<![CDATA[Ainize Madariaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sun, 15 Sep 2019 12:00:05 +0200 hourly 1 <![CDATA[Ainize Madariaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Honela txoria izango da]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/048/001/2019-09-14/honela_txoria_izango_da.htm Sat, 14 Sep 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1890/048/001/2019-09-14/honela_txoria_izango_da.htm
Txoriek hartu dute, beraz, protagonismoa: hezur-haragizko hegalariek beren eguneroko zuhaitzen arteko bidaietan, eta, taula-gainean, Beach Birds piezaren karietara hamahiru dantzarien interpretazioan. Robert Swinston taula zuzendariak agindu die bafleei musika zabal dezaten, eta, horrekin batera, Angerseko (Frantzia) dantza garaikidearen zentroko (CNDC) arizaleen gorputzek erakusten dituzte txoriei lapurtu dizkieten mugimenduak oro. «Cunninghamek abstrakzioa du egiten, eta hondartzako txorietan inspiratu da pieza hau idazteko, arroketan... Ez da narratiboa, abstraktua baizik», esan du Flora Rogeboz dantzariak.

Izan ere, Merce Cunningham dantza garaikidearen maisu amerikar zenaren dizipulua da Swinston: haren alboan 30 urtez aritu baitzen dantzan, laguntzaile bilakatu zen arte. Aurten, mendea beteko zukeen; horren ospatzeko, haren 200 obretatik bi hautatu ditu zuzendariak: aipatutako Beach Birds (1991) eta Biped (1999) —bart arratsean eman dituzte biak, Gare du Midi aretoan—. «Bi obra horiek erabat begiratu dute beraien modernitatea. Esentzian, dantza garaikidearen elementu abangoardista guziak atxiki dituzte. Zinez dantza garaikidea eta postgaraikidearen arteko garai juntan sortu ziren», xehatu du Claire Rousierrek, CNDCko zuzendariordeak.

Antzakatzen den dantza

Publikoko ikusle bat ikuskizunak irentsi du; argazkiak ateratzen dizkio oholtza mugituari; «amateurra naiz, baina izugarri maite dut. Berez, elbarrituekin lanean aritzeko erabiltzen dut dantza. Sekulako harmonia antzematen dut hemen, eta dantza klasikoaren jestuak».

Cunninghamek herexa handia utzi du dantzan, erreferentzia bilakatzeraino. Remi Rivierek Maitaldiaren aldizkarian hala izkiriatu du: «Erlatibitatearen teoria berria eratu zuen musika eta dantza elkarrengandik bereiziz, John Cagen ezinbesteko musikarekin, zeina kontzeptuaren konplizea baita». Berritasuna ekarri zion maisuak kreatzeko prozesuari: zoriari uzten baitzion aginte makila. «Erronka bat da beti, ez baita sekula berdin, ez da erosotasunik hemen, zinezko desafio bat da, dantza zinez zaila da teknizitate aldetik, eta teknika horren baitan organikotasuna antzematea. Ez da sekulan irabazia, tai gabeko bilaketa da. Eskatzen du desafioak etengabe gainditzea», gehitu du dantzariak.

Hala, Cunninghamek sortu zuen dantza korrontea Angerseko zentroak iraunarazten du. Teknikaz gain, bere-berea duen filosofia garraiatuz: zoria, askatasuna, teknologia berriak, norbera bere buruarentzat aritzea... «Oinarri klasikoa ikusten da zangoen teknikan; gorputzaren lanketa, berriz, desberdina du. Hau entrenamendua da, baina filosofia osoa dakar bere baitan: askatasuna, soin-enborraren mugikortasuna eta norberarentzako lanean aritzea», erantsi du zuzendariordeak.

Angerseko eskolak badu loturarik Euskal Herriarekin: Rousierrek ikerketa bat egin zuen euskal dantza tradizionalaz. Eta euskal dantza tradizionalean ari diren bi kide hartu baitzituen iaz; Aurelien Labenne eta Jon Vernier.

Bi haurrek harrapatzea lortu duten uso bat askatzen ikusi da.]]>
<![CDATA[Txapel beraren pean bi buru]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/030/001/2019-08-29/txapel_beraren_pean_bi_buru.htm Thu, 29 Aug 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1891/030/001/2019-08-29/txapel_beraren_pean_bi_buru.htm
Frantziako Errepublikak, hala ere, lanak izan bide zituen Jeztaze iraultzeko, 1793ko Zintzarrots-ek agerian utzi zuten bezala: inposatua zen askatasunaren zuhaitza landatzeari uko egin baitzion orduko Etxebarne auzapezak; hala, hogei bat herritarrek hartu, eta asto gainean istapeka gibelerat begira promenatu omen zuten Jeztazen barrena.

Irlaren elearen isla

Zubiak badu zer erranik: zubi lanak egiten baditu ere, jatorrian berak zuen Jeztaze lur arte egin: Biarnoko lurrez inguratutako barrendegia. Izan ere, haren eraikuntzak zuen Jeztaze esklabe egin: Uhaitz ibaiak zubi zaharra desegin zuelarik, zubia berreraikitzearen truk, bere oihan puska bat Narbarzi auzo herriari saldu behar izan zion. Alta, horrek adarra enborretik bereizi zuen: ez baitzuen oihan horrek baizik Jeztaze Euskal Herriari lotzen; «Zuberoa eta Biarnoren arteko pasabidea gara, nahiz eta beti Zuberoari lotuak izan garen. Segur dena da Uhaitzaren ibarra garela!», laburbildu du Lagaronnek.

Haren mapa administratiboak zinezko patchwork obra baterako balio lezake: Zuberoaren parte da, baina Euskal Herri Elkargotik kanpo utzi dute, Oloroe-Donamariako barrutian da, bai eta ere Biarno bihotzeko kantonamenduan, eta Uhaitzako Biarnoko herri elkargoan.

Jeztazeren zerbitzu hornidurak ibai batek bezain bertzeko adarrak ditu, zeina bakoitza bere bidetik baitoa: «Lehen mailan Arribaldara goaz eskolara, hori bikain. Gero, aldiz, kolegiora, legez, Salbaterrakora joatea dagokigu, baina denok Nabarrengosera goaz, logikoena delako. Eta lizeora ere ber gauza: denok Sohütara goaz, etxetik hamar minutura, legeak Oloroekora joatea manatzen badigu ere. Horrela gabiltza denok: baimen bereziak eskatu beharrean! Gu beti bide erdi!», azaldu du Marie Lagaronne jeztaztar gazteak.

Hari beretik, suhiltzaileak Salbaterratik heldu zaizkie, jendarmeak Donapaleutik, postetxea Nabarrengosekoa dagokie... «Hiru kartierretatik, alo!», erran du irriz Saint Jean Partarrieuk, 77 urteko bizilagun euskaldunak.

Jeztaze oraindik euskaraz mintzo zen Erdi Aroan, Erlantz Urtasunek Euskara eta Historia liburuko artikuluan azpimarratu zuenez. Funtsean, Biarnoko Uhaitzibar Behereko herri guziak bezala: Arriba, Arribareita, Arribalda, Azpilda, Hagoeta, Lixoze, Nabarzi, Ozaraine, Taballa eta Uzkaine, zeintzuetan etxe izen anitz euskaradunak baitira. Bai eta ere XIX. mendean, Philippe Oihanburuk L'irreductible phenomène basque liburuan etzan zuenez. Haren arabera, Bidaxune inguruko herriek ez zuten euskara azken bi mendeetan baizik galdu: 1806. urtean euskaraz egiten baitzen Jeztaze, Ezkoze, Lixoze eta Nabarzin... Burgue eta Hiriberri XIX.ean bihurtu ziren Biarnoren parte, eta Ozaraine, XX. hasieran.

«Dirudienez, 1134 aldera, Biarnoko bizkondeak zuberotarrak gainditu zituen. Uhaitzibar Behereko hainbat herri (Arriba, Azpilda, Lixoze, Uzkaine, Taballa, Xarra) hartu zizkien, baina Zuberoak Ozaraine-Erribareita gorde zuen, bai eta Oloroeko Uhaitzaren aldera dagoen Jeztaze ere. Bi herri horiek Zuberoa eskualdea handiagoa zeneko garaiaren aztarnak dira. «Bertan euskara azken bi mendeetan galduko zen, biarnes mintzoaren mesedetan», xehatu du Philippe Etxegorri Biarnoko euskaldunak, historiaren eta hizkuntzen bidegurutzean liburuaren egileak.

Hari beretik, erantsi du Aranzadi zientzia elkarteak 1990ean argitaratu zuen Euskalerriko Atlas Etnolinguistikoa lanean Biarnoko Landa herriko Sarraltzune auzoa eremu euskaldunean kokatu zuela, gezi batez Montorirekin lotuz. Eta bertako euskaldunak kontaktuzkoak zirela, Santa Grazitik 1960 aldera etorritako emakumezko batzuk, alegia. «Ez dakit zertan den kontua gaur egun», erran du.

«Bospasei etxe gara euskaldunak oraino, baina bazterretik jinikoak dira: Behauze, Gamue (Nafarroa Beherea), Sohüta eta Sarrikotapetik (Zuberoa). Ni ere sortzez Domintxinekoa (Zuberoa) naiz. Ez du balio ene kontra biarnesez aritzea! Ikasi egin bainuen lanera jitean. Orain, alta, izugarri guti elekatzen dugu, bai euskaraz eta bai biarnesez», argitu du Partarrieuk.

Luis Luziano Bonaparte printzeak Jeztazeko euskara Amikuzeko aldaeran sailkatu zuen bere garaian, 1869ko mapa hartan. «Zaharrek dute sufritu, frantses unibertso batean murgildu baitzituzten. Baina, gu, horrela hezi gaituzte: 'ikas frantsesez, horrek baitzaitu salbatuko'. Gaur egun sei haur daude herrian, eta unibertsaltasunean heziak dira, lau hizkuntzek inguratzen baitituzte: frantsesak, ingelesak, euskarak eta biarnesak», erran du Lagaronnek. Hori du amesten auzapezak: herrian okzitanieraz eta euskaraz kantatuko duen abesbatza bat sortzea.

Jeztazeko bardoa

Oraindik ere entzuten da Jeztazeko semearen boza: Jean-Baptiste Gaztelu-Etxegorrirena, Yan dou Sabalot, ezizenez. «Gure Etxahun-Iruri bezalako poeta handia izan zen», azaldu du Jean-Mixel Bedaxagar kantariak. Antzerkia, olerkia, eleberria, pastorala eta ipuin errimatuak idatzi zituen. Kasik gehienak okzitanieraz. Salbaterran karrika baten izena hartu du, han bizi izan baitzen, eta haren omenez monumentua ere altxatu dute, haren lanaren garrantziaren ikur. Han, okzitanierazko bere bertsoak zizelkatu dizkiote: «Uros eginen ninduke gure haurrak biarnesez lehengo maneran kantatzen entzuteak». «Gure aita arras lotua zen Jeztazeri», azpimarratu du Marcel Gazteluk. Lehen Mundu Gerlara abiatu behar izan zuelarik, emaztea izanen zenari gutunak idatzi zizkion, denak bere hizkuntzan. Verdungo guduan parte hartu zuen, eta, hortik landa, hegazkin pilotu izatea galdegin zuen, bai eta titulua lortu ere.

«Salbaterran ikasle zelarik, debekatua bazen ere, Saure izeneko irakasleak okzitanieraren gramatika erakutsi zion, bai eta ere Biarnoko historia; hori zinez bakana zen. Eta berak zion idaztera akuilatu», gehitu du.

Okzitanieraren batuaren faltaz, Yan dou Sabalotek bere desadostasuna erakutsi zuen, ez baitzuen bat egiten orduko grafiarekin; «hizkuntza baten mintzoak du lehentasuna, idatzia garrantzitsua bada ere», zioen.

Bihar: Euskal Herriko enklabe eta esklabeak (IV): Urduña.]]>
<![CDATA[Espartinak dantzan ari]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/027/003/2019-08-15/espartinak_dantzan_ari.htm Thu, 15 Aug 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1890/027/003/2019-08-15/espartinak_dantzan_ari.htm
Tradizio handiko espartinak ekintza betean ikusi ahal izanen dira, beraz, Zuberoako hiriburuan. Korrika egin nahi ez duenak badu ere ibilaldian parte hartzeko parada; iaz abiatu zutena, hori ere bost kilometrokoa, tenore berean aterako dena, eta espartinak jantzirik egitekoa, baina oinez. Biak ala biak kioskoan bururatuko dira.

Lehenago, 10:30ean, meza eginen dute, Xiberoko Zohardia abesbatzaren bozek lagundurik.

Esku huskako pilota partidak hartuko du plaza 11:30ean, Zuberoako dantzekin batera. 12:30ean, kantari eta dantzariek animatuko dute aperitifa.

Ainaren hegaldia

Espartinek badute Maulen iragan handia; haiek utzitako herexaz mintzatuko da Joel Larroque ikerlea, 14:00etan. Oraindik ere anitz dira espartinaren industriaren garaiko lekukoak: industria nabe hutsak, sartu eta bisitariaren harrabotsen oihartzuna baizik erakusten uzten ez dutenak.

15:30ean, herri kirolen ikusgarriak beteko du plazako txosna, Zuberoako dantzekin tartekaturik. Eguna bururatzeko, 17:00etan xistera handiaren partida ikusi ahal izanen da.

Egun guzian jateko eta edateko parada izanen da. Gainera, eskualdeko ekoizpenen azokan bertako mozkinak dastatzen ahalko dira. Horrekin aski ez, Mauleko karrikak musikak harturik izanen dira.

Espartinaren besta

Gaur, egun osoan, Maulen.]]>
<![CDATA[Garazi: bi ur lasterren isuria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/028/001/2019-08-15/garazi_bi_ur_lasterren_isuria.htm Thu, 15 Aug 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/028/001/2019-08-15/garazi_bi_ur_lasterren_isuria.htm
Iaz, besta komiteak gorabeherak izan zituen, bi arrazoirengatik: alde batetik, galera ekonomikoak pairatu baitzituen, eta, bestetik, gazterik ez baitzuen gehiago aski, belaunaldi arteko hutsune baten ondorioz.

Horregatik, herriko etxeko hautetsi gazteekin animazio batzordea osatu dute: «Gaztetxoak datoz. Orotara hamabost bat gara; aurtengoa salbuespena izan da, baina heldu den urtean nik uste dut guhaur moldatuko garela, animazio batzorde hori gabe, gazte komitea bakarrik», xehatu du Helena Duhalde gazte komiteko kideak. Alta, urteroko Elkarteen Eguna ez bide zuten antolatuko.

Horregatik, Donibane Garaziko gaztetxeak deliberatu zuen bere gain hartzea Elkarteen Eguneko antolaketaren koordinazioa: «Bada misterioa: nik ez dakit zer pasatzen den, gazte komiterik baden edo ez... Gu ez gatoz nehoren tokia hartzera; nahi dugun bakarra da egun hori egon dadin, garrantzitsua baitzaigu», azaldu du Maialen Duguine gaztetxeko kideak.

Elkarteak eskuz esku

Hori du aurtengoak berri: antolaketa osoa elkarteek hartu dutela beraien gain. «Iaz ez zen sobera partekatzen; komiteak zuen antolatu, baina elkarte bakoitzak bere txosna kudeatzen zuen, eta kito. Ez zen askorik partekatzen. Aurten, aldiz, dena elkarrekin muntatu dugu, eta ostatu bakarrean txandakatuko gara».

Azpimarratu du hiriko elkarte «potoloenek» parte hartzen dutela: Mutxikoak, Peña Urkulu, Garaziko presoen aldeko sustengu komitea, AEK Garazi eta Baigorri, Hemengo Sorkuntzak, Garaziko Gaztetxea, Avenir Garazi Baigorri, Garaztarrak dantza taldea, US Nafarroa errugbi eta eskubaloi jokalariek, Barnekaldeko Bizi!, Peña Hori-Horiak, Etor Bide etorkinen aldeko elkartea, Garaziko ikastola eta FC Garazi jokalariek.

Elkarteen Egunak elkartasuna du xede. Elkarteen arteko jendeak elkar ezagutzea, tokiko jendeari begirako egun bat antolatzea, hots. «Egitarau ofizialak badu espainol aire bat, eta turismoari begira egina dago. Guk, tokiko eragile gisa, elkarrekin bultzatu nahi dugu zerbait, elkarteak saretu. Bertakoentzat tokikoa eskaintzea dugu xede: kalitatezkoa eta euskalduna; normala, alo!», esplikatu du gaztetxeko kideak.

Bide ofizialetik kanpo, gainera, belaunaldien arteko topaleku izan nahi dute, adin guzietakoek beraien tokia ukan dezaten.

«Eskertzekoa da nola beste elkarteek dena eman duten; dinamika bat sortu du gure artean. Desafio bat da guretzat: konplikatua baita egun horren eramatea holako fronte bat badelarik parean, baina bikaina izanen da! Eta espero dut haiek ere [antolatzaile ofizialekoak] jinen direla», erantsi du.

Zailtasunak ez dira samurrak, hala ere. Adibidez, diru laguntza dago. Iaz, herriko etxeak 12.000 eurokoa eman zion gazte komiteari, baina, aurten, Elkarteen Eguneko antolatzaileek sei aldiz txikiagoa eskuratuko dute, eta «asko borrokatu» ondoren, gainera.

Erran-merranen saltsa gizendu gabe, herriko etxearen ekarpena ez da gutxiestekoa. Izan ere, agertokia berak du muntatuko; «gisa batez horrela parte hartuko du, eta estimatzen diogu», erran du Duguinek.

Urrearrainetik arrabiora

Animazio batzordeak eta gazte komiteak berritasuna dakarte aurten: arrabioaren koloreak daramatzan zapia: «Gorri eta zuritik aldatu nahi genuen, beti gauza bera baita: Iruñean, Baionan... Denetan ezarri ditugu salgai, dirua ekar dezan», azaldu du Duhaldek.

Elkarteen Egunak dohainik eskainiko ditu bere animazio guziak, larunbatean, eta bertan ahamen bat jateko parada eta edatekoa izanen da: «Indarrak egin ditugu ahal den guzia tokikoa izan dadin».

Egitarau ofizialak ez du Elkarteen Egunaz batere aipurik egiten; ibaiek bezala, bestaren itsasoan topo eginen dute, bakoitzak bere bidetik.]]>
<![CDATA[Bilbo erraldoiaren buruak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1896/028/003/2019-08-08/bilbo_erraldoiaren_buruak.htm Thu, 08 Aug 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1896/028/003/2019-08-08/bilbo_erraldoiaren_buruak.htm
Berez, tradizioaren hasieran, munduko kontinenteen ordezkari ziren erraldoiak. Gaur, ordea, bilbotarrak edo ingurukoak dira irudikaturiko pertsonaiak, hala nola meatzariak eta zamaketariak. Horietan berrienak «Pitxitxi eta Lina emaztea» dira, Athleticen mendeurrenaren karietara sortutakoak.

Erakusketako erraldoi zaharrenak, berriz, «Terencio jauna eta Tomasa anderea» dira: Bilboko burgesiaren ordezkari.

Buruhandiak, haatik, gazteagoak dira, 2006tik aitzinekoak. Orotara dozena bat.

Bisita gidatuetan erraldoi eta buruhandiak fabrikatzeko prozesua azaltzen dute; zer materialaz eginak izan diren, esaterako: «Hasieran astunagoak ziren, eta pisua kentzeko aldatu izan dira materialak», erran du Barrenetxeak.

Euskarazko bisitak: gaur, abuztuaren 14an, 16an, 28an eta 30ean, egingo dituzte, beti 11:30ean, doan. Aste Nagusian, kalera aterako direnez, tarte horretan ez da bisita gidaturik izango.

'Bilboko erraldoiak eta buruhandiak' erakusketa



Irailaren 15era arte, Bilboko Euskal Museoan.]]>
<![CDATA[Etxea, lurra, hurbila]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2019-08-03/etxea_lurra_hurbila.htm Sat, 03 Aug 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2019-08-03/etxea_lurra_hurbila.htm
25 urterekin, jada 22 etxetan bizi izandakoa zen: bertzeak bertze, Haitin, Tunisian, Frantzian, AEBetan eta Kamerun. Bizimodu mugitu horrek, hala ere, harroin egonkorrak bazituen: amama eta aitaitaren etxeak, Buztintze eta Bunuzen (Nafarroa Beherea): «erreferentzia garrantzitsuak ziren guretzat».

Hala, udako zein eguberriko opor gehienak han iragan zituzten Maiak berak, nebak eta ahizpak. «Beti besta zen guretzat Euskal Herrirat itzultzea, oso ongi sentitu baikara, etxean». Gurasoek Zokoan (Lapurdi) apartamentu tipi bat erosi zutelarik, orduan hiru etxetan zebiltzan, belaontzian ibiltzeko paradaz baliatuz. Tartean, bidaia handiak ere egin dituzte familian, hala nola Guatemalan, Mexikon eta AEBetako hegoaldean, baina udaz kanpo.

Bizimodu horrek bekaizkeria eragin bazezakeen ere, Kurutxetek bazuen zimikoa, negatiboaren alde iluna: «Egunerokoa ezagutu ez nuenez, parte batzuk asmatu eta idealizatu nituen. Hor arrotza sentitzen nintzen».

Bazuen, hala ere, bere oporren errutina: «Beti goiz jaikitzen nintzen, ogia egiteko». Izan ere, amonaren etxea okindegi eta ostatua baita. Bertze gisaz, baratzeak hartzen zuen haurren ardura, bai eta ere askak eta errekak: «Txipak harrapatzen genituen botiletan sartzeko, hura poza!». Antzerkiari eskaintzen zion sormen osoa: ikusgarriak antolatzen baitzituen tai gabe. Neba ahizpa gazteagoak jartzen zituen, alabaina, bere gidoien meneko. Totemak egiten zituzten, gorgoinetan ibiltzen ziren, eta dantzan.

Amama eta aitaitaren etxeko telebistak biltzen zuen arrakasta gaitza, gurasoek ez baitzeukaten. «Hor baliatzen ginen telebista ikusteko, bikaina zen!». Dena den, lokartzeko ipuinak ostatuak kontatzen zizkieten. «Zenbat laket nuen amamaren eta jendeen arteko solasak entzunez lokartzea».

14-15 urterekin, oporren ortzadarra lainotzen hasi zitzaion. «Gaizki nintzen bi gauzaren artean sentitzen nintzelako: euskalduna, baina, aldi berean, arrotza». Hartan, deliberatu zuen euskara ikasi behar zuela, eta Urepeleko barnetegian eman zuen izena. «Euskararen bidez eraiki dut Euskal Herriko nire zinezko egunerokoa; bide bakarra zen ene barne-gatazka konpontzeko».

Gaur egun, Bizkaian bizi da bere hiru seme-alabekin. Oporrak aitatxi eta amatxirekin iragaten dituzte, eta bereziki garrantzitsua zaio Iparraldean egoteari: «Sentitzen baitut espainiar kulturaren pisua. Azkenean, ene haurtzaroko opor berdinak dituzte!».

Itsas exodoa

Udako oporren irudia desordenatzen zuen Jon Paulerenak haur denboran: Donostian bizi zen, baina oporretan bertatik ihesi joaten zen Ezterenzubi Salaberrira (Nafarroa Beherea), aitaren etxondora, hirira sartzeko auto metaketaren kontrako bidetik. «Poza zen hara joatea!».

Baserriko lanak egiten zituzten, auzoko lagunekin egoten, errekara joaten eta bizikletan ibiltzen. Uda osorako bizpahiru kanpin denda muntatzen zituzten, bakoitza pentze batean; «matalazekin eta guzi!». Aroak laguntzen zien guzietan, «kasik gauero», bertan etzaten ziren haurrak berak. «Geure gisa ibiltzen ginen, eta gurasoek lasai hartzen zuten hori. Pentsatzen dut hiri batean haurren atzetik ibili behar duzula». Oroitzen da berant arte egoten zirela iratzarririk: jostatzen, kartetan edo solasean. Biharamunekoa ere gozatzen zuen: denak elkarrekin gosaltzearena.

Ezterenzubik eman zion Donostiak eskaintzen ez ziona. «Planak sortzen ziren, aurrez finkatu gabe». Izan ere, hirian, hitzordurik gabe ez baitzen «deus pasatzen». Paulerenak hori du estimatzen: auzo eta herritarrekin gurutzatu eta harreman «polit eta sanoak» ukaitea. Salaberria etxaldea zortzi kilometrok bereizten dute herritik; beraz, txikitan «abentura bat» zen hara bizikletez jaustea. Alta, itzultzeko, «beste istorio bat zen!». Bada, Ezterenzubiko orografiak ez du aspertzen: iturburutik beheiti Errobik sigi-saga, zoko-moko ugari atxikitzen baititu gordean. Horietako batzuetara zihoazen onddoetara Paulerena aita-semeak. «Ez genuen laneko ardurarik; egun osoa jostetan pasatzen genuen; amarekin ere Donibaneko merkatura joaten ginen: estresik gabeko tartea ziren oporrak, planifikatu gabekoa». Bakantzek familia osoa juntatzen zuten; amatxi eta arreba zaharrena ere elkartzen zirelarik, «bikaina» zen. Testuinguru horretan eraikitzen zituzten zuhaitzetan etxolak, horretarako balio zezakeen guzia etxetik eramanez. Batzuetan, gurasoen desesperaziorako. «Bat bukatu gabe beste bat hasten genuen... beti atzematen genuelako toki bat hobea!». Estresik ez, baina opor horiek ez ziren geldirik egotekoak, etxaldeko lanek ez dutelako sekula etenik. Hala, udan belarretan ibiltzen ziren, traktore gainean, pixkanaka-pixkanaka gidatzen ikasi arte.

Urrunekoa ezin hurbilduz

«Kubara oporretara? Zorionekoa zu», entzun behar izaten du oraindik ere Haizpea Abrisketak. Baina errealitatea horren gozoa ez dela argitu behar izaten du berak, kopetilun. Haurtzaro osoan Karibeko uhartean pasatu zituen oporrak, urteko hiru hilabete. Baina ez plazerez, baizik eta aita han erbesteratua zuelako.

Josu Abrisketa aita Burgosko auzian epaituriko euskaldunik gazteena izan zen. 1984. urtean Panamara deportatu zuen Frantziak, eta, handik fite, Kubara. Geroztik, familia osoak urtero egiten zuen Kubarako bidaia, eskola garaia bukatu orduko, Haizpeak 5 bat urte zituenetik. «Niretzat, oporrak baino gehiago, aita ikustea zen hura». Hegazkin errusiarrak hartzen zituzten, Cubana de Aviacion konpainiak horiek zituelako. Orduan ez zen astean hegaldi bat edo bi baizik abiatzen Europatik, Paristik.

Kuba osoa ezagutu zuen Haizpea haurrak. Habanako Alamar auzoan zuten etxea, eta auzunea errusiarrez beterik egoten zela oroitzen da Abrisketa. «Kuban orduan arrotz bakarrak errusiarrak ziren, eta Latinamerikako beste errefuxiatu batzuk». Izan ere, Gerra Hotzaren garaia zen. Autoa hartzen zuen familiak -Lada zahar bat-, eta uharte osoa goitik behera ikusten zuten. Uhartetxoak bisitatu, belaontzian ibili... otarraina jatea eguneroko afera zen -ez, ordea, haragia-. Arrunt integratzen zen Abrisketa Kubako bizimoduan, han oporretan zelarik. «Aberasgarria izan zen, baina haurtzaro osoan tristezia handi bat sentitu nuen: aitaren falta handia», azaldu du Abrisketak. «Izugarrizko ilusioa zen Kubara joatea, jakinda itzultzean izugarrizko hutsunea edukiko zenuela».

Ikastolako ikaskideak bekaizti ziren txikitan, haiek udalekuetara joaten zirelako Hegoaldera. «Ez zekiten zer bizi nuen, ez zuten ulertzen: 15 bat urterekin hasi ziren ulertzen. Kuba modan jartzen hasi zenean, neuk hamabost urte neraman hara joaten».

Bidaiatzearen kontzeptuak ez du toki handirik hartzen Kurutxeten eta Abrisketaren oporretan. Lehenak aitortu du «konplexua» baduela alde horretatik: «Bizilekuz beti aldatu izan zarenean, nahi duzun lehen gauza egokitzea da. Ez dut bidaiatzeko beharrik sentitzen, enetzat gauza normala baita», esan du. Bada, inguruko kanpinetara joan eta etxean prestatu bazkaria partekatzea du gehien laket: «Hotel batean baino askoz gehiago nahiago izaten dut». Daborduko, haurrak ez dute oporren zain egon beharrik etxera itzultzeko: bizitzeko etxe bakarra eman dielako.

Abrisketak, berriz, nahiago zukeen orduan oporrak Euskal Herrian pasatu. «Ez dut Euskal Herria ezagutzen». Horregatik, orain, seme-alabekin udatik kanpo saiatzen da bospasei egun hartzen horretarako. Udako tradizioak bere hartan segitzen baitu: «Aitite» ikustera baitoaz denak, orain hegazkin seguruagoetan. Egunak zenbatzen dituzte haurrek, Abrisketak txikitan bezala. Baina haurrentzat bizipena ez da berdina: aita etxean baitute. «Ez da hutsune bera».

Orain, Euskal Herriari itzulia kanpinean ematea litzateke Abrisketaren ametsetako oporraldia. «Aurrekoan Erriberrin [Nafarroa] egon ginen, eta hori niretzat zoragarria da».

Paulerenek, azkenik, gozatu zituen bakantza haiekin bere egunerokoa egin du, laboraria bilakatua baita: 250 bat ardi burubeltzen esnea bertan gasnatzen du. Eta kontrako ibilbidea egiten du: libratzen ahal delarik doa Donostiara. «Maite dut hara joatea, baina bizia hemen dut». Hainbertze da laketzen bere ingurune naturalean non asteburu batekin aski baitu lagunekin inguruko bestetan libertituz. «Oporrak dira!».]]>
<![CDATA[«Hau bezalako beste organorik ez dago»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-08-01/hau_bezalako_beste_organorik_ez_dago.htm Thu, 01 Aug 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-08-01/hau_bezalako_beste_organorik_ez_dago.htm
Zure ninia aurkeztuko duzu?

Organo eramangarri hau lagun bakar batek jo dezake. Izan ere, organo arrunt batek gutxienez bi jokalari behar baititu: batek teklak jotzeko, bigarrenak hauspotzeko. Hodien neurriek manatzen dute zenbat lagun behar den hauspotzeko. XIII. mendeko tresna da, bakarra. Izan ere, pentsatzen dut orain arte ez dela egon errepertorioa, tresna gutxi egon direlako.

Pythagoras izena eman diozu. Zergatik?

Erdi Aroko musika jotzeko Pitagorasen akordeak baitarabilzkigu; bertzalde, garai horretako musika irakasteko organo hau frankotan erabiltzen baitut ikasleak laguntzeko.

Zure obra da.

XIV. eta XV. mendekoak badaude, baina hau bezalako bertzerik ez. Hala, 2013an ikertzen hasi nintzen, eta 2014an berreraikitzen. Ez zen erraza izan, ez baitzen erreferentziarik.

Nondik hartu dituzu planoak?

Ikonografiatik eta idatzizko dokumentuetatik. Baina interpretatu egin behar dira, ez baitira argazkiak, sinbolismoz beteriko ezaugarriak dituzten irudiak baizik. Elizetan giltzaduna badakigu Done Petri dela, baina ez du erran nahi Erdi Aroko giltzak hain handiak zirenik. Sinbologia ongi ezagutu behar da; horregatik ikertzen ditugu organologia, ikonografia eta orduko mentalitatea.

Bazterreko ziria zertarako da?

A! Organo hau teknika bereziaz egina da: arkeologia musikala. Hots, ez da teknologia modernorik erabili; torlojurik eta oraingo kolarik gabe egin da. Funtsean, XIII. mendeko tresnez, materialez eta teknikaz egina dago.

Kreaturak bere aita ere badu?

Walter Chinaglia lutierrarengana jo nuen Italiarat, organo historikoen espezialista handia baita. Arriskua zen hau egitea, mekanismoa bera oso konplikatua baitu, hodiak arras finak eta zehatzak baititu. Hala nik ikertutakoa berak eraiki du, urte oso batez.

Ordukoa gaurko begietatik?

Ezin da jakin nolakoa izan zen Erdi Aroko musika, baina dakiguna da ordukoak zer erran nahi duen XXI. mendean.

Eta zer erran nahi du?

Norberaren araberakoa da, baina ikerketari esker aitzinatzen gara. Organo honek, adibidez, XIII. mendeko errepertorioaz nuen ideia aldarazi dit, soinuarena, estetikarena... Errepertorioa jotzean birplanteatzen baituzu nola jo. Demagun, Elvis Presleyren musika interpretatzen dugula oraingo gitarra batekin: ez genuke musika berdina lortuko; modeloak aldatu baitira. Organoaren kasuan ere, gauza bera da.

Eskuizkribuak aipatu dituzu.

Bi deskubritu ditut, baina, latinez direnez, itzulpena eskatu beharra dut. Bitxia da, uste baitugu Erdi Aroaz dena dakigula; alta, doktoretza bukatu gabe jada hiru aurkikuntza egin ditut: organoarena, tablatura batena, eta Akitanian deskubritua izan den ikertu gabeko eskuizkribu bat analizatzen ari naiz, zeinean melodiak ez baitira hor baizik atzematen.

Bihar zer joko duzue?

Erdi Aroko musika eta euskal musika folklorikoaren arteko fusio bat izanen da. Mixelekin [Etxekopar] aritzea zinez preziatzen dut, izugarri musikari ona baita. Ez du axola zein den musika estiloa: beti plazera da musikaren lengoaia partekatzea!]]>
<![CDATA[Euriak bahitu ditu bestak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1948/038/001/2019-07-28/euriak_bahitu_ditu_bestak.htm Sun, 28 Jul 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1948/038/001/2019-07-28/euriak_bahitu_ditu_bestak.htm
Baionako besten larunbata euriak irentsi zuen, eta bertan behera utzi behar izan zituzten Jacques Portes plazako arratsalde osoko Karrikaldia, Frantziako armadako marineen infanteriako paraxutisten lehen erregimeneko saltoa, 22:00etan abiatzekoa zen gurdi argitsuen desfilea, behien lasterketak eta zezenketa. Plazan zira saltzaileen besta.

Jacques Portes plaza eraberritua ez zuen euriak baizik betetzen, Baionako ikastolek kartsuki eutsi zioten beraien postuari: ostatua eta taloak saldu baitituzte ateri une bakoitzean. Plaza besoak kargaturik zeharkatu zuen Nora Arbelbidek ikastolako gurasoak: «Nago ez ote dugun zerratuko».

Karrikaldi: haritik sokara

Parean, uroski Gurutze Gorriaren egoitzak denboraletik salbatzen zituen dantzariak, musikariak eta kantariak. Handik lerroan atera ziren Leinuako dantzari gazteak, burumakur, besoak dantza jantziez zamaturik. Dantzarien tartean zebilen Xabi Labescau lehendakaria: «25 neska eta zortzi mutiko. Zuberotar dantzekin hasi gara, eta gabota eta godalet dantzaren hirugarren pertsonaian euria turrustan hasi eta utzi behar izan dugu, zinez domaia da! Ortzegunetik ari du». Dantzazpi ematen ere entseatu dira, baina, eguraldia ez zen urrikaldu, eta bere horretan segitu zuen ekitaldiari poxelu eginez.

Urteak daramatzate Karrikaldia ekitaldiarekin Baionako bestetan, Gillaume Irigoien Karrikaldiaren sortzaileetarik batek azaldu duenez: «Herri kulturaren tresna batzuk sortzen hasi ginen duela 30 bat urte: Dantzazpi. Mutxikoak denek dantzatzen bultzatzeko zen, zeren eta, orduan, ez baitzituzten dantza taldeek baizik ematen. Geroztik hedatu da. Gero Baiona Kantuz sortu zen ikastolatik. Duela hamalau urte, Montaut ttipi egin zitzaigun, eta plaza honetara jautsi ginen». Eta gehitu du Irigoienek: «Libre naiz?», umoretsu, salto batez esperoan zituen taldekideengana abiatuz.

Bi zati ditu beti Karrikaldiaren egitarauak: batetik, ikusi eta entzuteko, eta, bestetik, praktikatzeko. Lehenean, dantza ikusgarria eta kontzertua dira plaza andere, erran nahi baitu, publikoa pasibo egoten dela. Bigarrenean, berriz, nornahik parte har lezake, publikoa aktibo bilakatuz.

«Karrikaldia? Bustialdia, bai!», bota du umorez Libe Goñi Garatek. Ziratik tiraka hor du biloba: «Amona, dantzatuko gara?», baina ahizpa kopetilun da, etxera sartu nahi du ortziaren ilunak uxaturik: mutxikoak ez baitira inoiz abiatzen. «Ni beti hona nator, giro euskalduna da, jatorra eta atsegina. Nork erranen zukeen duela 50 urte, egun horrelako girorik atzemanen genuenik? Orduan, ez zegoen fitsik!» oroitu da Goñi Garate. Gehitu du, «lau katuk» abiatu zutela Baionako bestetan mutxikoak ordubetez dantzatzeko ekimena, Montaut plazan. Ondotik lotu zitzaizkien kantariak ere. «Hori, gero, Karrikaldia bilakatu da, programazio ofizialean sartuz. Hazia erein genuen, eta, orain, herri euskalduna bilakatua da! Ez da ezer hutsetik abiatzen. Hau bikaina da. Erabat nire giroan nabil».

Seme-alabak dantzan ikustera etorria zen Jean-Claude Iriart Baionako hautetsia, baina: «Euria! Gure egitaraua ezeztatua da, baina ez gara hartarako etxera abiatu! Jende gutiagorekin ere hobe da, egun guziz eguzkiarekin ere hala balitz, bikaina litzateke!». Harentzat eta familiarentzat «usaia» bilakatua da Karrikaldiara jitea, «edozein adinetakorentzat gune egokia» dela azpimarratu du.

Ostatura hurrandu da Ludivine Lauilhe biarnesa mutxikoez galdezka, «bereziki horretara nator Karrikaldira. Angelura [Lapurdi] bizitzera etorri orduko, mutxikoak ikasten hasi nintzen. Orain zale errabiatua naiz! Hau pena dena ezeztatua dela!». Baionako Herriko Etxerako bidea hartu du, Percu Fadas txaranga zain baitu, Brasilgo surdo tresna jotzen baitu bertan. Baionaren itzulia egiteko menturan dira, «berdin digu euriak, guk segi eta segi!».

Irrintzi lehiaketa

Maite Daymon 15:30erako bertaratu da Karrikaldiara, izan ere, irrintzi lehiaketa ez zuen huts egin nahi. Alta, norgehiagokak huts egin dio, gainerakoak bezala, hori ere, aro hitsak isilarazi baitu. «Duela bi urte hasi nintzen mutxikoak ikasten. Luzaz kanpoan bizi izan naiz, itzuli naizelarik ikusi dut denak ari direla dantzan. Gure garaian, gaztaroan, ez zen fandangoa baizik. Taldean ikasten dugu, eta loriatzen naiz! Hementxe egonen gara, ia xantza pixka batekin ateriune batek dantzan egiten uzten dituen!», azaldu du.

Emeki-emeki, 50-60 urteko emazte prestatuak inguratzen hasi zaizkio, tertuliaren erdigunea dantzak hartu duen ber, bakoitzak bere aterkia zutitu eta zabaltzen duen bitartean.]]>
<![CDATA[«Musika ezinbestekoa da egoeretatik salbatzeko»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-07-27/musika_ezinbestekoa_da_egoeretatik_salbatzeko.htm Sat, 27 Jul 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-07-27/musika_ezinbestekoa_da_egoeretatik_salbatzeko.htm
Amparo ala Amaparanoia?

Amaparanoia taldea utzi genuen 2008an, baina berriz abiatu 2017an, El poder de Machin diskoaren 20. urteurrena kari. Horrela gabiltza hiru urteotan: oso oso kontent! Eta segitzeko asmoa badugu. Bestalde, Juanito Makandek eta biok Primavera kantua atera berri dugu, eta urtea bukatu gabe beste single bat ere abiatuko dugu, heldu den urteko diskoa egiteko ideia. Gainera, ene diskoetxea kudeatzen dut poesia musikaz ateratzeko. Abuela Margaritarekin [Margarita Nuñez Garcia] diskoa atera genuen; harreman espirituala dugu, konektatua gaude... Proiektu anitzetan nabil!

Bakarlaria ala taldekidea zara?

Bakarka aritzea sekulakoa da, berezia, ematen baitizu bidaiatzeko parada tamaina ttipiari esker, elkarlanean aritzeko askatasuna... Amparanoia uztean, banuen pausa baten beharra: Amparo Sanchez bilakatzekoa. Gauzak horrela, Amparanoiak lehen notak abiatu orduko bihotza taupaka hasten zait! Gaztetu egiten naiz, energiak gainezka egiten dit, eta bozkarioa datorkit! Arimaren gozagarri zait.

Sorkuntza eta zu bat zarete.

Ez dut ezer baztertu nahi, dena maite baitut, elkarrizketa hau ere bai! Pasioa da! Eta eskertzen dut zinez maite dudanetik bizi ahal izatea, eta hori partekatzea.

Nola deitzen diozu zure estiloari?

Fusio bat: latina, rock, reggae, pop, blues, rantxerak, boleroak... Ene helburua beti da mezua pasaraztea testuaren bidez, zabaltzea eta dantzaraztea.

Zure letra borrokalaria da.

Nire borroka nagusia feminista da. Emakumeek oso ikuspen urria dute. Hala, gure kantu, musika eta mezuen bidez ahalduntzea dugu xedea, bai eta ere gure arteko elkartasuna indartzea. Kasurako, Hermanas ikusgarria muntatua dugu Maria Rezende brasildar olerkariarekin. Proiektua sortu eta zuzendu dugu espiritu feministatik eta feministarako. Esloganik gabe, baina elkartasunez, merezi dugun genero berdintasuna lortze aldera.

Gizatasuna saritu dizute.

Beti aritu naiz emakumearen alde lanean, haren ikusgarritasun eskasaren aurka borrokan. Aurten, konparazione, Bartzelonako Esperanzah! festibalaren antolaketan parte hartzeko xantza ukan dut; zoragarria izan da. Lantaldean ere emazteak bakarrik gaude. Lanak ukan ditut lantaldea osatzen, zer poza!

Zure bizia liburuan etzan duzu.

Bikotekidearen tratu txarrak pairatu dituen ama nerabe bat izatetik nihaurrek zuzentzen dudan diskoetxea ukaitera: bada harro egoteko modukoa. Uste dut denok dugula indarra, eta norberaren esperientzietatik hunkia ala indartua atera zaitezke. Nire kasuan, indartua jalgi nintzen. Beti bada trabarik, bistan dena; begira, duela bi aste ama zendu zait... Baina nire birarekin segitzea erabaki dut, hori baita berak nahiko zukeena. Eta musikak indartu egiten nau; ezinbesteko tresna da egoera anitzetatik salbatzeko, amodioarekin batera.

Afrika humanitatearen zinezko miraila dela kantatzen duzu.

Kongoko Errepublika Demokratikoan egona naiz emazteei egindako sexu bortizkeria salatzeko, Euskal Herriko Alboan GKErekin elkarlanean. Biktimekin egon nintzen... Hartatik nuen atera Mama Africa singlea. Entseatzen naiz proposatzen didaten guziari ekarpena egiten: sahararrak, Palestina, zapatistak, maputxeak... Joan den asteko Zornotzako kontzertua Altsasuko gazteei eskaini nien.

Euskal Herriarekin ere baduzu loturarik.

Hemen grabatu izan ditut diskoak; Kaki Arkarazo oso berezia da niretzat, harengana nentorren diskografia bukatzera. Xabi Solano, Muguruzatarrak... badut elkarlan anitz eginik hemengo artistekin. Natorren bakoitzean ongi sentitzen naiz, euskaldunekin beti feeling ona dut.]]>
<![CDATA[Baiona berritasunek hartua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1948/030/001/2019-07-24/baiona_berritasunek_hartua.htm Wed, 24 Jul 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1948/030/001/2019-07-24/baiona_berritasunek_hartua.htm
Iaz abiatutakoa aurten ere errepikatuko dute: sartzea kobratzearena. Izan ere, «denok oroitzen dugu Nizako atentatua. Bestak arrazionalizatzea ekarri digu, eta %5-10eko sarrera galtzea pairatu badugu ere, seguritatearen gastuak estaltzea kausitu dugu», azaldu du Jean-Rene Etxegarai Baionako auzapezak. Besten aitzinkontuaren heren bat seguritateari doakio. «Ibilgailu hiltzaileen kontrako hesi metaliko berriak ezarri berri ditugu, zeintzuek 18 tonako kamioi astuna geldiarazteko gaitasuna baitute, inolako ziliportarik gabe», argitu du Christian Millet-Barbe herriko etxeko segurtasun-axuantak. Gisa berean, miaketak ugarituko dituzte eta polizia agente kopurua apalduko badute ere, «eraginkortasun handiagoz» jokatuko dute. Eraso sexistei dagokionez, unibertsitate parean, Maina informazio puntuak ez du begirik hetsiko bestek irauten duteno.

Hala, baionarrentzat nahiz 16 urtez azpikoentzat kitorik bada ere, gainerakoek zortzi euro ordaindu beharko dituzte egun guziez, ortzirale arratsetik aitzina; trukean, eskumutur berdea jasoko du ordaintzen duen orok. Feriaren sarbidea urririk izanen da, egun guziez 19:00 arte. Preseski, Baionako feriak ez dira usaiako De Gaulle plazan izanen, baizik eta Boufflers parkinean, San Izpiritu zubian eta Reduit plazan; «Trambusaren obrek behartu gaituzte aldaketa egitera», xehatu du Filipe Mahou herriko etxeko gertakari eta animazioen zerbitzuko zuzendariak.

Horiek erranik, ordainduzko sartzeari «esker», aurtengo besten egitarau ofiziala «eskalaz igaiten» da, Mahouren arabera. Izan ere, bere aitzinkontua %10ez igan dute. Hartara, izen entzutetsuak oroitarazi ditu: Puerto Candelaria, Manau eta larunbatean joko duen Amparanoia. Bai eta ere, hamar bat soinu banden emendioa, nahiz Errepublika plazako jazz kontzertuak.

Berritasunetan, Euskoa euskal monetaren hedadura da: Baionako bestak Euskoz hobe ekimena abiatu baitute. 20 eta 50 euroko balioa duten gutun azalak eskuragarri ezarriko dituzte turismo bulegoan, bai eta Patxa plazan ere, 57 tokietan erabiltzen ahalko direnak.

Bisaia berriak

Baionako karrikek buru berriak ikusiko dituzte, hiriko figura enblematikoen lau buruhandi: Didier Deschamps iazko Munduko futbol txapelduna, Jean Codega harakina, Mixu Padrones eskuizkribu argi-emailea eta Josette Erramun merkatuko ostatuko nagusi zaharra. Hori kontent mintzatu da: «Bitxi egiten zait! Etxean beti aditua dut uros bizitzeko gorderik bizi behar dela! Eta ni orain karriketan ibiliko naiz! Eta bai, Baionako ostalari zaharrenetan naiz: baditut 55 besta eginik!».

Hari beretik, Paul Bert plazak herri kirolei eginen die lehen aldikoz batzarri; igandean, 15:30ean, Iruñeko eta Baionako taldeak desafioan ezarriz, biak senidetuak baitira. «Euskal Herkula asmatu dugu, Herkulek bezala zortzi froga gainditu beharko baitituzte bi taldeek: txingak, gurdia, aizkolariak, Txantreako soka-tiralariak... desafioa irabazteko egina da, baina bertzea zanpatu gabe!», azaldu du Gabi Etxart Napurrak kirol elkarteko sortzaile eta lehendakariak.

Peñen protagonismoa ezin bazter utz. Herriko etxeak haiekin eraman elkarlanak label baten sorrera ekarri du: «Loriatua naiz peñekin burutu dugun elkarlanaz, konfiantza osoan aritu baikara. Egia da label hori betebehar bat dela, baina segurtasun eta higienearen berme ere bada. Elkarterik gabe ez daiteke bestarik, eduki osoa haien engaiamendutik abiatzen da», erantsi du Etxegaraik. Bada, label hori agerian ezarriko duten 60 peñek eskatzen dituen baldintzak betetzea engaiatu dira, hala nola egoitzaren segurtasun arauak, hiriko parte hartze aktiboa, errespetua, komunak irekiak, mantentzea, basoberrien erabilpena... Preseski, 2011z geroztik abiatua duten ekinbide horretan bi milioiez gora basoberri banatuko ditu. Bestalde, behar ez den tokian pisa egitea 68 euroko isunez zigortuko dute bestetan.

Bi koloretako munduak bestaren astinduan nahasiko dira gaur hasi eta heldu den igandera arte: egitarau ofiziala eta alternatiboa.

Yves Ugalde herriko etxeko axuantak aitzinatu du euskara gehiago sartuko dutela, baina «dosifikatua, publiko oso kosmopolita ez dadin senti diskriminatua euskararen presentzia handiegiagatik».

Kontrara, Patxa plaza euskara erabiltzeko eremua dela goraipatu du Lili Hiriart Zizpa Gaztetxeko kideak, bai eta ere eraso sexisten kontrako balio feministen besta egiteko tokia. «Aurten ez da berritasun handirik gure egitarauan, estilo zinez desberdineko talde ttipi anitzek joko dute», gehitu du. Ekitaldi nagusiak ereoroitarazi ditu: poteo feminista, bazkaria, ziganteak eta gaueroko kontzertuak.

Marilou Lapeyrade kideak zehaztu du egitaraua: Xina —Pyrennee ostatua— balkoitik abiatuko dute sarri besta, iaz bezala, Diakite elkartea gomita «bereziari» suziria jaurtikitzen utziz: «Etorkinentzat sekulako lana egiten dutelako». Dantza eta bertsoek emanen diote ekitaldiari segida.

Ortzeguneko haurren eguna azpimarratu du Lapeyradek, arratsalde osoan oren batetik goiti haurrendako euskal jokoak izanen dira, Gaia elkarteak animaturik. Larunbatean,tradizioen egunean, gazteen bazkaria «herriko mozkinekin egina» antolatu dute. Igandean, Iruñearen egunean, «zizpalarien aperitifa» eta presoen aldeko bazkaria. «Guretzat gakoa da besta herrikoiak izan daitezen, horregatik, haurrak, poteo feminista eta bertsolariak funtsezkoak zaizkigu».]]>
<![CDATA[Bortuaren deia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/031/003/2019-07-21/bortuaren_deia.htm Sun, 21 Jul 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1890/031/003/2019-07-21/bortuaren_deia.htm
Egunak jende eta kabala nahasle izan nahi du. Izan ere, bortuko artzainen lana erakustea du xedeetako bat: «Artzaina bere etxean, bortuan, nola ari den lanean erakutsi nahi dugu, artzaingoa azkar baita. Eta, Euskal Herri osoan bezala, mendiak anitz etxalde biziarazten ditu», xehatu du Irigoienek. Izan ardi, zaldi edo behiak gora igorriz. Baina ez hori bakarrik: izan ere, Buru Beltza elkarteak eta Garaziko eta Azkarateko ikastolek antolatu egunak artzainen arteko topagune ere izan nahi du. Hala, 09:30etarako, ardi gasna eta ardi buru beltza-lehiaketek artzaina protagonizatuko dute. Lehentze da piriniotar behiek parte hartuko dutela.

Artzain onak, ardi onak

Bestetik, Garaziko eta Aezkoako mendi sindikatuen arteko urteroko hitzarmena izenpetzeaz gain, bien arteko harremanak «handitu» nahi dituzte. Horren lekuko, lehen aldiko Irupilen dutela gertakaria kokatu. Alabaina, artzain gehienak inguruetan finkatuak dira. «Irupile zinez bortua da; ez da deus ere ondoan», gehitu du.

08:30ean abiatuko da eguna, bertan gosaltzeko paradarekin, eta Ezterenzubiko Source de la Nive ostatutik ibilaldia abiatuz. «7 urtetik gorako edonorentzat da; hiru ordu eta erdiko itzulia, Harpean jalgiko dena. Mendia ezagutzeko parada ona da». 10:00etatik hara, merkatuak besarkatuko du hurbiltzen den oro, kalitatezko mozkinei esker. Eguerdiko aperitifatik landa, Pirinioetako migak bazkaltzeko aukera izanen du erreserbatu duenak, «tokirik ez baita gehiago gelditzen». Kasurako, taloak ere jangai izanen dira.

Bortuaren eguna



Gaur, 08:30etik goiti, Ezterenzubi Irupilen (Nafarroa Beherea).]]>
<![CDATA[«Izatearen etengabeko sentsazioa dugu hemen»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-07-18/izatearen_etengabeko_sentsazioa_dugu_hemen.htm Thu, 18 Jul 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-07-18/izatearen_etengabeko_sentsazioa_dugu_hemen.htm
Flandriatik Euskal Herrira.

PASCALE MICHIELS: Elizondon bizi den Vader Marinus herbeheretarrak ikusi gintuen; hortik proposatu zigun Euskal Herrira joatea eta Pantxoa Etxebehere Pottoka amaiurtarrarekin bira bat egitea. Zortzi kontzertu eman ditugu: mamitsua izan da, bai, jende sakona eta beroa ezagutu baitugu; zinez hunkitu nau sakonki. Izugarri kontent naiz, ahantzezina izan da abentura hau. Euskal bakea topatu dugu. Adibidez, Tomas Sobrino Elizondoko pintorea, So Quiet kantua entzun eta berehala, negarrez hasi da, ez baitzuen musikarik atzematen bere erakusketarako.

KAATHLEEN VANDENHOUDT: Ezin sinetsia izan da. Ez dago hitzik. Urrats bat egin, eta ondokoak bertze askotara eramaten zaitu. Deus ez da sobera izan, borobila izan da, eta denak lotura izan du. Marea bezala: energiaz hustuak etorri ginen, baina orain gainezka gaude! Idatzi nahi izan dut, baina emozio sobera dudanez, ezin izan dut! Denbora beharko dugu hori guzia digeritzeko.

Zer bada bertzeetan ez dagoenik?

K. V.:Udazkeneko hostoak bezala erori gara; usatuak gara jendea ezagutzen, baina hemen bertze zerbait da, harago doa, izatearen etengabeko sentsazioa dugu, etxean gara.

P. M.: Zaila da hitzak atzematea sentimendua deskribatzeko. Bibrazio bera sentitu dut denetan.

Hiri nahiz herrietan ibili zarete.

K. V.: Beran, kontzertutik landa, publikoa guregana lerroan etorri zaigu besarkatzera! Baionako Zamai ostatukoa ere hunkigarria izan da: errefuxiatu batek, gure kantuak entzun, eta aurreskua dantzatu zigun.

P. M.: Hastapenean ulertzen ez bagenuen ere, sentitzen genuen bazela egia zen zerbait. Ez dakigu, ezin dugu erran, baina hor dago. Bihotza bihotzean, etxean gara hemen.

Mikroari dena ematen diozue.

K. V.: Mikro aitzinean biluzten gara.

P. M.: Dena ematea da gu izateko manera bakarra, horretarako da bizia!

Txori kanta zale...

P. M.: Marinusek eman zigun euskal kantu bat kantatzeko ideia. Txoria txori-ren hitzek hunki gaituzte errotik; hala, gureratu dugu, eta badugu asmoa Flandrian ere kantatzeko.

Ingelesez duzue abesten. Zergatik ez nederlanderaz?

P. M.: Ingelesez baitugu sentitzen eta munduko artistatzat baitugu geure burua. Jendeak jende dira, eta kito. Hemen, naturan bizi zarete; hunkitzen nau, negarretan utzi nau; euskaldunek historia tristea duzue, hunkigarria, indioak bezalakoak zarete; guk ez dugu horrelako bizirik.

K. V.: Flandrian izpiritua zerratuagoa da Euskal Herrian baino. Anberesen politika gero eta eskuinekoago bilakatzen ari da. Norberak bere emaztea dauka, eta lanjerosa bihurtzen ari da. Oraindik beharrezkoa ez bada ere, nago ez ote naizen hasiko mintzatzen egin ezin dutenentzat, engaiatuz.

Kantatu, aldarrikatzeko?

P. M.: Ez da beharrezkoa homosexualitateaz mintzatzea. Gu amodioaz ari gara: amodio hutsak forma anitz biltzen badu ere, funtsa infinitua du. Horregatik, batzuetan, handitzeko hobe da bereiztea. Forma eta esentzia bereiztea zaila da.

Akort eta apart.

K. V.: Ez gara sekula bikote izan.

P. M.: Ahizpak bezalakoak gara. Bozak hain ongi doaz elkarrekin... Opari honekin zerbait egin behar zen! Gauza garrantzitsuetan bat egiten dugu. Bat eta batek bat handia ematen dute. Badira 23 urte elkarrekin kantuz ari garela.

Bi disko badituzue plazaratuak.

K. V.: Berria prestatzen ari gara. Horretatik, Tricks on me kantatu dugu; maitatu duguna galtzeak ematen duen minaz. Bihotz-altxagarria da. Eroa ere izan behar da! Gurean, inor galtzean, gordea atxikitzen dugu.

P. M.: Erakusteko, normala dela min ukaitea. Irri egiten badugu, negar ere bai; utz diezaiogun sentimenduari bizitzen.]]>
<![CDATA[Haurrak gau argitan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/029/003/2019-07-17/haurrak_gau_argitan.htm Wed, 17 Jul 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1890/029/003/2019-07-17/haurrak_gau_argitan.htm
Kanpokoa deskubritzeaz gain, Euskal Herriko dantzak ere erakustea du xede festibalak. Horregatik dakar edizio honek berritasuna: igandeko eguna; Euskal Herriarena izanen baita. «Gurea bertzeei erakusteko. Dantza tradizionalak bakarrik emanen dituzte, kreaziorik gabe», xehatu du Lassallek. Eibarko Kezka taldeaz gain, Donibane Lohizuneko, Iruñeko, Markina-Xemeingo eta Eskiulako taldeetako haurrek parte hartuko dute.

Lau haizetako argia

Kolorez mukuru egongo dira Ezpeleta, Senpere, Ainhoa, Larresoro, Basusarri, Zuraide (Lapurdi) eta Donapaleuko karrikak (Nafarroa Beherea). «Haurrek bertze giro bat dakarte: gaztetasuna, freskura eta naturaltasuna. Helduekin beti zailago izaten da», gehitu du idazkariak. Berez, ideia Frantziako Saint-Maixent l'Ecoleko festibalari hartu zion Claude Iruretagoiena elkarteko lehendakariak. Elkarrekin lan egiten hasi dira orain, hango topaketatik zuzenean baitatoz Bolivia, Argentina eta Txetxeniako haur dantzariak. Palestinarrek, berriz, Gallartan (Bizkaia) iragan dute astea, «turismoan», eta eibartarrekin bertaratu dira.

Egunero ikusgarriak emanen dituzte. Egun, Ezpeletan hasi, eta Basusarri, Senpere eta Donapaleun ariko dira dantzan haurrak.

Gauargi festibala



Egun hasi eta asteartera arte, Lapurdin eta Nafarroa Beherean.]]>
<![CDATA[«Ene euskal nortasuna alderdi fisikoarekin pintura bidez adierazten dut»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1950/038/001/2019-07-14/ene_euskal_nortasuna_alderdi_fisikoarekin_pintura_bidez_adierazten_dut.htm Sun, 14 Jul 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1950/038/001/2019-07-14/ene_euskal_nortasuna_alderdi_fisikoarekin_pintura_bidez_adierazten_dut.htm
Amaren erroek sustraitu zaituzte Euskal Herrian.

Bai, Ahatsakoa [Nafarroa Beherea] nuen ama; garai hartan frankok egin behar izan zuten bezala, bera ere partitu zen sehi. Hala zuen gure aita ezagutu. Dena den, usu jiten ginen Oztibarreko [Nafarroa Beherea] familiarengana oporretara. Senarraren ofizioak Europan toki frankotan bizitzera eraman bagaitu ere, beti biziki lotua egon naiz Euskal Herri barnealdeari. Iturria eta sustraiak euskaldunak ditut; ene margolanetan ere oso azkar nabari da.

Euskara bidean galdu zen.

Ama frantses eskolaren biktima izan zen, eta ez zen gai izan guri euskara erakusteko. Baina mintzo zuen guzietan plazer hartzen zuen. Gure alabak, ordea, bai, badaki, ikastera deliberatu baitzen. Hutsune bat da enetzat, baina belaunaldi afera da. Horren truk, bidaiek beharturik, eleaniztuna bilakatu naiz: ingelesa, espainiera eta italiera ikasi baititut. Funtsean, euskal gizartea ere hala da orain, eta pentsatzen dut aberastasun handia dela Euskal Herriak eleaniztun asko dituela, euskara bezain ontsa frantsesa edota espainola mintzatuz. Alderdi hau ez da aski prezatzen; herriak beharko luke egitate hori asumitu eta abantailez baliatu.

Pintura adierazpide duzula erran izan duzu.

Gor-mutuekin ibili nintzen lanean hezitzaile, eta pintura baliatzen hasi adierazpide gisa. Horrek eraman ninduen animatzaile ofiziora, Pariseko Musee en Herbe haurrendako museoan lehenik, eta Bruselakoan ondotik. Nihaur hasi nintzen haurrendako ibilbide artistikoen kreatzen.

Zeure burua adierazten hasi zinen arte.

Madrilen nuen ene artea garatu Circulo de Bellas Artesen kurtsoak hartzearekin; teknikak ikasi ahal izateko, demagun, koloreak nola nahasi, antolatu eta orotariko materialak nola baliatu. Sekulako xantza ukan dut Teresa Muñiz artista galiziarra erakusle ukanik; figuratiboa lantzen bagenuen ere, erabateko libertatea ematen baitzigun; koloreen nahasketan, konparazione. Modeloak bagenituen... Hauta zen, zinez. Garaia interesgarria zen, Franco hil berritan hiria irakiten zegoen: movida mugimendu bete-betean, erakusketa anitz bazen, xinaurritegi bat zen, leherketa artistikorako inolako konplexurik gabeko giroa... Izugarri estimulagarria zen, gaitzekoa zen orduko hura. Ene buruarekin orduan egin nuen topo.

Eta nolakoa zen atzeman zenuen zu hura?

Bere burua konplexurik gabe adierazteko gai den artista.

Zure izena artearen historian sartu zen laster.

Oxforderat [Erresuma Batua] mugitu ginelarik, bertako artistengana joan nintzen: ez irudian arras irekiak eta eroak dira, ez dute beraien obran baizik pentsatzen! Bertan ziren ene lanak apreziatuak izan.

Herria zurekin.

Bitxia zen; Oxforden natura hila tindatzea gustuko nuen, eta Izuran [Nafarroa Beherea], udako opor denboran, etxeak marrazten nituen, gero, Ingalaterran lantzen nituenak. Beraz gogoa arkitekturan nuen, kolore efektuetan, Izuran bainintzen. Lurrerat erortzen ez diren etxeak, enetzat, denboraren kolorea iragaten ikusten duten potretak dira, bizi baitira, baitute presentzia azkarra, irekiera eta argia. Harritzen ninduen nola jendeek etxeak ezagutzen zituzten margolanak abstraktuak izanagatik; funtsean, nortasun handia baitute. Ororen buru, ene euskal nortasuna alderdi fisikoarekin pintura bidez adierazten dut.

Xan Airek egin zizun elkarrizketa batean diozu pintatzea zuretzat ez dela terapeutikoa.

Halaxe da. Zoriontasuna dakarkit. Balio dit ere ene frustrazioen kanporatzeko, Iparlatze [Nafarroa Beherea] igo eta jaustea bezala, eta ene buruaren adierazteko. Oroz gainetik, ene buruarendako dut margotzen.

Baina denbora-pasa baino haboro ofizioa ere duzu.

Bai, arrunt: lanbidea dut, nahiz eta horretatik bizitzea arras zaila izan. Horregatik, tailerrak animatu izan ditut. Orain, haatik, adina eta ene baldintza fisiko oraino ona kontuan harturik, atelierak bertan behera utziak ditut sorkuntzan bakarrik aritzeko. Hemen dauden margolan hauek Ordizian erakutsiko ditut, bai eta hemen erdian dagoen kadira zaharren instalazioa ere, zeina ikastolako haurren laguntzaz obratu baitut. Maite dut haiekin aritzea; helduak ez bezala, errotik laxatzen baitira eta euren burua joaterat uzten baitute. Ikusten? Kadira zaharrez obra bat egin daiteke!

Zure galeria zutik ezarri duzu.

2002an Euskal Herrian finkatu ginen, nihauren atelierra muntatzeko ideia bainuen, euskal kultura eta artea hobeki ezagutzeko gisan. Batez ere Hegoaldeari begira jarri nintzen, hor baitira artista profesionalak, eta euskal identitatea atzeman nuen.

Zeri deitzen diozu euskal identitatea?

Inguratzen gaituenari so egotea da, bera sentitzea: etxea, jokamoldea, izateko manera, elkarrizketak, jendea eta baserrialde hori batez ere.

Hizkuntza?

Bai, hizkuntza ere bai, bistan dena.

Artista bakartia zara?

Banaiz, baina partekatzea ere maite dut. Neguan nihaur aritzen naiz lanketan, eta udan, berriz, Itzal Aktiboa artista kolektiboaren inguruan. 2004an sortu genuen, arte garaikidea barnealdean bultzatu eta Euskal Herrian sustraituak diren artistak prezatu eta sostengatzeko. Herria bateratze aldera, bi aldeetako artistak beti orekatzen saiatzen gara. Barnealdean ez da hainbertze paradarik adierazpide artistiko berriekin topo egiteko. Arteak izpirituak zabaltzen ditu. Hala, eskolekin pista jokoak eta pintura tailerrak antolatzen ditugu; Piarres Erdozaintzi artistak galeriaren bisitan laguntzen die.

Haurrendako bide librea bultzatzen duzu.

Arno Sternen metodoa darabilgu: librea, teknika eta oharrik gabekoa. Murruari kortxozko laukiak itsatsi dizkiogu, haur bakoitzaren papera txintxetaz finkatu eta zutik pinta dezan. Lagundu bai, baina kreatzeko libertate osoa ematen diet. Haurrek biziki prezatzen dute, ongi funtzionatzen du. Helduek, ordea, teknika behar dute, libreegi izan gabe.

Zerk zaitu eraman figuratibotik espresionismo abstrakturat?

Uste dut gertakari batek ninduela honetaratu: Nafarroa osoa zeharkatu beharra zuen 2x2 bide proiektuaren kontra Leia elkartean aritu ginen borrokan: Ibarla eta Izurako bide-juntetako afixa zaharrez collage batzuk osatu nituen gure aldarrikapenekin: kamioi horien iragateak barnealdea nola deseginen zuen irudikatzeko. Ez ziren gustagarriak, ez baitzen hori xedea; bortitzak ziren. Proiektua bertan behera utzi zutelarik, jabaldurak bultzaturik, birlandu nituen materialak erantsiz: lastoa, gorotza... Guziarekin erakusketa muntatu genuen [Juan] Gorritik eta biok.

Zazpi urteotako progresioak nau ekarri oraingo abstrakziorat. Inguratzen nauenarekin lotura zehatzik gabe tindatzen dut gaur egun, kolorean eta materian kontzentratuz, haiek baitira beren baitatik eta beren buruarentzat bizi eta zirrara eragile. Norberak ikusten du nahi duena.

Pigmentu eta kolaz lodierak sortzen ditut, jestuekin jolastuz. Obra bat bukatzeko, batzuetan hiru astez uzten dut hunki gabe, eta tatxa bati esker bilatzen dudan oreka lortzen dut. Lurrean egiten dut lan, musika lagun.

L'art au féminin erakusketa zikloa abiatu zenuen.

Izurako Haize Berri elkarteari esker artista parrasta ezagutzeko parada izan nuen, baina ikusten nuen emakumeak itzaletik ari zirela, eta haien lana interesatzen zait. 2007az geroztik, martxo osoan haien obrak erakusteko zikloak antolatzen ditugu.

Artea bidaiei egokitu duzu, ala binperrez?

Ofizioa dut bidaietara egokitu. Inguruan biziki higitzen naiz erakusketetara, baina bestela ez.

Alta, arteak Kanarietara eraman zintuen.

Artista erresidentzian gomitatua izan nintzen 2014an, hiru astez. Uneka, itogarria zen: presioa senti duzu. Zeure buruaren pare zaude, barnatik obratzen duzu. Gainera, artista orok bezala, bide berrietan barna ere bazabiltza.

Eta artea bera nora doa?

Londresko Turner arte garaikidearen sarien irabazleen ikustera noa urtero, berrikuntzak ikusi eta ulertzeko zerendako diren hautatuak izan. Belaunaldi berria pantailei so dago, ez dute gure ber ikuspegia. Bada sekula pintzelik hunki ez duen artistarik, zeinak bere burua izugarri ongi adierazten baitu; plastizianoak dira: artista berriak dira. Haiek entelegatzea neke zait, eta kanpo sentitzen naiz. Baina interesgarria zait. Gisa berean, gure belaunaldiak gibelera bota zuena itzultzen ari da: brodatzea, jostea, tapizeria, patchwork... Maria Jimenezek, adibidez, armiarma sare erraldoia egin zuen kakorratzez. Bada berrerabilpenerako joera ere.

Gazte sorkuntza akuilatzeko: Itzal Aktiboa saria.

Arte garaikidea bultzatzeko abiatu genuen. Maite Pintok irabazi du hirugarren aldia: Ingalaterran erbesteratutako gerlako euskal haurren grabatuak egin ditu.]]>
<![CDATA[Hegaluzea: itsasotik ahosabaira]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/030/001/2019-07-04/hegaluzea_itsasotik_ahosabaira.htm Thu, 04 Jul 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1893/030/001/2019-07-04/hegaluzea_itsasotik_ahosabaira.htm Saint Jean Priez pour Nous eta Sanaga. Haietatik deskargatu dituzte ehunka atunzuri, dirdira handiko aho-okerrak. Haien urdina nekez bereiz daiteke zeru nabarretik.

Mokofinek hainbertze estimatzen duten platerera heltzeko, hegaluzeak bide egin du: maiatzean hasten da espeziea Coruña (Galizia) eskualdetik migratzen, hortik ur-laster batek Irlandara darama, eta bertzeak, Bizkaiko golkora.

«Oraingo arrantzak ez du deus ikustekorik duela 50 urte egiten genuenarekin. Orduan, laborantzan bezala, arrantzontziek sasoika lan egiten genuen: lehenik sardina, gero antxoa, atunzuria eta atun gorria. Tamalez, kapitalismoak denona den natur baliabidea pribatizatu digu. Arrantzaren finantzaketaren garaian gaude. Arranguratua naiz gure ondokoendako», xehatu du Richard Ubera esperientzia handiko arrantzale ziburutarrak.

Izan ere, lurra arrantza eskubideekin alderatu du: arrantzontzi bakoitzak bere arrantza eskubideak ditu. Afera da multinazionalek ontzi zaharrak erosi bai, baina berriztu gabe arrantza eskubideak metatzen dituztela. Hala, arrasteontzi handiez, arrantzale xumeei leku guztia kentzen diete. «Gero eta gehiago espezializatu behar izan gara: aniztasunetik arrantza bakarrera, baina inposatua izan zaigu. Lehen, sasoi bateko arrantza ez bazen biziki emankorra izan, ondokoak orekatzen zigun. Orain, ordea, bakarra baduzu eta hori ez bazaizu ongi abian, zureak egin du! Gazteak ezin abiatuz ari dira», gehitu du Uberak.

Funtsean, arazoa politikoa dela laburbildu du: «Frantziak Bretainiari eman dio lehentasun osoa, ministroa hangoa baitzen; Hendaiako portua ito dute, eta Donibane Lohizune-Ziburukoan ez da kasik deus gelditzen. Deslokalizazioa da: potoloenek txikienak irensten dituzte».

Oroitzen da hondasare arrantzan ari zirelarik barkuan 14 lagunek egiten zutela lan, 11 tona hegaluze portura ekarriz; lan «konplikatua» zen.

Arrantzaren arantza

Gisa horretako barkuak, oraingo egunean, ez dira hamar bat baizik gelditzen Donibane Lohizune-Ziburuko portuan; bakoitzak bizpahiru arrantzale daramatza, eta hamabi metro luze dira gehienez. Ontzi pelagikoak lau dira, binaka lan egiten baitute; bien artean sare zabala herrestan daramate, tarteko guzia irentsiz. Horietan bospasei langile ari dira lanean, eta badituzte jada bi ateraldi eginik.

David Milly Lapurdiko arrantzaleen erakundeko zuzendariak dio arras ongi abiatu dela sasoia: «Gutxienez iaz bezain ongi; hola segituz, kuota ez da aski izanen. Dena den, ezin da erran zer gertatuko den, baliteke bi asteko etena izatea, ezin baita aitzinetik jakin hegaluzeak nora joko duen. Horregatik, barkuak biziki higikorrak dira, mugimendua segitzeko». Hendaiatik Arcachoneraino 1.000 tona hegaluze arrantzatzeko kuota dute, baina iaz, konparazione, hain zuten sasoi emankorra izan, non irailerako jada kuotara heldu baitziren eta arrantzatzeari utzi behar izan baitzioten.

Ismael Ituarterentzat, atunzuriaren denboraldia ez da «hain ondo» hasi. Izan ere, ekainaren 21ean atera dira aurten lehen aldiz hegaluzeetara Ondarroako portutik (Bizkaia), eta herenegun itzuli, Ongi etorri txalupako makinak arazo bat ukan baitu.

Bart atera da berriz ere hamabost laguneko tripulazioa, beita biziaren bila, gaur, hegaluzeetara arrapartitzeko menturan. Banaka-banaka arrantzatzen dute hegaluzea, Ondarroatik 220 miliara urrunenik eta 50era hurbilenik, eguzkiz eguzki, gauez 6-7 orduz lo eginez: «Badakizu, ekainean eguna oso luzea da; beraz, lan asko eta lo gutxi!», azaldu du, irriz, Ituartek. Motorreko arazoarengatik, ez dute 5.000 kilo hegaluze «baizik» ekarri.

Dena den, aurten «sekula baino arinago» atera dira, antxoaren arrantzaren kuota lehenago bukatu baita, eta hegaluzea ere goizago jin. «Iaz historikoa izan zen: kuota abuztuaren 23rako amaitu zen! Normalean urrira arte egoten gara; pila bat egon zen! Aurten, denok pentsatzen genuen iaz bezala egongo zela, baina ez: bada, baina ez horrenbeste», gehitu du Ituartek.

Ongi etorri txalupak ibilbide oparoa du, martxo-apiriletan berdela arrantzatu baitu, udaberrian antxoa, eta orain hegaluzea; azaroan, sardina bila ateratzeko asmoa du.]]>
<![CDATA[Artzain ola nola dabila?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/046/001/2019-06-29/artzain_ola_nola_dabila.htm Sat, 29 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1909/046/001/2019-06-29/artzain_ola_nola_dabila.htm
«Kasu! Guretzat, bordak etxaldearen zati bat dira; beraz, pribatuak dira. Alta, artzain olek jabetza partekatua dute Zuberoan eta; ezin salduak eta ezin banatuak dira», zehaztu du hasieratik Allande Sokarros Bortükariak elkarteko sortzaileetatik batek.

Gizakia bere baitan sartzen den lez, ola ere jendearen oroitzapenetan laketzen da. Hainbertzeraino, non Xalbador zenak kopla zenbait historian zizelkaturik utzi baitzizkion; bere garrantziaren salatari: «Ate apal batetarik du zutarako sarrera/ leiho bakarra begira daukazula sorkaldera/ pausu erdian joan daike ganbaratik sukaldera/ halere etzintuzket utziko jauregi baten aldera/ [...] Gaur elurrak hurtu ditu, zabaldu da primadera/ artaldea ere berriz igan da mendi gainera/ ahal bezain maiz sartuko naiz, etxola, zure barnera/ nehoiz ukatu ez derautazun bake hortaz gozatzera».

Oraingoz, ezin da jakin euskal mendiek zenbat ola dituzten. Baina, Ipar Euskal Herriko lau mendi sindikatuek badute haiek kartografiatzeko proiektua heldu den urterako, baina daborduko, guti gorabeherako kopurua badakite: «Garazin 120 baliatzen dituzte, Zuberoan 46, Oztibarren 6; eta Baigorrin 48 daude egoera onean», erran du Nathalie Jaury misio kargudunak, horiek oraingo beharrei egokitu zaizkie.

Gipuzkoako Aralarren, «1990eko hamarkadako plan orokorraz geroztik, 40 txabola sendotuta daude artzaintzarako, beste bost dauzkagu mendi elkarteek erabiltzen dituztenak eta 12-15 dira erorita», argitu du Jose Antonio Irastorza Enirio-Aralarreko basozainak. Azkenik, Nafarroa Garaiko Aralarren, hemezortzi bat dira erabiltzeko prest: «Txabolak hemezortzi bat dira, artzainak ere beste horrenbeste, batzuk hutsik dira edo gutxi erabilita, eta bospasei artzain dira benetan sasoi osoan baliatzen dituztenak, erretiratuak dira», argitu du Jabier Otamendi bertako basozainak.

Lehentasuna abeltzainek

Eskualdearen arabera, olen jabegoa eta kudeaketa arras desberdinak dira, alta, Coralie Artano lau mendi sindikatuetako misio kargudunaren laburpenak Euskal Herri osorako balio lezake: «Badakigu mendia husten ari dela, ola batzuk libre direla, haien erabiltzeko eskaera badela eta nahi dugula mendia ireki: erantzun baikorrak eman nahi dizkiegu. Horretarako, lekuaren egoera akta egitea da mendi sindikatuen lana, eta arau zaharrak egoeraren beharrei egokitzeari buruz gogoetatzea». Oinarriak ere bat egiten du denetan: olen baliatzeko lehentasun osoa abeltzainek dute, balizko espekulazioaz babestuz.

Hala, Santa Grazi salbu, Zuberoako mendi lurrak mendi sindikatuarenak dira, baina olak ez: jabetza partekatua dute; pribatuak dira. Sandra Ott antropologoak tesia burutu zuen Santa Graziko artzainen sistemaz, eta hala definitu du: «Batetik elkartea bera adierazten du eta, bestetik, maiatzaren erdialdetik irailaren amaierarte elkarteko kideek batera erabiltzen dituzten txabolak. (...) olako kide izateak bi gauza adierazten ditu: ustiapeneko zati baten edo zatiaren zatiaren jabea dela (parte bat duela) eta herrian etxe bateko partaide dela». Horiek horrela, egoera ez da hain sinplea. Olak berritu nahi izanez gero, adibidez, jabe guzien baimena behar da, alta, oraingo egunean, franko dira partea dutenak baina ez dutenak gehiago kabalarik, edo ez direnak gehiago etxaldean bizi. Ola bakoitzak, batez bertze, hamar parte ditu, zeintzuek ardi unitate edo txotx bera baitute. Ondorioz, etxalde batek ez badu parte oso bat hartzeko kabala aski, txotxaren erdia edo laurdena eskura dezake bertze etxalde batekin osatuz. Parte horiek, ontsalaz, ez dira sekulan saltzen, etxaldeari lotuak baitira. «Gizonezkoek baino osatzen ez duten gizartea da, eta bere oinarriak elkarlana, auzolana eta kideak elkarrekin ongi konpontzea dira», izkiriatu zuen Ottek.

Gisa berean, artzain sistema horren horizontaltasuna azpimarratu du Anne Marie Lagarde antropologoak bere tesian: «Artzain bakoitzak olan dagoen bitartean astero zazpi funtzio betetzen ditu bata bestearen ondotik, xumeenetik nobleenera. (...) Aldizka sistemak boterearen bertsio ez-patriarkala ematen du, ordena zirkularra ezarriz bertikala beharrean».

Belozkarre bizi-ekarle

Bostmendietaren babespean, hor datza Belozkarre ola: lepoaren isurki batetik Larrañe, eta bertzetik, Lakarri duela. Ahanzturaren erresumak irentsi gabe, Bortükariak elkarteak bizirik atera zuen.

Hala, eraberritze lanek nornahirendako gerizalekua irekitzeaz gain, artzaina eta ardiak ere berriz ekarri dituzte, oraingo maneran, bertan sasoi guzian egon gabe, joan-jinak egunero autoz eginez; «abandonaturik zuzun eta beste ola batean ninduzun Iratin, baina han ez nizun txotxik. Hango artzainen artean istorioak hasi zirelarik honat jin ninduzun, hemen txotxa bainuen. Izugarri ontsa nauzu! Moda zaharrekoa duzu, baina izugarri eder», adierazi du Marc Urruti Idiart artzainak. Oroitzen da 10 urte zituelarik oren erdiz ibili beharra zela uraren eskuratzeko.

Oraingo eguneko hobekuntzei esker, Belozkarrek badu bere iturria. Mendiaren altzoan den eraikuntza xumeak hegatza akazia-oholez du, zola lur arrasekoa, mahai luzea erdian, aska leiho bakarraren altzoan eta kamaina alde batean: luxu handia mendiak bere lanjerren atzaparrak erakusten uzten dituelarik. Udan mendizalerik ez da kasik hortik pasatzen, hain zuzen ere artzainendako poxelu ez izateko, baina hortik kanpo bada mugimendu handia: «Ibilzale paketa iragaten duzu eta ez dizugu batere arrangurarik ukan sekulan nehorekin. Izugarri goxoki gaituzu», azpimarratu du Idiartek.

Oztibarreko olek ere Zuberoako ber ibilmoldea dute, salbu, parteek 99 urteko ahozko erabilpen-kontratua dutela. Garazin, ola eta lurrak mendi sindikatuarenak dira. Artzainak berme bat ordaintzen dio luzaz ola baliatzeko, lekuak hustuko dituen egunean berreskuratuko lukeena. «Garaziko ibilmoldea da hoberena, hobekien martxan dena, hor baitira zenbaki hoberenak, Zuberoan baino sistema dinamikoagoa da», ohartarazi du Artanok.

Baigorriko mendietan ere, Garaziko ibilmolde bera da, baina 99 urteko epeetakoak dira, sistema horrek misio karguduna arranguratzen du: «Hemen da ibilmolderik konplikatuena, bordak erortzerat uzten dituena, araudia ez baita batere eguneratua». Izan ere, olak erabili ahal izateko ibarrean behar baita etxaldea ukan, alta, lurrik gabeko artzainak badira, bai eta ere ibarraz haragoko etxaldeetako artzainen eskaerak, «arazoa ez da juridikoa, kulturala baizik». Usaien aldatzeko zailtasuna nabarmendu du Artanok.

Aralarren, berriz, Gipuzkoa aldean mankomunitatea da txabolen kudeatzailea, erabat publikoak dira, «zaila da 40 txabolak beteak mantentzea, artzaintza gain behera doalako. Horregatik, badugu kanpaina: 40 txabola= 40 lanpostu. Pena da, galtzen ari direlako», azaldu du Irastorzak. Lehentasuna mankomunitateko hamabost herrietakoek dute, bestela, gipuzkoarrei ere irekiak dira. Ofizioz, artzaina da eta gutxienez 250 ardi behar ditu erabili nahi duenak. Jakin beharra da txabola guziek gakorik ez badute ere, «aterpetxo» bat badutela. Oidui eta Igaratza daude beti giltzarekin mendizaleei so.

Ondarea aterpe

Nafarroako aldean ere lanbidez hala izan behar da, haatik, 100 arditik gora eskatzen zaie eta ibarreko hemeretzi herrietakoa izatea. Aralar elkarteak ditu kudeatzen, alta, ez da inolako diru laguntzarik eta eraberritze obra oro artzainaren gain gelditzen da. Baldintza horiek betez gero, olaren erabilpenak ez du eperik.

Denborak barreiatu eta lurrak irentsi aitzin, Bortükariak elkarteak olen berrizteko proiektu bat bultzatu zuen Zuberoan, mendi sindikatuaren laguntzaz. Gisa hortaz, 1990eko hamarkadatik baditu zazpi osoki eraberriturik: Belozkarre, Miradorre, Pixta, Ardane gainekoa, Olhadubi, Zihigolatze eta Garanagerre. Abandonaturik ziren olen jabeei eraberritzeko ados zirenez galdetu zieten. Trukean borta beti zabalik utzi behar zuten mendizaleak aterpetzeko. Obrek jatorrizkoa errespetatu dute, ez bada behar bezalako tximinia bat ezartzea, istripurik ez dadin gerta. Txotxdun guziek aho batez eman behar diote baimena. Elkarteak bere mendiko-ibiltariak.fr webgunean erakusten du ola guziak lotzen dituen bost eguneko ibilbidea; San Martingo harritik Iratiraino. «Ola haurren ametsa izaten da. Orain, elkar atzemateko toki bat da. Gure ondarea da. Hori bai, ez da hotel bat, edo landetxe bat; atea beti zabalik da ororendako, eta baliatzen dena berrezarri behar da», argitu du Jakes Hidondo elkarteko kideak.]]>
<![CDATA[«Esperimentala da egiten dudana: ez dut aterik hesten»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2019-06-21/esperimentala_da_egiten_dudana_ez_dut_aterik_hesten.htm Fri, 21 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2019-06-21/esperimentala_da_egiten_dudana_ez_dut_aterik_hesten.htm
Zer behar da musikaria izateko?

Kantagilea naiz, ez dut ene burua kontsideratzen musikaria edo instrumentista, ez baitut sekulan musika kurtsorik hartu. Solfeoa ttipitan ikasiagatik, ez dut behin ere sakonki erabili konposatzeko. Ene kantuak egiten ditut, ene gisan: autodidakta naiz. Beraz, idazle eta kantagile-kantari gisa definitzen dut ene burua. Gauzak bilatzen ditut ene barnetik; horregatik, kantuak nahiko pertsonalak dira. Denak eneak dira, Xumai Muruaren eta Xabi Bizkairen hitzak salbu.

Zaletasuna etxetik dakarzu?

Abantzu denak musikariak dira, baina kontserbatoriokoak. Ama idazlea dut, eta aita musikaria. Ttipitik ari naiz pianoan eta kantuan.

Gitarra duzu bidelagun.

Gitarrak gehiago deitu nau, beharbada bere jestu eta sonoritateagatik; maite dudan musika gitarrak ematen dit: bossa nova edo flamenkoa... Egiaz, nahiko naturalki deliberatu nintzen gitarrarendako.

Etiketan euskal folk-rock elektro-esperimentala onartzen duzu?

Ez dut mugarik. Artista anitzek haiek finkatu duten espazio horretan egoten dira; ni ez. Ez diot behin ere uzten konposatzeari. Bada pixka bat denetarik, eta ez dut nehoiz pentsatzen non zer sartu, disko baten ateratzeko salbu: kasurako, ildo bat bilatzen dut testuekin, baina aitzinetik definitu gabe. Konposatu eta gero galdetzen diot nire buruari horrekin zer egin. Horregatik, aski esperimentala da; emaitza bainoago, ene egiteko manera: uzten baitiot esperientziari bere bidea egiten. Ez dut estilo, lege edo errezetarik bilatzen disko bati begira, hartzen dut heldu den bezala... Batzuetan, lehenik doinua konposatzetik hasten naiz, eta, gero, hitzak idazten ditut; bertze batzuetan, alderantziz; edo biak batera. Aldi guziez desberdina da, uzten dut naturalki joan dadin.

Iturri anitzetatik edan duzu.

Eraginak bai, baina ezer kopiatu gabe. Norberak musika entzuten du dituen kultura eta erreferentziekin.

Horeba kolektiboko kide zara.

Bakarka hasi nintzen, gero anai-arrebekin taldea naturalki osatu den arte: zortzi izan gara. Bizia, musika bezala, utzi behar da iragaten jin arau. Orain, hiru gaude; sekulako plazera hartzen dugu: Cedric Lepine baterian eta Greg Juvin baxuan. Laugarren diskoa prestatzen ari gara. Baliteke bertze batzuk berriz sartzea. Izena hartu dugu Sarako lagunekin elkar agurtzeko maneratik: «ongi?», «Ba, hor e ba?».

Musika terapia baten gisakoa dela aipatu izan duzu.

Kur-kur-kur. Ez badut musikarik egiten, lau egunez biziki triste edo gaizki ikusten dut ene burua; beti aritu behar dut konposatzen, kantatzen, lantzen... Beraz, nire oreka horretan aurkitu dut.

Euskaratik bizi zara.

Bistan da militantismoa dela hautatzea euskaraz sortzea, baina ez dut hautu politiko gisa egiten; gehien hunkitzen nauen hizkuntza da, kantatzeko hala behar baitu: %100 sentitu behar duzu. Frantsesa, espainola eta portugesa ere maite ditut, baina ez naute berdin eramaten.

Zure boza arras biluzia da.

Ez dut sobera autoanalisirik egiten. Konpositore gisa behar da anitz pentsatu bere buruaz, karreraz, musikaz... Egia erran, ez ditut inoiz ene diskoak entzuten. Entzuleek erran behar dute nola sentitzen duten bilakaera. Garai batean, doinu pixka bat lasaiagoak egiten nituen, gitarra klasikoarekin; orain, gehiago elektrikoa jotzen dut. Esperimentala da egiten dudana: ez dut aterik hesten. Hori bai, abiatu nintzenetik 300 kontzertu inguru eman ditudanez, presiorik gabe, gehiago laxatzen naiz orain. Ahotsa landu dut, eta teknikoki haboro dakit; ondorioz, gehiago ausartzen naiz. Biluzik izatearena, bai: nire boza ez dut trafikatzen, batzuek egiten duten bezala.]]>
<![CDATA[«Atarrabik ene ikusmoldea islatzen du: dena da misterio»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-06-18/atarrabik_ene_ikusmoldea_islatzen_du_dena_da_misterio.htm Tue, 18 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-06-18/atarrabik_ene_ikusmoldea_islatzen_du_dena_da_misterio.htm Atarrabi eta Mikelats filmaren grabaketak erabat mozorrotu du gunea, 30 laguneko lantaldearekin eta kamioiekin. Galderei gogotik erantzun die, eta barkamena eskatu du euskaraz hitz zenbait baizik ez jakiteagatik.

Euskal Herrian egin zenuen azkeneko film luzea: Faire la parole.

Preseski, Atarrabi eta Mikelatsen filma egiteko ideia jin zitzaidan Faire la parole-ren (hitza egin) grabaketa denboran. Izatez, mitoaren bertsioetako bat ezagutzen nuen Jose Migel Barandiarani leiturik; hala, gazteek aitortu zidaten ez zutela haren berririk. Haien ustez, klerikalegia da. Izan ere, Atarrabi apez bilakatzen da, baina, hausnartu ondoren, mitoari zentzu pertsonala atzeman diot. Mito oro zentzu anitzen eramaile da, baina istorioan aurkitu dudan gauzetako bat izan da XVII. mendeko jesuiten eta jesulagunen arteko aurkakotasuna, zeinaren sustraiak euskaldunak baitira. Jean Ambroise Duvergier de Hauranne, zeina Saint Cyraneko apez gisa ezagutua izan baitzen, jatorriz Baionakoa zen. Hark eta [Cornelius] Jansenek Port Royaleko teologia berria garatu zuten. Funtsean, jesulagunek diote orok duela aski grazia, eta nahiko da arrazoia baliatzea. Hala, ez gara jokaeraren jabe, arrazoiak baitu dena justifikatzen. Jansenisten aburuz, ezin dugu deus egin graziarik gabe, grazia jainkoaren esku dagoen misterio bat delako, kanpotik ezin behatuzkoa. Hala, ona izatea bilatu behar da, jakin gabe salbamendua segurtatua ote denez. Humanitatearen goi mailako kontzeptua da.

Atarrabi jansenista eta Mikelats jesulaguna?

Atarrabik uste du kaltetua dela Deabruak itzala ebatsi baitio, filmean Udanak erraten baitio: «Argia zure baitan duzu». Azkenean, grazia badu eta beti ongia du egiten; are, ene bertsioan mirakulu bat ere egin du: hildako neskato bat berpiztu. Anaiak, berriz, bere burua libre ikusten du herioaz libratu baita Deabruari zin egin ondotik. Azken batean, arrazoiaren esklabo da, uste baitu dena erosgai dela. Hala, Mikelatsek oraingo mentalitatea adierazten du, zeinak baitio dena saleros daitekeela, eta oro justifikagarri dela arrazoia dela medio. Atarrabik, berriz, ene ikusmoldea islatzen du: dena da misterio. Basajaunak honako hau dio: «Dena dakizu, baitakizu deus ez dakizula eta oro dela misterio».

Oraingo gizartearen kritika dea?

Berez, baikorra naiz. Baina oraingo munduaren egoerak deprimitzen nau. Badira 50 urte ikusten dudala Europa lerratzen ari dela Barbariako (Ameriketako Estatu Batuak) gizarte batera, zeinean oro salerosten baita; alta, bazen jendeen arteko loturarik. Ustezko garapen teknologikoak gizakia gizakien mundutik uxatzen du. Hala, Deabruak dio: ordaintzen duzuna eskuratzen duzu. Beraz, bada kritika.

Udana pertsonaia asmatu duzu.

Fikziozko gaiak beti nonbaitetik heldu zaizkit. Kasurako, ibilbide dramatikoari zentzu bat emateko, pertsonaia hori jin zait horrela. Atarrabik fraide izan nahi du, baina ez diote uzten itzalik ezin baitu, gisa berean, maitemindua den neskarekin esposatu arrazoi berarengatik. Udanak du ikusten goragoko izaki bat dela, eta bi mirakulu eskatu eta egiten dizkio: ortzantzaren gibelatzea uztaren salbatzeko eta Usoari bigarren bizitza ematea, horren aita sinbolikoa bilakatuz.

Pertsonaiak pantailaren erdian kokatzen dituzu, adierazpen korporala murrizten duzu eta ahozkotasunari garrantzia ematen.

Errealitatean eta pertsonaietan gordea den energia bilatzen dut beti. Horregatik jokarazten ditut manera batez, ez baitut nahi zineman ikusten dudan faltsukeria. Eskatzen diet beren buruari mintzatuko balira bezala aritzea; barnetik, eraikuntza intelektuala kalkatu gabe. Mintzaira sinpleak dira forma literarioekin; egunerokoan baliatzen ez direnak, eraikuntza psikologikoak egiten bilatu gabe. Hitzak materia bilakatzen dira eta fisikoak; horrek aktorea energia espirituala askatzera ekartzen du. Horregatik eskatzen diet hitzen arteko loturak ahoskatzea, egunerokoan egiten dutenaren kontrara, pertsonaiaren barnean sartzen saiatu gabe. Hala, zerbait sakona da, barne-barnetik datorkiena. Euskaraz Audrey Hoc izan da ene aholkulari linguistikoa. Eskatu du denek batuaz ahoska dezaten: «ez dut» erran beharrean «eztut». Itxaro Bordak ere itzulpena batuaz egin du, ene estiloa atxikiz.

Filma euskaraz izanen da.

Funtsezkoa zait. Egia erran, ingelesez egin izan bagenu, erraztasun askoz gehiago ukanen genukeen, baina ez zukeen inolako zentzurik.]]>
<![CDATA[«Hitzeman ziguten erreparazio historiko hura ez da biharko»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2141/046/001/2019-06-16/hitzeman_ziguten_erreparazio_historiko_hura_ez_da_biharko.htm Sun, 16 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/2141/046/001/2019-06-16/hitzeman_ziguten_erreparazio_historiko_hura_ez_da_biharko.htm
Mendiburu ez da Mendiboure.

Poliki-poliki, kostata, Mendiburu. Euskarari atxikimendua etxetik ukana dut, ez baikenekien bertzerik, Iparraldeko etxe gehienetan bezala. Eskola «librean» [katolikoa], alta, ongi zafratu gintuzten euskaraz aritzeagatik. Egun guziez 4,5 kilometro oinez kurritzen genituen, eta, punituak ginelarik, ilunpean sartu behar ginen. Hazparnerat [Lapurdi] igorri ninduten 9 urterekin, apezgai. Zernahi sufritu genuen han: ala jotzen baikintuzten erraz, ala hotzarekin: azkordinak ukaiteraino! Jatekoa ere murritza zen. Bi urte egin nituen Ardohain irakasle gaiztoarekin: korridorerat igortzen gintuen zigorturik, oren pare batez etxeko lanak eginaraziz, haize-laster karroindatua zebilen hor... Handik lekora, Uztaritzeko [Lapurdi] seminariorat mugitu nintzen, eta hor bazen jateko eta berotzeko manera.

Apezak bezainbeste aburuak.

Irakasle zenbait eskuin muturrekoa zen, Algerie Française alderdikoa-eta. Gela arteko kirol jokoak egiten genituelarik, dominak ematerakoan, urratsean kantari, militar gisako martxa bat ematen ziguten, eta Greciet zuzendariaren aitzinean iragatean, eskua altxatuz agurtzen genuen!

Nola begiratu duzu euskara?

Lafitte euskaltzaina hor zen, eskerrak. Hark aparte hartzen gintuen, eta erraten zigun 36ko gerrako iheslariak lehen epe batean ongi errezibituak izan zirela, eskuin muturreko Ibarnegarai diputatuak gaina hartu zuen arte; nola Aitzol [Jose Ariztimuño] hil aitzineko orenak harekin iragan zituen; kantuak ere analizatu eta erakusten zizkigun, eta antzerkiak euskaraz ematen genituen. Hari beretik, Dokhelar irakasle senpertarrak Gerra Hotz betean harritzen gintuen: «Agian Jainkoak emanen dio Marxi zeruan toki ttipi bat!». Edo: «Apeza izan ez banintz, Enbatakoa izanen nintzatekeen!».

Zeruko bidetik lurrari lotu zinen.

Baionako seminariorat joan nintzelarik, 68koa baino lehen, 67ko iraultza egin genuen! Deriokoan [Bizkaia] abiatu zen mugimendu handitik lekora, Donostiakoa eta Iruñekoa gertatu ziren. Zeruko Argia-n Xabier Amurizak argitaratu zuen Pazientzia noiz arte? gutuna frantseserat itzuli, eta hemen zabaldu genuelarik, erotu ziren! Gexan Alfarok zuzendariari abisatu zion gure aldarrikapenei kasu egin ziezaien, hemen ere gauza bera pasatzerik nahi ez bazuen. Baina kasurik ez zigun egin, eta Manex Pagola seminariotik kanporatu zuen, baizik eta San Andresko elizarat abiatzen zela meza euskaraz behatzeko. Hala, 11 apezgaiak asaldatu ginen, eta gutuna idatzi genion apezpikuari, liturgia euskaraz eskatuz eta Pagolarekin elkartasuna erakutsiz. Apezgoa utzi, eta Etxarrin [Zuberoa] laborantza ikasketei lotu ondoren, hogei urtez aritu naiz laborari aholkulari eta eskola emaile.

Alabak sortu gabe, Senpereko ikastolaz erdi zinen.

Argitxu Noblia Seaskako lehendakariarekin bildu nintzen, eta guk eman zerrendari gutuna igorri zien. Bildu ginenen artean lokala atzeman genuen 1972an, zazpi edo zortzi haurrekin. Izugarri ausarta izan behar zen orduan.

Herria astekarian izkiriatua duzu: «Frantziak kolonialismo linguistiko suntsitzailea eraman du mendez mende [...], gure izatea ukatzeraino».

Ideia Pako Aristiri kendu diot: piramidearen teoria. Jakina da hizkuntza bat galtzen hasten dela agintariek kolonialisten hizkuntza hartzen dutelarik. Gutxietsi digute hizkuntza; ahalkegarria zen euskaldun agertzea eta euskaraz mintzatzea. Hitzeman zuten erreparazio historiko hura ez da biharko. Gauza txipiena egiteko ere beti trabak ezartzen dituzte, herritik hasita.

Traba horien gainetik anai-arreben arteko elkartasuna.

1975-1976an sartu nintzen Anai-Artean, Ramon Sagarzazu Xenpe-k proposamena eginik. Banekien 1936-1939an zer gertatu zen, eta ez nion indarrik Elizari eman nahi, Euskal Herriari baizik. Orduan ez baitzen Eliza baizik konta, eta beti gaina hartzen dio Euskal Herriari. Anai-Artearen historiari buruzko liburu bat egiten ari gara, eta gisa berean, jarraipena eta norabidea antolatzen.

1983ko abenduaren 1ean GAL zure bahitzen entseatu zen.

Anai-Arteko bilkura bururatu berri genuen Donibane Lohizunen [Lapurdi], aski ongi oroit naiz: Aita Larzabal hain gaizki zen, non beso azpitik hartua baitzuten, eskailerak jausteko. Orduan, Karlos Ibarguren eta biok merkatuko plazarat buruz abiatu ginen, autorat. Alta, tren geltokitik beheiti hurbildu zitzaizkigun hiru gizon, presaka. Hasi zitzaizkigun galdezka frantsesez: zer ari ote ginen hor, nongoak ginen... eta Karlosi galdetu zioten espainola ote zenez. Beharrik, ez baitzuen erantzun, zeren eta berehala atzemanen baitzioten azentua! Kasaila bila ari ziren. Erran ere erran ziguten, frantsesez: «Kontent ez bazarete, goi mailatik babestuak gara». Partitzeko momentuan, espraiez ihinztatu gintuzten. Lasterka ihes egin, eta etxerat sartu ginen. Hiruetarik, Mohand Talbi eta Jean-Pierre Echalier mertzenarioak ezagutu nituen. Aita Larzabal eta Telesforo Monzon zendu zirelarik, Anai-Artea ordezkaririk gabe gelditu zen. Ez ginen haien neurrira heltzen, aparantziarik ere ez!

Lau aldiz arrastatu zaituzte.

Lau hilabetez egona naiz preso elkartasun delituagatik. Gure etxean, bertze etxe askotan bezala, ez zen giltzarik.

ELB sindikatua erein zenuen.

Sindikatu ofiziala jaun eta jabe zen Iparraldean, nahiz eta ordezkariak beti kexu agertzen ziren Paueren kontra. Baina ez zitzaien burutik pasatzen bertze sindikatu berri bat sor zitekeenik. Lanari esker Euskal Herri guzian ibiltzen nintzen, eraikin aholkulari. Jende gazte franko ezagutu nuen: bada, gutun bat igorri nien sindikatu baten sortzeko prest izan zitezkeenei. Horrela, 40 lagunetarik 35 bildu ginen Hazparneko trinketean: 1976an 27 kiderekin abiatu eta sortu zen ELB, 1981ean ofizial egin bazen ere. EHNE sindikatua elkarrekin sortu genuen, Andoainen [Gipuzkoa]: bi urtez aritu nintzen han lanean.

Lapurdi 1609 elkartearen sortzaileetarik ere bazara, duela 400 urteko auziak oroituz.

Duela hamar urte sortu genuen, sorgin auziaz folklorea egin nahi baitzuten turismoari lotuak diren horiek. Baina sorginak deitzen dituztenak gure arbasoak ziren. Horregatik, lan handia egin dugu: Iduzki Lore antzerkia hamazazpi aldiz eman zen, zortzi hitzaldi egin genituen, eta Baionako antzokian bertso saioa antolatu genuen bertsolari finalistekin. Hala, Nestor Basterretxearen Oroit Mina obra Senpereko jauregi aitzinean ikusgarri ezarri dugu, arbaso haien omenez.

Liburu andana bat ere idatzia dugu; historiaz bereziki, gure leloa dominaren ifrentzua landu delarik. Azkenik argitaratu dugun liburua 1813/1814 Euskal Herria suntsitua da. Napoleonen tropen sarraskia oroitzeko, Saran [Lapurdi] eskultura ederra estreinatu dugu, herriko etxearen partaidetzari esker: Ahantzi ezina.

Eriak aski ez egin duzun guzia kontatzeko.

Horiek oro, bistan dena, ongi eramaten den talde baten lana dela. Denak bihotzetik eskertzekoak dira: etxetik hasita.]]>
<![CDATA[Elkartasunaren motorra berotzen, Juneren Hegoak elkartearen alde]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1858/045/001/2019-06-08/elkartasunaren_motorra_berotzen_juneren_hegoak_elkartearen_alde.htm Sat, 08 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1858/045/001/2019-06-08/elkartasunaren_motorra_berotzen_juneren_hegoak_elkartearen_alde.htm
Tartean egongo diren quad eta buggie batzuk, eta haurrei probatzen utziko diete egun guzian zehar.

Ibilgailuek protagonismo osoa hartuko badute ere, osatzeko animazio asko bilduko dira bertan: puzgarriak, trikitilariak, kontzertuak, makillaje tailerra, askaria, konpartsa, zozketa eta jokoak.

Elkartasuna bihotzean

«Haurrak gaixorik dauzkaten familiei edo haurren bat galdu dutenei laguntzeko elkartu ginen lagun talde bat, eta abiatu genuen Elkartasunaren Motorra Eguna, duela lau urte», esan du De Sosak. Horregatik, egunak ekarriko dituen irabaziak Juneren Hegoak elkarteari emanen dizkiote. Orain arte egindakoek aldiro oparitzeko 6.000 euro ekarri dizkiete; «beraz, gero eta jende gehiago etorri, orduan eta hobeto haientzat», ohartarazi du antolatzaileak. Eguna 09:00 hasiko da, 21:00 oheratzeko, heldu zein haurrek «ongi pasatzeko», gehitu du De Sosak.

EGITARAUA
09:00-15:00. Xenpelar plazan puzgarriak eta txosna, jateko eta edateko parada.
10:00. Mota guzietako ibilgailuak iritsiko dira Errenteriako erdiguneko karriketara. Han egongo dira ikusgai egun osoan. Quadetan eta buggietan ibili ahalko da.
10:00-11:30. Trikitilariek erdiguneko karrikak alaituko dituzte.
12:00. Dantzaldia, Eureka orkestraren eskutik.
12:30-14:00. RocKalean taldearen kontzertua.
17:00-18:00. Juneren Hegoak elkarteak haurrentzako jokoak eta makillajea eskainiko ditu.
18:00-18:45. Furius konpartsaren itzulia.
18:45-19:00. Zozketa.
19:00-19:30. Sonakay taldearen kontzertua eta sorpresa.
19:30-20:15. Toxic Street Dance taldearen emanaldia.]]>