<![CDATA[Ainize Madariaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 27 May 2019 03:25:41 +0200 hourly 1 <![CDATA[Ainize Madariaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Patxa plaza, patxadatsu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1878/038/001/2019-05-25/patxa_plaza_patxadatsu.htm Sat, 25 May 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1878/038/001/2019-05-25/patxa_plaza_patxadatsu.htm
Herri galdeketa bidez baionarrek deliberatutakoa gauzatu du herriko etxeak, eta gaur dute plaza zaharberritua estreinatuko. Euskal historiaren lekukoa da: Patxa gazte mugimenduaz gain, han bahitu baitzituzten GALen lehen biktimak: Lasa eta Zabala, ondotik torturatu eta hil egin zituztenak.

«Garai berezia zen: gogorra, hiru urtez GAL ibili baitzen, atentatuak baitziren, hilak... Gu sortzez erradikalak ginen; giro bortitzean jaio ginelako. Ez ginen zinezko errealitatean, desfasatuak ginen», xehatu du Patxa mugimenduaren lau sortzaileetariko bat den Jean-Noel Etxeberri Txetx-ek.

Harekin batera, Jano Fourcade, Joelle Cesaire eta Yves Salaberrik sortu zuten, 1986ko urte hastapenean: «Ibiltzen ginen Kalimotxo fanzine erradikal, artistiko eta kulturalean. Alta, praktika soziopolitikoa bultzatu nahi izan genuelarik, taldekideek ez zuten bat egin. Hala, Patxaran fanzinea sortu genuen, Patxa gazte mugimendu abertzalearekin batera», argitu du Txetxek. Lehen urtean lokalik ez bazuten ere, 87ko Baionako bestak aitzinttoan ikusi zuten garaje bat alokagai. Bada, hormak irudiz bete zituzten, eta denborak lagundurik, Baionako poteoaren paisaian naturalizatu zuten Patxokia.

Oroitarazi du testuingurua berezia zela, batetik, euskal rock erradikalaren bultzada betean zegoela Euskal Herria -Zarama, La Polla Records, Potato, Kortatu, Hertzainak... -, eta, bertzetik, Frantzian ere rock alternatiboak sortzen ari zirela. Preseski, «ene lehen ateraldia Patxa plazan izan zen, 16 urtetan: Beruriers Noirs taldeak jo zuelarik, Patxak antolaturik», oroitu da Xabi Larralde, mugimenduan parte hartu zuen kidea. «Enetzat, mugimendua euskal rock erradikalari eginiko ekarpena izan zen, bai eta faxisten kontrako borrokari ere, zein intsumisioaren aldeko kanpainari. 1986an, ikasle mugimenduarentzat garrantzitsua izan zen, eta Patxokiaren itzulian ibilki ginen». Dudarik ez du: toki «dinamikoa eta erakargarria» zen.

«Patxa mugimendua berria zen Iparraldean: musika eta estetikarengatik, bai eta hiritarra zelako ere, ordura arteko baserriko giro abertzalearekin haustura bat gertatu zen», azaldu du Eneko Bidegain Patxa: besta bai, borroka ere bai (Gatuzain, 2010) liburuaren egileak. «Mugimendu abertzalearen alde kristauarekin eta Frantziarekiko menpekotasunarekin eten zuen, aldaketa ekarri zuen: punkak, antimilitaristak eta feministak ziren».
Patxaran fanzinea. Patxa gazte mugimenduaren abiapuntua zen aldizkaria.
Helie Baiona Ttipian zegoen polizia etxeko komisarioa zen / Txetx Etxeberri

Txetxek ere bat egin du: «Ikusiak ginen punkiak bezala, Guken estiloko taldeak baitziren ordura arteko euskal taldeak. Begi bitxiez so egiten gintuzten, baina Herri Batasunak ulertu zuen nor ginen, eta martxa bai, borroka ere bai kanpaina abiatu zuen bi mugimenduen arteko moztura gerta ez zedin». Antolatu zuten 1987ko lehen Rock Egunak «begiradak aldatu» zituen, zeinean 1.500 gazte bildu baitziren: orduan sekula ikusi gabea.

Patxa mugimenduak Doriane Billard kidearen bizia zizelkatu zuen, euskara ikasteaz gain bere ibilbide politikoa orduan abiatu baitzuen Patxokian: Euskal Herrira jin eta «oxigeno totala» izan zen harentzat: «Frantziaren eta Espainiako estatuen kontrako gar herrikoi hori sentitu nuen, eta faxismoaren aurkako borroka atzeman». Azaldu du «milaka gauza» bazela garaian, eta beti erantzun bat eman behar zitzaiela. Horregatik, astean lau bilkura egiten zituzten. «Gure bizitza zen: lan guti eta borroka anitz!». Gero atera zuen bere leloa mugimenduak: borroka bai, besta ere bai. Nabarmendu du erabakiak horizontalki hartzen zirela, «zinez parte hartzailea» zela. Baionako besta alternatiboak bultzatu zituzten: komunak eskatu zituzten, eta eraso sexisten kontrako kanpaina feminista abiatu zuten. Izan ere, «Patxa plaza bestetako txizalekua zen», Fabien Mendiburu Patxondo elkarteko kidearen arabera.
Lokala kanpotik, Patxa plazan kokatua, ateko margolanek errepresio ororen kontrako aldarrikapena laburbiltzen zituzten / Txetx Etxeberri

Plazak darama haien so mutua: murruan marraztuak baitira Lasa eta Zabalaren aurpegiak, Jon Anza eta Jean-Louis Larre Poporenetik hurran, begien aitzinean gertatzen den guziari adi.

Harkaitz Canok ederki girotu zuen Soto eta Zeberio fikziozko pertsonaien bahiketa Twist eleberrian (Susa, 2011), zeinak Joxean Lasa Arostegi eta Joxi Zabala Artanorena islatzen baitu, 1983ko urriaren 15eko gau hartan zinez gertatua, Patxa plazan. «[...] gutxien espero duten lekuan, ez diete utzi kotxea hartzen ere, ezustean harrapatu dituzte, kapusai beltza jarri diete akaso, xuxurlatu egin diete zerbait belarrira, bai, hitzak dira gutxienekoa gorrotorik glazialenarekin esaten direnean, zerbait leuna eta izugarria, «sartu autora», kapusaiaren pean atzerriko azentuaz agian -zein azentu ez da arrotz kapusaia soinean duzula esaten badizute?-».

Berez, Arrangoitzeko bestetarat (Lapurdi) abiatzekoak ziren 4L batean. Alta, aparkalekuan bakarturik gelditu zen autoa, umezurtz. Txoferrak hamabi urteren buruan identifikatu zituzten Alacanteko Bussot herrian (Herrialde Katalanak), gisu hautsek estalirik. Tolosar bi gazteak GALen lehen biktimak izan ziren. «Plazak beti jakin izan du memoria atxikitzen», baieztatu du Jean François Lefort Lof-ek. Patxa mugimenduan ibili zen kide eta Iparraldeko hirugarren intsumisoa izan zen. Harentzat, plaza Iparraldean gazte mugimendu abertzalearen «lehen kimuaren» ereile izan da. Ondoren, GAL heldu zaio bururat. «Euskalduntasuna» galdua zuen familian, eta mugimenduaren bidez berreskuratu zuen, euskararekin batera. Gainera, «gazteen egoera ekonomikoa kontuan hartzen zuen mugimenduak, ongi sentitu nintzen», argitu du Lofek. Oroitu da droga kontsumoaren kontrako borrokalekua izan zela, saltzaileekin «zenbait kalapita», ukan baitzituzten.

Patxan ongi pasa

Badira lau urte Patxondo elkartea plazan hartu zuela egoitza. Haien helburua da «ongi pasatzea», horregatik dute lelo hau hautatu: amodioa, rock'n roll eta tokiko produktuak. «Ongi jakiteko non sartzen ginen, Jano Fourcade gomitatu genuen Patxa mugimendua behar bezala ezagutzeko: mugimendu alternatibo, abertzale, feminista eta antifaxista», deskribatu du Fabien Mendiburu kideak.

Ideia horiei segida Zizpak ematen diela argitu du Marilou Lapeyrade gazteak. Iturri zaharretik ur berria, agertoki berritua, ideia beren plaza.
'Besta bai, borroka ere bai!' zuten lema: biak uztartzen zituzten 23 bis Tonneliers karrikako lokalean, Patxa plazan / Txetx Etxeberri ]]>
<![CDATA[«Ez zaio beldurrik ukan behar ezberdin izateari »]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-05-15/ez_zaio_beldurrik_ukan_behar_ezberdin_izateari_.htm Wed, 15 May 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-05-15/ez_zaio_beldurrik_ukan_behar_ezberdin_izateari_.htm Zaz (Chambray-les Tours, Frantzia, 1980) nazioarteko lehen lerroko boz frantsesa tai gabe dabil taulagainez taulagain. Eskualdea ongi ezagutzen du: Izar Adats auzo herriko talde landesak egin zuen famatu 2010ean, bertan egon zen bi urteetan. Hortik aitzina, bere baitatik abiatu, eta Effet miroir du karrikaratutako hondar diskoa. Baionan bi kontzertu emango ditu —bat atzo eta bestea gaur— biak Kanboko Xan Mixel Garikoitz kolegioko 200 ikasleren koroak lagundurik. Kontzertuen hasieran, euskal kantari bat gonbidatu dute, baina «sorpresa» atxiki nahi dute. Zazen birak Londres, Tokio eta Osakara eginen du jauzi heldu den astean.

Euskal Herria ez zaizu arrotza.

Bazuen aspaldi ez nintzela zuen eskualdeetara jautsi. Hemen nuen ukan ene lehen esperientzia profesional gisa: ordaindu egin zidaten kantatzearen truk. Izar Adats taldeari esker izan zen, bi urtez aritu bainintzen tai gabe mugitzen; zinez akigarria zen, baina esperientzia bikaina! Guhaurrek genuen dena egin behar: muntatu eta desmuntatu... Hamabost lagun ginen bertan ari; familia handi bat bezalakoa zen. Orduan dut lanbidea ikasi.

Euskararekin egin duzu jada topo.

Izar Adats taldean, tarteka, aperitifaren momentuan, euskaraz kantatzen hasten ziren taldekideak. Hor nuen lengoaia entzuten. Kantu ederrak dira, sakonak, urrunetik heldu direnak. Oso espiritualak eta identitarioak, erroetan ontsa barnaturik direnak, ahantzi behar ez den zerbait magikoa dira.

Zein da euskaraz kantatuko duzun abestia?

Sorpresa da! Zinez ederra da; ileak tente jartzen zaizkit. Kantu garrantzitsua da. Batzuen artean hori hautatu nuelarik, Nellyk [Guilhemsans] erran zidan oso kantu garrantzitsua zela. Arras ni sentitzen naiz kantu horretan.

Nola joan da elkarlana 200 ikasleekin?

Biziki harro naiz. Sekulako lana da burutu dena hemen. Bi orenez taula gainean irautea nekeza da, beraz, pentsa haur batendako! Errepikan bi haur trenpu sartu dira, uste dut beroak eta emozioek eraginik. Sekulako esperientzia izan da. Nellyk ikaragarriko lana egin du amodioz beterik; inpresionatu nau. Jende ederra da, zinez. Lehen aldia dut horrelako elkarlanarena; dena egokitu dugu haur koro batekin emanaldia eskaintzeko. Zoragarria da.

Zer mezu dakarzu?

Partekatu eta elkarrekin proiektuak sortzearena. Berez, duela hiru urte sortutako Zazimut proiektuaren barnean sartzen da hau, zeinek lurra eta bizidunaren errespetua baititu oinarri. GKE ttipiak laguntzen ditut gisa horretan; zoragarria da. Proiektuak ekarri dizkit bozkarioa eta jende berria ezagutzea. Ikusten duzu ez zaudela bakarrik, eta badela mundu osoan etengabe lanean ari den jendea, heziketa eta garapen iraunkorraren alde. Ororen buru, mundu hobe baten alde, eta biharko gizartearentzako balio baikorren alde.

Estilorik baduzu?

Denetarik egin nahi dut: pop, jazz, variété française, rock eta manouchearen arteko nahasketa da enea.

Zer ematen dizu kantuak?

Konexioa. Munduarekin eta bozkarioarekin konektatua egoten naiz kantatzen dudalarik, bai: munduarekin lotzen nau. Uste dut lorios garelarik gure lekuan gaudela. Egia da ez dela beti erraza alegera izatea, baina lantzen eta elikatzen den zerbait da. Ez pentsa! Gertatzen zait bozkarioan ez egotea, baina burua berriz altxatzen dut, eta beti haren bila nabil. Asebetetzen nau loriak. Gisa berean, kantatzea transmisioa ere bada: mezu, emozio eta balioak ondokoei helaraztea.

Preseski, zein dira zuretzat balio garrantzitsuak?

Denok desberdinak garela eta berezitasunak dauzkagula. Hain zuzen, horiek dute edertasuna ekartzen. Munduan dena da konparazioa, baina desberdintasun hori aberasgarria da. Ez zaio beldurrik ukan behar ezberdin izateari eta norbera izateari, betiere errespetuan: emakume, haur, artista, homosexual... Beldurra ezjakintasunaren eta amodio eskasaren marka da.]]>
<![CDATA[36. Herri Urrats, 37. ikastola]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1900/038/001/2019-05-14/36_herri_urrats_37_ikastola.htm Tue, 14 May 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1900/038/001/2019-05-14/36_herri_urrats_37_ikastola.htm
Izan ere, 36. Herri Urratsek arrakasta gaitza bildu baitzuen igandean. Dena bete-betea bazen ere, jendea «ongi banatua» zela ere nabarmendu du zuzendariak; guneka «pilaketak» izan baziren ere, «eguzkiaren beharretan zen jendea».
Irekiera ekitaldia. Paxkal Indo Seaskako lehendakariak eman zion abiatze ofiziala. / GUILLAUME FAUVEAU

Jendetzaren erakusgarri izan ohi dira aparkalekuak: kasurako, hamahiru hektarea bete ziren osoki autoz. Haren irudiko, «jendetza uholdea» bildu zen igandean, eta oroitzen da hori gertatu zela Ziburuko (Lapurdi) Kaskarotenea ikastolak gorabeherak pairatu zituelarik ere, auzapezak argindarra moztu ziolarik.

Paxkal Indo Seaskako lehendakariak abiatu zuen besta ofizialki, 10:00etan: dasta «gazi-gozoa» utzi zion bestak. «Ongi lan egin dugu, denak konbentzitu baititugu, Paris izan ezik». Bada, Seaskak irakasle postuak eskatu dizkio heldu den ikasturterako Frantziako Hezkuntza ministerioari: 30, hain zuzen ere. Haatik, orain arte ez dizkio bost baizik hitzemanak: «Larria da, zinez». Oroitarazi du iaz jadanik 20 postuko «defizita» bazela, horregatik, Seaskak hamar hartu zituela bere gain: Euskararen Erakunde Publikoak bortz hartu zituen, eta azken bortzak irakasleek beraiek «oparitu» zituzten, geletan 26 ikasle onartuz: «Ohartzen gara irakasleek egiten duten indarraz».
Aro paregabea. Eguraldia lagun, familiak ere baliatu ziren egunaz. / GUILLAUME FAUVEAU

Halaber, Gorostiagak salatu zuen Frantziak «ito» egin nahi duela euskarazko irakaskuntza, «oztopatu eta suntsitzen» ere entseatu dela sarea; euskara «biziberritzen» ari den honetan, «ez du maite».

Irekiera ekitaldian Euskal Herri osoko ordezkariak egon ziren: Euskal Hirigune Elkargoko auzapezak, eta Eusko Jaurlaritzako eta Nafarroako Foru Gobernuko ordezkariak. Gainera, senatari eta diputatuek ere beren burua agertu dute, departamenduko eta Akitania Berria eskualdeko hautetsiekin batera. Ororen buru, Euskal Herriko ordezkaritza politikoak «aho batez» erakutsi dio babesa Seaskari. Frantziako Estatuko ordezkaririk ez zen, ordea.

Olivier Dugrip errektoreak bai, bestan parte hartu zuen, arratsaldean, baina «pribatuki». Dugripek gomendatu dio Indori Jean-Michel Blanquer hezkuntza ministroari «beste bilkura bat» eska diezaion. «Errektoreak Bordeletik ez du gehiago fitsik egiten ahal», argitu du ikastolen lehendakariak. «Hezkuntza ministroa da oztopoa. Girondinoak eta jakobinoak beti hor dute segitzen: jakobinoak dira nagusi oraingo gobernu honetan, Frantzia uniformea nahi duten horiek», gehitu du Indok. Argi du arazoa ez dela administratiboa: «Arazoa hizkuntza politikarena da: euskarazko irakaskuntza ito nahi dute, publikoa nahiz Seaska. Orain, elkarrekin erantzun behar diogu».
Haurrendako animazioa. Haurrak izan ziren eguneko protagonistak: haurrendako egitarau joriak ekarri zuen Sarako ikastolako ikasle izama den Pontx pailazoa, eta arrakasta handia bildu zuen. / GUILLAUME FAUVEAU

Hariaren bi muturrak

Izpiritu horrekin bat, Biga Bai Ipar Euskal Herriko irakaskuntza publikoko adar elebidunetako gurasoen elkarteko kideek ere parte hartu zuten Senpereko bestan. Gisa berean, eskola publikoko irakasleen ordezkariek ere bai. «Gakoa Parisen da orain, han dute dena blokeatzen. Lan egin beharko dugu, azken 50 urteotan berdin aritu garen bezala, egoera desblokeatzeko».

Banakoak zangoak altxarazten dituen gisan, Frantziako Hezkuntza Ministerioaren jarreraren parean, «sor eta gor» baita, Seaskak bere boza entzunarazi nahi du. Izan ere, Herri Urratseko jendetzaren oihartzunetik landa, mobilizatzera deitu dute, hezkuntza ministerioaren bulegoetara: Baionan, Donibane Lohizunen, eta Uztaritzen (Lapurdi); hala-hala, Donibane Garaziko (Nafarroa Beherea) zerga etxeen aitzinean. Horiek oro, ortziralean 18:00etan egingo dituzte, Euskaraz ikasi nahi dugu, murgiltze-eredua ez hunki lemapean.
Karrikako animazioa. Txarangek alaitu zituzten karrikak, batzuetan, leku eskasez. / GUILLAUME FAUVEAU

Zeren eta Seaskak ez baitu bideragarri ikusten bost postu horiekin heldu den sartzea abiatzea: kalkuluak eginez, kolegioan, gelaka 46 ikasle «metatuko» bailirateke.

Aldarrikapen haboro ere egin ziren igandean: preseski, ekitaldirik jendetsuenetarikoan, En Tol Sarmientoren kontzertua hasi baino lehen, Bernat Etxepare lizeoko ikasle batzuek brebeta azterketaren baldintzak jakinarazi zituzten; euskaraz ikasitakoa frantsesez erakutsi behar dute azterketaren egunean.
Zikiroa. Klasiko bihurtu da, eta ez zuen hutsik egin. / GUILLAUME FAUVEAU

Arrakastaren putarrak

Ikasleriaren zabalak Baionako Bernat Etxepare lizeoaren paretak hertsi egin ditu. Horregatik, 36. edizio honek bildu dituen sosek haiek handitzeko eta Baionako Estitxu Robles kolegioko berritze lanetarako balioko dute.

Horrekin aski ez, poxeluak poxelu, Seaskaren 37. ikastola zabaltzeko menturan dira datorren ikasturterako: Arbona-Ahetzekoa (Lapurdi). «Estatuak ito eta beldurtu nahi bagaitu ere, guk beti aitzina segituko dugu, eta, horregatik, irailean ikastola berria irekiko dugu», esan du pozik Gorostiagak. Hastapenean, ama-ikastola bakarrik izanen da Arbonan; aitzinago, lehen maila Ahetzen. Hala, 4.000 ikasle izanen dira Ipar Euskal Herriko ikastoletan irailean; duela 11 urteko kopuruaren bikoitza, hain zuzen ere Paskal Indok lehendakaritza hartu zuenean. Alta, utziko du postua «fiertatea eta umiltasuna» sentitzen: «Ez da militante batendako kargu ederragorik». Baina, lana ere bada egiteko: Ipar Euskal Herriko ikasleen %10 baizik ez baita ikastoletan: hala, hirukoiztea dago jomugan, eremua euskalduntzeko. ]]>
<![CDATA[«Euskal gizarteak ez zizun emaztea apaltzen»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1950/050/001/2019-05-12/euskal_gizarteak_ez_zizun_emaztea_apaltzen.htm Sun, 12 May 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1950/050/001/2019-05-12/euskal_gizarteak_ez_zizun_emaztea_apaltzen.htm Nine idazle eta ikerlariak (Liginaga, Zuberoa, 1944) begiak ñir-ñir deskribatzen du bere tesi liburuko azala: «Hau ene amaren etxondoa duzu: Goihenetxea. Ene ttantta zuzun prima, eta lehenago, axama». Lerro hau izan daiteke Lagarderen lan ororen abiapuntu: eleberriarena nola ikerketena ere. Preseski, Eguzki Amandrea nobelaren bigarren zatia argitaratzekotan da, frantsesez; «ene euskara ez baita on». Eta datorren maiatzaren 17 eta 18an parte hartuko du Amarauna Ziordiko (Nafarroa) Matritopaketan. Letra modernoak egin eta gero, psikologia eta psikologia soziala ikasi ditu. Tesia 56 urterekin defenditu zuen, 2000. urtean.

Prima eijerra, zutan fidaturik.

Amaren etxondoan, Goihenetxean, ene ttantta zuzun prima, eta lehenago axama. Oroit nauzu, ttantta horrek kontaturik, eztei batzuetara gomitatu zutelarik prima eta premuen ohorezko mahaian jarrarazi zutela 5 urte baizik ez zituelarik! Orduan pentsatu nizun matriarkalismoz beterik zela gizarte hau, eta hortik abiatu zuzun ene ikertzeko interesa, etxean banizkizun jakileak.

Oinordekotzak sexuak berdintzen zituen?

Bai, Antzinako Erregimenean primatasun absolutua zuzun: amaren zuzenbidea deitzen dudana, Bachofeni ikasirik, gure gizartea biziki desberdina zuzun. Berak hiru aro ikusten zizkizun: Promiskuitatea; Demetrismoa: amaren sinesmena; eta Patriarkalismoa. Eboluzionista bazen ere, zinez interesgarria zuzun.

Sexu bat ala bertzea ukanik ere, oinordetzan ez zuen eraginik.

[Claude] Levi-Straussek patrilinealismoa eta matrilinealismoa deskribatu zizkizun. Lehenean, aitak zion izena ematen semeari; bigarrenean, berriz, amak; haatik, etxean autoritatea duena ama horren anaia duzu. Etnologo, soziologo eta antropologoek gizarte androzentratua ikusten zizuten hor. Zentzu berean, [Pierre] Bourdieuk ere zioen alaba etsipenaren soluzioa zela. Alta, ene ustez, euskal gizartean ez zuzun hala: gure etxean, hasteko, arra-axama [birramama] prima zuzun anaia bat zeukalarik, anaia hauta zezaketen, baina ez zizuten hala egin, eta baduzu zernahi etsenplu.

Matriarkatua al da euskaldunen arbasoa?

Nehor ez denez ados kontzeptu horren gainean, nahiago dizut erran amaren zuzenbidean oinarritutako gizartea zela, Bachofenen gisan. Ongi entelegatzeko, ikus adibide hau: matriarkatuak lau formula zizkizun bikotekideetako bat zentzen zelarik berrezkontzeko, betiere, haurrak zeuden kasuetan: lehen bietan kanpotik etorritakoa zuzun hila, etxeko premu/prima zenaren anaia/ahizparekin zuzun esposatzen. Azkeneko bietan, prima/premua zuzun hildakoa; beraz, kanpotik etorritakoa primaren ahizpa edo premuaren anaiarekin zuzun esposatzen. Patriarkatuak bi formula baizik ez zizkizun: Jakoben ezkontza: maite zuen gazteenarekin ezkondu ahal izateko primarekin egin behar izan zuen lehenik, eta lebiratua: senar zenaren anaiarekin esposatzea, haren autoritate pean.

Dotearen kasuan ere, amaren zuzenbidean, berdintasuna zuzun bi sexuendako. Lehentasun horrek segitu zizun XIX. mendera arte. Euskal Herri osoan hala zuzun; desberdintasun batekin: Gipuzkoan eta Bizkaian gurasoek zizuten bikotekidea hautatzen, betiere amaren zuzenbidearen barnean. Itziar Monasteriok Bizkaian ikertu dizu, eta Oihane Oliverik Gipuzkoan.

Maite Lafourcade usu aipatzen duzu.

Izugarriko lan handia egin dizu, milaka eztei kontratu ikertu baititu, eta erakutsi ohitura zaharretan Euskal Herri osoan beti zehazten zutela prima edo premua zenetz esposatzen. Pirinio osoan ere bazizuten lehentasun orokorra, baina ez jabego partekatua. Hala, ene buruari galdegin diot nola eraikitzen ote zuten beren identitate sexuala halako sistema berdintzailean, izan dotea, etxeko izena edo ondasunarentzat. Konklusio honetara heldu ninduzun: euskara dela medio. Toka/nokaren bidez, hor baduzu hi izenordaina, zinez inportantea. Apezek kendu nahi zizuten, erraten baitzuten ijitoen hizkuntza zela! Euskal gizarteak ez zizun emaztea apaltzen: hor agertzen duzu emazte eta gizonen arteko desberdintasuna, identitate sexuala eraikitzeko, baina aldi berean berdintasunean: simetrikoki. Identitate sexualaren terminoa tesia egin eta gero atzeman nizun.

Levi-Straussekin ados al zara?

Levi-Straussek arrazoia zizun erratean instituzioak duela nortasun sexuala eraikitzen; haatik, gurean beste instituzio sozial bat zuzun: hizkuntza. Toka/nokan aditza jokatzen duzu simetrikoki; alta, hizkuntza indoeuropar orotan generoa lotua duzu izenari, izenondoari, izenordeari... Maskulinismoak irabazten dizu beti komunztaduran. Hala, toka eta noka gabe ezinezkoa zukezun egitura berdintzailea. Levi-Straussen teoriarekin ezin nizun euskaldunen gizartea esplikatu, ikusten bainuen bazela hemen zerbait zinez desberdina. [Julio] Caro Barojak izugarri ontsa ikusia zizun euskaldunen kasuan etxeko osabak ez zuela autoritaterik, Levi-Straussek deskribatzen zuenaren kontrara.

Zerk zuen hautsi sexuen simetria hori?

Iparraldean, Frantziako Iraultzak zizun zinez andeatu gure gizartea, eta Hegoaldean, karlistek. Aitzin, etxeko ondasunaren jabe bikote zaharra eta gaztea zituzun erdiz erdi; autoritatea partekatua zuzun. Demagun, lau bozak beharrezkoak zituzun etxe baten saltzeko. Alta, iraultzatik landa, gazteak ez zizun laurdena baizik. Ez dizut erraten paradisu bat zenik, sistema horrek bazizkizun bere mugak, baina amak bazizun leku bat, eta emazte ezkongabeak ere. [Jose Antonio] Azpiazuk ikertu dizu azken horiek ez zirela bazterturik. Gisa berean, katolizismoak dizu sartu patronimoa, eta feudalismoak maskulinismoa.

Zertan zituen amaren zuzenbideak bere mugak?

Ez baitzen prima eta premurik aski gazteenekin esposatzeko, bazuzun anitz zelibato, debekaturik ere baitzen neskazahar eta mutilzaharrendako etxean ezkontzea, intzestuaren tabua errespetatzeko, hain zuzen ere, jabetza partekatua zaintzeko.

Dabiltzan feminismoen arabera, euskal matriarkatua mito bat da.

Euskal Herriko feminismoak dio emaztea beti apaldurik zela; Levi-Straussen teoriari jarraitzen diote, demagun, [Anuntxi] Arana eta [Juan Inazio] Hartsuaga antropologoek. Levi-Strauss jainkoa balitz bezala ikusten dizute. Baina ezin da ukatu bazela ere besterik: euskal gizartean etxeak zizun manatzen oro, eta hartan, emazteak eta gizonak hein berean zituzun. Eta feminista nauzu!

Psychologie Clinique aldizkariko Olivier Doville zuzendaria izugarri zorrotza duzu zientifikotasunean, eta argitaratu berri didate ene tesitik jalgi Meurtre du père et domonyme basque artikulua. Ene lana zientifikoa duzu, logikoa eta adibidez josia.

Zientzia eta fikzioa, biak bidelagun dituzu.

Eguzki amandrea eleberria atera nizun ene etxondoan behatutakotik abiatuz: ezagutu ez nuen osaba hartaz. Amaren eguzaita zuzun. Hizkuntzaren transmisioa duzu gaia, heroiaren sentimenduak dituzu hor: zer min hartzen duen euskara galtzearekin eskola frantsesarengatik, eta ber denboran hizkuntzarenganako amodioa...

Hizkuntzak badu zer erranik zure bizian.

Irakasle nintzela, gauero mihiarekin itotzen ninduzun, eta amigdaletan ere arazoak nizkizun. Hala, psikoanalisia egitea deliberatu nizun, eta terapeutak galdegin zidazun: «Zein lengoaiaz mintzo zara?». Orduan ikusi nizun ene inkontzienteak euskara ez-hizkuntzatzat zeukala: eskola frantsesak didazu hori ekarri; ene burua hobendun sentitzen nizun euskara jakiteagatik. Hizkuntza eder hori errotik maite dizut, baina ez dizut ontsa ematen ahal, nahiz eta Mauleko AEKn ikasten berrasi nintzen, Mixel Etxebeste Mauleko auzapeza irakasle nuela, 19 urte besterik ez zuela!]]>
<![CDATA[«Lanak gatazka baten historia kontatzen du, baina barnetik»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/036/001/2019-05-09/lanak_gatazka_baten_historia_kontatzen_du_baina_barnetik.htm Thu, 09 May 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1891/036/001/2019-05-09/lanak_gatazka_baten_historia_kontatzen_du_baina_barnetik.htm www.lhypothesedemocratique.org dirua biltzeko kanpaina, hiru proiektuak gauza daitezen.

Zerk ekarri zaitu euskal historia lantzera?

Gatazka armatuaren ordez soluzio politikoak bilatzen ari den herri horrekiko bi estatuen etengabeko bortizkeriak eta mespretxuak naute bultzatu mobilizatzera. Nola azaldu debekatzen dutela elkarte, egunkari, alderdi politiko edo edozein bizitasun demokratiko? Areago, nola esplika emantzipazio horren bultzatzaileak atxilotzen eta torturatzen dituztela? Galdera horiei eta beste askori erantzun nahi nien.

Lan hori engaiamendua ere bada.

Dena da engaiamendu. Dokumentalgileok gugan sinesten dutenen kontalariak gara. Boz berezi horien zaindari garen aldetik, badut haiekiko ardura bat, bai eta hain estigmatizatua izan den herri horrekikoa ere. L'hypothèse démocratique proiektuak nahi du gatazka baten historia proposatu, baina bakanetan bezala, barnetik kontatua, bere eragileen ahotik. Horretan, ene arrotz estatutuak ahalbidetzen dit kanpoarekiko bitartekaritza egitea.

La paix maintenant film laburrak eta oraingo film luzeak partekatzen ote dute eduki bera?

Webgunean eskuragarri izanen da La paix maintenant 2017ko film laburra, baina bi proiektuak arras desberdinak dira. Lehena desarmatzea zalutzeko eta laguntzeko film militantea zen, bi estatuen astakeriaren parean. Alde horretatik, biziki ekumenikoa zen. Aldiz, L'hypothèse démocratique obrak historia idatzi dutenekin historian sakontzeko parada ematen du.

Zer konklusiora heldu zara?

Goizegi da, oraindik ere muntaketan ari baikara. Baina deigarri zaizkit mugagabeko bizitasuna eta ezin kontatuzko sormena. Zirraragarria zait prozesuan obratu duten lagun horien kuraia, buruargitasuna, pazientzia eta duintasuna.

Izen bakarra, hiru formatu.

L'hypothèse démocratique saiatuko da argitzen Euskal Herriko gatazkaren 80 urte. 70 elkarrizketa baino gehiagoko paleta bera da hiruentzako. Webgunean, elkarrizketa guziak zintzilikatuko ditugu: 1930eko urteetako gatazkatik gaur egunera arteko tartea biltzen du. Film luzeak zinemako gelak eta publiko zabala ditu xede, eta 1960ko urteetatik honako garaia besarkatuko du. Azkenak nazioarteko telebistak ditu jomugan; 2009tik honako tartea.]]>
<![CDATA[Hazia hazkurriaren iturri]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/030/001/2019-05-02/hazia_hazkurriaren_iturri.htm Thu, 02 May 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1881/030/001/2019-05-02/hazia_hazkurriaren_iturri.htm
«Uros nago, lurretan traktore gainean», esan du nekazariak, hor baita hobekien sentitzen. Are gehiago, Lyongo (Frantzia) kasazio gorteek arrazoia eman berri baitiote: Monsantok saltzen duen Lasso herbizida «akastuna» dela ebatzi du, eta Françoisen pozoitzearen arduradun egin dute konpainia.

«Nola irudikatu horrelakoak pairatuko nituenik segundo batzuetan gasa arnasteagatik», adierazi du. Hain zuzen ere, orenak aitzinatu ahala, trenpu sartzen hasi zen, eta bikotekideak larrialdietara eraman zuen. Hasieran, medikuek ukatu egin zioten gaia arnastu izanaren ondorioak pairatzen ari zela; hala, psikiatrikora igorri zuten, eta epilepsia ere aipatu zuten. Urte baten buruko, inguruak estuturik lortu zuten demostratzea intoxikazioa izan zela: mintzatzeko arazoak, mehetzea, akidura handia... Bortz hilabetez egon zen ospitalean, bihotzak 200 taupada minutuko izaten zuen, konortea galtzen zuen eta koman murgiltzen zen. Hortik aitzina, araberako tratamendua eman zioten eta sendatu zen. Haatik, hiru mezu garbi eman zizkioten: ezingo zuen produktu kimikoekin lan egin, eta ondorioak ukanen zituen sendatuta ere.

Laneko istripu gisa hartu bazuten ere, segurantza sozialak ez zizkion galdutako lanorduak ordaindu nahi.


Paul François laborari kaltetua. Pestizidak utzi eta biologikoan hasi da. L. FRANÇCOIS

Epaiketen epopeia

Horretan abiatu zen nekazariaren epaitegietako epopeia: 2010ean eritasun profesional gisa onartzea lortu bazuen ere, Monsantoren kontrako salaketa jartzea deliberatu zuen 2007an, ohartu baitzen herbizida hori Kanadan debekatua zutela, AEBetan eta Alemanian. Europak ere erabaki bera hartu zuen 2007an, «erabiltzaileentzat produktu lanjerosegia» zelakoan. Hamabortz urteko auzitegietako borroka malkartsuak hirugarren garaipena ekarri dio: kasazio gorteek behin betiko erabakia hartu berri baitute: «Etiketatze akastuna» edukitzeagatik, eta «produktu arriskutsua» izateagatik kondenatu baitute, oraingoz, Monsanto 50.000 euro ordaintzera abokatu gastuetarako. Françoisek tiroideko tumorea kentzeko ebakuntzatik bortz septizemia eta biriketako enbolia pairatu ditu. Ondoko hilabeteetan prozedurak segituko du kalte-ordainei dagokienez: «Borroka %99an irabazia dugu», esan du. Hots, Monsantok helegitea aurkez dezake, eta baliteke ere forman arrazoia ematea. «Haatik, funtsari dagokionez, erabakia gibela-ezinezkoa da». Edozein erabaki etorrita ere bera ez dela baretuko azpimarratu du, «ene emazte zenaren omenez». Orain, ustiapen osoan ekologikoan ari da nekazaria, eta Phyto-victimes elkartea sortu du, pestizidek kalte eginiko profesionalei begira. Iparraldeko eta Biarnoko hiru lagun dauzkate bertan.



Ikusten ez den mamua

Ezagunena Monsanto bada ere, gaia zabalagoa da. Mundu mailako hazi eta agrokimiken merkatua aztertu behar da. XIX. mendeaz geroztik hasi ziren haziak pribatizatzen eta saltzen; ordura arte trukean oinarritzen zen hazien mugimendua. Dena den, azkeneko 30 urteotan alorrak «erabateko aldaketa» jasan duela esan du Marc Badal Kristina Enea fundazioko teknikari-adituak, haziena ekoizpen agrokimikoekin uztartu baitute. Emeki-emeki, enpresa handiek txikiak irentsi dituztela gaineratu du Badalek: 2016ko datuen arabera, hiru konglomeratu handik (Syngenta-ChemChina; DuPont-Dow eta Monsanto-Bayer (Bayerrek Monsanto erosi baitzuen) kontrolatzen zuten munduko hazien merkatuaren %44,5 -GEO genetikoki eraldatutako organismoak barne-, eta agrokimikoen merkatuaren %60,4.

Horiek horrela, jokaldi borobila lortu dute hazien merkatuaren monopolioek: beraiek sortu dituzten pestizidak jasan ditzaketen haziak genetikoki moldatu dituzte. Ika-mika handia piztu du horrek mundu osoan, luzaroan gizakiarengan eta ingurugiroan eragin ditzaketen ondorioek kezkaturik. Adibidez, Bizi mugimenduak Peirahoradako (Landak) Monsantoren egoitza blokeatu zuen iragan urtarrilean. Ekainean hamar urte beteko ditu mugimenduak.

Europak GEO hazi bakarra ereiten baimentzen du: Mon 810 artoa. Elikagaien etiketan GEO den agertu behar da, baldin eta %0,9 baino gehiago bada. Espainia da Europako GEO ekoizlerik handiena: 115.246 hektarea iaz.

Frantziak, berriz, lege bidez debekatzen du GEO haziak ereitea. Haatik, kabalak bazkatzeko urtero inportatzen ditu lau milioi tona genetikoki eraldatutako soja -Roundup Ready, hau da Monsantok glifosatoz eginiko Roundup herbizida jasateko gai dena-, koltza eta artoa AEBetatik.

Lur emankorretan

Euskal Herriak baditu bere GEO hektareak: Nafarroa Garaian, Erriberan batez ere, iaz 8.100 hektarea arto landatu zituzten, horietarik 852 Alesbesen. Iragan irailean, Ekologistak Martxan elkarteak bultzaturik, Nafarroa Garaiko 50 herrik GEOrik gabeko gune deklaratu zuten euren burua Nafarroako Gobernuaren aurrean, hots, «biztanleen erdiek baino gehiagok», azaldu du Ester Montero Gonzalez kideak. «Itoizko urak monolaborantza ekarri du, Erriberako baratze historikoen ordez», esan du Badalek.

Arabari, Bizkaiari eta Gipuzkoari dagokienez, erkidegoaren legediaren babesari esker ez da GEOrik ekoizten, nahiz eta 2016an 0,88 hektarea ekoiztu ziren. «Non? Inork ez daki, ikerketa bat bultzatu genuen, baina segidarik gabe», adierazi du Roberto Ruiz de Arkaute Neiker erakundeko laborantza ekologikoaren teknikariak. «Ez dute jakinarazi nahi laborariek; Frantzian bezala, suntsi ez ditzaten».

«Euskal Herriko haragi guzia transgenikoz elikatua izan da, ekologikoa ez bada», azaldu du Badalek. Horren kontrako borrokan aurrean izan zen Jon Harluxet laborari duzunariztarra, lagunekin berpiztu baitzuen bertako arto gorria, izen bereko elkartea sortuz: «Biologikoan ari ginen, eta gure haziak erosten genizkion transgenikoak egiten zituenari!». Gaur, Iparraldean borroka politikoki «irabazia» dela uste du: «Hemen biologikoan ari garenak zainduak gara, legeari esker». Ez du sozialki posible ikusten transgeniko hitza daraman ezer berriz ere zabaltzea.

Aragoiko (Espainia) laborari-kide baten borroka eredu gisa hartu zuten: Antonio Ruiz. Comite Aragones de Agricultura Ecologicako lehendakari zelarik, sekulako borroka egin zuen, ekologikoan ari zen nekazari baten arto ekoizpenaren %32 kutsatu baitzuten auzoko pentze transgenikoek. Nazioarteraino iritsi ziren, demostratu zutelako GEO eta GEO ez denaren arteko bizikidetza ezinezkoa dela. Hainbertzerainokoa izan zen haien eragina, non AEBetako enbaxadako kideak hurbildu baitzitzaion «mehatxatzera», merkatua kolokan jar zezakeelakoan. «Borroka utzi nuen osasun arazoengatik», esan du Ruizek. «Amore eman behar ez bada ere, bizitzaren prozesuetan konfiantza ukan behar da». Alde batetik, GEOren irudi «txarrari» esker «gero eta gehiago» dira uzten ari direnak, eta, bertzetik, ikerketa berrien arabera, «29 belar txarrek erakutsi diete erresistentzia pestizidei».

Biharko Lurraren Elkartea ari da hazien etxe bat antolatzen, Gipuzkoan Aleka sortu duten bezala: «Euskal Herriko lehena izango da, hemengo haziak biltzen, biologikoak eta artisau moduan ekoiztuak», esan du Badalek.]]>
<![CDATA[«Nafarroa bat da bakarra»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-04-29/nafarroa_bat_da_bakarra.htm Mon, 29 Apr 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-04-29/nafarroa_bat_da_bakarra.htm
Tren geltoki zaharretik hurran, Mattin eta Xalbador bertsolariak geldirik daude, Amikuzeko Kilimon elkarteko erraldoien eramaileak askaltzen ari baitira: etxaldeko arroltzeek ongi horitutako moleta tentagarria, xingar eta lukainka; eta leku zentrala: inguruko mahatsak eman arno beltza. Aisit da Xalbadorren eleez oroitzea: «Nafarroa bat da bakarra». «Gaita jotzen dut, pasacalles eta balsak plaza ttipian joko ditugu, gero dantzak, eta azkenik larrain dantza, usaian bezala, eguerdi inguru», azaldu du Jean Michel Etxegaraik. «Badira ere Iruñeko, Luzaideko, Arrasateko, Tuterako, Uztaritzeko eta Garaziko musikariak; Baigorrin bada eskola bat; beraz, bada hemengo jole asko ere», gaineratu du.

Zalu jan behar dute, hamaiketan hastekoa baita dantzari, musikari, joaldun, Basaldun, buruhandi eta erraldoien desfilea.

Elizako plaza txikiko bidean askaltzera doa Pilipe Bidart ere; irriak ez dio bakerik ematen, ezagun zaio: begitarteak alegrantzia salatzen baitu. Oroitzen da nola 1970eko hamarkadan abiatu zuten besta hori «pixka bat» herria berpizteko: «Ekintza militante horrek eztabaida franko piztu zuen, baina emeki-emeki besta giroa bilakatu da; baina, helburu hori ahantzi gabe, herrikoitu da, eta militantziatik harat bildu ditu jendeak». Gaineratu du belaunaldi berriek hartu dutela lekukoa, eta izugarri garrantzitsu zitzaiela.

Merkatua ezti-eztiki hasia da iratzartzen. Ator zuriz jantziak diren bi mutil hatsantuak dira presa handiz kontrako norabidean: «Nafarroako errege-erreginak eta moroak dira Baigorriko ziganteak; berantean gara!».

Elizaren magalean dago Iruñeko Karrikiri euskara elkartea, eta Juan Luis Etxaburu Ondarru-k ongi oroitzen du hastapeneko giroa: «Hasieran herri honetako leiho guziak itxita zeuden, esan nahian: 'Guk ez dugu parte hartu nahi festa honetan, edo hau ez da gurea'. Eta orain, zorionez, normalitatea da». Harentzat, Nafarroa Euskal Herriko lurralde handi bat da, garai batean lortu zuena estatu bat izatea, VII. mendean. Euskal Herri «aske» baten alde ari da lanean, eta, horretarako, «garrantzitsua» zaio hizkuntza berreskuratzea. Basaizea elkarteko jendea «zinez goxoa, zabala eta euskalduna» dela esan du.

Hortik ez urrun, Ihitz Iriarte solasean ari da; orain «beste plan» batean dator: lehen gehiago arrastirian ibiltzen bazen ere, orain eguneko planean dator. Nafarra sentitzen da Iruñean bizi delako, baina euskaldun gisa «oso zuberotarra»; haren aburuz, Zuberoak badu garrantzia beste probintziek bezala, eta «ttipitasunak» ez du kalterik.

Plazan abiatu da Battitt Crouspeyreren eta Aitor Servierren arteko bertso balsa: bertzeak bertze, herriko etxe berria eta Etxauziaren erosketaren suspensea zabaldu dituzte mikroetan. Anartean, ez dira jendarmeena eta ingeles matrikula duen autoa baizik iragan. Desfilea ailegatu da, plazari leku guzia hartuz, irrintziek belarrienak hartu dituzten ber.

Talo eta ostatutik ez urrun, Xan Bereterretxek lagun giroa xerkatzen du, bai eta ere egunean zehar frankotan aditu den nafartasuna, «elkarrekin atxikiarazten gaituen nazio kontzientzia, euskaltasunarekin eta hizkuntzarekin lotua». Alboan du Amaia Boy, besta egitera etorria: Diabolo Kiwi, Holako Deluxe, eta «beti bezala» Kiki Bordatxorekin.]]>
<![CDATA[Umoreak baditu bere itzalak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1930/030/001/2019-04-24/umoreak_baditu_bere_itzalak.htm Wed, 24 Apr 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1930/030/001/2019-04-24/umoreak_baditu_bere_itzalak.htm The Kid pertsonaian. Larunbatean, urrezko Hollywooden murgilduko da Baigorri, aspaldiko laguna bisitan jinen baitzaio, aurten 130 urte beteko lituzkeen Charlot.

Izan ere, Basaizea elkarteak, Nafarroaren Egunaren bezperan antolatzen duen musikaldiaren karietara, The Kid film mutua proiektatuko du Xare laborategiaren zuzeneko musikarekin. Hain zuzen ere, Charles Chaplin eta Baigorriko Etxauzia jauregiko Harry Abadia Ürrüstoi hamar urtez izugarri lagunak izan bide ziren. Horregatik, Chaplinek hiru egonaldi egin zituen Etxauzian. Film hori proiektatzea hautatu dute, filma estreinatu zen urtean, 1921ean, biek elkar ezagutu baitzuten.

Gain hartatik, Baigorriri begia atxikitzen dio Etxauzia jauregiak, momentuko, pausan bada ere. Zortzi mendez Nafarroako Erresumari fidel egon ziren belaunaldiz belaunaldi bertako bizkondeak, bertzeak bertze, Grazian Etxauzek 1512. eta 1527. urteen artean Nafarroako independentziaren alde borrokatu baitzuen; bere seme Bertrand Etxauz Baionako gotzainak Lancre inkisidoreari buru eginez bortz euskal apez sutik libratu zituen 1609an.

Familia zenbaiten eskuetatik iragan zen gaztelua, harik eta Xarles Abadia Ürrüstoiren -Antton Abadia Ürrüstoi famatuaren anaia gazteenaren- esku gelditu zen arte, 1848an, zeina hil arte bertan bizi izan baitzen, «Etxauzeko andere» Marie Coulombekin batean, bere emazte paristar protestante feministarekin. Geroztik, familiaren ondasuna bazen ere, sustut Harry Abadia Ürrüstoi zen bertara usu joaten.

Harri honi goroldiorik ez

Arño Abadia Ürrüstoi zuen aita, zeina Buenos Airesen aritu baitzen lanean ingeniari gisa; ama, Katherine Taylor ingelesa. Hantxe sortu zitzaien Harry Abadia Ürrüstoi. «Bere bizi-ibilbideak baititu epopeia dramatiko intentso bat eraikitzeko beharrezko osagaiak; ezerezetik abiatutako arrakasta, ondoko porrota, bukaerako ahanztura absolutua... Eta hori guzia testuinguru errepikaezinean: 1920ko urteetako urrezko Hollywood horretan...», laburbildu du Carlos Roldan Larreta zinema historialari iruindarrak.

Chaplin 'The Gold Rush' grabatzen, gibelean Abadia duela. @RoyExports.A.S
Lehen Mundu Gerran parte hartu eta arkitektura ikasi ondotik, Parisen zinemagile amerikar bat ezagutu zuen: George Fitzmaurice, zeinak Hollywoodeko zinemaren negozioen paraden berri eman baitzion. Dena errateko, Abadiak «sorgindu» egin zuen hura: «Ingelesa, frantsesa eta espainola jakiteaz gain, argia, ironikoa eta kultua baitzen» jakiterat eman du Larretak.

Hala, AEBetaraturik, aktore eta zinema aholkulari lanetan hasi zen orduko izarrez inguraturik: bertzeak bertze, Marion Davies, William Randolph Hearst, Sam Wood, Douglas Fairbanks, Mary Pickford eta Gloria Swanson. Hain zuzen ere, Jose Luis Borauren El caballero d'Arrast liburuak ekartzen du 1926ko argazki bat zeinean Harry Abadia Ürrüstoi agertzen baita, Santa Monica hondartzan, garaiko aktore entzutetsuenez inguraturik.

Elkarrekin lanean

Hala izkiriatu du G. Weinbergek, Filcomment aldizkarian In memoriam H. D'Abbadie d'Arrast 1897-1968 artikuluan: «Hollywoodeko film industria hartan, Abadiak denei aurkezten zien beti sakelan zeraman zuhaitz genealogikoa bere deitura guziekin. Bere burua beti euskaldun agertzen zuen, ez argentinar, ez frantses, ez eta espainola ere», azpimarratu du Jose Julian Bakedano dokumentalgile ospetsuak.

Chaplinek goi mailako Parisez egin nahi izan zuen film bat: horretarako «preseski» Abadia behar zuen filmatze gomendioetarako, Larretak esan duenez. 1921an Charlie Chaplin ezagutzea mugarri izan zitzaion: A Woman of Paris filma izan zen bien arteko bilgunearen lehen ondorioa, 1922an; eta The Gold Rush obra, bigarrena, 1924an, Chaplin zuzendariaren laguntzaile gisa aritu baitzen Abadia. Ordutik aitzina bere baitatik aritu zen filmak egiten; tartean gidoi onenaren Oscar sarirako izendatu zuten, Laughter filma dela eta.

Behinola Chaplini galdetu ziotelarik zinemako historian txertatzeko zer film berreskuratu beharko zatekeen, izenburu enigmatiko bakarra utzi zuen: Le Tricorne. Zinegilearen erantzunak zalaparta «itzela» eragin zuen, kontatzen du Franco-Torre zinema historialariak Celuloide sin revelar blogean. Sustut deskubritu zelarik film ezezagun hori La traviesa molinera filma espainolaren frantsesezko bertsioa zela. Errepublika garaiko zinematografiaren «altxor galdua», oraingo egunean desagertua den hori, Abadiak zuen zuzendu. Are gehiago, Bakedanorentzat 1931ko Errepublikako filmik «garrantzitsuena» izan zen hura, Ricardo Soriano adiskide milioidunak produzitu eta Chaplinek United Artisten bidez banatu ziona. Dio urte horretan egon zela Chaplin Miarritzen (Lapurdi), Hotel du Palais famatuan. Oraindik ere, hoteleko gela «garestienak» bere izena darama: Charles Chaplin appartment.

Baigorriko bakantzak

Baigorri Etxauzian hiru aldiz egon zen Chaplin: 1925ean, 1926an, eta azken aldiz 1931n. Irudimena zalu martxan jartzen hasi da Josu Martinez Basaizea elkarteko kide eta dokumentalgilea. Izan ere, garai hartan Abadia eta Chaplin Baigorrin auto amerikar zuri batean sartzen ikusten baititu: «Herriko jende guzia 'Charlot hor da!' ariko zen oihuka, autoa inguratuz. Baina, Charlot hura ibilgailutik ateratzean, mustatxarik gabeko pertsona normal bat ikusi zuten. Sekulako dezepzioa hartu omen zuten!», kontatu du Martinezek, baigorriarrei entzunik. Gisa berean, Baigorriko bizarginak moztu omen zion bizarra behin: «Urrezkoa izan balu bezala kontatu bide zuen, bere bizitzako gailurra izan zen! Horrelakoak gertatzen dira ilustre bat datorrelarik».

Elkar ezagutu eta hamar urtez adiskidantza estua ukan zuten, harik eta errotik etsaitu ziren arte. «Uste dut Chaplini, aro modernoko pertsonaiarik ezagunenari, itzala egiten hasi zitzaiola Abadia, eta ez zitzaion gustatu», xehatzen du Martinezek. Borauren liburuak ekartzen du bien arteko arrailduraren ustezko zergatia: lehenik, Edgar Neville zinema-zuzendari eta antzerkigile adiskideak kendu zion ideia, eta gero Chaplinek. «Sekulan ukan zuen ideia hoberenetarik bat» idatzirik utzi zuen Abadiak gutun batean: gizagaixo baten eta zezen baten arteko adiskidetasun tragikoa; Madrilera joan baitziren biak jendea agusaraztera, baina gizagaixoak bertan hiltzen du kabala. Ideia Chaplinek maitatu zuen, Abadiari erran ere egin baitzion filma diruztatuko ziola.

Haatik, 1931ko uda hartan Donostiara abiatu zen adiskide parea, hain zuzen ere, korrida baten ikustera. Hartan, Chaplinek, lagunez ontsa inguraturik, bota omen zuen «sekulako ideia» bururatu zitzaiola, eta gizagaixoarena kontatu zuen berea bailitzan. Abadiak, ordea, ideia ebatsi ziola aurpegiratu ziolarik, Chaplinek erantzun zion: «Ororen buru ideia arrunt aisita da». Horretan akitu bide zen bien artekoa. «Hainbertzeraino ziren muturtu, non Chaplinek Abadiaren izena ezabatu egin baitzuen The Gold Rush filmaren 1942ko bertsio berriko kredituetatik», ohartarazi du Roldan Larretak. Abadiak «beti» leporatu zion bere ideiak erabili izana jatorria aitortu eta baimenik eskatu gabe.

Biografian, txintik ere ez

Dena den, ezin jakin daiteke hau izan ote zenez kexatzearen arrazoi bakarra, edo gertakarien metatze bat izan zenez. Baliteke ere Chaplin Abadiaren «izaera zail eta fierraz» nazkatu izana, Larretak dioenez. Horrela, My Autobiography liburuan Chaplinek ez zuen Abadia aipatu ere egin.

Paradoxa badirudi ere, biek ala biek Hollywood kitatu behar izan zuten, Chaplini «komunista eta immorala» izatea leporatu baitzion Amerikar Aktibitateen Komiteak. Izan ere, II. Mundu Gerlan atera zuen The Big Dictator. Abadia, berriz, bertako jende ororekin aharratu zen: demagun, Joe Shencki leporatu zion karrera peko errekara igorri ziola, edo, Samuel Goldwynekin eztabaida latzak ukan zituen Raffles filmaregatik. «Dakidana da Harry Hollywood osoarekin etsaitu zela bere izaera intransigente eta harroarengatik», dio Larretak. Abadia arruinaturik zendu zen Montecarlon, ahantzirik eta bakarturik, iturri guzien arabera. «Makinekiko adikzio larriak eraman zuen», dio Bakedanok. «hondar urteetan Hollywoodeko etsaigoa bere aurkarko juduen arteko konplotean ari zela zioen», deitoratu du Larretak. Baigorrin ehortzia da, eta Larretak beti aldarrikatzen du herriak eman diezaiola «inskripzio bat haren omenez, ezabatua baita». ]]>
<![CDATA[Sekuentzia eta tempoen balsa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1916/031/001/2019-04-24/sekuentzia_eta_tempoen_balsa.htm Wed, 24 Apr 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1916/031/001/2019-04-24/sekuentzia_eta_tempoen_balsa.htm he Kid film mutuak ukanen du bere botza Baigorrin, Xare laborategiak musikatuko baitu zuzenean proiekzioa. Eta badu horrek ere bere historia.

Txaber Fernandez Xare laborategiko sortzaile eta orkestra zuzendariak kronograma bat egin du filmari melodia eman ahal izateko; irudi du halako ardatz kronologiko koloretsu bat: «Zer tempoan zer sekuentzia doan ikusteko, sekuentziarekin sinkronizatu behar da segundora».

Partiturak duela «hilabete eskas» ukan dituzte; hala, egin duen «zirriborro» hori buruz ikasi du, filma behin eta berriz ikusi eta gero, «sekuentzia aldaketan estropezurik ez egiteko». Aitortu du gehien maite duen zatia Charlot eta mutikoaren arteko «harremanaren, maitasunaren eta bizikidetzaren arteko bals hori» dela, «hunkitzen» baitu.

Filmari Chaplinek konposatu zuen musikak ezustekoa ekarri zien produktoreei. «Musika elegante eta erromantikoa sortu nahi izan zuen filmari dimentsio emozionala emateko asmoz: komikoa, hunkigarria eta bihurria» Fernandezen esanetan. Filma 1921ekoa bada ere, musika 1971an ezarri zion: Eric James arduratu zen musikaren moldaketaz, Eric Rogers orkestrazio eta zuzendaritzaz arduratu zelarik. 1995-96ean, Karl Davisek zuzeneko emanaldirako bertsiora egokitu zuen, 40 musikarik emateko.

Baigorrin gozatzen ahalko dena Timothy Brock zuzendari eta musikagileak 2013an moldatua da, 16 laguneko orkestrarako.]]>
<![CDATA[«Behar dugu hizkuntza bat transozeanikoa, noranahikoa»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-04-18/behar_dugu_hizkuntza_bat_transozeanikoa_noranahikoa.htm Thu, 18 Apr 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-04-18/behar_dugu_hizkuntza_bat_transozeanikoa_noranahikoa.htm Duvoisin kapitainaren malura liburutik abiatuta.

Euskal kulturaren berritzeak XIX. mendean izan da jardunaldien gaia.

Euskararen historia lan mardul horretan ikusi nuen Blanca Urgellen Lehen euskara modernoa oso lan politean, euskara moderno bat behar dugula. Duvoisinek mamitu zuen hori bera, oztopoak oztopo, zeren eta Bonaparte printzeak lapurteraren kaiolan preso mantendu baitzuen. Orduko hura, uste dut oso proiektagarria dela gaur eguneko egoerara. Alegia, euskara batua hor daukagu; asumitu egiten dugu arrakastatsua dela, baina euskara batu guztiz arrakalatua daukagu.

«Zabarkeria-multiformea, murritza, euskalkitik sukalkira, analfabetismoa», horiek dira euskaraz prosa egitearen zure kezkak.

Kanonikoa eta denona izan beharko lukeen euskara normalizatu formal hori ez da erabiltzen. Batzuetan esaten da naturaltasunarengatik dela; baina batzuk konbentzituta gaude hori dela gure hezkuntza sistemaren frakasoa: jendea ez baita ganoraz jabetu hizkuntzaz, eta ez baitaki formalki egiten. Hala, dauzkan defizientzia eta hutsune guztiak disimulatu eta makillatu egiten ditu esanez dialektoz aritu dela. Baina dialektoa zer den dakien batentzat, badakigu entzuten dena ez dela hori, baizik eta euskara erdipurdikako bat, batueraz zein dialektoz. Luigi Anselmik dio: «askozaz hobeto ulertzen dira Iparraldeko klasikoak, Iparraldeko gaur eguneko idazleak baino». Muturreraino eramatea da, baina hor bazen eredu bat.

Nola eskolatu behar dute euren burua kazetariek?

Erreferentziazko idazleak irakurrita: Axular, Leizarraga, Jean Etxepare... Hor behar da entrenamendua, eta, batez ere, ardurak hartu. Bultzatu nahi badugu ere, edozein erabilerak ez du balio, eta gutxiago leku batzuetan.

Proiekzio kulturalerako euskara, aberastua, transozeanikoa, supradialektala eta kaiolatik kanpokoa aldarrikatzen duzu.

Eta batuaren orubean eraikia. Hots, hegaldi transozeanikoetarako baliagarria dena; ez domestikoetarako, etxe inguruan eta txikikerian. Behar dugu hizkuntza bat noranahikoa, eta hori esanda dago: Lizardik.

Zure saiakeren ibilbidean irudi du diskurtsoa gero eta definituagoa duzula, baina zerk piztu zizun kezka hori?

1981ean unibertsitatean hasi behar izan nuen euskaraz ematen erdaraz ikasitakoa. Maila batekin eman behar duzu; bai sakontasunean, bai esateko moduan. Erdaretan badakizu zer den erdipurdiko maila, ona eta kalitatezkoa. Preseski, maila hori eman nahi duzu euskaraz ere, eta abiapuntuan zaizu agertzen kezka hori, zeina urteak baitaramatzat gainditu nahian. Diozu diskurtsoa dudala gero eta definituago, baina gurago izango nuke esango bazenit estiloa eta prosa ditudala gero eta definituago. Alegia, Villasantek oso ondo agertu zuen hori guztia Euskara batuaren auziaz liburuan, baina ez zuen praktikatu predikatzen zuena. Zuk esaten baduzu erlatibo anaforikoa behar dugula, bada, erabili ezazu.

Zure eredua: Stephen Jay Gould?

Kur-kur. Inspirazio eta eredu; saiakera kilikorrak egiteko estilo horretan. Pixka bat aurreratzeko: nire hurrengo lanaren gaia dinosauroen eta euskaldunen ingurukoa izanen da, zeina jadanik erabili bainuen Etxepare Aldudeko medikua lanean: Azkue eta Txomin Agirrerekin... Baina beste perspektiba batetik izango da. Ideia Goulden liburu batek emandakoa da: Zumaian dagoen kate-mugako ikerketa batzuen inguruan. Etorkizunerantz begiratzeko gaia da, baina, esan ohi denez, traineruak aurrera egiteko atzera begiratu behar du.]]>
<![CDATA[«Ustiapen moldeez gogoetatzeko garaia da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2019-04-11/ustiapen_moldeez_gogoetatzeko_garaia_da.htm Thu, 11 Apr 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2019-04-11/ustiapen_moldeez_gogoetatzeko_garaia_da.htm
Zein da eskualdearen irudia itsas espezieei dagokienez?

Ingurumena aldatzen ari da: itsas espezieen banaketa mugak iparraldera lerratzen ari dira, eta haietariko franko garrantzitsuak euskal arrantzaleentzat.

Adibidez?

Zapo zuria. Ote da bertze espezieen kalterako? Zaila da erratea. Leku aldaketa horien zenbaketa zorroztekoa dugu. Dena den, mugimendu horien aitzinean espezie garrantzitsuen ustiaketa moldeez gogoetatzeko garaia da; logika bat atzeman beharko zaio. Ikusten ditugu ur beroetako espezieak iristen: Coryphaena hippurus urraburua, Seriola dumerili jaka arraina... Baina ez dugu inpresioa espezie borealak ur beroetakoek ordeztuak direnik.

Kantauri itsasoa arrainez husten ari ote da?

Ez dut uste, ez baitugu elementurik aski hori baieztatzeko. Datozen espezie berriak askotan ezohikoak dira, eta arrantzaleak sentsibilizatzen ditugu, halako arrainen bat harrapatzean guri jakinaraz diezaguten, espezieari dagokion fitxa sor dezagun; jakiteko, bertzeak bertze, jangarria ote den.

AclimaTerran aldarrikatzen duzue kuotak aldaketei egoki daitezen.

Espezieen banaketa historikoaren arabera deliberatzen dituzte oraindik ere TAC Gehienezko Harrapaketa Kopuru Onargarria eta kotak, aldaketak kontuan hartu gabe. Horregatik, gure ikerketen emaitzak aurkeztu eta jendea —hautetsiak— sentsibilizatu behar ditugu, profesionalak ere bai, nahiz eta dekalaje bat dagoen: zientzialariok, hozki, 50 urteko aurreikuspenetan ikertzen dugu; profesionalak, berriz, berehalakotasunean ari dira.

Dena den, espezieak iparreko bidea hartzeak ez du erran nahi galbidean denik. Horrek ez nau arranguratzen. Hemengo arrantzaleentzat baliteke galtze bat izatea, baina bertze arrantzale batzuek bertze inon ustiatuko dute.

Menuak aldatzen hasiko dira.

Aldaketek elikadura kulturan eragiten dute: harrapatutako espezie batzuk berriz itsasoratzen dituzte merkaturik ezean; alta, dasta ona dute: demagun, paneka handia. Parada da geure buruari errateko: «Ez dut mihi arraina bakarrik janen». Kuriosa izan behar da. Horregatik, kontsumitzaileak badu zer erranik, harrapatua dena baliatua izan dadin berriz itsasoratu gabe.

Arrantzaleen kasuan ere, legatza adibidez, stockak aldakortasunak erakutsi ditu; hala, lanjerosa ikusten dut enpresak lotuegiak izatea espezie bakar batzuei.]]>
<![CDATA[«Sentitu nuen euskaldunek bazutela gaitzeko moztura herriarekin, eta bilgiarik ez»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1914/046/001/2019-04-07/sentitu_nuen_euskaldunek_bazutela_gaitzeko_moztura_herriarekin_eta_bilgiarik_ez.htm Sun, 07 Apr 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1914/046/001/2019-04-07/sentitu_nuen_euskaldunek_bazutela_gaitzeko_moztura_herriarekin_eta_bilgiarik_ez.htm
Amendüzen etxetiar.

Bizpahiru ziren bakarrik etxe nagusi; beraz, ez zen konplexurik. Gurea erdikoa zen, baziren beste batzuk handiagoak. Zortzi neba-arrebetarik bigarrena nintzen.

Demarkazio linea hurbil zen.

Oroitzapena dut ttantta batek galdu zuela hemen seme bat orgek leherturik. Gure ama eta ttantta biak Behaskanerat izan ziren, haatik, mugaren bi aldeetarik ari izan ziren elkar kontsolatzen! Izan ere, behar baitzen paper bat aitzinetik alemaner galdatuz; ukaiten zenuen edo ez.

Ezagutu dituzu karrikak alemanek harturik.

Herri guzian baziren; lehenek bazuten jendeekilako errespetua. Behin, behi bat nahi izan ziguten errekisizionatu, baina umea orduan ukana zuen, eta aitak ez baitzekien frantsesik sobera, erran zien: «Vous ne voyez pas ses errape?» [ez ote dizkiozu errapeak ikusten?], eta alemana hiztegian xerkatzen errape. Araiz pentsatu zuen zerbait eritasun zuela: behia bertan utzi baitzuen! SSak, alta, lotsagarriak ziren.

Bertan ikasi zenuen frantsesez?

Bai, eta ehun aldiz kopiarazten ziguten frantsesez «ez euskaraz mintza gelan». Paperean idatzia berriz baliatzen genuen, errientsa ohartu zen arte; orduan arbelean hasi ginen! Baziren andana bat ez zirenak eskolan laket; ni bai. Batzuek gaztain-biltze sasoian hogei egunez huts egiten zuten; hots-ematen baitzuten behien abantzarazteko, gibelean ere bazen norbait goldean. Gu ere ari ginen, baina eskolatik landa.

Etxeko lanetan nik anaia ttipienaren ardura nuen. Aita eritu eta maluruski hil zitzaigularik, orduan goldea guk genuen atxikitzen. Nekeza izan da.

Katiximan ere ibiltzen zinetena?

Bagenuen apez zahar prekontziliar katixima emateko, eta zioen ez genuela burua akitu behar: hiruetarik ez genuen lehen kapitulua ere bukatu! Pilotan aritzen uzten gintuen neska-mutikoak. Ari naiz ez ote zutenez Larresoroko seminariotik zigorrez gurerat igorri. Gaitzeko jakituna zen filosofian eta landareetan, jende andana joaten zitzaion. Behin anaiak beso guzia erre zuen, oro odoletan, eta hark igorri zigun flasko bat: hiru egunen buruan ez zen deus gehiagorik ageri. Baina ez naiz bere izenaz oroit. Gero, alta, beste emazte frantximanta jitean usaiaz kanbiatu zen! Hiru kapituluak behar izan genituen buruz ikasi! Dena frantsesez.

Menaiu eskolan ibilia ote zara?

Bai, Donapaleun, denetarik ikasten genuen: kozina, garbiketa, higienea, jostea, zuzenbidea, agronomia... Biziki laket ginen.

Pariseri lehen bisita egin zenion.

1950ean Gazteria Giristinoaren Landaguneko Mugimenduak [GGLM] Frantzia osoko gaitzeko biltzarra antolatu zuen Parisen. Apezak harat igorri ninduen Euskal Herriko adarraren izenean: Euskaldun Gazteria. Tren bat osorik abiatu ginen Iparraldetik. [Erramun] Idieder omonier sartu zelarik mugimendua zinez herrikoia bilakatu zen.

Zer egiten zenuten Euskaldun Gazterian?

Gazteen arrangurez gogoetatzen genuen, giristinotasuna eta euskarari inportantzia handia ematen zitzaion, gainera, bizi baldintzak nola hobetu ere lantzen genuen. Urte pare batez hartu nuen parte herrian, etxea utzi behar izan nuen arte, baikinen jende.

Pariseko bizitzea lan kontuz irus bagoatzu.

Zazpi urtez sehi aritu izan naiz Parisen; lehenik herrikide batekin etxe batean, baina etxekoandrea sorgin bat zen: ez zen beztitzen ere, eta gu beti lanean ari ginen, leher eginik! Sekula ez zen kontent, errautsaren obsesioa zuen.

Dirua sehi ona, baina nagusi tzarra.

Etxe hura utzi eta De Chevigne kondearen etxean sartu nintzen, zeina defentsa ministro izan baitzen eta Pirinio Atlantikoetako Kontseilu Orokorreko presidente, MRPkoa. Bere eskuin besoa Errekart zuen. Errespetua bazuten. Behin, opor egun bat eman zidaten bozkatzerat joan nendin: etxeko jauna baitzen hautagai!

Parisetik etxea urrun.

Sentitu nuen euskaldunek gaitzeko moztura zutela herria eta familiarekin, eta bilgiarik ez. Beti sentitu dut euskararen arrangura, etxeari eta herriari biziki atxikia nintzen, euskara zen nagusi, eta bat ziren euskara, herria, gazteak... naturalki. Hala, izkiriatu nion Baionarat Idieder omonierari erranez ez ote zenez zerbait egiten ahal hemengo gazteriarendako; galduak baitziren eta esplotatuak. Hark bere burua proposatu zuen predikari. Gaitzeko jendea bildu genuen bizpahiru gauez.

Zuihaurren etxea kausitu arte.

[Piarres] Xarriton estudiantea abiatu zen [Jose Antonio] Agirre lehendakariaren ikustera toki baten eskean, Saint Gers karrikan, hor baitzen orduan euskal gobernua. Ni ere izan nintzen [Jesus Maria] Leizaolarengana, ongi oroitzen naiz bere apartamentuaz, XVI.nean, Passyn. Gobernuko etxe horretan hasi ginen biltzen gazteri andana bat igande arratsaldeetan, harmonika ttipi batekin, ze arrakasta! Oroit naiz batzuk dantzan hasirik eta Xarriton kexaturik.

Bitartekari lanetan aritu zinen.

Bazterren kalmatzeko joaten nintzen etxezainarekin egotera, errotik abertzalea hura, eta 36ko gerlako artxiboak erakusten zizkidan zeintzuetan ikusi bainuen zer zen kanpoan bizitzea. Bazuten ere kazeta bat orduko euskara sabiniarrean: Euzko Deia. Parisen nintzen abertzaletu.

Lekuak hustu zenituzten.

Bazterrak amiñi bat berotu zirenez, Xarritonek atzeman zuen ikasleen lokal bat: Richelieu. 1.000 arte bildu izan gara! Orotara baginen 10.000 euskaldun Parisen. Urte guziez 1.000 bat jendek Euskal Herria uzten zuen. Haatik, hor ere bazterrak mindu ziren kantuz ari baikinen eta. Hartan, berriz ere Xarritonen bidez, St Severin parrokia pre kontziliarreko kripta baliatzen hasi ginen, Harenbat garaztar fraidea zela medio, baina baginen sobera.

Orduan genuen deliberatu: «behar dugu guhaurren euskal etxea». Louis Domeck jarri genuen lehendakari, eta ni haren ondokoa. Xarriton eta Guichandut zapataginak atzeman zuten Duban karrikako etxe animalia. Oihal garbitegia izana zen, nik ez nuen batere maite, baina afera bat zenez... Uste dut 19 milioi libera zaharretan erosi genuela, 1953an. 1.500 libera zahar eta apezpikutegiaren bermearekin agertu ginen.

Nondik bildu zenuten sosa?

Neskame andana batek hilabete-sari bat eman genuen; gero, bakoitza bere eskualdean izan ginen eskean. Gisa beraz, [Piarres] Narbaitzek emakumeak biltzen zituen ligako buruak galdegin zidan Euskal Herrirat joan nendin eskual etxeaz mintzatzerat, eske baten egiteko. Hala, Euskal Herri guziak eman du sosa.

Gainera, gure enplegatzaile andana batek ere sosa eman zuen Les amis de la maison basque elkartea sortuz, golf zeingehiagokak antolatu zituzten luzaz.

Egoitzaren jabe izaki usaietan berdin segitu zenutena?

Bai, eta hasi ginen ere euskarazko alfabetatzearekin, [Paul] Gilzu apeza irakasle. Gero, etxera itzuli nintzen aita gaizki jarri baitzen, eta Xarritonek Euskaldun Gazteriaren arduradun izan nendin galdatu zidan. Gazte hilabetekariaren edizioan parte hartzen nuen. Besteen artikuluak oro zuzentzen nituen, makinan jo eta igortzen. 1957tik 1961era arte aritu nintzen, ezkondu bainintzen; damugarria da, baina garaian hola zen.

Animazioak ere antolatzen zenituzten.

Bai, ostalaritza formakuntza egunak sasoilarientzat, Ttalek [Ouret] emanik: biziki baitziren abian kosta edo Lourdeserat. Ikasketa bidaiak ere antolatzen genituen: 1957an Suitzarat; eta 1958an Gipuzkoa, Araba eta Bizkairat. Gibelerakoan, Getarian baratu ginelarik kaia jendez mukuru zen; arrantzaleak abian ziren, eta emazteak beltzez beztiturik ikusi genituen, bikote gazte batzuk negarrez. 1961ean, Bretainian izan ginen laborariekin punta-puntako teknikak ikus zitzaten. Sehiendako ere formakuntza antolatu genuen Baionan, eta neska haiekin Italian izan nintzen, bai eta Igeldon ere, Hazparneko oski-industriako emazte-langileekin.

Aljeriako gerlaren garaia zen.

Soldaduek igortzen zizkiguten berriak aldizkari batean biltzen genituen, eta soldadu oroer banatzen, oro euskaraz, Roneoan egina. Beren burua zentsuratzen zuten, ez baitzuten erran nahi zer bizitzen zuten, salbu zenbaitzuek: [Jean] Hiriarte eta [Mixel] Itzaina apezgaiek; eskola gehiago baitzuten.

Bi alaben ama zara, baina baita Hazparneko ikastolarena ere.

1972an sortu genuen guraso multzo ttipi batek.

Emazteei boza ere eman zenien.

Preseski, ikastolaren alde panpina batzuk egiten hasi ginen emazte multzo bat. Hala, emeki-emeki Eihartzean egoitza hartu genuen Emazteek Diote elkartea sortuz; bertzeak bertze, Jeanne Krekelberg eta Jeanne Duhalderekin. Haurtzaindegia eta Planning familial-a ezartzea entseatu ginen, baina kausitu ez. Gure arrangurak beti emazteenak ziren, Hazparneko zapatagintzak leher egin baitzuen, eta bazen andana bat langabezian galdurik. Etxarrin Gure Lana kooperatiba muntatu genuen bost urtez, euskal jantzien egiteko, baginen hamar bat emazte-langile.

Bozetara ere aurkeztu zinen.

1977ko herriko bozetan: lehen aldia zen abertzaleak aurkezten zirela, zentrista eta gaullisten lehian, sozialistekin batera. Laurehun boz bildu genuen, sozialistek baino gehiago!]]>
<![CDATA[«Herri zapalduak interesatzen zitzaizkien Lekuonari eta Magnyri»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-03-26/herri_zapalduak_interesatzen_zitzaizkien_lekuonari_eta_magnyri.htm Tue, 26 Mar 2019 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-03-26/herri_zapalduak_interesatzen_zitzaizkien_lekuonari_eta_magnyri.htm Camarade Curé eta Julen Lekuonaren Ez, ez dut nahi halako zibilizaziorik abestiak lotzen dituen dokumental bat burutu berri du. Etzi eta apirilaren 1ean Kanbon (Lapurdi) emango dute; hilaren 29an, Maulen, eta 31n, Hendaian (Lapurdi).

Camarade curé & Ez, ez dut nahi ez da zure lehen dokumentala?

Baditut eginik bertze batzuk; Tolosako paperik gabekoen gainean hiru dokumental, eta Les Corbieres herriaren gainean beste bat, adineko jendeen lekukotasunak bilduz.

Ez eta zure lanbidea ere.

Beti diot dokumental egile amateurra naizela. Erretretan banaiz ere, irakaslea izan naiz, eta beti eman izan diet sekulako garrantzia argazkigintzari eta filmografiari alde batetik, eta kantuari bertzetik.

Preseski, kantu elkartearen barruan egin duzu dokumentala.

Les Amis de Chansons de l'Evenement elkartean kantatzen dugu, eta, Colette Magny abeslari ezkertiar ezagunaren gainean gaualdi bat antolatu genuelarik, erabaki genuen Camarade curé errepertorioan sartuko genuela. Hartatik landa, 2012an jakin genuen Agorila argitaletxeak berrargitaratuko zuela Gogor diskoa, zeinak Ez, ez dut nahi halako zibilizaziorik kantua biltzen baitu. Hala erabaki dugu gaiaren lantzea eta dokumental honen egitea ere. Nik dut egin, baina elkartea eta EKEren laguntza handiari esker.

Kantuei jatorria itzuli diezu.

Lanaren xedea da kantuen jatorrira itzultzea: haien genealogia egitea.

Nondik eratorria da Camarade Curé?

Lehen aldiz 1975ean nuen ikusi zuzenean Magny Marseillan. Hartan behatu nuen Non, je ne veux pas d'une civilisation comme celle-là kantua koroak kantatzen zuen bitartean, alegia, Ez, ez dut nahi halako zibilizaziorik. Orduan ene buruari galdetu nion nor ote zen apez hori, nola heldu ote zen Magny horra. Julen Lekuona apezak zituen hitzak idatzi, 1968ko azaroan, Derioko seminarioko 60 bat apezen itxialdian. Urte hartan grabatu, eta Gogor diskoa 1969an atera zen: berehala debekatu zuten. Hartatik, hala edo nola, Magnyk kantua entzun eta bere gisa moldatu zuen Camarade curé bilakatuz: Repression diskoan karrikaratu zuen, 1971n. Beñat Axiari ezagutu genuen 2014an, Marseillara etorri eta Magnyren omenez Black Panthersen ereserkia kantatu zuelarik. Gero, Axiarik Bokalerat gomitatu gintuelarik azaldu zigun nor izan zen apez hori. Horrela diegu ezagutarazi kantua Gexan Alfarori, Mikel Epalzari eta Xabier Amurizari ere.

Kantu batez josi duzu historia.

Magnyk kantatzen duen Camarade Curé ez da Ez, ez dut nahi halako zibilizaziorik kantuaren itzulpena. Errepikarena bai egin zuela, haatik, lehen koplan berak asmatu hitzak dira testuinguruaren xehatzeko; gainerakoa Gogor diskotik hartu esaldiak dira, bere gisara antolatuak. Filmean, bere osotasunean sartu dugu kantua. Hauekin bururatzen du: «Euskaldun frantsesa ala euskaldun espainola? Ez, euskaldun hutsa!». Coletti euskal kausa interesatzen zitzaion, zinez. Euskal Herrian kantatu izan duelarik, emazte batzuk ateratzen ziren taula gainera ikurrinarekin eta banderola batzuekin.

Aurkez dezakezu Magny?

Inkesta egile kantari handia zen. Ezkertiar kantaria zen, langileriaren aldeko borrokalari sutsua.

Baina ez zen elizkoia.

Ez! Ez eta ni ere! Baina erresistenteak eta herri zapalduak interesatzen zitzaizkien Lekuonari eta Magnyri berdin-berdin.

Filma euskal presoei dedikatu diezu.

Bai. Aritzi [Julen Lekuonaren semea] galdegin niolarik aita bizirik izanen balitz zer eginen zukeen, hauxe erantzun zidan: «Uste dut bake prozesuan inplikatua izanen litzatekeela». Horregatik, eta uste baitut Colettek ere parte hartuko zukeela, filmaren azken partea orainaldiari irekia utzi dut. Gainera, Epalza ezagutu berritan, euskal preso politikoen sustengu gaualdi batera gomitatu gintuzten Uztaritzera. Zoragarria izan zen. Bertan ezagutu nuen Peio Ospital, bai eta Jeanine Beiria ere, Arantxa Beiria preso politikoaren ama. Justuki, Arantxaren margolanak erakusgai zeuden, eta filmean sartu ditut. Izugarri hunkigarria izan zen.

Euskal Herriarekiko interesak soka luzea du.

Marseilla eskualdean zeuden euskal presoen aldeko sustengu komitean parte hartu nuelarik, Mikel Goikoetxea eta Martin Apaolaza ezagutu nituen. Autoa zuen bakarra nintzenez, haiek eta Izaskun Ugarte Mikelen emaztea Aixera eraman nituen. Laster jakin nuen GALek erail zuela Mikel: erabakigarria izan zen niretzat.]]>
<![CDATA[Donibane Garazi-Baiona trenari hitza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/030/001/2019-03-21/donibane_garazi_baiona_trenari_hitza.htm Thu, 21 Mar 2019 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1901/030/001/2019-03-21/donibane_garazi_baiona_trenari_hitza.htm
Haien parean dagoen leihatilan agertu da burdinbide langile bat harrera epeltzera, baina trena abiatzeko oren erdia eskas delarik txarteldegiko oihala apaldu du; frantses hutsezko neguko ordutegiak hala markatzen du: «05h45-12h30 / 13h00-17h30». Orduan sartu da bikote gazte bat geltokiko atarira, eta larriturik nasara hurbildu eta langilearengana jo dute zalu batean: «Non eros ditzakegu txartelak?!». Langileak begitartea atsekabeturik azaldu die: «Orain ailegatzen denari ezin diot txartelik saldu!». Hala, bidaiariak trenean berean txartel kontrolatzaileari eros diezaiokeela ihardetsi die, baina martxoaren 20tik aitzina, «kontrolatzaileek dituzten makinak murritzagoak direnez, familia ugariei ezin izanen diete araberako prezio apalduan saldu. Beraz, ikusirik ez dutela txarteldegirik, Ortzaizen iganen den familiak, prezio beherapena jaso ez, eta arrunta ordaindu beharko du: 10,10 euro edo 11,7 ordaindu beharrean».

Aldarrikapen hauek berak helarazi zizkioten trenbideetako hiru langile sindikatuek (CGT, LAB, Sud Rail) SNCF-Eskualdea-Elkargoa hirukoteari; Baiona eta Donibane Garazi arterako egindako proposamenarekin ez baitira ados. Haatik, abendutik aitzina plantan ezarriko dute erreforma berria, Donibane Garazitik abiatzen diren bi tren kenduz, 09:00etakoa eta 13:00etakoa; halaber, Baionatik arratsalde hastapenean partitzen dena ere kenduko dute, Kanbo eta Baionaren artean bat gehitzeko oren horretan. Baionatik abiatuko da arratsaldeko 17:00etan orain arte ez zegoen bagoi bat.

Partitzeko tenorea

Iritsi da Baionatik trena, dozena bat bidaiari jautsi da, eta kanpotik nahiz geltokiaren ezkaratzetik aparkalekura buruz joan dira. «Donibane Lohizunetik jin naiz, oren batez beha egon naiz Baionan. Entseatzen naiz autoa ez hartzen; beraz, trena baliatzen dut, edo auto-stopez noa. Trena ezohiko ordutegian hartzen dut, nihauren kontu ari bainaiz lanean; beraz, egokitzen ahal naiz. Tenore hau ez da baitezpada langileen tenorea», xehatu du Joana Arbeletxek.

Partitzeko tenoreak hamar minutu eskas dituelarik agertu dira bizi-bizi lau gazte, zuzenean igan dira trenerat, dagoeneko motorra martxan baitu eta ateak zabalik. Jarri orduko norberak bere telefonoa eskuratu du, eta lagunarekin partekatzen ditu pantailan ageri zaizkionak, aurikularren hariak han-hemenka dilindan dituzten ber. Kontrolatzaileari txartelak erosi dizkiote. Beilariek denbora gehiago hartu dute jarleku erosoetan eseri aitzin, erromesen maskordun bizkar zaku lodiak apalategietan antolatu baitituzte. Aldi honetan, 80 tokiko bagoiak badu lekua sobera.

Langileak txilibitua jo, eta berehala abiatu da trena jin den bide beretik, ezti-eztiki.

Lauko aulkietan parez pare jarriak diren gazteak Donibane Garaziko Navarre lizeoko ikasleak dira, astelehen batez eguerdiko oren batean trenean dira, usaian ez bezala kurtsorik ez baitute arratsaldean, ez eta biharamun goizean ere: «Lizeoan, barnetegian egoten naiz, baina egun sartuko naiz, ez baitut goizean baizik kurtsorik ukan. Kanbon jautsiko naiz, Hazparnekoa bainaiz. Trena biziki ontsa da, eskola bukatu orduko zuzenki sartzen ahal baikara; bikaina da. Bestela ere, hilabetean behin baliatzen dut ortodontistarengana joateko. Ordutegia bikaina da enetako. Gainera, ikasle prezioari esker, lau euro bakarrik ordaintzen ditut. Eta autobusez bidaiatzea ez dut maite, eritzen bainaiz, tripako minez», azaldu du ikasle batek. Bere ikaskide makearrak, berriz, lehentze du trena baliatzen duela.

Kontrolatzaileak bidaiari orori eskatu dio txartela, zeinari zirrimarra bat egin baitio. Oharkabean heldu da jada bagoia Arrosa-Ortzaizeko geltokira, eta segidan Bidarrai, Luhuso eta Itsasukoetara, mikrotik eman frantses hutsezko abisuei esker. Autoz ikusten ez den paisaiak laketgarri egiten du bidaia, Errobiren gainetik sigi-saga baitoa trena. Kanbokoan utzi dute bizpahiru bidaiarik trena. Haltsu-Larresoro, Jatsu, Uztaritze eta Milafrangak egiten dute kostarekiko muga, orduan bere burua agertzen baitu tanpez hiriguneko apainketak, hormigoiaren zabalari uzten baitiote lekua baserrialdeko pentze berdeek. Badirudi aroak ere joko bera segitzen duela: Donibane Garaziko euria ez baitzaio gailendu Baionako eguzkiari.

52 kilometroko ibilbideari geltoki zaharrak egiten dio batzarri, hitzeman bezala: bietarako tanko, beilariak dira jausten azkenak.

18:30 dira, bagoia kontrako bidea egiteko beha da. Joateko baino jende aise gehiago dago bertan. Ordenagailua besapean eta bizkar zaku tipia altzoan, jestu automatikoz antolatu ditu bere puskak bidaiariak, usaiakoa dirudi betaurrekodun eta bizardunak: «Egunero baliatzen dut trena etxetik lanera eta lanetik etxera joateko. Goizetan, 06:20koa hartzen dut, eta sartzeko hauxe. Auto ilararik ez duzu jasan behar, estresik ere ez, zinez laxatua naiz. Gainera aski puntuala da; ez da deus erratekorik! Ez dut inolako gogorik autoa hartzeko, hori segur; bidaia bakoitzean hiru oren laurden irabazten dut, pentsa! Paisaia buruz ezagutzen dut, baina ez nau aspertzen! Arras atsegina da, aisita eta merkea. Bidaiaren denboran lan egiteko edo irakurtzeko parada ematen dit». Donibane Garazi inguruan bizi bada ere, trena Ortzaizetik hartzen du; «ez baita aparkatzeko aski tokirik». Bistakoa da, beraz, hori hobetzea nahiko lukeela, bai eta ordutegia ere: «Niretzat ordutegi aldaketa hobera doa, 17:00etako trena gehituko baitute Baionatik, baina egia da goizeko lehen trenetik landa bigarren tren bat ezartzea ongi litzatekeela».

Urrunago jarria den gizon hura ezagutzen du; bidaia bera ordutegi berean egiten baitu: «Laneko baliatzen dut, baina nola gerta, ordutegia ez dator beti bat, tren gehiago falta da; bada gehiagoren beharra: goizekoari bat gehituko nioke pixka bat geroago, eta arratsean ere ongi litzateke beste bat izatea 18:30 eta 21:00 artean, 20:00etan edo, huts eginez gero beste bat aski fite ukaiteko gisan, eta eguerdi eta biak artean ere bat gehi nezake. Baina badirudi ez doala norabide horretan...». Itsasun bizi da, geltokitik jori kilometrora. Ez du autoa erabili nahi, tarte hori oinez egitea «goxoa» baitzaio.]]>
<![CDATA[Itsaspeak gordetzen dituenak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/030/001/2019-03-14/itsaspeak_gordetzen_dituenak.htm Thu, 14 Mar 2019 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1909/030/001/2019-03-14/itsaspeak_gordetzen_dituenak.htm Criterium barku ingelesaren kargamentua; iaz, 1635. urtean hasitako 30 urteko gerla franko-espainolak utzi zituen zazpi kanoietatik bost, bai eta ezusteko kutxa bat ere. «Sei hilabete eman ditugu horren inguruan: harrapakariei eta itsasoak lurperatzeko arriskuei aitzi egiteko ezohiko baimena eskatu genuen, minak desaktibatzeko talde berezia pasatu zen, atera genuen, eta Marseillarat igorri, tomografia egin ziezaioten. Ororen buru, zimentu armatuz betea zegoen!», bota du, irriz, David Alonso Vega itsaspeko arkeologo eta lantaldearen arduradun zientifikoak. Hala ere, aurkikuntzari zentzua eman diote: 1864an Donibane Lohizuneko dikeak eraikitzeko zimentu «berria» erabili omen zuten, eta, haren balioaz jabetzeko, «kutxetan sartzen zuten ikusteko denborak eta urpeak nolako bilakaera ematen zion».

Apirileko kanpaina berrian kanoien gunea ikertzen segituko dute, eta urpeko mapa arkeologikoa osatu. Izan ere, itsas kultura eta ondarea begiratzeaz gain, balioa ematearen alde ere ari da kartsuki lanean elkartea.

Hala, elkarteak itsasoarekin zerikusia duen ororekin harreman sare zabala josia du, bertzeak bertze: arrantzale, itsaspekari, surflari eta marinelekin. Duela kasik 40 urteko elkarteak hiru ardatz jorratzen ditu: maketismoa, iraganeko ontzi hondoratuak birkreatzeko; bertzalde, nabigazioa, hau da, ontzi zaharren planoetatik berria eraikitzea, hala nola Brokoa 1878ko bizkaitar arrantza ontzi handia. Eta itsas ondareari balioa ematea, zeinaren barnean itsaspeko arkeologia sartzen baita. Izan ere, euskal kostak itsas aktibitate handia izan baitu historian, eta horren lekuko da ageri ez den itsas zola: «Gure historia berreginen dugu. Objekturen bat aurkitzean zergatik hor dagoen galdetzen diogu geure buruari. Historiaurretik gaude harremanetan itsasoarekin», argitu du.

Ardatz kronologiko zalua marraztu du arkeologoak: «Erromanizazioan, Oiassoren garaian, minerala ustiatu eta itsasoz garraiatzen zuten; bikingoak iragan ziren; itsasoa elikadura iturri ere bazen: bakailao eta balea arrantzari esker; horrek itsas merkataritza bultzatu eta kortsarioak erakarri zituen. Gainera, izan dira erreinuen arteko tirabirak ere. Azkenik, Bizkaiko golkoa bereziki bortitza denez, urperatze asko gertatu dira: nabigatzeko gune konplikatua baita, arroka, itsaslaster eta haizeengatik». Logikari bide eginez, pentsatzekoa da urpe hori guzia historiak hondoratutako ontzien herexez brokatua dela.

Jakin behar da Unesco hezkuntza, zientzia eta kulturarako Nazio Batuen erakundeak urpeko ondare kulturala ituna izenpetu zuela 2001ean; hala, estatu bakoitzak badu ondare hori babesteko betebeharra. Alta, ikusten ez dena babestea «zaila» dela ohartarazi du arkeologoak.

Ari eta ageri

Horregatik, hain zuzen ere, 2017az geroztik elkarteak duen proiektu lehena Donibane Lohizune eta Ziburuko itsaspeko mapa arkeologikoa osatzea da, «jakiteko non zer dagoen». Haatik, ez da aski uretara murgildu eta pe horiek harrotzen hastea, lekutan hortik. Lau urratsek markatzen dute proiektuaren trama. Inkesta etnografikoek ematen diete abiapuntua ikerleei, harreman sareak arrantzatzen duen informazio oro baliagarria zaie. Adibide gisa, Emak bakia baita Oskar Alegriaren filmak nehork irudikatuko ez lukeen ondare ez-materiala ezarri zuen agerian: ur peko arroken izenak bertako adinetako jendeek emanik. «Izen zaharren atxikitzea ongi da. Informazio hori guzia bildu eta begiratzen dugu. Zenbaitetan, erakusketa eta liburu argitalpenetan sartzen ditugu», xehatu du Christian Ondikola elkarteko animatzaile, maketagile eta itsas zurginak. Arrantzaleak edo surflariak hurbiltzen zaizkie usu, nonbait zerbaitez ohartu baitira: «Urpekari batek brontzezko eskultura ttipia ekarri zigun behin, erromatar garaikoa! Bikaina da, garaia eta eskualdeari buruzko informazio pila ematen baitizu!», oroitu da Alonso. Ez da ahantzi behar metal detektagailuekin objektu historikoak biltzea legeak zigortzen duela horretarako baimenik ukan ezean. Preseski, harrapakeria da arkeologoen etsai handiena: «Denona den ondarea bildumagileen esku da. Ez dugu nehori segika ibili nahi, baina arazoa da ez erratea. Urpeko ondareaz sentsibilizatu nahi dugu jendea; objektuek kontatzen baitigute denona den historia», mintzo da arkeologoa.

Bigarren urratsa inbentarioa egitean datza, hots, inkesta etnografikoak ekarri datuak artxiboekin kontrastatzen dituzte, eta testuinguru historikoan kokatzen: «Euskal Herrian, Frantzian eta Espainian baditugu laguntzaileak, artxiboetan bilatu ahal izateko. XVI. mendetik 1919ra arteko euskal kostako urperatze guziak katalogatu ditugu jadanik. Horrela, marinel batek ontzi hondakinen berri ematen badigu, begiratzen dugu katalogoko datuekin bat egiten ote duen». Kausitu badute testuinguru historikoan kokatzen, hirugarren urratsera jauzi egin dezakete: prospekziora.

Horretarako, Frantziako Kultura Ministeriotik baimenak eskatu behar dituzte, lan administratibo «dorpea» dela medio. Behin baiezkoa jasota, indusketa taldea osatzen dute, kolaboratzaile profesionalei esker: artxibozainak, historialariak, itsas zurgina, kapitaina, urpekariak, kartografoa, geomatematikaria. Denak barkura igaiten dira, eta leku jakinean urpekariak murgiltzen dira. Inkestek eta artxiboen erranak lekuaren gainean atzematen badituzte, azken urratsaren aldi da: haren balioaren erakustea erakusketa, argitalpen, hitzaldi eta atelerien bidez. «Asko maite dut haurrekin partekatzea eta erratekoa entzuleari egokitzea, ez baita berdin unibertsitateko ikasleekin edo publiko zabalarekin aritzea», aipatu du Alonsok. Hari beretik, elkarteak badu turismoari begirako proiektu bat: «Gure jatorriaz harro egonez eta kulturatik ekonomia nola bultzatu hausnartzen ari gara».

Horiek hola, lau urratsen emaitza urpeko mapan agertzen dute, informazioa gehituz: «Ikertu bai, baina ez ditugu objektuak uretik ilkitzen; non diren jakinez, mapan kokatzen ditugu, eta gisa hortaz babesten»

Bertzeak bertze, Eskualdeak, Departamenduak, herriko etxeek eta EKEk babesten dituzte elkartearen jarduerak.]]>
<![CDATA[«Ez dut sekula mugarik jartzen, inor baino lehenago han baitziren Pirinioak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1914/042/001/2019-03-03/ez_dut_sekula_mugarik_jartzen_inor_baino_lehenago_han_baitziren_pirinioak.htm Sun, 03 Mar 2019 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1914/042/001/2019-03-03/ez_dut_sekula_mugarik_jartzen_inor_baino_lehenago_han_baitziren_pirinioak.htm
Mapen, krokisen eta mendiaren zaletasunak etxekoak dituzu?

Aita mendizalea eta marrazkilaria genuen. Urte haietan, aktibitatea oso guti garatua zen: ez genuen sekula nehorekin topo egiten mendian; GR-10 ez zen... Bizikletaz hasi nintzen mugitzen 14 urterekin, zeren eta Baionatik ez baitziren arras urrun Urtsua eta Artzamendi. Ororen buru mendiak ninduenez erakartzen, bizikleta iratzeetan gorde, eta oinez abiatzen nintzen inguruko mendi ttipi guztietara.

Gazte eta marrazkilari.

Garai hartan banuen Guide des Pyrénées basques gidaliburua, 1950eko urteetakoa; haatik, zaharkitua gelditu zen, Euskal Herria aldatu baitzen, bide berri ttipi andana egin zen etxalde bakartuetara heltzeko. Emeki-emeki, gidako ibilaldi guztiak berregiten hasi nintzen, eta neure buruari erran nion: «Pirinioetako gida berria idatziko dut!». Emaztea izanen zenak testuak makinaz jo, eta nik marrazten nuen. Igandero mendira joaten ginen egiaztatzeko egiten ari ginenak balio ote zuenetz. Halaxe ezagutu nuen Elkar argitaletxea izanen zen talde osoa: Jean Louis Maitia, Antton [Pochelu]...

Argazkilaria ere bazara.

Arte plastikoetan ikasle nintzenean, langile hartu ninduten babestu beharreko Baionako etxe guztien inbentarioa egiteko. Baionako karrika hertsietan ez zen lan aisita! Horrela dut lanbidea ikasi.

Zure argazkiek zer ematen dute erakustera?

Ene liburuetan prezagarria da argazkien kalitate tekniko ona, helburua dute praktikoak izatea, zerbait azaltzea eta deskribatzea: mendiaren alde edo gain bat, bai eta Iparraldekoei erakustea ere Hegoaldeko mirari guztiak, eta binperrez. Erran behar baita trenkadaz zatituak zirela 70eko urte haiek, ez baitzen autobiderik, eta guretzat Bizkaira joatea urrun zen Gorbeia edo Anboto igateko.

Mendi paisaia aldatzen ikusi duzu: hitzaldiak eman dituzu horri buruz.

Zinez deigarria da bidexken desagerpena; hori gertatzen da gainean bideak eraikitzen direlako, edo ez delako gehiago kabalarik ibiltzen eta bazterrak larretzen ari direlako, bertatik gehiago ezin pasatzeraino. Nafarroa Garaiko mendia erretxinadunen landaketaz emokatua da, zentzu gabeko eta zainduak ez diren oihan pistekin... Zoritxarrez, badirudi ezin dela gauza handirik egin ez bada bideak seinalatzea. Hori Hegoaldean biziki egin dute, baina gero zaindu egin behar dira; horregatik, Bizkaian, adibidez, ikusi dut deskalifikatu dituztela xendra batzuk. Hala, orain saiatzen gara gutxiago baina hobeki seinalatzen, aski baita baliza bat desager dadin, izan nahitara edo naturalki ezabatu delako, jendea galtzeko. Beraz, gai garrantzitsua da hau. Aitortzen dut, hala ere, ez naizela sekula balizen oso aldekoa izan, baina baliosa dela, denek ez baitute mapa edo GPSrik.

Zergatik ez zara balizatzearen aldekoa?

Mendi basa nahiago baitut, 70eko urteetan zegoen bezalakoa: ez ginen artzainak eta gu baizik! Ez zen iragarkirik, balizarik... Mendiari begira jartzen ginen, eta: «Ikus dezagun: nondik iragan gaitezke?». Orain, aldiz, parkinga baduzu, ordainduzkoak ere badira, Urederran bezala!

Ibilbideak espresionismo abstraktu bilakatu ziren garai batean.

Lehen, klub bakoitza zihoan bere kolorez seinaleztatzera, xendrak tinduz ñabartuak zeuden, Gorbeian, adibidez. Hala zen moda! Orain, beharrik konfetiak baliatzen dituzte, zeinak ibilaldiaren ondotik euriak desegiten baititu.

Sarako Euskal Idazleen Biltzarraren saria eman zizuten 2002an.

Eman zidaten euskal mendi ibilaldiaz egin lan guztiarengatik. Maite dut hara joatea.

Ukan duzu bertze saririk?

Bai, Ezpeletako piperrarena! Kur- kur-kur. Michel Jazy korrikalaria eta bioi eman ziguten, izugarriko gizona zen.

Zer diozu mendi lasterketez?

Ez dut loturarik ikusten mendira joateko ene manerarekin: ikusten ditut iragaten, sekula gelditu gabe, bakar bat baratuko balitz argazki baten egiteko, gainerakoak galduko bailituzke! Ez dut bat egiten egin molde horrekin.

Zein da mendia bizitzeko zure manera?

Adinak hala manaturik, igate gutxiago egiten dut, argazkilaritzatik bizi dut mendia orain; ezagutzen ditudan xokoetara noa nahi dudan argia dagoelarik. Ariketa fisiko gutxiago egiten dut; arte eta filosofia haboro, ordea: aztarna arkeologiko eta historikoen bila noa, euskal kultura eta historiak presentzia handia baitute mendian; bide zahar zenbait lauzatuak dira. Baitezpada, babestu behar dira batzuk, miresgarriki eraikiak izan baitira. Izugarri laket dut bide zaharren nozioa.

3Dko mapak bidean dituzu.

Sua Edizioak-ek argitaratu dizkidate, sakelako telefonoetan baliatu ahal izateko; Face au Sud du izena. Nolanahi ere, betidanik 3Dn lan egin izan dut. Ene mapa guziak birsortzen ikusi ditut interaktibo gisa:itzulika dezakezu, toki zehatz bat markatzen baduzu xehetasun guztiak agertzen zaizkizu; informazioz betea da. Dagoeneko prest dituzte mendebaldeko Pirinio erdiko hamar bat. Begiz oso proiektu polita da, teknikoki ere programazio lan gaitza egin dute, eta emaitza zinez ona da.

Sarerik ez, maparik ez?

GPSa denetara iristen da, ez bada leize baten zolan. Hala, aplikazioa lehenagotik erosi eta deskargaturik toki orotan martxan da.

Abangoardista izan zara.

2000. urteaz geroztik, mapa oro 3Dn egin dut: kartografia teknika horiez baliatu naiz ene mapak egiteko. Oroitzen naiz 80ko urteak 3Dn zinez hastapenak zirela, irudiak lantzeko, manipulatzeko, erliebeak agerrarazteko... Ene marrazkiak txinako tintaz egin ondoren, Macari esker koloreztatzen ahal nituen. Elkar, Sua Edizioak eta hirurok elkarrekin aitzinatu gara teknikan; Felix Igartua grafistak erakutsi zizkidan tresna horiek oro, liluraturik gauzkaten!

Zure mapek ez dute Euskal Herria mugatzen.

Pirinioen panoramika handietan ez dut sekula mugarik agertzen, inor baino lehenago bertan baitziren jada. Pirinioak orokortasunean ikusten ditut, entitate baten gisan. Euskal Herria hor da, eta Biarno, Aragoi, Katalunia... Denak bata bertzea bezain interesgarriak zaizkit. Egia da Baionarekin lotura handiagoa dudala, hemen sortua bainaiz, baina denetakoa sentitzen naiz. Vietnamgoa ere bai, ikusirik emaztea asiarra dela.

Material franko euskaraz duzu.

Elkar argitaletxearekin gertatu kolaborazio guziak betidanik euskaraz ere atera dira, frantsesarekin, espainolarekin eta katalanarekin batera. Salmentak orekatuak dira.

Euskara ikasteko urratsik egin duzu?

Egia erran, Paraguaiko jatorria dut, eta ez dut lotura handirik Euskal Herriarekin, baina toponimiari esker hurbildu naiz euskarara.

Gomendatzen duzu bakarrik ez joatea. Beti betetzen ote duzu?

Usu bakarrik joan izan naiz! Kur- kur-kur. Mendia askoz ere gehiago sentitzen baitut hala, eta lanjeraz ere gehiago jabetzen bainaiz. Baina lanjeros da. Egia da oraingo egunean denok badugula telefonoa kinka gaiztotik ateratzeko. Horiek hola, kasu handia ematen dut nihaur noalarik: beti bi makila daramatzat, soka bat, kranpoi erdiak... Holtzarte gainean jendea zendu da belarretan lerraturik! Diodalarik bakarrik ez ibiltzeko, gutienez hiru izan beharko ginateke, zeren eta binaka ere zer egin laguna istripuz kolpatua baduzu? Beti ukan ditut mendi lagun leialak, sustut esplorazioetarako. Bakarrik nindoalarik, ibilbide klasikoak egiten nituen, jendea gurutzatuko nuen tokietara.

Ba ote duzu anekdotarik?

Adiskide batekin Iparla aldean ginen, Talatze zirkuan, eta adiskidearen zakurra aitzinean zebilen. Bat-batean, ez genuen gehiago ikusi, eta ahuntz tropa ttipi bat gurutzatu genuen, baina zakurrik ez. Hala, bidetik behera amildegira erori zen sasietara, 30 bat metroz! Zinkurinka entzun genuen. Beti soka baitaramat zakuan, horrela iritsi nintzen beregana, eta handik bildu. Kasu eman behar da.

Euskal mendiak badu lanjerik, beraz.

Aro txarra datorrelarik, kasu! Belar maldak izugarri lerrakorrak dira; Txindokin, adibidez, zinezko lerratokia da euria delarik. Jakin beharra da duela bizpahiru urte bi gazte hotzak hil zirela Auñamendin, uztail bete-betean. Ez gara ohartzen mendia nola kanbia daitekeen oren pare batean. Larhunen hil gaitezke patar lerrakor batean: beti kasu eman behar da.

Zer diozu Lymeren eritasunaz?

Iruditzen zait gero eta gehiago badirela, hastiala da. Kontuan hartzekoa da mendira joateko: galtza eta mahuka luzeak jantzi behar dira. Hemen kaparrak diren bezala, Kanbodian izainak dira!

Marrazkilari gisa, krokisak lekuaren gainean egin izan dituzu eta gero etxean landu?

Etxean arkatzez paperean marrazten nuen intuitiboki, neuzkan mapen arabera, erliebea bistaratuz; ondotik, eskaneatzen eta ordenagailuz lantzen nuen. Tableta ukan nuelarik, ordea, argazkiari so eginez marrazkia zuzenean ordenagailuan sortzen nuen. Dena den, mendira nindoalarik, beti kaier bat eramaten nuen arroka edo mendilerro baten detaileak marrazteko.

Proiekturik?

Bai, esku artean dudan mapa hau: Saratik Donostiaraino doana; osoki frantsesez egina eta frantsesendako pentsatua da, eta helburua da Hegoaldea besarkatzea. Elkar argitaletxeak ateratzen duena.]]>
<![CDATA[«Bortizkeriarik eza ez da borrokari uko egitea»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-02-27/bortizkeriarik_eza_ez_da_borrokari_uko_egitea.htm Wed, 27 Feb 2019 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-02-27/bortizkeriarik_eza_ez_da_borrokari_uko_egitea.htm
Zer gisa Miarritzeko kontzertua? Zer mezu ekarri duzu?

Miarritzeko kontzertua loriagarria izan da niretzat; euskaldunek ederki kantatzen dute. Mezua izan da: posible da sortzea elkarrekin bizi garen herrixka, arrats baterako, kantuz eta hausnarrean, irriz eta negarrez. Bertze kultura bat posible delako esperientzia bat, zeina aktiboa eta ernea baita; zeinak elikatzen, arazoak izendatzen eta galdekatzen baititu; eta baztertu, bakartu eta bereizi ordez, bateratzen baitu.

Publiko guztiak dira hoberenak?

Publiko hoberena beti izaten da unean unekoa. Hala ere, euskal publikoa bada segurik kantuan sakontasun partikular bat daraman horietarikoa. Hori entzuten da gela batean, eta bihotzean oihartzuna egiten du. Ez dago kasualitaterik: hizkuntza batean mintzatzeko baditugularik kantu bakarra eta norberaren arima, izate osoz kantatzen dugu.

Badira loturak korsikarren eta euskaldunen artean?

Onartu behar da euskaldun eta korsikarren artean badirela lotura arras bereziak, historiak sortu eta berretsiak, anitz sufrimenduk, kuraiak eta irauteak ekarriak. Ikustea norberaren hizkuntza heriotza zigorrera kondenatua, jazarria, garai jakin batean kriminalizatua ere bai, ohiz kanpoko esperientzia bortitza da. Zaila da halako linguizida programatu bat sekula bizi gabeko batekin partekatzea edo ulertaraztea. Min horiek bere errealitatean esperimentatu dituen publikoa nahi ala ez harberagoa da, eta bere harreran erreaktiboagoa.

Invicta bakearen aldarrikapen kantuan, bake artisauek antolatu Parisko manifestaldia sostengatu duzu.

Buru egin behar zaio, lanean ari izan behar da bortizkeriarik gabeko argitasunean. Geure burua formatu behar da, XXI. mendeko analisi tresnekin trebatu. Bortizkeriarik eza ez da borrokari uko egitea, borrokatzea da ehun aldiz hobeki. A nòviulenza s'ampara: bortizkeriarik eza ikasi egiten da. Bakea ez da aldarrikatzen. Hautatzen da, erabakitzen da, bere alde hitzematen da. Badu beharra pazientziaz izan dadin ereina, eraikia eta landua. Ez dago justiziarik gabeko bakerik, ez dago bakerik gezurrean, gutiago oraindik estatuen gezurrean. Bortizkeriarik ezak beti errespetatzen du bazter orotako sufrimendua. Presoak: sostengatu behar dira, sendotu, etorkizunerako hornitu. Populuari eman diezazkiogun ahal nobleak borroka nobleetarako.

Zer dio Korsikako Asanbleak?

Badu lan, baita guk ere. Xantierrak eta apustuak erraldoiak dira. Urtean 365 egunez bozkatu behar da gure ekintza, erabaki zehatz, kontsumo hautu, jokamolde ekologiko eta solidarioen bidez. Bai eta herriaren zaintzaz ere, ebidentzia faltsuei erasoz: gure «normalitateak» dudan ezartzera ausartu behar da. Norberak bere elikagaiak ekoiztea da lehen independentzia eta gizarte nahiz herritarraren autonomia. Horregatik sortu genuen Terre de liens-Corsica, zeinaren zerbitzari bainaiz. Bide batez, agurtzen ditut hemendik Lurzaindiko gure adiskideak, zeinaren kide ere bainaiz.

Frantsesa duzue bigarren kantu-hizkuntza.

Eta hirugarrena ingelesa, laugarrena espainola, eta bretoiera... Bai eta latina ere! Hainbertze bada etxe eder bizitzeko, elkarrekin partekatzeko eta ohoratzeko! Frantsesa bilakatua da gure eguneroko hizkuntza; zozoa eta inozoa litzateke horren ukatzea. Ze poza gure artean badaudela zubi linguistikoak. Duela guti Le Monde egunkarian irakurri dut artikulu bat zeinak termino dramatikoz deitoratzen baitzituen frantsesa ahul ditzaketen mehatxuak. Ukan dut gogoa aldikal ordezteko korsikera edo euskararekin. Horrek emanen lieke defentsa pindartsu bat hizkuntza guztiak babestearen alde.

Zer garrantzia dute hizkuntzek?

Ez dut maite behartua egotea alderdi baten hautatzeko, hainbertzeko aberastasun dagoelarik partekatzeko, bizitzeko eta trukatzeko hizkuntzetan. Hizkuntza bat, berez, trukatzeko eta partekatzeko bitartekoa da. Tradi Lingue-n korsikera biziarazteko bozkarioa: Giono, Gavalda, Rilke korsikerarat itzuliz; Banca di a linguaviva digitalizatzea, atrebentzia geure buruari bitarteko moderno eta praktikatzeko eraginkorrenak ematea, horiek oro dira gure zerumuga Umani fundazioan.]]>
<![CDATA[Hemengoak hara kakaoa ekoiztera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1916/038/001/2019-02-21/hemengoak_hara_kakaoa_ekoiztera.htm Thu, 21 Feb 2019 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1916/038/001/2019-02-21/hemengoak_hara_kakaoa_ekoiztera.htm
Ez badirudi ere, harremanaren zentzua ez da norabide bakarrekoa: kakaoa beste kontinenteetatik badator ere, bada kakao landetara doan euskal herritarrik ere. Horietako bat da Angeluko (Lapurdi) Clement Theleme. Tolosan (Okzitania) geografia ikasi eta gero, Latinoamerikaren ikerketa eta proiektuen ingeniaritza ikasketen karietara abiatu zen Peruko Amazonia hiru hilabetez zeharkatzera, hamabi urte badirela. Harrezkeroztik herriaz maitemindua da, eta 2017an lau hektarea lur erosirik, kakao ekoizle bilakatu da.



Proiektua martxan jartzen ari den honetan, marinel ofizioa ere ez du baztertu, eta Martinikatik (Karibe itsasoa) eman du bere proiektuaren berri: «Dirua ekartzeko ari naiz kapitain gisa lanean, lau hilabetez. Horrela proiektua aitzinaraziko dugu ekonomikoki independente izan arte». Preseski, iaz kausitu zuten helburua: finantzaketa kolektiboaren bidez 4.500 euro biltzea Eco'cao Perou izeneko proiektuaren alde, zeinaren xedeak bi ardatz baititu: ekoturismoa eta kakaoaren ekoizpen ekologikoa.

Erosi zuen lur puskak jadanik bazeramatzan bi hektarea eta erdi kakao arbola, «Cacao-nativo eta Criollo kakao zuhaitzak 60 urteko erlikiak dira! Aitatxiak! Produktiboak ez badira ere, arras lurrintsuak dira, eta kalitatezko txokolateriarentzat bereziki egokiak». Momentuan, kakao landak ahal lukeenaren %20 baizik ez du eman, 250-300 kilo urtean. Izan ere, bere esku dagoenez geroztik, zuhaitzak inausi dituzte eta bazterrak garbitu, horregatik, «denbora eman behar zaie; jarri behar dira». Thelemek ez du eredu «kapitalista» esportatu nahi izan: «Mendebaldeko modelo kapitalista hori desikasi behar dugu, ni ez noa arrazoiarekin; hemengo lurra eta jendearekin harmonian bizi nahi dut. Eskuz lan gehiago da, baina kantitatea begiztatzeko ordez, kalitatea dut nahiago. Horrek dakartza bizi-kalitate hobea eta haurrak sanoki bizi ahal izatea».



Andeak eta Amazoniaren artean, Thelemek badu zailtasunik: lur saila patarrean denez, barrera naturalak eraiki ditu euri-urak lurraren bertute guztiak eraman ez ditzan. Gisa berean, intsektuek garraiatu onddoen kontra uxagarri naturala prestatzen du: ura, errautsa eta landare usaintsuekilako melaza fermentaraziz. Ekoizpen guztia Amazoniako kalitatezko txokolategiak erosten badio ere, ekonomikoki errentagarria izan dadin, agroturismoa garatu nahi du turistak errezibituz. Gisa berean, kakaotik txokolatea egiteko transformazio-gunea eraikitzea du helburu.

Arbolatik zakurat

«Kakao barietatea hoberena izanagatik, fermentazioa eta idortzea gaizki egiten badira, emaitza txarra lortuko duzu», ohartarazi du ekoizleak. Kakao-babak biltzea ez da aski: «Ederrenak selekzionatu, barneko pulpa kendu eta bortz egunez fermentatzen uzten ditugu. Ondoren, bertze horrenbertzez utzi behar da idortzen, ehuneko zazpiko hezetasun heina lortzean, saltzeko prest da».

Prozedura bera da planetaren bertzaldean dauden kakao landen kasuan ere, Eneko Hiriart Sao Tome eta Principeko (Gineako Golkoa) Diego Vaz txokolate enpresako zuzendariren arabera. 250 langilek 100 hektareatan meloi itxurako barietatea dute ekoizten: urtero 50 eta 80 tona kakao artean.

Gainera, bertze horrenbertze erosten diote oren erdira dagoen herri komunitateari: «Aspektu soziala bereziki lantzen dugu, nahi baitugu ekoizleak bizi baldintza onetan ari daitezen», esan du Hiriartek. Horrekin guztiarekin, erdia Portugalera, Euskal Herrira, Frantziara eta Herbehereetara esportatzen dute, gainerakoa bertan transformatzen dute.

Baigorriko Laia txokolategiko Olivier Casenavek egin du meloi itxurako barietatea ezagun: 2016an nazioarteko txokolatearen Parisko saloian, tableta beltzak hoberenaren saria eskuratu zuen. Perun bezala, hor ere, kakao arbolak beti ematen ari badira ere, urria eta abendua artean dute ekoizpenaren %70 ekartzen. Erliebe malkartsuak eskualdea industrializaziotik begiratzen du, hala, «dena eskuz egiten dugu, ekologikoan, Europako normen arabera. Arroka bolkanikoak landaretza joria dakar, kakaoarentzako ezin hobea», dio Hiriartek.

«Munduko kakao ekoizpenaren %90 hamaika multinazionalek erosten dute, haiek dute Afrika pobre mantentzen», arrangurau da Casenave proiektuaren arduradun teknikoa, horregatik, «Diego Vaz proiektua sekulakoa da!», gaineratu du. ]]>
<![CDATA[«Posible dut erratea ene ametsetik bizi naizela»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-02-14/posible_dut_erratea_ene_ametsetik_bizi_naizela.htm Thu, 14 Feb 2019 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-02-14/posible_dut_erratea_ene_ametsetik_bizi_naizela.htm
Zertan ari zara?

Moraurentzako [Andoni Tolosa] gitarra egiten ari naiz. Ruperrek [Ordorika] baliatzen duen ber gitarra nahi du. Horko hori, aldiz, gitarra espainol klasikoa duzu; kurba gehiago du eta barnago sartzen da.

Eskuetan duzun zur xafla luze hori zertarako da?

Paduk da; bustiko dut elastikotasun gehiago ukan dezan. Ondotik, burdin dorre hori berotzen dut forma emateko, moldean sar dadin. Molde gisa baliatzen dudana akastuna da: besoa pausatzeko hau buruz goiti ezarri bainuen! Ezkerraz jotzen duen batek baliatzen ahalko luke!

Ondoko urratsa zein da?

Hegian ziri bat gehitzen diot, gainean tapa finkatu ahal izateko. Hondoa prestatu behar dut gero; bere pisua eta soinua ongi neurtuz.

Zein zur mota darabilzu?

Madagaskarreko palo santo da hau [Dalbergia baronii]. Dena den, deforestazioaren kontra, pixkanaka bertako egurra baliatzen hasiko naiz; demagun intxaurrondoa: hemen ez da usaia handirik bere baliatzeko, baina luthierrek badute. Baita lizarra, altzifrea edota gaztainondoa ere. Afera da jendearen mentalitateak poliki-poliki aldatzea.

Tapa ezartzea da ondoko urratsa.

Beti egiten dugu zedrozkoa edo 1.200 metrotan motel eta aizolbean hazi den pinuzkoa, zeren eta beraien urteek osatu geruza horiek bigunak badira ere, artekak gogorrak dira. Eta preseski, soinuaren garraiatzaile ezin hobeak dira. Taparen ifrentzuan, ikusten ez den partean, listoiez egin baradera da, gitarraren motorra bezala. Izan ere, sokei eraginez tapak bozgorailuarena egiten du, eta kutxa airez betetzen eta mugitzen da; baradera gabe mugituko litzateke; tapa ongi sendotzeko balio du. Barnetik ateratzen diren uhin horiek dira guk aditzen ditugunak. Azkenik, giderra gehitzen diot barnean karbono zuntza ezarriz, hemengo hezetasun aldaketak hobeki jasateko.

Izaro igortzen du bozgorailuak.

Maite baitut ene bezeroen musika ongi ezagutzea! Kaobazko gitarra txikia eskatu dit, Martin 00 modeloa, hain zuzen ere.

Ruper Ordorika ere hemendik iragaten da.

Eta Joseba Tapia, Bixente Martinez, Joseba Irazoki, Joseba B. Lenoir, Petti, Agustin Alkhat... Ene saria da jotzen ikustea nik egin tresna.

Joseba Tapiaren Madrilgo lagunak bideoklipean bezala?

Etorri zitzaidan erranez Gibson baino gitarra txikiagoa nahi zuela; zerbait desberdina: «Ez zakiat; zur zaharrarekin edo?». Preseski, adiskide bat borda berritzen ari zenez, XVI. mendeko taula baliatu nuen: oro pipiatua! Erretxinaz zuloak tapatu nituen, lixatu nuen, baina hausten zen... zer zaila zen! Ororen buru martxatu zen!

Akustikoa nola elektrikoa.

Nire ustez, akustikoa da luthierraren zinezko lana, elektrikoa zurgin on batek egin lezakeelako.

Gitarrez gain...

Biolinak, baxuak eta kontrabaxuak ere egiten ditut. Bakoitzari bere kapritxoa txertatzen diot; lan pertsonalizatua da. Donostiako Larrinaga Guerrini trikiti erdi-diatoniko zahar bat ekarri zidan Tapiak, eta, berak akuilaturik, prototipoa egiten ari naiz. Italian izan ginen elkarrekin ikasteko nola egin. Oso guti falta zait soinu ona atera dezan, oraindik ere ez baitu aski indarrik.

Zuberotarrek bezala, musika atonaletik hurbiltzen ari zara?

Jendea mugitzen hasten da; Joseba Irazoki, adibidez. Pitagorasen formulatik atera nahi dute, asiarrek bezala, frekuentzia ezberdina ibiliz.

Ofizioa pasio duzu?

Posible dut erratea nire ametsetik bizi naizela. Ez nuke hau deusetan truk utziko! Maite dut folk mundu hori, musikariekin nahastea... Igual zait noiz aritu, hau ez baita lana enetzat, zoragarria da! Jiten denak badaki zeren bila ari den, kontzientea da. Izan ere, saltzeko bada, lan perfektua egiteko ardura duzu.]]>
<![CDATA[Mugimendua, garbi mugitzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2019-02-09/mugimendua_garbi_mugitzeko.htm Sat, 09 Feb 2019 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2019-02-09/mugimendua_garbi_mugitzeko.htm
«Iruñetik atera gara, eta honekin egin dugu topo: autobus dorreduna! Badakizu, elektrikorako halako ardatz batekin. Hurbiletik ikusi nahi genuen», azaldu du, animaturik, gazte batek. Hortxe dago Tram'busa, bere buruaz harro.

«Jendea arras kontent da; oso elegantea ikusten du kanpotik, eta arras argitsua barnetik», laburtu du Tram'busaren bisitaz arduratzen den gazteak. Izan ere, kanpotik autobus luze baten itxura du, gurpilduna da, baina hemezortzi metro luze da, eta pantografo bat altxatzen zaio, elektrikaz bost minutuan kargatzeko azken geltokian. Irailetik gozatzen ahalko da Baiona eta Miarritze artean. Angeluk, berriz, bigarren linea plantan ezarri arte egon beharko du. Tram'busak bere aurkezpen ibilbidearekin segituko du ondoko egunetan ere: bihar, Bokalen, etzi eta etzidamu Angelura mugituko baita.

Euskal Hirigune Elkargoak antolatu ditu Mugikortasunaren Topaldiak, atzo eta gaur. Bi egun horietan autoari alternatibak proposatu nahi dizkiote. Horregatik, Baionako Xaho plazan karpa handi bat muntatu dute, bertan mahai inguru eta hitzaldi frankoren emateko. Emanuel Arretxe Anticeko misio kargudunak kartsuki laburbildu du mugikortasun digitalaz eman berri duen konferentzia: «Garraiorako hautua askotarikoa da: bizikleta, autoa, oinez, autobusa... Horiek guztiak berehala komunikatuak izanen dira, bizpahiru urteren buruan; eta A puntutik B puntura joateko zerbitzu bakarra ukanen dugu telefonoan berean, kezkatu gabe nor den zertaz arduratzen».

Bizikletak badu bide luzea

Karpara sartu gabe, hogei bat bizikleta erabil ditzake nahi duen orok, urririk, Cyclocom sozietatearen eskutik. Mixel Bonnetek sortu zuen, duela hamar urte: «Planetaren babesteko eta garraio ekologikoa bultzatzeko». Euskal Hirigune Elkargoarentzat egiten du lan. Horrela, urte osoan balia daitezke bizikletak Baionan eta Angelun, urririk. Egun, Street Art ingurua egiten ahalko da bizikletaz, 11:00etan eta 14:00etan, Baionako horma irudien ingurua eginez.

Baionako Txirrind'ola elkarteak antzera lan egiten du: bizikletak konpontzeko atelierrak eskainiz, ibilaldiak proposatuz, haurrentzat txiki gelditu diren bizikletak hartu eta izarikoak emanez eta ikasleei bizikletak ikasturte osorako urririk prestatuz. Gainera, hondakindegitik bildu bizikletak konpondu eta saltzen dituzte, baina «ez dakit hau konpontzen lortuko dugun!», esan dute, irriz, elkarteko bi kidek eskuetan dituzten bi buloei so.

Beste bizikleta mota bat ere ikusgai dago; hori berri-berria da: hidrogenoari esker dabilena. Munduan merkaturatu den lehena da Miarritzen Pragma Industriesek ekoizten duen hori. Funtsean, bizikleta elektriko bateriadunen alternatiba garbia izateaz gain, minutu bakarrean berriz kargatzen da. Hirigune Elkargoak hamahiru erosi badizkio ere, prezioa apaltzeko lanean dabiltzala jakinarazi du bertako kideak.

Aiba elkartea bizi-bizi ari da garraio alternatiben bila Urepelen, Alduden eta Bankan (Nafarroa Beherea). Hala eman zuten martxan Kintoa Mugi autobus joan-jinkaria Arrosako tren geltokiraino. Orain, «trenaren ordutegi berrien beha gara, aldaketak baitatoz», azaldu du Christophe Ayez elkarteko kideak. ]]>