.

Katiximako lan batek zizun saria eman?

Ez, bestalde zen. Itzulpen batzuk ziren, Larzabali esker, 12 bat urtetan.

Horrek eman ote zizuna zure baitan konfiantzarik gero idazketari lotzeko?

Bai. Seme bakarra nintzen, eta arraroa! [kur-kur-kur]. Auzoaldean enetzat erraten zuten: «Zer xantza mutiko honek: seme eta iloba bakarra, laborari etxearen segida hartuko dik». Baina ez nuen batere hartan aritzeko gogorik. Banuen su bat: nahi nuen idazten ari izan eta hola ene bizia irabazi; zeren ordukotz bainuen amets bat galdutzat nuena: aita saindua bilakatzea! Osaba apeztu zelarik, Erroman izan zen, eta aita sainduarekin mintzatu. Gertakari bat zinez espantagarria izan zen izebarentzat. Nehork ez zidan erraten ez nintzela aise izanen aita saindu. Meza ematen nuen egun guziez etxean. Baina auzoko neska aise zaharrago batek erran zidan ez nintzela sekula hala izanen. Ez nuen ulertua bakarra zela munduan, uste nuen hargin edo zapatagina izatea bezala zela! Neska horrek zerbitzu egin zidan ororen buru.

Etxeko segida hartu nahi ez, apezei eman zenien zure arranguren berri.

Bai, Eiherabide Hazparneko bikarioari. Hor hasi nintzen berriemaile gisa Herria-n, 18 urtetan.

Francori zor diozu zure bizia...

Bai! 85 urtetan bizi naiz Franco jeneralari esker! Urte bat eta zerbaixka nuen beheitiko berdea ukan nuelarik. Mathieu medikuaren erremedioei esker, hobetu bai, baina ez nintzen sendatzen. Egun batez, erran zigun ondoko astean itzuliko zela haurretan berezitua zen bertze mediku batekin. Amak orduan erran zion ez genuela hura ordaintzeko sosik. Mathieuk erantzun zion ez zuela sosik hartuko. Jin ziren beraz biak, eta sendatu ninduen. Iheslari gisala jina zen bigarren hori, alderdi jeltzalekoa, Mathieu medikuaren etxean aterpetua. Gisa horretan, hark ninduen salbatu. Piarres Xarritonek nahi ukan zuen jakin nor izan zen, baina ez zuen kausitu, bizpahiru mediku izanak baitziren Mathieuren etxean, eta denak medikuak eta jeltzaleak!

Gorria, beraz, Mathieu medikua.

Orduko jendeentzat, bai. Azalegiko kasko hartan jendeek gauza batzuk ez zituzten konprenitzen ahal. Hala nola bazen iheslari parrasta bat garai batean, ez ziren luzaz egoten, baina bazuten haien biltoki bat: Gorringotea. Aldi bat baino gehiagotan, jendeeri sinetsarazten zioten komunistak zirela, elizaren etsai gorriak. Jendea harritu zen, zeren eta behin biltzen baitziren Gorringotean, eta zer egiten zuten? Apez komunistarekin meza ematen! Jesus! Zer zen hori? Jendeak galduak ziren.

Etxean hori gaizki ikusia zena?

Ez, ez baitzuten aipatzen.

Mathieuk ukan zuena arazorik?

Berak ez, baina Akizeko anaia apezpikuak bai. Aita sainduari eman zion txosten bat euskaldunen eta errepublikaren alde. Ez zioten barkatu. Xarritonek zioen ez balitz agertu euskaldunen alde, urrunago joanen zela, artzapezpiku edo, baina arrunt eskuinekoak ziren elizaburuak.

Noiz ezagutu zenuen Piarres Xarriton?

Kolegioan; erlijio kurtsoak ematen zizkigun bi taldetan: euskaldunoi eta besteei. Lagundu ninduen, Jean Hiriart Urruti ene bigarren kusiak bezala, Herria-n idazten, pilotaren saila hartuz.

Zein zen zure sinadura?

Arraya: alderdiz aldatzea manatzen duen hutsa edo abantaila baita pilotan, nondik begiratzen den.

Basque Eclair-en ere ari zinen.

Soldadutza bukatu eta hasi nintzen, 18 urterekin, soldatapean. Euskal Herriko berriak ematen nituen egunkari horretan.

Herria-n ere segituz?

Bai, beti.

Zein bilakaera ukan duzu euskaraz eta frantsesez?

Biziki atxikia nintzen euskarari, Xarriton, Larzabal eta horiekin ez zen aise egiten ahal bestela! Nihaur ere ez nintzen ohartzen, baina ene saila ez zen erraza, Sud Ouest-ek denak irensten baitzituen, giroa ere arrunt bere alde zen. Denen buru, ez ditut gaizki hartu urte horiek, baina gero kalkulatu dut nihaur nintzela, beharrik Mari Jeanne Minaberri idazkaria hor zela ene akuilatzeko. Eta Louis Dassancek pusaturik nintzen hasi pilotaz gain beste sailetan ere Herria-n.

Zein zen Basque Eclair-en ildo editoriala?

Giristino soziala zen. Lafittek zioen ez zela: «Ez Basque, ez Eclair».

Eta zer ezberdintasun zuen Sud Ouest-ekin?

Ororen buru, deus guti. Ene gisako balentria ttipia egiten nuen artetan. 1960an hasi nintzelarik, Makean gaitzeko ikusgarria muntatu zuten: Makeako Ganix. Gehiena euskaraz. Deliberatu nuen denak utzirik hara joanen nintzela eta orri oso bat eginen nuela. Sud Ouest-ek aldiz, artikulu ttipi bat. Horrek ez du erran nahi Sud Ouest utzi zutenik!

Nola egin zenuen jauzi Sud Ouest-erat?

Biziki adiskidea nintzen Paule Bayle Sud Ouest-eko berriketariarekin. Ontsalaz ez genuen elkar ikusi behar, ez baikinen etxe berekoak. 1969a zen, erran zidan Sud Ouest-ek aldaketa handiak nahi zituela egin, besteak erosiz, eta zerendako ez nuen nahi nik sartu. Baina nola utziko nuen Basque Eclair? Izena eman nuen.

Noiz hasi zinen euskaraz idazten?

Urte batzuk beranduago, ontsa jarrita, Xarritonek bultzaturik. Bost urtez egon nintzen Baionan eta gero izendatu ninduten Donibane Lohizunen [Lapurdi].

Zein izan da idatzi behar izan duzu berririk latzena?

Andre Iturralde Donibane Lohizuneko auzapeza zendu zenekoa. Ezaguna nuen aspalditik... 1980ko hamarkada ez zen aisita izan: iruditzen zitzaidan denak kontra genituela: ETA, IK, GAL eta holako sasi taldeak. Beti denak kontra genituen: batzuendako ez geituen aski aipatzen, Parisen eta denetan kontuan har zitzaten. Beste batzuek, berriz, zioten ez aipatzeko: «Ez aipa! Denak isilik egonez, beraiek geldituko dira!». Zaila izan zen.

Eta berririk hoberena?

Bertsolarien txapelketa nagusiak. Biziki maite nuen, zela Donostian, dela BECen.

Euskaraz idazten zenituen?

Laburpen bat bai, baina testua frantsesez.

2004an egin zintuzten ohorezko euskaltzaina.

Inportantea izan da: ene gisako urguilua baitut! [Kur-kur-kur]

Etxeko ahozko euskaratik idatzizkora egin duzun bidean zer bilakaera ukan duzu?

Euskalkiak ere hein batean atxiki behar badira ere, batua behar-beharrezkoa da elkar ontsa konprenitzeko. Ene arrangura da alderdikari bilakatzen garela: arrunt batuaren alde, edo arrunt euskalkien alde. Bi aldetarik badela batzuetan halako soberakin bat. Aitatxik zioen gisan: «Soberakina, beti soberakin!».

Sarako idazleen biltzarraren saria ere ukan zenuen 1996an.

Orduan gazte nintzen! [kur-kur]

Nola zabaldu zitzaizun Euskal Herria Zelaitik?

Emeki-emeki abertzale egin naiz, Piarres Larzabal, Piarres Xarriton, Jean Hiriart Urruti, Jean Haritxelar eta Luis Dassanceren bidez.

Telesforo Monzon ezagutu duzua?

Bai, ontsa ere bai. Franko handikaria zen. Abertzalea zen, baina denok baditugu gure itzalak.

Eta Jose Migel Barandiaran?

Bai, guti aski. Jakintsu handi handia zen eta biziki xehea zen.

Harritzearen ahalmena atxikitzearen militantea zara. Bele xuriak liburuan idatzi duzu: «Sekula harritzen ez dena galdua da». Bele xuriak deitzen diezu harritzen duten horiei.

Lucien Jerphagnon filosofoa biziki maite dut, apez izana da, baina utzi zuen. Ez zaio harritzeari utzi behar. Bizi filosofia bat da.

Uztailaren 14a pasatu berri da.

Maite dut egun hori: ospatzen dut 1894ko uztailaren 14ko ikurrinaren agerpena Bilbon!]]>
<![CDATA[Baionako besten iturria berriz ireki da]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1965/038/001/2022-07-31/baionako_besten_iturria_berriz_ireki_da.htm Sun, 31 Jul 2022 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1965/038/001/2022-07-31/baionako_besten_iturria_berriz_ireki_da.htm
Peio Lambert da Baionako bi ikastolak juntatzen dituen BIL elkarteko lehendakaria da. BIL elkarteak Jacques janari eta edari guzien ardura hartzen du Portes plazako Karrikaldian, eta gero Baionako bi ikastolei isurtzen: «Bada zulo handia, lan asko egin dugu bi urteotan; alta, ez da Baionako bestetan sartu ohi den diru kopuru bera sartu. Baionako bestak ekintza handia dira, ezin dugu horiek gabe iraun. Bi ikastolen artean berrehun bat familia gara; beraz, badira gastu asko, eta zaila da. Bada, gainera, haur gehiago urtez urte».

Irakurketa gazi-gozoa da, beraz: batetik, haur gero eta haboro baitago Baionako Poloko ikastolan eta Oihana ikastolan; baina, bestetik, osagarri krisiaren kolpeak durduzatu dizkie kontuak. Hamaika alternatiba pentsatu badituzte ere, Baionako bestek ez dute parekorik, usaian aitzinkontuaren %80 kausitzen baitute bertan; alta, bi urte hauetan, ezin izan dute %30-40 baizik kausitu.

Irudimena martxan jarri, eta hauexek izan dira urte pareotan burutu dituzten ekintza sosa ekarleak: Aviron Bayonnais-en Baionako errugbi partida guzietan taloak saldu -orotara 24 aldiz-; Herrixka euskarazko aktibitateen foroa, zeina berriz antolatuko baitute heldu den irailaren 17an; Atalante zinema aretoan eta zezen plazan iaz izan zen kontzertu batean talo salmenta; bai eta arno, txokolate, fruitu salmentak, eta etxeetara banatu dituzten apairuak ere.

Lambertek aitortu du sekulako lana egin dutela eta usu jende bera aritu dela: «Lan handia da, eta gure ikastolan guraso berri anitz deskubritzen ari da ikastolaren funtzionamendua. Guraso zahar batzuek erran digute ongi zela hola egitea, baina, halaber, atzeman behar genuela molde bat dirua sartzeko ukaldi batez. Bi urte hauetan barreiatu baikara sobera. Egia da zaila dela urte osoan hainbeste aldiz gurasoak mobilizatzea usu berak baitira gainera: hobe da Baionako bestetako ekintza nagusian guraso guziak mobilizatzea, baina behin bakarrik».

Diru sartzeak bilatzeaz gain, aitzinetik baztertua zuten dirutik tira egin du BIL elkarteak, bi ikastolen laguntzeko. «Zuloa» sortzearekin aski ez eta, behar batzuei uko egin behar izan die: materialaren berriztea: «Dirua berriz sarrarazi behar dugu zuloa tapatu eta bi ikastolei emateko, bai ere materiala berritzeko: gure plantxak biziki zaharrak baitira, guraso baten kamioia ere bai...».

Lur agorra ureztatu beharra

Baionako bestetan euskal laborantza iraunkor eta herrikoi baten alde jan eta edan nahi duenak, badaki norat jo: Xaho kaian dagoen Laborarien Xokorat. Bertan edirenen ditu filosofiaren aldeko hirurehun pasa laborari, ekoizle eta laguntzaile. Oro ELB Euskal Herriko Laborarien Batasuna sindikatuak antolaturik.

Beñat Etxeto ELBko bulegoko kidea da. Sindikatuak gastuak ahal bezainbat apaldu baditu ere, bazterturiko sosetik edan du bi urte hauetan funtzionamendu gastuak estaltzeko, hala nola lau langileren soldatak: «Beharrik aitzineko urteetan diru sartze aski onak izan baikenituen eta bereizi baikenuen sekula zerbait pasatzen bazen. Baina aurten behar beharrezkoa zen Baionako bestak izatea, gure funtzionamenduaren %70a hortik heldu baita. Beharrik aurtengo bestetarako Baionako Herriko Etxeak berritu digula akomodazioa, bestenaz bi urte hauek ez baikenituen pasatzen ahalko».

Izan ere, Baionako bestetakoez gain, sindikatuko kideen kotizazioak dituzte diru sartze bakar, ez baitute neholako diru laguntzarik eskuratzen.

Alta, haien gastuei aitzin egin ez ezik, kausitzen zuten bertze elkarte batzuk ere laguntzea. Bistan denez, pandemiak elkartasun jestu hori ere deuseztatu die. Etxetok xehatu du: «Aitzineko urteetan biltzen genuen diru soberakinak beste elkarte batzuk laguntzeko baliatzen genuen; hori ezin izan dugu egin. Gainera, auzi fresa batzuk izan dira ahateei buruz, eta horregatik galdegin dugu laguntza nahi zuenari. Hola moldatu gara. Espero dugu pandemia aitzineko jende eta diru kopuru berera helduko garela».

Sindikatuaren ekonomia osagarri onean mantentzea baino harago doa Laborarien Xokoaren xedea, baitu helburu pedagogikoa ere: hiriaren eta baserrien arteko lotura egitea, eta, besta giroan ere «beste zerbait» proposatzea, «ez zernahi»; baizik eta tokikoak eta sustut kalitatezkoak: «ELBko kideek ekoiztutako mozkinak dira, eta entseatzen gara denbora hartzea horren azaltzeko; nondik datozen eta nola eginak diren. Beti ari gara lanean horretan, batzuetan iruditzen zaigu bi mundutan bizi garela; alta, ez gara biziki urrun bata bestearengandik, ez dugu haustura hori utzi behar sobera handitzen. Urte guziko lana da hori, Baionako bestetakoa erakusleihoa baizik ez da».

Horiek hola, besten denboran egunez zabalik den guneak ematen du ere parada elkar gurutzatzeko. Bestetako lan txandak eskualdeka banatu dituzte: asteazkenean zuberotarrak aritu ziren lanean, ortzegunean Iholdi-Oztibarre eskualdekoak, atzo Garazi-Baigorrikoak, egun Amikuzekoak, eta bihar, kostakoak.

Itsasargiak gidaturik

Baionako ikastolak bezala, Miarritzeko Itsasargi ikastola ere ez da geldirik egon. Are, irudi du ediren duela Baionako bestek segurtatzen zioten ordezko diru iturria, hots, aitzinkontuaren %70: joan den asteko Miarritzeko Beaurivage auzoko bestetan parte hartu baitu Ohako haurtzaindegiarekin batera, taloak salduz. Gainera, Biarritz Olympique errugbi taldearen partidu batean ere gauza bera egin dute, eta etxeetara eraman dituzte apairuak bizpahiru aldiz. Horri guziari gehituz gastuak azkar apaldu behar izan dituztela: material pedagogikoa erosi gabe eta Uda Leku elkartetik jinarazten zuten hiru animatzaileetarik bi bakarrik atxikiz. Gehitu behar zaio haur kopurua den mendren bat apalduko zaiola heldu den ikasturterako; horiek hola, beraz, gastuak ere ttipituko dira.

Franck Cerramon Itsasargi ikastolako lehendakaria da, egoera ez du beltzez deskribatu: «Zailena pasatu dugu, aterabideak atzeman baititugu. Normalki aurten dena normalizatuko da eta dirua sartuko. Ongi gara, xantza ukan dugu aterabidea atzeman baititugu. Beaurivageko besten sartzea kontatu eta ikusiko dugu: berdin, Baionako bestak gutiago beharko ditugu». Zergen bidez ere badute diru sartzerik, oraino kalkulatzekoa.

Usaian, Baionako bestetan txipiroi broxetak saltzen zituzten, ezagunak ziren horretako, San Andres plazatik zinez hurbil, trinketaren sarreran berean. Alta, aurten eraikina obretan denez, ezin izan dute betikoa eskaini, baizik eta axoa eta ogitarteko hotza. «Aurten hola da, heldu den urteko ageriko, lokalak berri berriak izanen baitira ez dakit haizu izanen dugun txipiroien berotzea», erran du Cerramonek.]]>
<![CDATA[Pintxo goxoen gosea asetzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2064/039/002/2022-07-31/pintxo_goxoen_gosea_asetzeko.htm Sun, 31 Jul 2022 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/2064/039/002/2022-07-31/pintxo_goxoen_gosea_asetzeko.htm
Gazte Asanbladako Lukas Hiriartek ez du buruko minik, bozak alde egin badio ere, buru-belarri ari da txandetan lan egiten Patxa plazan. Egungo egunez, Gazte Eguna kari, usaian bazkaria antolatu ohi zuten; aurten, ordea Gozo gose pintxo trago ezarri dute martxan. Hiriart izugarri kontent da jendeak berritasunari egin baitio ausiki: «Orduan bazkaria antolatzen genuen, baina eskatzen zuen lanari konparatuz, ez zen hainbeste jende biltzen. Aurten, aldiz, sinplifikatu dugu: pintxoak eginarazi ditugu. Ez da erreserbatu behar, zutik jan daiteke, hauta bada... Gainera, merke saltzen ditugu: euro batean. Giroa sortzen du, jendea badabil: bikain!».

Diru irusa

Gazte Asanblada Baionako bestetatik sortu zen, 2018an. Bi urtez bestarik ez egon izanak eten ekonomikoa eragin badio ere, Hiriart ez da arranguratua: «Diru ederra bildu izan dugu, horri eske urtean zehar lasai ibiltzen ginen gaualdiak antolatzeko, dirua galtzen bagenuen ere tarteka. Beste elkarte batzuk ere sostengatu ditugu. Kolpea bildu badugu ere, ezin erran larria izan denik, egokitu garelako eta gaualdiak antolatzen lortu dugulako. Diru mailan orekatuak egon gara. Hala ere, aurten on eginen digu dirua sartzeak!». Gauzak hola, Gazte Asanbladak deliberatu du prezioak ez emendatzea, badakite ez dutela «usaiako dirutzarik» bilduko. Salmentak sekula baino hobeki doaz: «Harrigarria da gertatzen ari dena: sekula baino garagardo gehiago saldu dugu. Hemen giro onean gaude zinez».

Nahia Etxeberri Larzabalek zerbitzatu berri du pintxo bat: «Jendeak zinez maite du!». Orotara zortzi dira hautan, zinez landuak dira: berdela; arroltzea eta atunaren gainetik piperra; Baionako xingarra; odolkia eta sagarra; tortilla; ilar biribil krema eta xingar puskak; gasna kremaren gainetik pikillo krema eta txorizoa...

Jon Iriartek ere gogotik zerbitzatu dizkie lagunei: «Errazkiago jaten da, eta jende gehiagok badu jatekoa, bada mugimendu gehiago».]]>
<![CDATA[Zuri-gorriak uztar daitezela ubelarekin]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1920/030/001/2022-07-30/zuri_gorriak_uztar_daitezela_ubelarekin.htm Sat, 30 Jul 2022 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1920/030/001/2022-07-30/zuri_gorriak_uztar_daitezela_ubelarekin.htm
PAF elkarteak duela hiru urte peñei eta ostatuei banatu zizkien pegatina ubela atxiki dute geroztik, bestak finitu ondoren ere. Gainera, ez zeukatenak elkartearengana hurbildu zaizkio eske. Pegatina ubela bortan itsasi duen ostatu edo peña engaiatu da PAF elkarteak prestatu duen protokoloa barneratu eta errespetatzea. Aurten, gainera, protokoloa azaltzeko formakuntza berezia eskaini die elkarteak Baionako peña, ostatu eta elkarte frankori: balizko erasoaren kasuan nola jokatu jakiteko.

Hala, pegatina ubela dagoen guneetara doan orok badaki hor eraso sexistak ez direla onartuak, eta, zerbait gertatuz gero, biktima entzuna izanen dela. Halaxe laburtu du Nathalie Riobe PAF elkarteko kideak: «Pegatina baliagarria da biktima eta erasotzaile potentzialendako: jakinen baitute toki horretan formakuntza jaso dutela. Beraz, alde batetik, lanjerrean sentitzen dena laguntza eskatzera ausartzeko balio du, badakielako entzuna izanen dela. Ipurdia edo titiak hunkitzea, adibidez, aski normalizatua baita, berdin hitzezko erasoak. Pegatinak balio du lasaitzeko lanjerrean dena eta frenatzeko erasotzaile potentziala, eta, ostalarien engaiamendua ere erakusten du».

Halaxe bozkariatu da Riobe: «Aurten oso baikorra dena da espontaneoki guregana etorri direla protokoloaren bila peña zein ostatu berriak, edo ahantzi zitzaizkigunak. Horrela, emeki-emeki Baionako bestak ziurragoak izanen dira: jende oro arduradun senti dadin».

Berez, gogoeta eta arrangurak aspaldikoak badira ere, duela hiru urteko hausnarketek aitzina pausoa ekarri zuten: bestetan eraso bat gertatu eta geroko salaketetatik partitu zen: «Gero eta gehiago elkartzen ginen bestetako erasoak salatzeko, baina ikusgarritasun gutirekin. Hala, ikusi genuen Hegoaldean ostatu batzuek bazutela pegatina ubel bat, gustatu zitzaigun. Salatzea ongi da, baina beranduegi. Beraz, sentsibilizazio eta heziketa bat egin beharra dago aitzinetik bestaren inguruan», oroitarazi du Riobek.

Era berean, xeheki xehatu du zertan datzan protokoloa. Hasteko, bereizi behar da balizko erasoaren «intentsitatea». Bitan sailkatu dituzte: intentsitate apalagokoa: begirada astuna, hitzezko eraso sexista... Kasurako, pegatina ubela duen ostatuan sala daiteke, zeinean ostalariak analizatuko baitu egoera, eta beharrez, berarekin mintzatu edota kanporatu jenatzailea. Intentsitate handiko erasoa, berriz, «askoz larriagoa» da: bortxaketa edo saiakera. Kasurako, protokoloak eskatzen du eragitea: biktima ziurtasunean ezarriz, eta, ahal dela, biktima den bezala mantenduz: «Edan gabe, arropaz aldatu gabe, garbitu gabe... Ahal bezainbat froga atxikitzeko», zehaztu du Riobek. Azkenik, biktimari galdetu behar zaio nahi duenez larrialdi zerbitzuak deitzea, kexa jartzea... Azkenik, erasotzailea identifikatzen entseatu behar da.

PAF elkarteak protokoloa liburuxka batean azaldu eta banatua die engaiatu diren ostatu eta peña guziei; bai euskaraz ere.

Biez bat

Baionako besta gero eta arrakastatsuagoetan, beraz, eraso sexisten kontrako protokoloak munta gero eta handiagoa du. Instituzioek ere badirudi gogor egin nahi diotela aferari. Badu hamabi urte Baionako Herriko Etxeak estatuko zerbitzuekin elkarlanean eta elkarteek eraso sexista edota sexualen prebentzio kanpaina antolatzen dutela. Horregatik, aurten ere Maina harrera gunea egonen da Baionako Unibertsitatetik hurbil, platanetako etorbidean, sokorrien ondoan. Atherbea elkartea, Planning familia 64 eta bortizkeriaren sareko elkarte feministek bat egiten dute egitasmoan. Horrez gain, PAF elkarteak duela hiru urte egin zuen bezala, herriko etxeak ere banatu berri du Safe toki den pegatina. Ez dira peñei baizik zuzenduak. Pegatina duten peñak, beraz, zailtasunetan den edonor aterpetzea engaiatu dira, bai beharrezkoak diren telefono zenbaki edo kontaktuak helaraztea ere.

Riobek ontsa bereizi ditu martxan diren bi protokoloak: «Peñek, beraz, badute gauza bikoitza: alde batetik safe toki, hor biktimek edo lanjerra egoeran direnek badakite babesa ukanen dutela. Gure pegatina ubela orokorragoa da, erraten du guneak ez duela onartzen eraso sexistarik eta sexu erasorik. Erran nahi du, beraz, aplikatuko den protokoloan ostalariek erasotzailea kanpora dezaketela, eta beharraren arabera biktima babestu. Biak elkarren osagarriak dira. Gurea ostatu eta peñei zuzendua; safe toki, berriz, peñei bakarrik».]]>
<![CDATA[Behar ordurako besarkada prest]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1977/031/002/2022-07-30/behar_ordurako_besarkada_prest.htm Sat, 30 Jul 2022 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1977/031/002/2022-07-30/behar_ordurako_besarkada_prest.htm
Unibertsitate ondoko karpak beharretan dagoen ororentzako besarkadak prest ditu Maina harrera gunean. Herriko etxearen iniziatiba da, eta Atherbea elkarteko Andree Diartek koordinatzen du. Animatzaile guziek badute eraso sexual eta sexisten gaineko formakuntza berezia eginik, baita ziztada salbaien gainekoa ere. Gaiarekin lotura duten egiturek bat egiten dute bertan, eta bakoitzak badu bere eskuorria: PAFek, Planning Familial-ek...

Victoria eta Christophe Planning Familialeko kideak dira. Christophek jada hiru inguru eginak ditu bestak hasiz geroztik, erran nahi baita, karriketan barrena ibili dela kide batekin, jendea sentsibilizatzeko erasoen gainean, batez ere eraso sexista eta sexualei dagokienez.

Bozkariatu da: «Uroski, asteazkenaz geroztik, ez dugu ziztadarik pairatu duen nehor ukan, ez ere erasoa izan denik. «Zabaldu den psikosiak askoz handiagoa da zinez gertatu direnen kopurua baino», ohartarazi du Christophek.

«Ziztadena dominazioarekin lotua da, maskulinitatearekin», azpimarratu du Victoriak.

Ziztada jaso duen nehor ez; bai, ordea, bertzerik: hiru emazte arrunt gazte hurbildu baitzaizkie kexatzerat, baizik eta haien egoerak ez baitzuen bat egiten edan zuten alkohol kopuruarekin. «Hiruretako batek bere burua kasik Errobirat bota du; bigarrena izugarri nahasia zen, eta hirugarrena, zinez zurbila. Normalizazioa bada, hirurak kexaturik ere, guraso batek ez baitie sinetsi, haien kontakizuna dudan ezarriz. Bada sekulako lana egiteko». Afera da susmoa dutela basoan drogaren bat jaurtiki ote dioten. Ostalariari seinalatu bazioten ere, ez dute babesik jaso, harik eta Mainara agertu diren arte. Orduan dira jabaldu, entzunak izan baitira, babespean.

Harrera, prebentzioa, behar den zerbitzuetara joaten laguntzea eta jabaltzea da haien lana. Gertatu izan zaie ere etxeraino laguntzea bakarren bat.

Bi gazte talde agertu dira, «Ezetz delarik, ezetz da» pegatina arrosa-ubelaren xerka.]]>
<![CDATA[«Ene musikaz gozatzen dut, eta hori kutsakorra da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2022-07-30/ene_musikaz_gozatzen_dut_eta_hori_kutsakorra_da.htm Sat, 30 Jul 2022 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2022-07-30/ene_musikaz_gozatzen_dut_eta_hori_kutsakorra_da.htm
Mauleko bestetako arropa zuri-gorria prest duzu Baionarako?

Ez. Baionako koloreak berez zuri-urdinak dira, aldatu zituzten Iruñari kopiatzeko; zuri-gorriak Miarritzekoak dira [Lapurdi]. Baditut nire argumentuak!

Zuri-urdinez joanen zara orduan?

Ez, edozein gisaz zuriz ezin dut bestarik egin, haur bat banintz bezala zikintzen bainaiz!

Üzkülüz lehentze dea Zuberoatik ateratzen dela?

Ez batere: bigarrena jadanik egin baitut Elizondon [Nafarroa] eta Nafarroan aritu izan naiz bizpahiru aldiz, eta Nafarroa Beherean ere bertze horrenbertze.

Üzkülüz zerendako?

Nahi nuen hitz zuberotarra ahalaz, eta ikusi nuen izen honek ez zuela emaitzarik Googlen. Goizean terrestan ari dena eta murmurikan edo gaizki iratzarria.

Identifikatzen zara izen horrekin?

Ez bereziki, besta biharamunetan guti lo egiten dut, eta astakeria handia dut!

Zer ekarriko duzu Baionara?

Euskal kantu asko eta elektro musika asko.

Zerk du ezaugarritzen DJ Üzkülüz?

Hasteko, ez naiz DJ bat, horrek trantsizioak ongi egin behar baititu, eta nik ez dut hainbeste teknikarik horretarako. Gehiago playlist egiten dut. Berezitzen nauena da gehienbat dantzatzeko musika paratzen dudala, bortitz biziki guti eta Hego Amerikako anitz.

Xiberoko Botzako zure kazetari ibilbideak eragin ote du zure DJ bilakaeran?

Batetik, kantuak ezagutu baititut kantu eskaintzei esker, irratiari esker ere egunero Badok.eus-en sartu eta euskal kantuen berri hartu dut. Bestetik, nire pasioa da, neure buruari plazer egiteko naiz DJ.

Zer da DJ batek jakin beharrekoa?

Publikoari kasu egitea bere musika estiloa inposatzen helduz. Mauleko bestetan, adibidez, bun-bun musika teknoa jarri nuen, eta gizonak inposatzen hasi ziren bortizki, pogoak eginez elkarren artean, bat erori zen... Aldatu nuen estiloz, lasaituz, eta giroa ere hala hala egin zen.

Unean-unean egokitzen badakizu.

Trantsizioa gaizki egiten dut, baina gehiago kasu egiten diot giroari. Pogoan aritzea maite dut, baina goxoki egiten bada.

Nola entrenatzen da DJ Üzkülüz?

Edozein kantu entzunez, kantuaren formakuntza nolakoa den ikusiz... eta, gaualdiaren arabera, playlist bat edo beste prestatuz, euskal kantu gehiago edo gutiagorekin, nola gerta.

Kantu exotikoak nondik datoz?

2000ko hamarkadako kantu arrakastatsuen arra-hartzeak erabiltzen ditut, System of Down bezalakoak, eta anitz hegoamerikarrak, Guantanamera, Che Guevara, Morenita... arrahartuak diren horrelako kantuak.

Zer leku du inprobisazioak?

Lehen eta azken bizpahiru lau kantuak prest ditut. Tartekoa uneko publikoaren arabera hautatzen dut, zerk duen gehiago mugiarazten...

Eskuak zertan dabiltza oholtzan?

Ordenagailua eta soinu nahasgailua ditut, kantu batetik bestera pasatzean goititzeko kantu bat, bertzea apalduz. Egiazki, bost orduko emanaldian nire lana zazpi minutukoa da! Ez dut kasik deus egiten.

Ez zenukea zeure burua hobeki saldu behar?

Nahiago dut zintzoa izan. Nire lankide batek zioen DJ gehienek ere hala egiten dutela.

Taula gainean, hala ere, baduzu presentzia bat.

Ez dut maite neure burua aitzinean ezartzea. Beraz entseatzen naiz burbuilan sartzen eta ene musikaz gozatzea, eta hori kutsakorra da.

DJa usu gaualdiaren bukaeran izaten da, berant. Abantaila ala desabantaila dea zuretzat?

Momentuko abantaila gisa ikusten dut, bukaera denez jendea laxatuago baita, horregatik nahiago dut. Gainera, plazerarentzat egiten dut eta bakantzetan naizenez, ez nau trabatzen.]]>
<![CDATA[«Aizkorak dizkit ezagutaraziko festak» ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2022-07-28/laquoaizkorak_dizkit_ezagutaraziko_festakraquo.htm Thu, 28 Jul 2022 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2022-07-28/laquoaizkorak_dizkit_ezagutaraziko_festakraquo.htm <![CDATA[Antso VII.a Azkarra tronura igoko da berriz, argi-ilun oro lagun ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2022-07-22/antso_viia_azkarra_tronura_igoko_da_berriz_argi_ilun_oro_lagun.htm Fri, 22 Jul 2022 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2022-07-22/antso_viia_azkarra_tronura_igoko_da_berriz_argi_ilun_oro_lagun.htm Antso azkarra edo Miramamolinen esmeralda antzezlana taula gainera ekarri baitu Makeako (Lapurdi) antzerki taldeak, Jostakin elkartearen bidez. Antton Lukuk 1997an idatzitako obra bihar emanen dute lehentze, Makeako ezkerparetan, 20:00etan. Ondotik, txarangak eta Niko Etxartek joko dute.   1212ko uztailaren 16an gertatu zen Jaengo (Espainia) Navas de Tolosako guduan parte hartzera behartua izan zen Antso VII.a, kristauekin aliatuz, almohadeen inperio musulmanaren kontra. Garai zinez nahasiak ziren Nafarroako Erresumarentzat, ikusirik hamalau urte aitzin Gipuzkoa, Araba eta Bizkaia militarki okupatzeko mehatxua egin ziotela Petri II.a Aragoikoak eta Alfontso VIII.a Gaztelakoak, 1198ko Calatayudeko Ituna dela medio. Lanjerrari aitzi egin nahian, almohadeen inperioarekin aliantzak xerkatzeari ekin zion Nafarroak, etsaiaren etsaia lagun bilakatzeko menturan. Alta, aliantza horren bila zihoala eta Tilimsengo Abu Yusuf Yacub kalifak laguntza eskatu zionez, Magrebera joan zen Antso VII.a Azkarra. Gaztelarrak paradaz baliatu ziren Nafarroa mendebaldea inbaditzeko, itsasorako sarbide estrategikoa ohoinduz. Izan ere, Nafarroa elkarren artean banatzea adostu zuten Alfontso VIII.a Gaztelakoak eta Petri II.a Aragoikoak. Hala, Gasteiz setiatu zuten 1199ko uztailaren 5ean, zazpi hilabetez, 1200eko urtarrilean amore eman zuten arte, Antso VII.a Azkarrak hala manaturik. «Navas de Tolosako guduka, mendebaldearen galtzea, eta galtze horren ondorioak ditu aipatzen antzerkiak; itsasorako sarbide hori lortzeko harremanak indartuko baititu Ultra Puertos-ekin, Nafarroa Beherearekin, hots», argitu du Berteretxek. Azpimarratu du agertzen direla gertakari historikoak, baina gorde gabe Antton Luku idazleak erantsi dizkion antzerkiko osagaiak: «Badira historikoki frogatuak diren gertakariak, baina baita Antton Lukuren dramaturgiaren moldatze bat ere: ez da historia ikastaro bat izanen; historialariak ohartuko dira horretaz. Dena den, ez da hori helburua, baizik eta proposatzea Antso Azkarraren pertsonalitateari buruzko hipotesi batzuk, drama bat, kondaira bat, istorio bat...». Erran nahi duenaren ilustratzeko, Nafarroako armarriko ustezko kateez eta esmeraldaz aritu da. Izan ere, kondairaren arabera, Navas de Tolosako guduka horretan, Antso VII.a Azkarrak baitzituen apurtu Muhammad al-Nasir Miramamolina kalifaren denda defendatzen zuen tropa handiko gizonak elkarrekin lotzen zituzten kateak. Hortik hartu bide zituen berantago Nafarroako armarrian ageri diren ustezko kateak eta esmeralda. «Historialariek hori gezurtatu dute, gudua baino lehenago ere atzeman baitituzte kateak eta esmeralda», zehaztu du Berteretxek. Musulmanen porrot handiarekin akitu zen borroka hura. Preseski, Navas de Tolosako gertakaritik abiatzen da Makeako taldearen antzerkia. Handia bezain xumea Nolakoa zen Antso VII.a Azkarra? Berteretxek deskribatu du jokatzen duen pertsonaiaren nortasuna: «Aldi berean herrikoia da, traketsa eta ausarta. Historian ospe handiarekin gelditu da, baina, pieza ontsa ematen badugu, Antso agertuko da edonork dauzkan makurrekin». Horregatik, historiaren alderdi guziak erakustekotan, erregearen itzalak ere erakutsiko ditu obrak, eta haietako adibide bat eman du Berteretxek: «Buruzagi nafarren hautuengatik ere horretaratuak gara gaur egun. Adibidez, Gasteizko setio bitartean, Antso Azkarra ez zen bertaratu Afrikatik. Jakin bide zuen; alta, segitu zuen Afrikako itzulia egiten, arpilatzen, aberasten... Aberatsa itzuli zen, baina mendebaldeko lurraldea galdu zuen luzerako». Pertsonaiaren eta gertakarien argi-iluntasun horiek gogoeta pizle izan daitezke. Hasteko, hori da Peio Berteretxe taula zuzendariak pieza honen bidez bultzatu nahiko lukeena: «Testuaren modernotasunak harrapatu gaitu. Botere istorioak, euskal lurraldea, gizartea eta kultura nola marketinaren mende erori diren erakusten du, eta nola salduak izan diren urteak pasatu ahala. Garai hartan baziren, eta baditugu problematika horiek. Batzuetan Antsoren pertsonaia euskal gizartea izan daiteke. Galtzen ari gara, eta kontentatzen gara inguruan ditugun berehalako plazer ttipiekin, ohartu gabe beharbada galdu dugula. Eleberri nazionala egiten dugun ber, Antso Azkarraren mitoa desegiten dugu. Horretan datza Lukuren kritikotasuna eta umorea». Horregatik ere, Lorea Etxeberrik jokatzen du Aixaren rola, zeinaz maitemindu baita Antso VII.a Azkarra: harremana bada garai historikoaren eta hartu beharreko erabaki egokien zailtasunen isla: «Emazteak gutxietsiak dira antzerki horretan, baina haiek dizkiote egiak erraten Antsori. Hastapenean maitemintzen gara, baina badut kasko gibelean estrategia politikoa aitaren erresumarentzat, aliantza egiteko. Azkenean traizio egiten dit, igortzen bainau giristino izateko zentro baterat, konbertitzeko. Ohartzen naiz, beraz, galdu dudala nonbait, baina erraten diot nire gisa bera ere galtzaile izanen dela, madarikazio bat bezala. Gero neure buruaz beste egiten dut. Aski bortitza da funtsean». Ofizio eta afizioaren juntan Arizaleak ez bezala, Peio Berteretxe antzezle eta taula zuzendari profesionala da. Horretan izan da preseski haren desafioa: «Antzerki herrikoi eta amateurretik zetozen jende horiek -gehienetan zirtzilak izan direnak- lotzea literaturari, Shakespeareren antzerkiari, hori baita Lukuren antzerkia. Obra hau da euskal antzerkian irakurri dudan obrarik hurbilena Shakespearenetik: hizkuntzaren, joko erregistroen aberastasunaren aldetik, eskuzabaltasunagatik... Denendako bada jateko: komedia, borroka, poesia, politika, eguneroko lengoaia... Bada magma ikaragarria. Ez da estonagarria sariztatua izan bada, literaturaren aldetik baita kristoren aberastasuna». Eztitxu Oillarburuk Antso VII.a Azkarraren lehen ministroaren rola jokatzen du piezan. Aitortu du beretzat salto handia izan dela orain arte izan dituen esperientziei alderatuz: «Ohorea eta desafioa izan da, biziki serioa baita pertsonaia, ez demostrazioan. Orain arte rol irekiagoetan aritu naiz, eroxketan. Aldi honetan, berriz, testutik pasatzen da gehiena. Aldaketa handia izan da enetzat. Peiok anitz lagundu gaitu, aldi oroz dena pixka bat hutsetik abiatzen zen proposamen berriekin. Testua anitz landu dugu gureganatzeko eta ahal bezain zuzena izateko. Punpa bat egin dugu testu aldetik». HELDU DIREN EMANALDIAK
Makean. Bihar, ezkerparetan, 20:00etan.
Donibane Garazin. Agorrilaren 14an, merkatu estalian, 21:00etan.
Baionan. Irailaren 30ean.
Amikuzen. Urriaren 8an.
Hazparnen. Urriaren 15ean. ]]>
<![CDATA[Kondenatutako atari piztua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/026/001/2022-07-19/kondenatutako_atari_piztua.htm Tue, 19 Jul 2022 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/026/001/2022-07-19/kondenatutako_atari_piztua.htm
Katedralak badauzka ikusten ez diren bazter miresgarriak: publikoari zerratua zaion gune babestua, zeina sakristian baita. Hartan kukutzen da, ongi babesturik, katedralaren ataririk zaharrena. Jatorrizko osagaiak oro mantendu ditu: gotikoago ezin.

Komunzki, elizbarrutiaren egoitza hiriaren garapenari hertsiki lotua zen, zeinari estilo gotikoa baitagokio. Hala laburtu du Joseba Asiron historialariak Auñamendi entziklopedian: «Katedral gehienak estilo gotikoan eraiki ziren, nahiz eta Iruñeko eta Baionako kasuetan gaurko eliza gotikoak baino lehenago desagerturiko fabrika erromanikoak egon ziren». Tutera (Nafarroa), Bilbo, Donostia eta Gasteizkoetan ez bezala.

«Hau bezain handia zen aitzineko katedral erromanikoa, baina ez zuen deanbulatoriorik, gerora gehitu zioten beilarien barneko hara-honaka errazteko», erran du Isabelle Dupont gidak. XIII. mendean gehitu zioten; 1258an izandako sutetik landa, apezpikuak hala deliberaturik. Murru erromanikoak desegin eta berreraiki zituzten estiloz kanbiatuz. Bihotzetik hasi zituzten hamarkadak iraun zuten obrak, transeptutik segituz. Hala, zazpi ataleko hiru habearte dauzka, transeptu markatua, girola eta zazpi kapera erradial. Espazioaren eta argiaren monumentaltasunak, norberaren ttipitasuna are gehiago mendratzen du, bolumen haiekin ezin lehiatuz.

Dupontek besoak zabaldu ditu eta zangoak bildu: katedralaren planoa irudikatu du, giza gorputzarena bezalakoa baita, bihotza eta guzi. Ezkerreko besoko ate diskretua zabaldu du gidak, «pribatua». Maila bat igan, eta apez eta apezpikuen aldageletan sartu da. Ez du astirik galdu, ehorzketak eginen baitituzte luze gabe, bisitarien aldia etenez. Preseski, musika goraki aditzen da, soinu probak egiten ari baita sakristaua. Gidak eskatu eta eskertu dio bolumena apal dezan.

Itzuli erdi eginik, eta buruak altxaturik, XIV. mende erditsuko ezusteko atariak jatorrizko gotikotasunaren indarrez besarkatzen du bere pean ezartzen den oro. Frantziako Iraultzan andeatu ez zuten bakarra da: «Oso ederra da. Jatorrizkoa eta zaharrena izateaz gain, bakarra da mantendu dena. XIX. mendean deskubritu zuten, gelaren handitze lanetan, murruz estalia baitzen. XVIII. mende erdian bertze atari bat behar zutenez, hau tapatu zuten eta ahantzi. Horregatik, Frantziako Iraultzan ez zuten xehatu». Gehitu du aterpean eta publikoari zabalik ez izateak badituela bere abantailak, ongi babestua baita, usorik, euririk, tenperatura aldaketa handirik edota gatzik gabe.

Herioak denak berdintzen

Ataria eraiki zuten klaustrora ilkitzeko, zeinaren erdian baitzuen hilerria. Ondotik, zizel lanei ekin zieten, hain xuxen ere, gai hori behar hartuz: azken epaiketa baitu erakusten, herioaren bahea: «Gaineko bi aingeruek tronpa bat atxikitzen dute: hilen artetik berpiztearen seinalea ematen dute. Hilen berpiztea da. Eskuinetan ageri dira hilak zutitzen ari, hilarria bultzatzen, kristoren aitzinera joateko. Erdi-erdian, Jesu Kristok zauriak erakusten dizkigu, bera dela frogatzeko. Alde bakoitzean, pasioaren tresnak atxikitzen dituzten aingeru bana dago. Jesu Kristoren eskuinekoak makila eta arantzazko koroa dauzka; ezkerrekoak, berriz, gurutzea, iltzeak eta azotea». Epaiketak mundu antagonikoak parez pare jartzen ditu: eskuineko paradisuak ederra, alaia eta jendetsua badirudi; ezkerrekoak bertzerik erakusten du. Dupont: «Ezin da ahantzi Erdi Aroan gaudela; populazioa hezteko eta istorioen kontatzeko manera bakarra euskarrien bidez da. Eta euskarri bakarra hau zuten: denek ongi ulertu behar zuten zer gertatuko zitzaien Jesu Kristoren ezkerrerat igorriz gero: infernurat». Gidak lagundu du detaileez ohartzen eta haien sinbolika xeheki aztertzen. Pertza eta sugarrak ontsa so eginez gero, konparazione, ikus daitezke hiru deabruek eramaten dituzten kondenatuak. Haietako batek txapel zorrotza du, goi apaizeria sinbolizatuz; bertzeak koroa darama, aberastasunaren keinu: «Erran nahi dena da erlijiosoa izan edo ez, aberatsa edo txiroa, berdin joan zaitezkeela infernurat».

Atari honek badu oraino aipatu gabeko berezitasunik: lotuak diren bi tinpano. Jesu Kristoren ezkerrekoak infernua erakusten duen molde berean erakusten du eskuinekoak paradisua. Erregina gisa irudikatua du ama birjina. Inguruan intsentsua botatzen dioten aingeruak daude, bai XIV. mendeko musika tresnak dauzkatenak ere: biela, lira, organoa, pandero borobila eta karratua, flauta, zinbalak... Alaitasunaren ikur.

Saihetsean, goian, kandelarioak atxikitzen dituzten hiru aingeru daude, eta pean, hamabi apostoluetatik sei: Done Paulo, Done Petri eta Done Jakue Jesu Kristoren eskuineko tinpano beherean; ezkerrekoan, berriz, Joanes, gurutzea atxikitzen duen San Andres eta, ustez, San Matias. Gidak gomitatu du Erdi Aroko eszena kolore bizitan irudikatzea. Ez dakienak ezin izanen zukeen ikusi arrosaren herexak daudela.

Ireki da katedralaren hegoaldeko bazter miresgarriko borta, errotik gotikoa den deanbulatorioan bisitari askoren artean nahasi da berriz ere gida. Segitu du erakusten katedralaren gotikotasun ageria: argiztapena bermatzen duten leihoak eta sostengatzen dituen triforioa. Bai argia sartzen uzten duten zutabeak ere.

Klaustro gotikoan bukatu du Dupontek. Artisauek beso zabalik hartzen dituzte bisitariak; begirada gotikoaren pean, tradizioari jarraituz eta funtzioa begiratuz.

BAIONAKO KATEDRALEKO HEGOALDEKO ATARIA
Nolakoa. Atari gotikoa; zaharrena, hobekien atxikia; bi tinpanokoa.
Noizkoa. XIV. mendekoa.]]>
<![CDATA[«Osagarri mental eta fisikoaren aldeko guduka da enea»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1950/028/001/2022-07-15/osagarri_mental_eta_fisikoaren_aldeko_guduka_da_enea.htm Fri, 15 Jul 2022 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1950/028/001/2022-07-15/osagarri_mental_eta_fisikoaren_aldeko_guduka_da_enea.htm
Nola aurkeztu zeure burua: Reunion uharteko maloya heroi gisa?

Maloyaren itzulera eragin duen jende multzoaren parte naiz. Lehen lerroan nintzen Firmin Viryrekin batera eta zaharragokoekin, gu guziendako kantatu baitute. 20 bat urterekin deskubritu nuen nik, eta 1970az geroztik hor nabil, ene bidea egin dut, ene maneran, bihotz eta arima hartu baitizkit. Betiere, Gramoun Baba, Madame Baba, Granmoun Lele, Gramoun Bebe eta besteek eskainitakotik abiatuz.

Zein izan da zure hizkuntza bidaia?

Bereizi behar dira maloya eta lengoaia. Lehena da kultura, musika, zeremoniak... Hizkuntza, berriz, kreolera, ez dugu arras galdu. Bien alde borrokatzen naiz. Maloya gaizki ikusia eta mendratua izan da. Aktibismo eta militantismo hori gure identitatearen aldekoa da, zeinaren motor nagusia hizkuntza baita. Ene lengoaia mintzatu dut beti eta denetan, eta xantza ukan dut ez naizela behartua izan frantsesez azterketarik-edo pasatzera. Alta, borrokatu egin behar da, frantsesa derrigorrezkoa baita, beti presente. Aitzinamendurik bada ere, ez da aski; eri baikaude, eskizofrenia pairatzen baitugu frantsesarekiko. 20 urtetan deskubritu nuen maloya; hortaz mintzo ginen, baina Segaren baitako zerbait bezala. Familia batzuek praktikatzen zuten, gordeka, zeremonietan, arbasoen omenez dantzatuz, edanez, errez... Beraz, Reunion uharteko alderdi komunistaren bidez deskubritu genuen maloya magiko eta ikaragarri indartsu hori. Horrek zidan ireki unibertso identitario eta kulturala, eta berak nau laguntzen idazten poesia, kantuak. Hortik edan dut txikitatik, hitz jokoei esker, natura, itsasoa, gorputz atalak, fruituak deitzeko manerari esker... Askatasun kulturala izan da hura, ez baitzen oraingo teknologiarik. Eskola kolonial frantsesean ikasi ditut tresna frantsesak, baina ez geureak.

Norbera izatea edo ezin izatearen arteko borroka da.

Bai. Frantzia administratibo politikoa egiten duten bertze eskualdeetan gertatzen den gauza bera da. Borrokatu behar da gure kultura gordetzeko. Gainera, oraingo teknologiarengatik, xehatzea askoz ere fiteago gertatzen ari da. Mugimendu politikoan hasi dut autonomiarako bidea; geroago, ordea, bide artistikoagoa hartu dut, hitzaren askatasunaz gozatuz mezu bera pasatzeko. Egiten dudana ongi egin nahi dut. Dantzarazi, dardararazi, irri edo negar eginarazi nahi dut ene musika eta poesiaren bidez. Garen horrekin bizi nahi dut.

Zure hitzetan independentzia aldarrikatzen duzu.

Bistan dena. Ene gaztetako bideak jarraitzen du orain, gure hizkuntza mintzatu behar baitugu. Guhaur izateko, geure burua adierazteko, independentzia aldarrikatu behar badugu, hala eginen dugu. Hori bai, errealitate kultural eta ekonomikoa kontuan hartu beharra da; duela 50 urte aisitagoa zen autonomista izatea. Gero eta aitzinago joan, orduan eta zailagoa da geure buruaren ezagupena eskatzea, gauza iraunkorren alde, orokorrean. Borroka hori da lokalizazioaren alde, gure izate eta egin moldearen ezagupenaren alde, tokiko ekonomia iraunkorraren alde... Dena bat da independentziarako bidean.

Erran izan duzu maloyari esker filosofia kartesiarretik urrundu zarela, baizik eta horrek jujamendu kontzeptualegiak baititu, eta maloyak Reunionekin, hizkuntzarekin eta jendeekin berriz lerrokatu zaituela.

Bistan dena, hazi nau sistema ekonomikoaren analisi materialistak. Borroka horretan usu ahantzi dugu gure hizkuntza, maloya kultura hori, Reunion uharteko arima. Alderdi komunistak ere ez zuen postura arras doitua hizkuntzaren alde; alta, maloya sostengatu du. Enetzat alderdia desbideratu da. Bide arrazional eta materialista horretan hazi naiz, borroka horretan, baina baztertuz gure izatea, lengoaia. Hori kudeatu dugu manera frantsesean, gutxieneko soldata aldarrikatuz, berdintasuna. Alta, ez naiz kontsiderazioaren berdintasunaren alde. Eskatu eta eskatu egiten duten sindikatuekin desakort naiz, ez baitute pentsatzen gure lurraldearen araberako politika batean.

Reunion uharteko erliebea ordokitzea bezalakoa dea berdintasuna Frantziaren begietatik?

Bai, frantses izatearen berdintasunean gaude. Eta berezitasunak bilatzen ditugu. Joko bikoitz hori ez zait gustatzen. Horregatik, norbera izatearen definizio horretan urrun bilatu behar da. Nik ezin dut erran frantsesa naizenik; paperak hala ditut, frantses administrazioaren pekoak gara, baina reuniondarrak gara. Behar dira gauzak mugitu, urrunera joanez; jasangaitza da mihi puntatik galdetzea eskubide eta ezagupen ñimiñoa.

Erroetako izate integrala aldarrikatzen duzu.

Hizkuntzak ez du errentagarritasunik: badugu eta mintzo dugu. Ezin genezake kreola ezabatu frantsesaren ezartzeko. Tamalez, hori da jendeak uste duena, eta seme-alabei debekatzen diete mintzatzea. Ene kantuetan hori dut salatzen, ene gisako borroka da, hitza eta musikaren bidez jendeari kuraia emateko eta lotsa eta beldurra kentzeko. Eskizofrenia sinplifikatzeko, gure buruetan lasaitasuna eta ordena pixka bat emateko. Duintasunaren aldeko guduka da enea, gure ongizatearen alde, osagarri mental eta fisikoaren alde.

Baduzu Batarsite kantua (Bastartasuna).

Eraiki dugu zerbait Reunion uhartean duela 400 urte. Zer eginen dugu horrekin? Ezin gara purutasunera itzuli. Errealitate bat da nahasketa hori, ez dut nik asmatu. Saiatzen naiz kontzientzia berantiarra eta errealitate aitzinatuaren arteko oreka lortzen, zeina menpekotasunean, bortxan, minean, esklabotzan, amodioaren gainean eraiki baita. Horregatik egin nuen kantu hau. Ez da gatazka bat, edertasun bat baizik; zuri, indiar, beltz izanik ere. Malabar danborra jotzen dut; alta, ez naiz malabar, baina ene baitako zati bat hala da, nahi ala ez.

Zuhauren tresnak fabrikatzen dituzu.

Bai, independentzia izpirituarekin betiere. Hurbileko medioekin egitea maite baitut; ez dut maite erostea gauza bukatuak. Esku lanak egin izan ditut: kana moztu dut, artoa landatu... Maloya deskubritu nuelarik, beraz, hasi nintzen nihauren tresnak ekoizten: Bob, Kayann, Rouler... Ez diot utziko bertze bati ene ordez egiten.

Luzaz ez dut kobratu ene musikaren truk; berdin zitzaidan, militantzia baitzen enetako, maloya eta gure lengoaiaren alde. Nahiz batzuetan urririk egiteak ez duen baloratzen laguntzen. Musika horrek zituen pentsamendu ezkorrak eta aurreiritziak kentzea izan da gure lana. Hori egiteak geure buruaren gaineko irudi txarra ekartzen baitu. Erlijio kontuetan ere gauza bera, beharrik jendeak antzinako sinesmenak atxiki baititu.

Zer ekarriko duzu Euskal Herrirat?

Orain arte erran dudan guzia kantatuko dut. Omenaldia ere eginen diot Daniel Singainy adiskide eta militanteari. Garrantzitsua zait jendeez mintzatzea ene kantuetan; horregatik, ehunka izen agertzen da. Suaren gainean ibili nintzen lehen aldian enekin egon ziren jende horiek kantuetan daude; garen hori, egiten dugun hori, sinisteko eta erritualak egiteko ditugun manera ezberdin horiek baloratzeko manera bat da. Dena da bat, eta hori dut partekatu nahi Euskal Herrian, ene sentimendu eta emozioa partekatzen entseatzen naiz jende horren bitartez, gure historiaren, bastartasunaren eta borroken bidez.

Zure bilakaera musikalean, badirudi akustiko tradizionala barneratu ondotik maloya bluesari eman diozula bizia.

Musika tradizionala entzun izan dut, malabar ukitu batekin. Bazen halako bals bat, jende zaharrek kantatu ohi dutena, erromantze frantsesetatik tiratuz. Maloya hausten duen balsak definitzen nau bete-betean. Zeremonietan dagoen bitasun hori ere sartu dut. India hegoaldetik datorren tamil kultura hori ere ene baitan dut; malabar hori, zeina botere katolikoak sorginkeriarekin lotu baitzuen. Malabar erritual horiek ttipitik ikusten nituen, brasengandik hurbil-hurbil ginen, beldurtzeraino, akerraren ebakitze une hori... Ene parte da hori guzia, eta danborren erritmo hori halabeharrez ene kreazioetan sartu dut. Ohartu naiz egiten nuena jadanik maloyan txertatua zela lehenagotik. Horrek guziak ematen zidan sortzeko libertatea. Ene nahasketa guziak ekartzen dio irekidura bat maloyari, aberastasuna. Brassensen itzulpen bat badut, ene bidearen parte baita. Omentzeko manera da. Hegoak ebaki banizkio ere kantatzen dut. Partekatze hori dut maite.]]>
<![CDATA[Zuriak eta gorriak bat Maulen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/031/001/2022-07-13/zuriak_eta_gorriak_bat_maulen.htm Wed, 13 Jul 2022 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/031/001/2022-07-13/zuriak_eta_gorriak_bat_maulen.htm
Besta komiteak berritasunak dakartza, kide gazteak emendatu baitzaizkio: kontzertu bakarra apailatu beharrean, beste bat gehitu du aurten.

Jünes Bedaxagar komiteko bi lehendakarietako bat da: «Nahi ukan dizugu kanbiatu gure besten programa maite ditugun bestak egiteko. Bi kontzertu gaualdi eginen dizkizugu, lehen bakarra zelarik. Ostiralean, Matraka elektrotxaranga ariko duzu, eta ondotik Xutik, maite dugun talde bat baita eta adin orotako jende anitzi gustatzen baitzaio. Nesken egunean, berriz, Papel Mojado eta DJ Uzkuluz. Garagardo dastaketa entseatuko dizugu, lehentze, ostirala gauean. Horretan gomitatu dizkizugu a kapela egiten duten bi talde: Bota Kantu eta Camtem-Las; trankilak dituzu, jendeak ukan dezan parada haiekin kantatzeko. Horiek dira aski berri eta berezi diren hitzorduak aurten».

Bertze gisaz, «betiko» animazioek ez dute hutseginen: lehen gaueko apairua, hiru ostatuetatik iraganen diren bandak, gaztelutik botako dituzten suziriak...

Gaur, beraz, besta komiteak hiriko gakoak eskuratu orduko, lehertuko dira Zuberoako hiriburuko bestak, Ürrats Berriak taldeko dantzarien laguntzaz.

Arauaz kanpoko egitaraua

Egitarauan ageri bai baina komiteak antolatzen ez duen hitzorduak bil lezake euskaldun parrasta bat: Kanta Lextarre, Hebendik elkartearen eskutik. Ortzegun arrastirian, 19:00etatik aitzina, Mixel Etxekopar eta Jean Kristian Galtxetaburuk Etxetaburu performanceaz gozatzeko parada emanen dute.

Segidan, Xiberoko Botza irratiak ilki berri duen Xaramelari lotuko zaizkie, 20:00etan.

Horiek oro, Lextarreko Plaxotean, jana eta edana lagun. Egitarau ofizialaz gain, Zinka elkarteak bere bortak zabalduko ditu egun guziez; ikastolen alde, Zinkaren beraren alde eta presoen alde.

Euskal giroaren xerka ari denak jakin beza, beraz, ez duela Victor Hugo karrikaren 18ko borta zabaldu bertzerik egin behar: Gatom, Marta & Herbasse eta DJak ariko dira gaur.

Zinka elkarteko Joel Arlak laburtu du gunea taberna huts bat baino aise haboro dela, euskaldunen edo euskal giroaren bila dabilenaren parentesia baizik: «Giro euskalduna sortzen da. Proposatzen ditugu euskal taldeak, jendeei ezagutarazteko. Presoen aldeko bertso bazkariak giro politikoa ekartzen du, eta, aldi berean, ikastolaren gaualdiak, euskararen aldekoa. Plazan baino gehiago entzunen da euskara Zinkan besta denboran, hori segur».

Luzaz, Zinka elkartea ekonomikoki estutua zebilen hilabeteroko gastuei aitzi egin beharrez. Alta, duela bizpahiru urte diru aldetik «ongi» dabilenez, deliberatu dute Mauleko beste parada bertze elkarteekin ere partekatzea, zenbait egun edo gaualdi «prestatuz». Arlak oroitarazi du elkartearen ibilbide emankorra: «Hogei urte dira Zinka bizi dela, eta beti izan dira kontzertuak Mauleko besten karietarat. Lehen, arazoak genituen alokairua ordaintzeko. Orain, ordea, diru aldetik ongi gaudenez, tokia beste elkarteei ere uzten diegu, haiek diru pixka bat atera dezaten. Bada elkartasuna elkarteen artean».

Zinkaren elkartasunaz gozatzen duenetariko bat da Euskal preso eta iheslarien aldeko komitea. Bihar eguerdian bertso poteoa eskainiko du, eta ondotik bertso-kukus bazkaria.

Mauleko gaztetxeak ere ongi baliatuko du Zinkaren eskuzabaltasuna: bihar arratsean lokalaren barrunbeak bere izanen baititu, 19:00etatik aitzina. Poteo alaitua eta pastetx jatearen ondotik, Hazparneko (Lapurdi) Lulu Smak taldeak berotuko ditu belarriak, 22:00etan.

Uzkuluz hiriko DJ izarrak akituko du gaualdia. Eta berriz ere harrotuko ditu bozgorailuak nesken egunean, plazan, besta komiteak gomitaturik.

Argi Uturriaga gaztetxeko kidea da: «Mauleko gaztetxearen lehen gaualdia da, non guk baitugu dena antolatu. Ostatua guk zerbitzatuko eta gaualdia guk animatuko. Dirua gaztetxearen alde izanen da; horri esker, berantago beste gauza batzuk antolatuko ditugu: adibidez, hilabetean behin, poteo animatu bat. Gazteak izanen gara eramaile, Zinkan ez baitira hain gazteak. Eta giro euskalduna eta abertzalea sortzen da hor: hori da inportanteena».

Etzi, Zinka bere buruaren alde ariko da, tokiko mozkinekin kozinatu hanburgerrak proposatuz, musika, kantua eta DJ bat lagun. «Gaualdi aski lasaia izanen da, gazte komiteari konkurrentziarik ez egiteko, Xutik taldea ariko baita plazan. Harreman onak ditugu gazte komitearekin. Urte osoan kontzertuak antolatzen ditugularik, heldu dira laguntzerat», erran du Arlak.

Larunbata arratsean Xiberoko ikastolen aldia izanen da, Sunk eta Kurtney Barnetx taldeen musika lagun.]]>
<![CDATA[«Kurduek gaituzte Daexengandik salbatu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/015/001/2022-07-07/kurduek_gaituzte_daexengandik_salbatu.htm Thu, 07 Jul 2022 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1857/015/001/2022-07-07/kurduek_gaituzte_daexengandik_salbatu.htm
Nola zaude?

Ikasi dut ongi izaten, zeren eta beti erresistente, indartsu eta sortzaile segitzen baitut sentitzen ene burua. Baina ez da oso erraz: oraindik shock pean naiz pixka bat. Deliberatua naiz estatuak ez nazan determina. Entseatzen naiz egoera testuinguruan ezartzen, politizatzen. Beraz, ongi naiz.

EHZn kontatu duzu jendeak jakitea nahi duzun istorioa. Zein?

Ene egoera aski zaila da, zeren eta Turkiak dena eginen baitu nire hausteko. Badira interes geoestrategikoak. Inkiet naiz, nire borroketan segitu nahi baitut; beraz, eskandalu honen ikusgarritasunak eta elkartasunak garrantzia dute.

Ez naiz paisaiaren puntu txiki bat baizik, zeinean baita sekulako arriskua: nazioarteak ez badu orain ekiten, [Adolf] Hitlerren garaira itzuliko gara.

Izan ere, orduan Hitler, ez [Benito] Mussolini, ez genituen hunki, eta [Francisco] Francok luzaz iraun zuen. Faxismoa ezartzen ari da NATOn [Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundean] eta nazioarteko harreman guzietan, zeintzuek bonbardatzen baitituzte Rojavako kurduak, hain zuzen ere Europa Daexengandik salbatu duten horiek. Gelditu behar da hau!

Baduzua erakundeen babesik?

Ez dut botere publikoen neholako babesik. Baina lagunez ongi inguratua naiz, giza eskubideen aldeko liga ene alde jarri da fite, Nizako unibertsitateak ere mozio bat izenpetu du... Elkarte asko mobilizatzen ari da. Gizartea bera antolatzen ari da ene alde, eta ez naiz bakarrik sentitzen; alta, politikoki ez dut babesik.

Nola heldu da zure kasua honaino?

Nire auziak erakusten du Turkiaren errepresioa bere sistema autoritarioaren jarraipena dela, nire auziak 24 urte baititu. Alduanez asko mintzo gara, baina aliatuak dira. Armeniako genozidiotik eta kurduei egin masakreetatik sortutako sistema bat da hau; beraz, bada sistema autoritario garrantzitsua.

Ez zuten nahi turkiar batek kurduen gaineko ikerketarik egin zezan. Proposatu zidaten inkestako hiru izen ematea eta artikulua ez argitaratzea, eta erran zidaten: «Partitzen utziko zaitugu». Onartu ezean, berriz, garesti ordainduko nuela.

Ezetz erran nien, eta tortura larriak pairatu nituen. Hilabeteetan paralizatua egon nintzen, baina buru egin ahal izan nion. Gero, preso sartu ninduten izen horiek ez emateagatik, antolakunde terroristako kide nintzelakoan. Horrela hasi zen dena.

Nitaz adibide bat egin nahi zuten, denak ikaratzeko, jende franko baitzen arazoaz interesaturik. Gazte kurdu bat arrastatu zuten, militantea ez zena gainera, eta kontatu zuen nik nuela leherketa hori antolatu. Telebistaren bidez jakin nuen hori. Zientzia fikzioa izan zen, baina orotariko jendearen sustengua ukan nuen berehala; mobilizatu ziren: halakoa ere bai baita Turkia; bada erresistentzia eta elkartasun handia.

Gazte horrek onartu zuen ez nuela nik leherketa hori antolatu berarekin batera; hobengabea ekarria izan zen. Nire kontra, aldiz, segitzen dute, haren deklarazio hartan oinarrituz. Kartzelatik landa segitu dut borrokan.

Kurdistan askatzekotan, osorik askatuko litzateke, ala zatika?

Kurdistan ez zuen Turkiak zatikatu, aliatuek baizik: Frantziak, Erresuma Batuak... Siria, Turkia, Iran eta Iraken menpe dago Kurdistan. Mugimenduak antolatu ziren.

Siriarrak eta turkiarrak hurbil dira filosofiari dagokionez. Ideologia bakarrak eraikitako estatu-nazio homogeneoaz mintzatzeak ez du zentzurik. Turkian eta Sirian ez dute Kurdistan bat sortu, baizik eta sistema ekologiko bat, zeinean armeniarrak, arabiarrak eta turkiarrak nahasi nahi baitituzte.

Alta, gerla testuinguruan daudenez, oso zaila daukate. Horregatik, arras garrantzitsua zait arma gabeko mugimendu sozialak indartzea, loturak sortuz eta indartuz. Oxigeno irekidurek beharbada elkarrizketa parada gehiago sortuko lituzkete.

Esperientzia ezberdinen arteko elkarrekintzak beharrezkoak dira; alda testuinguru belikoak eragozten du hori.

Zein da lau zapaltzaileen arteko gaiztoena?

Ez dakit. Ni oso intersekzionala naiz nire borroka antimilitarista eta feministen bidez. Ez ditut kausak hierarkizatzen. Tokiko botereak gaiztoak dira, baina nazioarteko botere handi horiek ere bai. Gaiztoak are gaiztoagoak bilakatzen dira aukera duten aldiro; alta, desorekek eta mugimendu sozialek botereak gibelaraztea lortzen dute. Nola gerta.

Aipatu duzu transbertsalitatea. Badea Kurdistan osoa besarkatzen duten mugimendurik edo egiturarik?

Mugaz gaindiko gune horrek biltzen ditu esparru militante bat baino gehiago, estatu-nazioaz kanpo. Beraz, Turkiako eta Siriako mugimendu kurdua oso hurbila zaie mugimendu feminista, armeniar, LGBT edo anarkistei. Esparru horiek nazioz eta mugaz kanpokoak dira.

Alta, Kurdistan hegoaldean, Iraken, mugimendu horiei guziei aski zaila zaiei antolatzea. Ezin gara mintzatu Kurdistanez, baizik eta Siria eta Turkiako mugimendu sozial ezberdinekin bat egiten eta mugak gainditzen dituzten mugimendu kurduez.

Turkiak NATO estutzen du kurduen kontra. AEBek badutea zerikusirik?

Ez dakit, ez bainintzen bilkura horretan, eta gauza horiek ez baitituzte plazaratzen. Baina Turkiak segitu du aitzinatzen, eta Alduanen diskurtsoa erabakigarriagoa bilakatu da, erranez helburu nagusia zela...

Hori Turkiak ez du bakarrik egiten, ez hasteko AEBen baimenik gabe. Kezkagarria da, eta, hori geldiarazteko, behar dira bake mugimendu transnazional herrikoiak, europarrak batez ere. Kurduek gaituzte Daexengandik salbatu. Populuek badute rol garrantzitsua joko geoestrategiko zikinak geldiarazteko.

Iraken peko kurduek AEBak estutzen ote dituztea?

Ez dakit, baina ikusten delarik duela egun batzuk hasi direla Turkiako armadan sartzen Siriaren kontra, aliantza oso irekia dago. Daex oso indartsua zelarik, yazidiak masakratzen zituelarik... [Massud] Barzanik ez zuen ezer egin; ez ziren Siriako kurduak baizik altxatu.

Siriako eta Turkiako kurduek dute Europa Daexengandik salbatu egiazki; orain, zorra kitatu beharra du.]]>
<![CDATA[Bioaniztasuneranzko bidea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1889/031/001/2022-07-07/bioaniztasuneranzko_bidea.htm Thu, 07 Jul 2022 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1889/031/001/2022-07-07/bioaniztasuneranzko_bidea.htm
Mendiko botak soinean, aski da ibiltzen hasi eta inguruari ontsa so egitea ohartzeko biodibertsitatearen garrantziaz. Ostiralerako, bi oreneko «basa ibilaldi handia» aurreikusia du; alta, hortik kanpo, hiru-hamar laguneko taldeei ere egiten die harrera, euskaraz ere, baina ateraldi aise laburragoa eginez. Aski zaio deitzea: (00 33) 6 76 59 85 83.

Unean-unean zer izaki bizidun jalgiko den, araberako azalpenak eman ohi ditu de Portuondok: «So eginen diogu zer landare dagoen, baina ez bakarrik: intsektuak, marmutxak, pinpirinak, xixareak... Azaltzen dut naturaren funtzionamendua zein den, biodibertsitatea, alo. Bidean ikusten dugunaren arabera, nola gerta».

Horiek hala, baratzetik abiatuko da martxa: «Landare guziak dira interesgarriak. Ikusiko dugu zein diren pozoitsuak, jangarriak... Txoriak agertzen badira, haiei buruz hitz eginen dut».

Hain da zabala de Portuondoren jakitatea, non uzten ahal baitio zoriari nahi duen gisa agertzen, aurre prestaketa berezirik gabe: «Maite dut azaltzea bide basaren ibilmoldeaz, zein landare pausatzen den eta zerendako, hor hasten baita izaki ororen bizia».

Bidea zinez garrantzitsua zaio gidari, zentzu guzietan: «Sinbolikoki inportantzia handikoa da. Bidearen arabera ezberdina izanen da ikustekoa ere».

Harentzat ez dago belar «txarrik»: «Landare basak abantzu denak dira medizinalak edo jangarriak. Badute beraien lekua naturan!».

Horregatik, helarazi nahi duen mezua oso garbi du: inguruan dagoenaz ohartzea, jakitatez beztitzea eta jadanik ikertu denaren berri hartzea: «Dena dugu inguruan: aski dugu ontsa so egitea eta ikastea, ez ahantz gure arbasoen jakitatea. Naturaren misterioak maite ditut, eta hori erakustea».

Ariketa ttipia egin du gidak: landare eta animalia bat hautatzea. Lehenarendako, ardi belarra edo ardi mihia hautatu du: «Landare sinbolikoa da; bi motak zaizkit garrantzitsuak. Sekulako bertuteak baitauzka: oinetako babentzat baliatzen dugu, ebakidurentzat, asunen ziztadak goxatzeko, alergien kontra... beilarientzat ezinago egokiak dira».

Animaliaren kasuan, berriz, gizakiak gaizki ikusten dituen horiek ditu laket, baitute haiek ere haien tokia eta funtzioa ekosisteman: «Gizakiak maite ez dituen marmutx guzi horiek zaizkit interesgarri: bareak, bare kurkuiluak, sugeak, xinaurriak. Hor baita misterioa».

Ororen buru, urrunera bila joan gabe ere, tokian tokiko fauna eta floraren joria agerian ezarri nahi du, urrats bakoitzeko dagoen espezie aniztasunaz jabetzea nahi du: «Gogoa piztu nahi dut hurbilagotik ikusteko. Zale errabiatua bainaiz, nahi dut energia hori transmititu, dena baitugu gure inguruan!».

Landareak eta bioaniztasuna



Anhauzeko (Nafarroa Beherea) Pilota plazan, bihar, 14:00etatik 16:00ak arte. Ibilaldi pedagogikoa.]]>
<![CDATA[Kontrabandoa, diru bandoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/035/001/2022-07-06/kontrabandoa_diru_bandoa.htm Wed, 06 Jul 2022 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/035/001/2022-07-06/kontrabandoa_diru_bandoa.htm
Ekialderat buruz eraman du taldeñoa, Ezkertegia parerat, erromatarren galtzadatik hurran. Arrotzari azaldu dio non dagoen, garaileen mapetatik kanpo. Ikus ezinezko sareetan barrena milaka urratsek, kilok eta pintek joan-jinak egin dituzte mendeetan, kontrabandisten belaun eta bizkarren kalterako. Bereziki «hemen», mendi apala baita, eta oihantsua, jendeak eta puskak ongi kukutzeko parada emanez, zergarik ordaindu gabe, legeari muzin eginez, komisioa ukanez.

Gidak oroitarazi du: «Muga dagoenez geroztik, 1659an, bada kontrabandoa. Normala zitzaigun normala ez zen gauza bat. Etxean betitik ikusi izan dut, eta nihaurek ere egin: zigarreta paketeak erosten bainizkien Dantxarinean [Urdazubi, Nafarroa] Bordeleko [Okzitania] ene ikaskideendako. Naturala zen». Etxeen arteko kontrabandoaz mintzatu da, hau da, eskatu die bisitariei etxe bat irudikatzea, eta horrek dituen beharrak.

Funtsean, mugaren alde batean deus merkeagorik bazen, hori zen bertzalderat pasatzen. Oroitu da, adibidez, Bigarren Mundu gerlaren garaian, penizilina eskasia zegoela. Esneontzietan sartu eta muga zeharkatzen zuten: Frantziatik Espainiarat, Lapurdi eta Nafarroan gaindi, beraz. Dentela ere berdin: «Penizilina garraiatzen ari zela, bat kasik ito zen Lapitxuri zeharkatzean. Bertze behin, batzuk alemanek atzeman zituzten, eta tirokatu! Denek uste zuten hilak zirela, baina ez: egun batzuen buruko, etxeratu ziren». Urrea eta larrua, konparazione, prezio erdian zeuden Lapurdin. Azpimarratu du hizkuntza bakarra zela orduan, kontrabandoaren buru batetik bertzerat, ez zutela «beharrik» ez frantsesik ez ere espainolik ikasteko: «Euskara zen gure lengoaia». Denak bat eta denendako gune bakarra, negoziorako eta «esposatzeko». Gehitu du salerosketa haien izenpedura bakarra ahozkoz emanikoa zela: hitza hitz.

Galtzerdien urrats isilak

Gogoan du oraino, behin, haurra zela, goizeko 02:00etan ikusi zituela etxe ondo-ondoan 50 zaldi, galtzerdiak patetan, gizonik batere gabe. Biharamunean, aitari galdetu zion zergatik kabala horiek galtzerdiak beztituak zituzten: «Herexarik ez uzteko, eta harrabotsik ez egiteko», erantzun bide zion aitak. Larhun kaskoan lanean ari ziren langileena ere kontatu du, handik ekartzen baitzuten alkohola, eskualdeko ostalari guziak hornituz.

Irudiz gizonezkoena baizik ez zen esparruan, emazteek ere franko parte hartu zuten: «Flasko ttipiak garraiatzen zituzten alkoholaren egiteko, gerlako argi ttipiak, sandaliak, eta bizikleta asko: lotzen zioten gurdi zahar bat tresna zaharrez betea, bizikleta berriaz nehor ohar ez zedin».

Mugitu da taldea, eta hor dago ostatuan geldi-geldia Mixel Gerendiain saratarra, plazari so, garagarno freskoaz gozatzen ari.

Lehengusua kontrabandista handia izana du berak: «Behi bat hartzen zuten, Nafarroarat igortzeko, frankotan haurrek sokatik tiraka eramaten zuten mugatik hurbil zegoen etxalde batetarat, erranez estaltzeko zela, zezenarengana, hots. Baina, han, hirugarren baserriko behi batekin trukatzen zuten. Hirugarren baserri horretakoek funtsa egiten zuten behia mugaz bertze alderat pasatzeko. Polita da istorioa, ez dea hala?». Aitzinerat ezarri du «peoiak» zirela horiek, gainean «egiazko nagusiak» baitziren. Hala, behorrak ere anitz pasatzen ikusi du, baserri batzuk «topalekuak» ziren. Gerendiainen lehengusuak «lorietan» egiten omen zuen lan hori gaztetan, hilabete saria ateratzen zutela hola. Behorrez gain, Andaluzia zolatik mandoak sartzen omen ziren Nafarroarat lehenik, eta hortik, Lapurdirat. Kabala horiek segur ere haragitarako ekartzen zituztela, baina baita lanerako edota igaiteko.

Auzoen arteko auzia

Sarako kontrabandoa auzoka antolatzen zen, Gerendiain bera oroitzen da bere auzoan, Olhabiden, bazutela zentro bat; haiei muga Galtzagorri edota Apexamenttatik zanpatzea zegokien. Auzoen nagusien artean ez zen beti giro amultsurik: «Kasu! Elkarren artean ez zuten barkatzen. Batzuk arrastatuak izaten ziren, bertze auzoetako batzuek salaturik». Gizonek «Izpitua» (Izpiritua) garraiatzen zuten bizkarreko metalezko «Birunetan» (bidoietan): sulfatoa lainoztatzeko ontzi horien gisakoa, zehaztu du. 35 pinta aguardient eramaten zuen lagun bakoitzak: «Binaka ibiltzen ziren gau ilunean, eta bikoteen artean tartea uzten zuten, batzuk atzematen bazituzten, ez batean denak hartuak izateko». Alkohola Donibane Lohizunerat (Lapurdi) eramaten zuten oinez.

Gerendiainen aita zena ere hala aritu zen, laguntzen: bere kargua «espi» zen (espioi); bideak guardez garbi ote zirenetz egiaztatu beharra zuen. Hilabete saria «borobiltzeko» balio zion: «Amari entzun nion, argi eta garbi, aitak larruzko paltoa erosi ahal izan zuela kontrabandoari esker».

1970-80ko urteetan aratxeak pasatzeko «furia» izan zela gogoan du, Lapurdirat nonbaitetik heltzen ziren kamioietan, ez baitezpada Euskal Herrikoak, eta, jausten ziren muga aitzintxo. Oinez zangopilatzen zuten muga, eta, Nafarroan, bertze kamioietan kargatzen, Andaluzia zolaraino eramanez, gizentzeko.

Kabala, puska, janari eta edariez gain, ordea, izan da ere bertzerik. Kopeta ilundu zaio tanpez Gerendiaini, atxikia baitu oroimenean gau batez ikusi zuena, haur denboran: «Portugesak ziren, gaizo jendea». 1973ko tragedia oroitarazi du, Ezpeletan zendu baitziren hiru afrikar, gosez eta hotzez hilak. Gertakizunari bertso famatuak paratu zizkion Xalbadorrek: «Arrotz horiek horrela hiltzen ikusiz gure artean, nolaz eduki ginezakegu kontzientzia bakean».]]>
<![CDATA[EHZn, mila kolore dantzan ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1956/040/001/2022-07-03/ehzn_mila_kolore_dantzan.htm Sun, 03 Jul 2022 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1956/040/001/2022-07-03/ehzn_mila_kolore_dantzan.htm
  Itzalguneak garestitzen ari badira ere, publikoa fidela zaio saioari: ile puntak urdindu dituenari izerdia dario kopetatik beheiti, baina errima eta doinuek bahitu diote gogoa. Alta, zentzugabeko langarrek eten diote haria: gibeleko neskatikoak eragiten baitio botila berdeari, inguruko guziak urez lainoztatuz. Esker oneko irriek inguratu dute haurra. Ospitalearen aitzinaldean, ezohiko kolorea hartu du sonoritateak: «Kenavo», «Trugarez»... Yael Jolivetek lehentze du EHZn, GBB festibaletik dator: «Bretainiako EHZ» da. Kideekin batean etorri dira ikustera nolakoa den EHZ, GBB «hobetzeko». Bretoiera eta euskara iniziazio kurtsoak batera eman dituzte goizean: «bikaina» izan da. Mikroak isildu dira, eta agertu orduan zolan paratu zituzten tapizen begitartea, altxatu baita publikoa: berde, ubel, laranja eta turkesa. Egia erran, EHZren egitaraua bezain koloretsua zola. Pilota plazan eleka ari da jendea, basoa eskuan, masailak ongi gorriturik, usu eguzkitako kremak besoak edo lepoa zuriturik. Bikotea solasean ari zen, baina erdibitu ditu ilea arrunt arrostua duenak: irri ezin zabalagoaz, besoez besarkatu bi-biak, taula gainera hurbiltzera gomitatuz: Sarini Zirkoren aitzin gustua da. Bildu ditu ikusleak. Eta ikusleek beroari aitzi egiteko ekarri dituzte orotariko ekitakoak: tita gorri eta beltzduna, arrosa, grisa, nahasia... Airosa da giroa, zirkurako ezin egokia. Peluxezko loroa pausatu zaio sorbaldan, baina jatsa gorria ere sartu bere bizitzan, eta biez maitemindu da. Ez daki hiruren arteko balsa nola dantzatu; horregatik, zilar, ubel eta zuri kolorezko uztaiez zernahi konbinazio egin ditu. Bai ere, hain abilki, begi formako trapezioan ezin gehiago asma zango eta beso korapilo. Enamoratzeak sor lezakeen oinazea irudikatu du ganibeten bidez zirkuko artistak. Alegia zauritu da eta odolaren gorria mintzatu. Segitzen du ekitakoen ugaritzeak: aldaera guziek bat egin dute EHZn, konfeti itxurakoa ere zabaldu baita. Rap Emankizunak hartu du protagonismoa; Oihan OPHk salatu du erdarazko azterketen inposaketa beltza. Gaitzeko arrakasta bildu du, elkartasunaren txanoaren babespean. ]]>
<![CDATA[Piztu da EHZ festibaleko argia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1858/032/001/2022-07-02/piztu_da_ehz_festibaleko_argia.htm Sat, 02 Jul 2022 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1858/032/001/2022-07-02/piztu_da_ehz_festibaleko_argia.htm
EHZko txano berria buruan, hor dabil festibalean Julen Vrignon, laguntzaileen komisioko arduraduna, burua ontsa xut, begirada fierra lagun, egin beharreko lana ongi egiteak sortzen duen ongizate sentimenduz. Eta lasai. Hainbertzeraino non ez baitirudi Irisarrik (Nafarroa Beherea) milaka laguni harrera egin behar dionik. Alta, bizkarra zakuan, hasiak dira kanpinerako sarrerak kolorez josten, eta belar zatiak ttipituz doaz, emeki-emeki. Aitzin lana ongi egina zuten EHZ festibaleko antolatzaileek: euskaraz ari diren lizeotatik pasa baitira primadera honetan, EHZ eta euskal kultura mintzagai. Eraginkorra izan da iniziatiba, Etxepare lizeotik, konparazione, gazte anitz jin baita laguntzera. Orotara laurehun dira. «Helburua zen jakin-mina sortzea festibalaren inguruan, antzerki, musika eta arlo ezberdinetan. Eta ikus dezaten euskaraz estilo guziak egiten direla, hori askok ez zekiten. Sortzen zaie halako jakin min bat, eta helburua da haiek gero jitea hori deskubritzera. Asko jina dira», erran du Vrignonek. Bera kolegioa eta lizeoaren artean hasi zen festibalaria izaten, aski fite laguntzaile bilakatu zen, eta orain komisio bateko arduraduna bilakatu da: «Aski hierarkizatua da, horri esker antolakuntza on bat lortzen da eta ongi pasatzen. Gazteak dira laguntzaileak, esperientzia bildu arau bilakatzen baikara arduradun. Inportantea da ikustea zer den laguntzaile izatea, gero arduradun zarelarik ulertzeko zer den haien lana eta zer bizitzen duten. Pixkanaka postu finko edo arduradun edo talde motorrean sartzen dira». Eskertu ditu laguntzaile guziak, haien lana «sinplea» bada ere, «funtsezkoa» baita, eta ez baitituzte «orenak kontatzen». Gaineratu du, EHZn ez dela lan ordaindurik, eta horrek duela festibala egiten: «Polita da». Binaka usu, laguntzaileek ongi dakite non eta zer egin behar duten, haiek ere lasai, estutasun bakarra: lehen aldikoz zerbait egiten denak sortzen duen hori, plazera ere eraginez: «12:00etatik 16:00etara zirkulazioan aritu gara lanean: hastapenean jenderik ez zen, baina gero bai, eta tentsio batzuk izan dira, beraz pixka bat estresatu gara. Batzuek erraten zuten hor bizi zirela, gezurretan. Baina ez gara poliziak», erran du Alaia Barrerek. Etxepare lizeokoa da, Laura Iturralderekin jina da, baxoa azterketa pasatu berri dute. «Nekez», bortxatu baitituzte ahozko osoa frantsesez egitea: «Kasik dena euskaraz ikasi dugu urte osoan, ikusiz iaz euskaraz pasa zutela. Azken momentuan hasi dira ebaluazioak frantsesez egiten, aldaketa bortitza izan da guretzat, oso zaila». Iturraldek nahi izan du adierazi molekula hori nitrogenoa zela, blokeaturik gelditu da, nitrogene erran du frantsesez, baina azote behar omen zuen. Barrerek bigarren aldia du aurten, iaz hasi zen laguntzaile lanetan: «Bikaina da, sartzea urririk baituzu, apairu bat eskainirik eta aguntzaileen arteko giroa zinez goxoa zela». Horretarako etorri da, eta elkarlana sustatzera. Iturraldek, berriz, sare sozialetan ikusi zuen eta lagunei entzun zien EHZ «hiper familiarra» zela eta «kristoren giroa» bazela. Hiru egunetarako jin da, lanera. Ez dituzte hutseginen Sepultura, Xutik, Odei, Niko Etxart, kilimak eta Ezpalak. Itzaletan sua musikaria, berriz, jina da bere alabak har ditzan ttipitatik EHZko «bibrazioak», eta baita ere musikaz gozatzera: Vult, Ezpalak eta Merina Gris. Baita bere musika taldea ere: Odei. Festibala arnasgune bat da beretzako: «Gure barnealde hau, gasna, ardiak eta behiak gustatzen bazaizkizu oso dibertigarria da, baina musika elektronikoaren zale bazara, ba ez hainbeste. Urtean behin parada daukagu halako aniztasun bat usaintzeko, eta hortarako etorri naiz, gerria dantzan jartzeko». Haurren txokoan, Gernikatik (Bizkaia) heldu da Iban Vicente asteburu pasa; errotik metal zalea: Sepultura ez du hutseginen. Plaza itxuraldatu da, jendeak hartu baitio gaina, lasai eta gogotsu dago. Ziminoa lepotik txilintxau duen rockeroa pasa da, Donostiatik jina den kataluniarra da, Aitor Minayak euskaraz azaldu du zertara jina den: «Delirium Tremens punk rock kontzertura, fana naiz, disko zaharren zalea. Berria ere oso ona da, baina ez dut hainbeste entzuna». Kontzertura joan da, alta, arazo teknikoek eten dute tupustean ikuskizuna: elektrikak amore eman baitu. Oren erdi luzeko isiltasun astuna jabetu da pentzeaz, baina arra abiatu dute. Festibalak hatsa hartu du. ]]>