<![CDATA[Ainize Madariaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 28 Oct 2021 10:05:51 +0200 hourly 1 <![CDATA[Ainize Madariaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Zaharrekin zer egiten dugu?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2021-10-28/zaharrekin_zer_egiten_dugu.htm Thu, 28 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2021-10-28/zaharrekin_zer_egiten_dugu.htm Gure Xaharrak txotxongilo antzerki pieza osatzeko. Etzi estreinatuko dute pieza euskaraz, Azkainen (Lapurdi), 20:30ean, Kiroletako Saskibaloia gelan. Aurrez, frantsesez emango dute bihar.

Lekukotasunen xerka abiatu dira, eta benetako oinarri hori du piezak. Etxekopar: «Ohartu gaituzu hor bazela gizarte arazo bat: gure zaharrak ezartzen genituela egoitza zenbaitetan, ez baitakigu nola kudeatu adin handia eta dependentzia. Baina leku haietan guk sentitzen genizun bazela sufrikario zerbait: hor lanean ari zirenendako eta bizia hor hurrentzen zutenendako, eta ikertu nahi izan dizugu».

Hala, Urtxintxa Urdinak irudimenezko zahar etxean girotu dute obra. Artatzaileen eta egoiliarren arteko harremana landu dute, baina baita langileen artekoa ere. Tiran da egoitzako giroa: 50 urteak ospatzeko besta antolatzen ari baitira, baina aldi berean noiznahi ager dakieken osasun publikoko inspekzioaren barrandan. Ezin iritsiak edo lana nahi ez bezala egiteak dakarren frustrazioaren eraginez, «kolera» da pizten. Detailez beteriko egoera hori taula gaineratuz, gizarte osoa hunkitzen duen galdera luzatu nahi du antzerki taldeak: «Gure zaharrekin zer egiten dugu?». Gaia landu nahi izan dute norbanakoaren baitan sartuz eta emozioak iratzarriz.

Adinekoen egoitza bateko langileen bizipenak bortz aktorek pertsonifikatuko dituzte: Maika Etxekoparrek, Battitt Haltzuetak, Bruno Hollemaertek, Ahlam Slamak eta Amaia Irazabalek. Eta frantsesezko bertsioan Helene Jacquelotek hartzen du Etxekoparren lekua.

Hau da bildutako zinezko kontakizunaren zatiño bat: «Ene aulki zulatuan jarririk, logelako atea zabal-zabalik, atorra zuriak pasatzen ikusiko ditut, beti presaka eta beti zainetan. Baita ere ene auzoa, bere ama ikustera etorria ondoko gelara, eta ahalgeturik esku keinu soila egin eta burua itzuliko du laster. Hitz egin nahiko nion».

Zorteaz mintzo da, duinki zahartzeko zortea behar bide delako. Bonbon Beltz antzerki taldeak benetako lekukotzetara jo du, pertsonaia bakoitzaren «barne borroka» kontatu eta «oreka» nola atzematen duen ikusteko, baina Urtxintxa Urdina «irudimenezko eremu» batean kokatzeko xedea dute, «bakoitzaren hizkera intimoen lurraldean»; horregatik, obra nagusiki euskaraz mintzatuko bada ere, italiera, arabiera eta frantsesezko ele zenbait ere entzunen da.

Ez da gutxiestekoa gizarte arazoa, adineko jendea baita gehiengoa, ondorioz, gehienak hunkitzen eta hunkiko dituena. Bada aspaldi Etxekoparrek gaia su eztian duela: «Iduri zait tabu zenbait beste nonbait ekartzeko manera bat izaten ahal dela antzerki bidez bisitatzea. Horren bidez partekatzen baita jendeen arteko momentu bat, emozio zenbait askatzen baitira; manera eder bat duzu gai baten pausatzeko». Baina ez zuen atzematen zer formatan antzerkirat ekarri, Battitta Haltzueta txotxongilo egilearekin juntatu den arte.

Euskarri bizigabeari edonoiz bizia eman dakioke, baldin eta maneiatzen bada. Dependentzian bizi den edonoren kasuan bezala, beharrezkoak dira mugituko duten bi esku. Haien gabeziak, izaki biziduna objektu bilakatzen du, objektua bizigabe uzten duen bezala: «Txotxongiloa bizitzen ahal duzu, pertsona bat duzu, eta, denbora berean, objektu bat. Egiazki kontatzen ahal dizugu zahartzen garelarik, edo dependentzian sartzen den zernahi izakiren kasuan berdin, nola objektu bat bilakatzen ahal den, zer botere jokatzen ahal den alde horretarik. Gure arazo horren minaz mintzatzeko parada ematen digu Gure xaharrak piezak».

Arazoaren izaria

Gaia publikoarekin partekatzeko, jende helduaren izariko panpinak fabrikatu dituzte Haltzueten «urrezko eskuek» Izturitzeko tailerrean (Nafarroa Beherea). Irudimenik kasik baliatu gabe ikusiko da adineko norbait, nola txotxongilo bat berdin, kadira batean jarririk utziz gero, hola-hola jarraituko duela bi orenen buruan ere, menpekotasunaren atzaparrek harrapaturik: «Lekukotasunek kontatzen dizute denbora oso luze izaten ahal dela leku horietan, ez baita haboro beren bizia beren esku, azken finean. Maneiazale gutxiago eta bizi gutxiago txotxongiloetan, eta zahar egoitzetan ere langile gutxiago eta bizi gutxiago hor egoten diren jendeendako».

Gaiak eta euskarriak talka egin dezakete gizartearen usaiarekin: txotxongiloak usu publiko gazteenaren eremura kondenatuak baitira. Alta, Etxekoparrek ez du horrekin bat egiten, adin tarterik batere mugatu gabe, hala ere, gehienbat helduei zuzenduriko lana dela azpimarratu baitu, nahiz eta haurrak ere lagundurik ongi jinak diren. «Egiazki gai hori pausatu nahi genizun helduendako gu baikara ardura horrekin eta gure aita-amekin edo aitañi-amañiekin, mundu horretan lanean ari direnekin. Baduzu gazte anitz formatzen alde horretan, eta haiek dizute atxikiko gure mundua urte zenbaiten buruan; beraz, ontsa duzu gaia goizik pausatzea». Ohargarria da pieza zuzeneko musikak laguntzen duela.

Azkainekoa huts eginez gero —gomendatua da bero beztitzea eta manta baten eramatea, kiroldegiko hotzak hala beharturik—, Maulen ikusteko parada ere izanen da, azaroaren 12 eta 13an.]]>
<![CDATA[Pandemiak musikaturiko lana]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/036/001/2021-10-24/pandemiak_musikaturiko_lana.htm Sun, 24 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1946/036/001/2021-10-24/pandemiak_musikaturiko_lana.htm The Million Things That Never Happened diskoa aterako du heldu den ortziralean. Berez, 2020. urtea errepidean igarotzea aurreikusia zuen, 2021erako album berria egiteko, eta bidaian ideiak atzematea espero zuen kontzertuetako audio balantzeetan. Alta, aitortu du iraganean arazo pertsonalek bidetik urrundu dutela, eta kantuak idatzi izan dituela, preseski, gertakari haiek onartzeko. Aldi honetan, ordea, herritar guztien bizitzetan eragin duen «esperientzia unibertsala» izan da, «orain arte sekula bizi gabekoa». Lehen itxialdiak eragotzi zizkion biren hutsunea erreprodukzio zerrenda eta klipekin bete zuen, «entzuleekin konektatuz». Baina bigarren itxialdiak, 2020 bukaeran, gogoa ilundu ziola onartu du. Hala, Romeo Stodart eta Dave Izumi musikariekin bildu da estudioan, eta horrela hasi dira album berrirako kantuen osatzen: «Aurkeztu didate kantuak egiteko manera berri bat; zinez prezatu dut, ikusirik egoerak zenbat kokatu ninduen». Hala ere, The Million Things That Never Happened diskoa ez da pandemiaz beraz ari, baizik eta albuma egiteko pairatu dituzten hondar urte biotako gorabeherez.

Kantari ingelesarentzat I Will Be Your Shield kantua da albumaren «bihotza eta arima». Ondorioztatu baitu enpatia dela musikaren lema; autore-konpositore gisa haren lana dela jendeari haien sentimenduak onartzen laguntzea, entzuleak bizi dituen egoera bertsuak bertze batzuek nola kudeatzen dituzten erakutsiz. «Bizi izan duguna bizi izan ondoren, ene baitan sakonki durundatzen dt ezkutu psikologiko, emozional eta fisikoa izateak».

Folk eta punk-rock musika du egiten Braggek. Hasieran amodioa bazuen ere gai nagusia —Sexuality (1991) du singlerik ezagunena—, Margaret Thatcherren gobernuaren politikak asaldatu zuen, eta gai politikoak lantzen hasi zen. Bertzeak bertze, 1984ko meatzarien greba sostengatu zuen. Bere burua sozialistatzat du, ezker muturrean kokatzen du; antifaxista, antirrazista, antisexista eta antihomofoboa da. Gizarte kosmopolitaren alde ari da lanean, batzuetan eskuin muturreko Erresuma Batuko Alderdi Nazionalari gogor aitzin eginez.]]>
<![CDATA[Murruak hausten dituen arte estriktoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/038/001/2021-10-23/murruak_hausten_dituen_arte_estriktoa.htm Sat, 23 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1939/038/001/2021-10-23/murruak_hausten_dituen_arte_estriktoa.htm
1. SOR2

«Saiatzen naiz euren proiektua neure estiloan egitea, gozatzeko»

Jokin Oregi Sor2 bergararrak (Gipuzkoa) lehen aldia du profesionalki Ipar Euskal Herrian lan egiten duela. Spacejunk elkarteak ez dio nolanahiko eskaera egin: baionar anitzendako enblematikoa den Jean Dauger errugbi zelaiaren tribuna berriko bi sarreretan pintatzea, lehenean eta azkenean, orotara bi zirkulu erdi handi eta zirkulu laurden bat. Baionako errugbi klubarekin adostu behar izan dute zein irudi jarri, ez zen Sor2-k aurreikusia zuena: Eulalia Abaitua, 50eko hamarkadako bilbotar argazkilari famatuak atera potreta bat tindatu nahi zuen, eskatu baitzioten euskal ondarearekin zerikusia zuen zerbait marraz zezan: «Euskal ondarearekin oso ongi doa, eta askok ez dute ezagutzen, horregatik bere argazki bat nahi nuen sartu. Baina ez doanez bat errugbi munduarekin... Ulertzen dut non nagoen, eurentzako tenplu bat da hau, eta inportantea zaie hemen zerk egon behar duen». Ororen buru, ikurrina bat irudikatuko du, frontoi baten zati bat, eta bertze aldean, ikurrina hori juntatuko da klubaren banderarekin. Jean Dauger beraren potreta egiteko ideia ere bazuten, baina argazkia atzemateko zailtasunak zituzten. «Saiatzen naiz euren proiektua neure terrenora ekartzen, neure estiloan egin eta gozatzeko. Baina zabalik nago». Errugbi partida ikusteko gomita jaso du, girotzeko.

2. AURELIE ANDRES

«Betidanik nahi dugu zentzuz kontra joan»

Aurelie Andres frantsesa da, baina Angelun (Lapurdi) laketua da. Lurpeko pasabideko murruak eskaini dizkiote. Gilgameshen epopeia irakurtzen ari zela jin zitzaion Points de Vue festibalean parte hartzeko proposamena: «K.a. 3000. urtean atzemandako liburu honetan jada gizakia ari zen gauzak ezabatu nahian, eta gibelerat jin nahian. Beraz, betidanik nahi dugu zentzuz kontra joan. Azkenean, emeki-emeki egin da, naturalki. Usu hala da, unean leitzen ari garenak eragiten du». Epopeiak kontatzen du Gilgameshek nahi duela jakin Uta-napishti hilezkorra nola bilakatu zen. Mendi bat zeharkatu behar izan zuen, eta, gero, ozeanoak eta ur hilkorrak. Irlara heldu arte. Hortik bilakatu zen hilezkorra jainkoen bidez. «Ipuin mitologikoa da, baina denoi gertatzen zaigu gibelerat joan eta gauzak zuzendu nahi izatea, baina epopeia horrekin ulertzen du ezin dela; eta aski dela bizitzen uztea eta aitzinatzea, funtsean, denok dugula zorte bera». Istorioari leial, lurpeko pasabideak norabide bat bildu du: bi erraldoi eta ñañoek mendiko sartzea kokatzen duten tokitik abiatu beharra da, mendia zeharkatu eta bestaldeko ozeanoan jalgitzeko: «Gilgameshek ikasiko du ezin izanen dela hilezkorra izan, baina badela gaztetzen duen landare bat. Alta, eskuratzeko unean, sugeak jan dio. Etxeratu da, deus gertatu gabe!».

3. PIET

«Hortza falta duela? Baina ni ez naiz dentista!»

Piet Rodriguez flandriarrak oren guti behar izan ditu euskalduntzen hasteko: «Hemen Peio naiz! Hala deitzen naute tindatu bitartean inguratu nautenek, gainera Schtroumpfs-en egilearen izen bera da!». Xingar feriak gibelatu dio lana Peiori. Baliatu zen bazterren ezagutzeko. Horrela du ezagutu orain murruarekin bat egin duen gizon bonetaduna. Berez, askoz ere irudi «tristeagoa» zen prestatua zuena, «une goibel» batean pentsatua. Baina ezagutu duelarik Baiona Ttipia eta San Andres plaza, «jabetu» da gunearen garrantziaz: «Euskaldunendako oso garrantzitsua da. Hastapenean bere burua atxikitzen zuen norbaiten potreta nuen egitekoa, halakoa da artiston bizia: gorabeheratsua!». Spear artistak deitu zion erranez bazuela maitatuko zuen modelo bat: «Maite ditut begitarte onak, sudur eta irri onekin, karismatikoak direnak. Hortza falta duela? Baina ni ez naiz dentista! Horrek du xarma guzia egiten. Denek dute ikusten beraien aitatxi, otto edo auzoa. Egunen bizpahirutan pasatzen da hemendik!». Potreta errealistan, hortz gabezia horri lotu euskarazko esapide bat gehitu nahi du, baina oraino ez du ediren. Umoretsua da Rodriguez, eta harremanak anitz preziatzen ditu: ongi doazelarik, lanaren erdia egina dela kontsideratzen baitu. Irudiari begira erran du ximurrak asko maite dituela: «Bizi ibilbidearen marka da. Badu bide interesgarria, bidaiatu du, eta argazki anitz egiten du. Bere jokoan harrapatua izan da!».

4. STOM500

«Libertateaz mintzo naiz usu»

Stom 500 artista alsaziarra jautsi da altxagailuaren saskitik, sokez askatu da. Hogei metro baino haboro gora da murrua. Ez du maite animaziozko filmetako eszena bat izan daitekeenari azalpena ematea, horregatik ez du salatu urtxintxa erraldoi hori airatuko denez: «Saiatzen naiz beti detaile asko sartzen, animalia pila, mugimendua abiatzeko. Baina ez dut maite ematea zergatia, nihaurek ere ez baitakit. Maite dut norberak bere istorioa sor dezan. Forma sinpleari detaile eta testura pila bat gehituko bagenio bezala da hau, zerbait erreala bilakatzeraino: existitzen dena». Stom500ek ere aurreikusia zuen zirriborroa baztertu du, itsasbazterreko murru batean aritu beharra zelako, han itsasontzia eta karramarroa garraiatzen duen txori bat egin beharrak zituen. Alta, ZUP auzoko bi zuhaitz erraldoiek aldarazi diote ideiaz. Urtxintxaren pean, hosto mosaikoz apaindu linternak beira kraskatu du, ipurtargien boterea duten bi erle argitsuak jalgitzeko: «Linternaren barnean pertsonaia ttipi bat gorde zitekeen. Zinez maite dut alde misteriotsu eta irrigarria izan dezan; azkenean, erleak ihes egitea erabakitzen dute, eta kaiola hausten. Libertateaz mintzo naiz usu, bai, ihesaldiaz. Nora doaz? Mundu hobe baterantz? Ihesean? Norberak ikus dezala!». Argia landu du kolore hotz-beroak kontrastatuz, urdin eta gorri frankorekin: «ekaitz giroa» emateko edo «bukaera epiko» bat.

5. SPEAR

«Irekiagoa eta mistoagoa den gizartea egiten saia gaitezen»

Spearrek tokian tokiko bilaketak egiten ditu bertaratu aitzin: ikertu du Cam de Prats-en historia zein izan den: eskaleak hartzeko gunea izan zen hastapenean, baina txanponaren infrentzuaren ilunaz jabetu da Spear: «Aterpetzeko bai, baina sustut haiek zentrotik urruntzeko egin zen». Zahar etxe bilakatu zen gero, eta orain, ospitale psikiatrikoa da. Bokazio soziala bai, baina, aldi berean, «gizarte aktiboan nahi ez direnak baztertzeko» baliatu izan dela ohartarazi du. Horregatik hautatu du elkarri laguntzea irudikatzea: zutik dagoenak lurrean dagoena altxatu nahi du: «Hau da ene mezua: entsea gaitezen kinka txarrean direnak altxatzea eta gurekin gizarteratzea, baztertzeko partez. Usu insurrekzio sozialaz mintzo naiz. Alta, eszena ez dut hain bortitza egin, Euskal Herriko historiaz gutiegi baitakit, eta gaia minbera baita». Berebiziko garrantzia ematen dio gizabanakoaren inplikazioari gizartean; barazkiak landatuz, kausa baten alde militante izanez edo gobernuak egiten duenaren kontrako manifestazio batera joanez; ez baitu politikan eta politikariengan «batere sinesten». Horregatik, lurrekoa altxatzen duenari kamiseta ezarri dio, militantzia irudikatzeko: «Elkarri laguntzea eta itxaropena agerrarazi nahi ditut. Beltzak du zuria altxatzen, eta geroari so dago; lurrekoak, berriz, ezkerrera begiratzen du: pribilegioz betea den gizarte oso zuri, ez-mistoa eta kolonialetik, bertzeei buruz irekiagoa eta mistoagoa den gizartea egiten saia gaitezen».]]>
<![CDATA[Xarriton, ametsen obratzailea ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1885/036/001/2021-10-19/xarriton_ametsen_obratzailea.htm Tue, 19 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1885/036/001/2021-10-19/xarriton_ametsen_obratzailea.htm Xabier Iratzeder. Azken horrekin egin zituen Hegoaldearekin harremanak, piztu berri zen Espainiako gerlaz berri hartzeko batez ere: «Zeren eta Iratzederrek Donibane Lohizunen laster aurkitu zituen Hegoaldekoak, Pepe Eizagirre eta Aitzol ere ezagutu zituen», kontatu zion Xarritonek berak Imanol Murua Uria kazetariari, Jakin aldizkariko elkarrizketa batean, 1996an. Lafittek sortutako Aintzina mugimendu eta aldizkariaren bigarren aldian parte hartu zuen Xarritonek, II. Mundu Gerla denboran, 1942tik goiti, Baionako Seminarioan sartu eta gutira, 18 urte bete zituen urtean. Marc Legasse eta Iratzeder bera joan zitzaizkion xerka. Hamabost bat bildu ziren; aipatutako biez gain, bertzeak bertze, Roger Etxegaraik eta Mixel Labegeriek ere parte hartu zuten. Laster egin zen zuzendari Xarriton; Chabier Gasteiz, Baserritarra, Hik Hek Hok eta Ordaina ezizenez izenpetzen zituen artikuluak. Alta, Piarres Narbaitz Baionako bikarioa alde bazuten ere, erretora batzuk kexatu ziren baizik eta apezgaiek ezin zutela egunkaririk irakurri, eta are gutiago idatzi. Laster eten egin behar izan zuten. Bukaera hartan argitaratu zituen Xarritonek Eskualdunak eta Petite Histoire Religieuse du Pays Basque. Jean Louis Davantek Erlea aldizkarian hala laburbildu zuen, 2017ko urriko zenbakian: «Aintzina politikan isildu zen, kulturako gaietara mugatu, eta laster agortu. Ideologiaz kristau-demokrata da, Lafitte bera bezala, eta Charritton ere bide horretarik ibiliko da bururaino». Orduko Iparraldea «frantses-frantsesa» deskribatu zion Xarritonek Muruari, «gerlari ohiena», bere burua «Estatuaren etsai» gisa agertuz. 1946an Erromara teologia ikastera joan zelarik, abertzaletasunean «finkatu» zen; Aita Goenaga, Pedro Alkorta, Anjel Sukia, Roger Etxegarai, Tolosako Olarratarrarekin biltzen baitzen igandero. Herritik urrun bazen ere, oporretan etxeratzen zelarik, hasi zen Eskualdun Estudianteen Egunak antolatzen: Telesforo Monzon, Manu Sota, Lafitte, Mathieu apezpikua eta Tomas Dassance apeza bilduz. Ele hauekin laburtu zuen Xarritonek egun horien xedea: «Euskal kutsuko kontzientzia bat pizteko helburuz, euskal abertzaletasunaren sua bizirik atxikitzeko. Bi euskal herriak bat direla». II. Mundu Gerlan bere gisa esku hartu zuen Xarritonek, ingeles piloto bat etxean aterpetu baitzuen, eta mugarat eraman: Russel Kirby. Agirre bere Pablo Jose Aristorenak Xarriton apezgai zeneko anekdota bat ekarri du, hain xuxen ere, 1947ko Miarritzeko Biltzarrean gertaturikoa, zeinaren ondorioz sortu baitzen Eusko Jakintza aldizkaria: «Nehori ezer esan gabe isilean joan ziren kongresu hartara, beraientzat lehendakaria zutena agurtzeko: Jose Antonio Agirre. Eta biak, Roger Etxegarai eta Xarriton joan ziren. Eta han ezagutu zuten Jon Mirande ere, zeina egun hartako idazkaria izan baitzen». Xarritonek berak Jakin-eko elkarrizketan aitortu zuen Mirandek «beldurra» ematen ziola. Urte hartan apeztu, eta urtebetez luzatu zuen Erromako egonaldia, lizentziatura egiteko. Hartarik, Hazparnen ikastetxe batean zaindari ibili zen, eta Maulen filosofia eta gaztelania irakasle, 1952an. Davantek ongi oroitzen ditu garaiak, Erlea-n adierazi bezala: «Ikasle euskaldunak euskaraz idaztera bulkatu gintuen Eskualtzaleen Biltzarrak urtero antolatzen zituen lehiaketetan parte harraraziz. Astero ordubetez trebatzen gintuen. Bi urtez erreskan, Iparralde osoko bi lehen lekuak hartu genituen bere ikasleek». Filosofia ikasketak egitera abiatu zen Parisera. Han ikusi zuen Euskal Herritik abiaturiko milaka gazte bazela, sehi edo ostatuetan zerbitzari abiaturik. Igandeetan hasiak ziren elkartzen, baina laster toki eskasean gelditu ziren. Agirre lehendakariarengana jo zuen, Singer karrikako Eusko Jaurlaritzako egoitza baliatzen ahal zutenez galdezka, igandeetan hetsia baitzen. Baia ukan zuen, baina laster tipiegi egin zen. Horregatik, Parisko euskal etxea sortu zuen, bertzeak bertze, Luis Domecqekin, eta, Joana Idiartekin: «Ez zuen deusen beldurrik; egiten ahal zituen guziak egiten zituen, eta zerbait nahi zuelarik bururaino joaten zen, behar ziren bisitak-eta eginez. Borondate izugarria eta fedea ere bazituen: zerbait nahi zuela egin Parisko euskal gazteentzat. Xarritonek, besteak bezala, ez zuen bere burua buru gisa sentitzen; besteekin lan egitean zuen gogoa». Duban karrikako ikuztegian paratu zuten, beraz, euskal etxea. Aristorenak gogoan du Garaikoetxea ezarri nahi izan ziola izena etxeari: «Mixel Garikoitzen omenez, azken hori Ameriketarat abiatu ziren gazteez arranguratu baitzen, eta Xarriton jarraitzaile sutsua baitzen. Oroz gain, jende xumeak eman zuen dirua. Bulegoa osatu zutelarik ez zen handi-mandirik sartu». Xarriton Baionarat itzuli zelarik, Euskaldun Gazteriako kapilau gisa aritu zen; herriz herri ibili zen gazteak bilduz: «Apez gazte zelarik euskaldun gazteria bere eskutan zeukan, Barnealdeko gazteak bere esku ziren, eta ikaragarriko marka zen. Ezin sinetsia da: baziren besta batzuk non 4.000 gazte biltzen baitziren», erran du Arbelbidek. Garai hartan ere izan zen Gazte aldizkariaren eramailea, eta Idiarti proposatu zion Parisko sehigoa utzi eta jin zedin Baionara idazkari lanetan aritzeko. Oroitu da Aljeriako gerlara joanak ziren milaka gazteez bazuela arrangura: «Aljerian ziren gazteek berriak igortzen zizkiguten, eta guk denak biltzen genituen, eta hango helbide guziei igortzen, elkarren berri ukan zezaten; harremantzeko, ez baitzekiten non ziren ere». Gazteen geroaz zuen arrangura; horrek akuilatu zuen behar bati erantzutea: haien formazioari. Ohartu baitzen laborari semeak zirela apez guziak, baina haien anai-arrebentzat ez zela irakaspenik, eta gabezia horrek igortzen zituela denak Parisera. Hala zituen sortu Hazparneko laborantza eskola eta langintza eskola, industria garatzea nahi baitzuen, Hegoaldeak egin zuen bezala. Baionako apezpikuak manatu zion berak zezan egin. Alta, teologo eta filosofo gisa bertuteak bazituen, ez zen teknikarako prest. Urtebetez ibili zen Frantziako ikastetxeetan ikusteko nola antolatuak ziren langintza eskolak, bai Arrasaten eta Zarautzen ere (Gipuzkoa). Irakasle bila ere abiatu zen: bertzeak bertze, Txillardegi, eta, Jean Louis Davant zuzendari paratu zituen. Alta, Xarritonek naturaltasunez zituen harreman nazionalak zigortu zizkioten, eta kargutik kendu zuten. Txillardegi bera etxean aterpetu zuen Xarritonek, bertze dozenaka lagun bezala: «Gizon eskuzabala, bihotz handikoa eta maitagarria zen. Bere etxean ateak beti zabalik zeuzkan», laburtu du Aristorenak. Garai hartako giro politiko tinkoan apezpikuak kendu zuen Xarriton bere kargutik: «Hamabi akusazio baziren. Eta susmoak. Gogorra izan zen», aitortu zion berak Muruari. Garai ilunetik ihesi Parisen bi urtez egon ondoren, itzuli zen berriz ere Baionarat, baina ez zuen gehiago bere burua giro hartan atzematen, Elizarekin kritiko. Giro minbera horretan, Claude Harluxet adiskidearengana joan zitzaion: «Bere bihotz minak kontatu zizkion ene senarrari, eta hark eman zion ideia Quebecerat joateko. Han sekularizatu zen, sanoki, bere sinesteen arabera, deus gorde gabe, fedea beti atxikiz eta beldurrik gabe. Besteen espirituak libratu zituen», erran du Mixele Mendik. Dena den, abiatu aitzin, Fededunak taldea sortu zuen Manex Erdozaintzi eta Jean Hiriart Urrutirekin batera. Garai hartan abiatu zuen Udako Euskal Unibertsitatea ere, bere amets baten abiapuntu gisa: euskaldunena izanen zen unibertsitatea, Manex Goienetxe eta Jean Haritxelarrekin. Quebecetik itzuli zelarik, sekularizatua eta Aña Durrutirekin esposaturik, Euskaltzaindian eta UZEIn aritu zen lanean. EAko kide egin zen, eta Baionako lehen hautetsi abertzalea izan zen. EHUko filosofia irakasle gisa bukatu zuen lan ibilbidea. Ezin da bazterrerat utzi Euskaltzaindian Piarres Lafitteren lekua hartu zuela euskaltzain gisa eta Iparraldeko ordezkaria izan zela 1978tik 2006ra; batuaren alde aritu zen. Bibliografia mardula badu utzirik Xarritonek: bi tesi eta, bertzeak bertze, Jean Etxepare medikuaren eta Piarres Larzabalen lanen bildumak. ]]> <![CDATA[Xingar feriak aro berria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2021-10-16/xingar_feriak_aro_berria.htm Sat, 16 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2021-10-16/xingar_feriak_aro_berria.htm
«Xixkorra, gantxigorra, txantxiorra, txingorra, gantxirria edo txitxarra», den-denak gantxigorraren ahozko sinonimoak dira: «Urdea hil ondoan, urina urtarazirik, gelditzen diren puskak eta zokorrak erabiltzen dira gantxigorrak egiteko». Xarles Bidegain euskaltzain emerituak apailaturiko erakusketak egiten dio batzarri Xingar azokan sartu nahi duenari. Euskararen Herri Hizkeren Atlasaren lan mardularen zati ñimiño bat baizik ez da hau, zeinean bildurik baita non nola erraten zaion gauza berari, mapan kokaturik.

Bozgorailuek Bidegainen azalpena hedatzen dute: «Ez dut erraten nola erran behar den, ene arrangura da euskaraz izatea».

Osagarri ziurtagiria erakutsi duenak libre du xingar ferian kurritzea. Aire agerian dago gertakaria, azokaren pindarra: xingar lehiaketa.

Horregatik, oraingoz, karpak bisitariez gabetuak dira, eta xingar ekoizleek egin ahala aitzinatzen dute lana, jende uholdeak ez itotzeko gisan: ogitartekoak ehunka metatuak dira; eta txorizoak, saltxitxoiak, azpiak, pateak, gaintxigorrak eta mota orotako zerrikiak zenbat nahi daude erakusmahai bederaren aitzindegietan.

Azpitik goiti

Segurtasun hesiek inguraturik, bi mahai lerro paralelotan paratu dituzte 29 azpiak. Hiru ahosabaien pertzepzioek emanen dute sententzia: zein izanen den haietako irabazlea.

Baionako xingarraren kofradiako kideek belusezko kapa gorriak beztitu dituzte, boneta buruan, uneari zeremonialtasun kolorea emate aldera.

Hiru epaile-dastatzaileek azpien jabeen so urdurien pean hautatu behar dute zeintzuk diren «baionagarriak», erran nahi baita, salgai ezartzen ahalko direnak. Horretarako, azpi bakoitzari zunda bat sartzen diote, barneek zer berri dakarten jakiteko. Arreta handiz segitzen ditu urrats guziak Laurent Pagadoi kofradiako presidenteak: «Zunda hau zaldi peronearen parte bat da. Horko horrek egiazkoa du: ez da biziki atzematen. Egiazko ofizialek atxikitzen dute hori urrea bezala, eta izugarriko inportantzia badu, ez baitu gusturik uzten azpi batetik bestera. Usainetik ohartzen dira baduenetz akatsik». Makurrik izan ezean, zigilua ezarriko diote, eta azpia saldu ahal izanen da. Heleta (Nafarroa Beherea) Landartekoaren azpia bai, markatu dute: «Eneak ukana du, bai. Betidanik egin izan dut xingarra. Ez dut salatuko nola dudan gazitzen, ez baitut ukanen xantzarik honat gehiago jiteko!», kur-kur-kur.

Tarnose (Landak) Gainekoetxerat ez da berri hain ona helduko, bigarren aldia da lehiaketan parte hartzen duela Paskalek: «Ez dakit ona denetz ala ez; arno gorri sorta bat behar litzateke beharbada. Ez da markaturik izan, berriz etxerat eramanen dut, eta etxean janen dugu. Mutur finak dira. Segitu behar da, ez da besterik egiteko».

Dastatzaile-epaileak azpiz azpi segitzen dute, 29etatik zazpi baztertuak dituzte. Haietatik lehena hautatzeko urratsetan, argazkilari eta kamaren begiek areagotu egiten dute suspensearen herstura.

Hasiak dira karpako karrikak jendez betetzen, besoen joan-jin mekanikoek mozkinen trukean hartzen dute ordaina.

Jean Battitta Loiatori hasi zaio bezero ilara luzatzen. Berak ez du eskubiderik xingar lehiaketan parte hartzeko, ekoizle profesionala den aldetik. Badira hogei urte parte hartzen duela. Alta, lehentze du Pazkoz egiten: «Bitxi da pixka bat sasoiaren kontra baita. Lehen urteko xingarraren jatera heldu zen jendea. Pazkoz urte bat bederen bazuen xingarrak hiru urte. Hiruko legeak balio zuen: zerriak behar zuen urtea, azpia urte batez utzi behar zen xukatzen, eta urte batez jateko balio zuen. Orain urte osoan jaten da xingarra».

Xehatu du Baionako xingarra deitu ahal izateko sor-markaren baldintzak bete behar direla; besteak beste, zerriak «Frantzia hegoaldean» hazia behar duela, eta Aturri inguruan prestatua.

Jeanne Marie Iturbide Bokaletik jin da. Xingar feriaren zale handia da, eta data aldaketa preziatu du: «Orain hobeki da, hemengo jendea baita; Pazkoz bazter orotako jendeak heldu baitziren, Frantziakoak. Ez dizute ber mentalitatea». Giro «ederraren» xerka jiten da, taloa jatera ta mutxikoak dantzatzera.

Gaiteroen eta txistularien aldizkako doinuen artetik behatu da Bastidako (Nafarroa Beherea) Maddi Leglise izan dela lehiaketako irabazlea.]]>
<![CDATA[Marra arteko oihal marka]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2021-10-14/marra_arteko_oihal_marka.htm Thu, 14 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2021-10-14/marra_arteko_oihal_marka.htm
Izenak salatzen duen gisan, 1910ean sortu zen Lartigue: Oloroe-Donamarian (Biarno). Deitura bereko gizona laborari semea zen, baina ofizioz kanbiatzeko enbeia piztu zitzaion. Hala, ehule izaten ikasi, eta ehundegi ttipi bat sortu zuen, zeina errekako uraren indarrez baitzebilen. Ekoizten zuen espartinen oihala Maulerat igortzen zuen. Emeki-emeki espartinen ekoizpenaren garapenarekin batera, hau ere handitu zen. Ideia baten egiteko, 1980ko hamarkada arte, 15 milioi espartin pare ekoizten zituzten Maulen urtero.

Alta, espartingintzaren urrezko aroaren gainbehera ekarri zuen eskulangintza uzten hasi zirelarik asiarren esku. Alabaina, espartinen zolaren egiteko jutea handik heldu zen; hatsarrean txirikordak Maulen egiten baziren ere, hori ere Asian eginarazten hasi ziren. Horrek zizkien ehule eta ekoizleei zailtasunak ekarri. Hartan hasi zen Lartigue etxea bide berrien bila. Euskal oihalgintzaren ehundegi ttipi bat erosi zuen orduan Oloroe-Donamarian, 1985ean.

Garai kritiko horretan agertu zen oraingo jabea dena, etxeko laugarren belaunaldiko semea: Philippe Lartigue. Berez ekonomia zientziak ikasten ari zen, aitak ez baitzuen etorkizunik ikusten enpresan. Baina, bere buruari galdetu ziolarik segida hartu ala ez, baietz ihardetsi zion. Sail aldaketa bat egin zuen: euskal oihalgintza nagusitu zen enpresan, betiko koloreekin abiatuz. 1995ean idi manta berriz modan jin zen arte: zazpi probintziak ordezkatu bide dituzten zazpi marra tradizionalak. Alta, denborarekin, koloreak gehituz joan dira, eta marren usaiako erritmoari ere aldaketak ekarri dizkiote. Lartigue etxeak biak mantentzen segitzen du, betikoa eta eraberritua.

Azkaineko (Lapurdi) tailerra 2012an sortu zuten: «Nahi nuen merkatu errealera hurbildu. Hemen dugu burutik buru ekoizten: ehotzen, fabrikatzen, josten, saltzen... dena Euskal Herria eta Biarnon egina, tokian tokikoa», erran du Lartiguek. Lehen Les Tissages Lartigue zuen izena enpresak, baina Euskal Herrirat jiteko ideiarekin batera, Lartigue 1910 izena hartu du bide berriak; 35 langilek dute altxatzen.

Tokian tokiko ehuntzea

Joan den azaroan kausitu badute ere Euskal Oihala Adierazpen Geografikoaren sor-marka, bidea ez zuten atzo goizean abiatu: «Badira bospasei urte lantzen hasi ginela. 2015ean onartu baitzen manufaktura produktuek ere bazutela eskubidea ukan zezaten AG sor-marka. Ordura arte bakarrik elikagaiek baizik ez baitzuten ahal», zehaztu du Lartiguek. Horregatik, lan pedagogikoa egitea pentsatua du: jendearen iruditerian sar dadin elikagaiez kanpoko ekoizpenek ere lor dezaketela sor-markarik.

Oroitarazi du 1953an jada muntatu zutela euskal oihal ekoizleen sindikatua, «Euskal Oihala babesteko». Hala, sindikatua iratzarri zuten «lo» baitzegoen, zeinak hozitu baitu Adierazpen Geografikoaren sor-marka. Bertan hiru euskal oihal ekoizlek dute bat egiten: Tissage Lartigue, Orteseko (Biarno) Tissage Moutet eta Lartiguek berak. Ipar Euskal Herrian hastetik buru ekoitzi, sindikatuko bazkide izan eta baldintzen bilduma errespetatu behar du engoitik sor-marka eskuratu nahi duen orok. Lartigue harro da zigilua kausiturik: «Egiazkotasuna, jatorria eta euskal oihalaren kalitatea bermatzen lehia bidegabetik begiratu behar da, bai ere gehiegitan gertatu diren iruzurrezko imitazioetatik edo Euskal Oihala sor-markaren gehiegizko erabileratik. Kontsumitzailea ez da gehiago engainatua izanen».

Tokian tokikoari utzi dio leku osoa Lartiguek, begi bistakoa denez, kotoia salbu. Umore beltzez erran du klima oraindik ez dela aski aldatu, landare preziatu hori bertan ekoitzi ahal izateko. Alta, osoki ekologikoa dute ekarrarazten Indiatik.

Preseski, Adierazpen Geografikoaren sor-markak manatzen duen bertze ezaugarrietako bat da: material noblea behar duela, alegia kotoia edo lihoa; akrilikoak, konparazione, bortak zerratuak ditu. Lehengaia ehuntzeaz gain, beraz, ekoizpena osoki bururatu arteko urratsak oro zigiluaren baldintzetan dira. «Zirkuitu laburrean ari gara, eskaera ere zentzu horretara doalako; historiaren alde ari gara. Gure ekoizpenak ez dira botatzekoak. Adierazpen Geografikoari esker bertzeen artean baieztatzen dugu geure burua. Bakarrak izanen gara baliatzen. Nahasmenduan gauzak haxean ezartzeko balioko du, gehiegikeriak eragotziz, edonongo oihal marradunari deitzen baitzitzaion Euskal Oihala», erran du Lartiguek satisfos.

Zuntz naturaletatik ehundutako oihala nabarmentzen du, marrazki tradizional zein irudi geometriko sinplez apaindurik.

Hastapenean dafaila, mahai zapiak, mandarrak eta trapuak egiten zituzten, baina orain, erridauak, burukoak, zakuak, hondartzako oihalak, zakutxoak eta bertze ere egiten dituzte.

Jean Vier oihal ekoizleak orain arte euskal oihala ere saltzen zuen; alta, Adierazpen Geografikoa agertu denez geroztik, ezin du gehiago baliatu, ekoizpen ia osoa Portugalen baitu eginarazten. Aurten, justu, berrogei urte beteko ditu 50 langile izatera heldu den enpresak.

Honen loria haren malura

Elustondo oraingo nagusiak 1996an zuen marka erosi; garai hartan hamaika langile zituen. Osoki Biarnon eta geroago Donibane Lohizunen (Lapurdi) ekoizten zuen. Alta, nagusi aldaketak norabide aldaketa ere ekarri zuen: marketin eta estetika berrikuntzak ekarri baitzituen. Hala nola tatxen kontrako teknika berezia garatu zuen, batez ere dafailendako, bezeroentzat «zinezko arrangura» baitzen. Garai adierazgarria izan zen Jean Vier markarendako, asmakuntza berriak ekoizpena emendatu baitzuen. Aski fite salmenten gorakadak gainditurik, «oso zaila» zitzaien Donibane Lohizunen segitzea. Hala, oihalak Frantzia iparraldeko enpresa batzuei eginarazten zizkieten. Ekoizpenak handitzen joan ziren, baina hain urrun eginarazteak joan-jin asko eragiten zituenez, Elustondok deliberatu zuen 2012tik goiti kasik ekoizpen guziak Portugalen eginaraztea, Euskal Herrian «oso konplikatua» baitzen tatxen kontrako teknika horren plantan ezartzea.

Solana Jover komunikazio arduradunak azpimarratu du ez dutela deus gordetzekorik: «Hautu estrategiko horrekiko gardenak gara, ez dugu kukutzen. Orain guk ezin dugu euskal oihalgintzaz mintzatu, baina, aldi berean, gure diseinua eta belaunaldiz belaunaldiko historia ikusirik, Elustondok odolean du, zaila litzateke erratea gure ekoizpenek ez dutela euskal izaerarik, ez dela euskal ondarearen parte, hasteko estetikoki». Gehitu du, aktibitatearen zati bat osoki Euskal Herrian ekoitzia dela, Senperen (Lapurdi). Izarira egindako lana egiten baitute bertan.

Joverrek bururatu du aitzinerat ezarriz Portugalen eginarazten badute ere horrek ez duela kentzen Euskal Herriarekin duten lotura estetikoa: «Gure oihalgintzak erantzuten die ehoteko manera tradizionalari; Portugalen hori baitugu egiten: hariak elkarren artean itzulikaturik, ehuntze teknika oso bereziekin, tradizioaren araberako zazpi marrak. Gure oihalgintzaren diseinua euskalduna da, ez baikara Euskal Herriaz baizik mintzo, bera baita gure bihotza».

Herriaren hizkuntza bihotza bada, oraingoz, aipatu bi enpresek komunikazio osoan ez dute euskararik sartu, non ez den bildumen izenetan. Dena den, Lartiguek ez du baztertu webgunea euskaratuko duenik. Bide beretik, Joverrek ere etorkizunean hala egiteko nahia adierazi du, garai batean bezala; gaur egun, alta, denbora faltagatik «ezin» dute.

Artetik errateko, Helena oihal ekoizleak ez die BERRIAko galderei ihardetsi nahi izan.]]>
<![CDATA[Emazteen lumak emazteez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2021-10-12/emazteen_lumak_emazteez.htm Tue, 12 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2021-10-12/emazteen_lumak_emazteez.htm L hartzera ausartu diren emazteek bereganatu dute protagonismoa; Emazteak eta euskal literatura baitu izena asteleheneko egun honek. Sarako Biltzarra, Bilketa sarea, Euskal Kultur Erakundea eta Biblio64 izan dira antolatzaileak.

Iratxe Retolaza literatura kritikari eta Emagin kolektiboko kideak eman du lehen nota. Oren batez josi behar izan du euskal literaturan emazteen ahotsaren hari ubela; denbora labur gelditu zaio, gehienak isilduak izan badira ere historia agertzen kausitu baitute uste baino gehiagok.

Kronologikoki harilkatzen hasi da sortzaile mataza. Oraingo eguneko datu erranguratsu bat eman du: idazle emakumeen liburuak %26,1 zirela 2019an. «Gorakada bai, baina oraindik ere herenean gaude». Hortik, jauzi handia egin du gibelerat: Erdi Arorat. Azpimarratu du garaiko literatura herrikoia eta ahozkoa zela nagusiki: «Emakumeen ekarpena oso presente zen. Gainera, komunitatea kolektiboan eraikia zen; bertsoetan, kantuetan jaso da kultura hori, debekuen bitartez batzuetan».

Alta, Retolazak garai ilunago baten etorrera kontatu du. Izan ere, Erdi Aroaren hondarreko Trentoko kontzilioak, kontrarreformak, Bizkaiko foruek eta bestek ordena erlijioso berri bat eraiki zuten, baita genero ordena berri bat ere. Orduan zituzten debekatu ordura arte zeuden adierazpide asko, eta emakumeak plazan egoteko moduak arautu zituzten. «Genero ordena horrekin batera sortzen dira liburuaren eta inprentaren kultura, eta autoretza eredu jakin bat ere bai. Ez da hainbeste kolektiboan oinarritzen, askoz ere indibidualagoa da, jenialtasunari lotua, eta inprimatu ahal izateko alfabetatua izan behar zen». Ohartarazi du euskaldunentzat gaitz zatekeela alfabetatzea, «zer esanik ez euskal emakumeentzat». Garaiko salbuespen izarra Bizenta Mogel izan zen: inprimaturiko liburuetan lehen euskal emakume idazlea izan baitzen. Liburuaren sarreran utzi eleek kaptibatu dute Retolazaren interesa: «Kontzientzia batekin egiten du liburua, badaki autoretza femenino bat auzitan jarriko dela, berak frogatu behar du ikasia dela, alfabetatua... Etxeparek euskaldun kontzientzia bazuen, ezagutzen den lehen emakume idazleak bikoitza zuen: euskaldunarena eta emakumearena».

XIX. mendearen bukaeran eta XX. mendearen hastapenean, ahozkotasunaren pindarra berriz ere dirdiratzen hasi zen, eta emakumeen parte hartzea berpiztu. Euskal Izkundea Donostiako antzerki mugimendua ekarri du adibide gisa, zeinean emazte frangok parte hartu baitzuten. Garaia «mugarritzat» jotzen du Retolazak, alfabetatzea orokortzen ari zelako: «Lehen maisu ikasketetan, gizonek ez dute haur hezkuntzan aritu nahi; orduan, enplegurako sarbide bat irekitzen da emakumeentzat. Beraz, idazkuntzarako aukerak zabaltzen zitzaizkien».

36ko gerlatik landa, Euskal Izkundearen bigarren uhina abiatuko da, Maria Dolores Agirreri esker. Hasierako Euskal Izkundea tradizionalista bazen, aldi honetakoak gaiei ur berria eman zien: «Eraberritze kultural eta politikoari lotuagoa zen, ez katolikoa. Baina aurrekoetatik ikasi zuten plazan egoteko modua eta alfabetatzea; Arantxa Gurmendik, adibidez». Euskaltzaletasun garai hartakoa zen Emakume Abertzale Batza.

Garai hartako Amaia Lasaren poetika ekarri du adibide gisa Retolazak: «Emakumeen menderakuntza salatzen du, eta subjektu poetiko femenino feminista bat garatzen. Aurreko guztiak ziren herriaren aldeko iruditeria bat, baina genero iruditeria tradizionalista zuen; emakumea etxean eta zaintzan kokatzen zuen». Arantxa Urretabizkaia lehen nobelagile emakumearekin isildu du euskal literaturaren emakumeen ahots kronologia Retolazak: «Beste gai eta ahots batzuk garatzeko bidea ireki zuen».

Feministak argitara

Danele Sarriugarte idazle eta itzultzaileak animatu du Eskafandra taldeko Lorea Agirreren eta Nerea Fillat Katakrakeko kidearen arteko solasa. Agirrek oroitarazi du taldea zer euri dandak ernaldu zuen: «Hizkuntza minorizatu bateko hiztun gisa eta bigarren mailako generoko subjektu izateak» bildu zituen Eskafandrako zazpi kideak. Hortik sortu zituzten Eskafandra eta Lisipe liburu bildumak, «feminismoa euskaraz pentsatzeko». Angela Davisen feminismoa hartu zuten eredu: «Geurera ekarri genuen uztarketa formula hori, eta Euskal Herriko feminismo abertzalea eraiki». Emakumea, arraza eta klasea ekarri zuten lehenik bildumara: «Euskarara ekartzeak pentsamendu markoak sortzen ditu, zabaltzen ditu. Orain baditugu lanabesak euskaraz».

Lisipe bilduman, berriz, feminismoaz gogoetatzen dute, baina euskaraz: «Bertako pentsamendua sortzen du; horrek balio erantsia dauka», azpimarratu du Agirrek. Gehitu du sortutako material guztiak beharko lukeela unibertsitateko euskarazko bibliografian lekua hartu.

Katakrakeko argitalpenak euskarazkoak eta espainierazkoak dira. Nerea Fillatek oroitarazi du 2016ko hastapen hura: «Olatu feministaren garaian jaio ginenez, lotura estua daukagu feminismoarekin. Eragiteko sortu ginen».

Agirrek ere lan pentsamendua eraikitzeko lanabestzat dauzka argitalpen feministak: «Saiatzen gara guretzat behar ditugun tresnak euskarara ekartzen».]]>
<![CDATA[Gillermo Etxebarriari azken agur jendetsua egin diote Etxepare lizeoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2134/014/001/2021-10-10/gillermo_etxebarriari_azken_agur_jendetsua_egin_diote_etxepare_lizeoan.htm Sun, 10 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/2134/014/001/2021-10-10/gillermo_etxebarriari_azken_agur_jendetsua_egin_diote_etxepare_lizeoan.htm
Joaldun kideek astindu joareek eman zioten hasiera ekitaldiari. Nork ez zukeen oroituko Etxebarriaren begitarte irritsua tunturroak estuturik? Taula gainera igan dira bizitzan dirdira egin dien arlo gehienetako kideak.

Isildu den txori kantuaren hutsunea abestu du Etxebarriaren «bigarren etxeak», Lau Haizetara abesbatzak: «Txori kantuzale ederra, non ote haiz kantatzen?».

Hur Gorostiaga Seaskaren zuzendariak bota ditu lehen eleak, hunkigarri bezain umoretsuak: «Tarteka irakasle ere bazen Gillermo: euskaran, natur zientzietan eta bertsotan [...]. Ez zituen ez denak zientifikoki egiten, baina bizitzako eskolan irakaslerik hoberena izan genuen; bera beti aitzina, marmar eta kritika hutsalei kasurik egin gabe». Oroitarazi du GALen garaian ere Etxebarria ez zela sekula lanetik gelditu.

Filipe Laskarai Etxepare lizeoko hezkuntza aholkulariak laburtu du haren borroka: «Gizon goxoa, laketa, zinez gisakoa. Euskararen aldeko gudaria, artzaina. Mendiak gainditu eta itsasoak zeharkatuko zituena euskararen egoera aitzinarazteko».

Maialen Arzallusen bertsoek salatu dute ikasleek nolaz hainbertze maite zuten: «Hurbiltasuna zuen bere sekretua».

Kanboko (Lapurdi) Xalbador kolegioa eta Etxepare lizeoa eraikitzeko buru-belarri nola aritu zen eta ariarazi zuen oroitu dute.

Jendea biltzeko, mugimenduan ezartzeko zuen gaitasuna azpimarratu dute, umore onean, haren kasko gogorkeria gorde gabe. Sustut Euskal Herria saretzeko. ]]>
<![CDATA[«Gainbehera ekarri zuen iraultzak; izugarria izan da euskaldunendako»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2021/046/001/2021-10-10/gainbehera_ekarri_zuen_iraultzak_izugarria_izan_da_euskaldunendako.htm Sun, 10 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/2021/046/001/2021-10-10/gainbehera_ekarri_zuen_iraultzak_izugarria_izan_da_euskaldunendako.htm
Normandiarekin baino Uztaritzerekin duzu lotura handiagoa, ez?

Familia bertakoa dut, eta gaztaroa ere bertan pasatu nuen. Normandian sortu eta lau urterekin jin ginen. Euskaraz mintzo zitzaizkidan gurasoak eta sehiak. Frantsesez hasten baziren, kexatzen nintzaien, «tirrit» erraten nien! Gurasoek nahi zuten euskara atxiki nezan, baina gero galdu nuen. Baionan egon ginen Alemanen okupaziora arte, aita beldur zenez lanaren zerbitzu behartuak har nazan, 1940tik goiti, Lapurditik Gard eskualderat [Okzitania] mugitu ginen. Lan karrera osoa Parisen egin nuen gero, bankuan. Afrika eta Mexikon ere ibili naiz, emaztea —Leizaola lehendakariaren alaba— eta hiru seme-alabekin batera, lana dela medio.

Pierre Hourmat historialariak definitu zaitu Uztaritze eta bere historiaren «amante» gisa.

Erretretan sartu nintzelarik, Rousseau senar-emazteek egindako liburu ttipi interesgarria atzeman nuen: Itsasun promenatzeko proposamen bat. Hala, Uztaritzeko Herriko Etxeko artxiboetan herio, sortze, ezkontzak aztertu nituen, etxeka sailkatuz. XVIII. bukaeratik errestaurazioraino, Iraultza garaiko hutsunearekin, desegin baitzituzten.

Ikerketa horretatik idatzi zenituen Le viel Ustaritz (Uztaritze zaharra) eta Autrefois Ustaritz (Uztaritze lehen) liburuak. Badea deigarri zaizun historiarik?

1914ko gerla arteko etxeak ditut ikertu. Ikusi nuen bazirela uztariztar zenbait arrunt Iraultzaren kontrakoak, alta, bertze herri batzuetan —Hazparnen adibidez— ez bezala, ez zieten lepoa egin.

Zerk zaitu akuilatu idaztera Uztaritze 1789ko Iraultzaren garaian (Lapurdi 1609 elkartea, 2021. urtean Beñat Castorenek itzulia)?

XVIII. mende bukaera ikertzean, ohartu nintzen Iraultzak gainbehera ekarri zuela; izugarria izan da euskaldunendako, gertakari horrek du Uztaritzeko historia gehien markatu.

Atera, otoi, Iraultza aitzineko Lapurdiren argazkia.

Biltzarrak ziren nagusi, zeinean Lapurdiko 30 bat parrokiaren ordezkaritza biltzen baitzen. Orduan, Nafarroa Beherea eta Zuberoarengandik bereiz zen. Biltzarra oso demokratikoa zen, Frantziako bertze eskualdeen kontrara, hemen libertatearen erregimena zegoen. Demagun, zergek ez zituzten laborariak kolpatzen, herriak berak deliberatzen baitzituen sindiken bidez. Hego Euskal Herriarekin zegoen salerosketek aisetasuna zekarten. Merkantzia mando zainek zekarten, Nafarroatik lepoz lepo Uztaritzeraino, eta gero xalantak bazebiltzan Baionaraino joan-jinka. Lapurdiko justizia jauregia Uztaritzen zenez, jende franko erakartzen zuen; hotel anitz bazen. Ohiturak obeditzen ziren.

Ohiturak diozu; Lapurdiko Foruaz ari zara?

Bai. Monarkia tiranikoa bazen ere, jendeari libertatea uzten zion, forua errespetatzen baitzen eta dena euskaraz egiten baitzen. Iraultzak dena ezabatu zuen, Euskal Herriaren kontrakoa izan zen.

Liburuan diozu Lapurdik ez zuela lur emankorrik.

Bai, gainera etxaldeak ipotxak eta biziki primitiboak ziren.

Lapurdi itsas negoziotik eta esportaziotik zen bizi?

Bai. Eta familia ugariak zirenez eta etxaldeak ttipiak, usu mugaz bertzalderat zihoazen, han eskulana behar baitzuten, Hego Ameriketarat atzerriratzeak jendez hustu baitzituen herriak.

Iraultza aitzineko Lapurdi elebakarra zena?

Euskaraz ari ziren denak. Baionara zihoana disgustatua zen, atzerrian sentitzen baitzen. Izan ere, gaskoiak bizi baitziren bertan, ingelesen menpeko Lapurdi joritasunean zenez, Biarnotik jende anitz Baionaratu zen. Arrantzarako, adibidez, ez zen mugarik. Alta, gaskoiek ez zituzten euskaldunak maite.

Izan da egiazko gerlarik baionar eta euskaldunen artean, adibidez Milafrangako [Lapurdi] zubiko triskantza hura.Puyanne auzapeza euskaldunen arerioa zen, eta ingelesekin adostu zuen Baionako jurisprudentzia marea gelditzen zen tokiraino zihoala, beraz, Milafrangaraino. Bidesaria paratu zuen Milafrangako zubia igarotzeko. Euskaldunek kexu, guardak zubitik jaurtiki zituzten. Mendeku gosez, Milafrangako besta egunez [1343ko agorrilaren 24an], Puyannen soldaduek denak sakailatu zituzten. Are, bortz euskal noble Errobin lotu zituen marea noraino heltzen zen ikus zezaten. Hola ziren hain afruski ito.

Lapurdi eta bere instituzioak hain gibelatuak ote ziren iraultzaileek desagerraraz zitzaten?

Ez ziren zaharkituak. Uste dut edozein instituzio monarkiko susmagarria zela iraultzaileendako. Iraultzak bertako berezitasunak desagerrarazi zituen.

Zein ziren berezitasun horiek ?

Herri zinez erlijiosoa zen hemengoa. Ikusi zituztelarik apezak hiltzen, biztanleak altxatu ziren. Gainera, iraultzaileak Espainiaren kontra jarri ziren gerlan, berehala. Hala, negozioak eten ziren; beraz, Lapurdiko negozio abantaila guziak ere erori ziren. Iraultzak bazuen euskaldunak disgustatzeko dena.

Hegoaldeko jendea Frantziaren alde jarri zen Iraultzaren hastapenean, espainiar monarkiaz aseak baitziren; aldiz, ikusi zutelarik apezak hiltzen zituztela, hor kontra altxatu ziren.

1789ko azaroaren 18ko azken biltzarra Lapurdiren azken izatea izan zena?

Bai, orduz geroztik Lapurdik ez zuen gehiago berezitasunik; bere nortasuna galdu zuen. Paue [Biarno] peko arrondizamenduko parte bilakatu zen. Baiona eta Paue komertzial gune politiko eta ekonomikoak ziren.

Baionarrek Baionan justizia egin nahi izan zuten, baina euskal legediaren ordez frantses edo erromatarrarekin. Adibidez, oinordetza eskubidea deuseztatu nahi zuten, lan merkatua liberalizatu eta laborariei lurrak erosteko. Errepublikak irauli du dena.

Dominique Joseph Garaten biografia idatzia duzu.

Dominique Joseph, bi anaien arteko iraultzaileena eta politikoena zen, alta, ezezagunena da. Dominique hasieran iraultzailea zen, alta, fite erretiratu zen, iraultzak okaztaturik. Uztaritzeko haien etxondoa Mailia zen, baina Garatenea bilakatu zen gero.

Bere sailkapen manikeoa egitea zaila da: iraultzaren aldekoa zen baina aldi berean euskal nazionalista?

Biltzarrak zuen hautatu. Berez departamentuen ebakitzearen alde zen, baina Basses Pyrenées-ren kontra egin zuen, euskaldunak biarnesekin batera egoteari. Bere anaia eta Pierre Nicolas de Haraneder Makeako bizkondearekin batera, hirurak kontra aritu ziren, nahi baitzuten euskal entitate bat hiru probintziak elkarrekin egoteko.

Herrikoia zen?

Hastapenean bai, baina hautesleekin kexatu zen, berak baitzuen irakurri Luis XVI.ren herio sententzia, erregeak baitzuen prestigioa Euskal Herrian. Ez zioten barkatu. Euskal poeta batek «munstro» deitu zuen. Gainera, erlijiosoaren kontrakoa zen, nahiz bizi hondarrean... erraten den bezala: «Deabrua ermitaua egin zen». Kur-kur-kur.

Nolakoa zen Napoleoni proposatu zion euskal entitate hori?

Euskaldun guziak bilduko zituen instituzioa zen, zeinak bi hizkuntza izanen baitzituen, eta itsasgintza zein kortsario aktibitatean berezituko baitzen. Azken horrekin saiatu zen Napoleon konbentzitzen, Ingalaterrari gerla egiten lagunduko ziola hitzemanez. Fenizia Berria zuen izena.

Baina Napoleoni populuak ez zitzaizkion axola, ez baitzuen gerla baizik nahi, etsaia zangopilatu! Zergatik onartuko zukeen euskal estatu berri bat? Euskal Herria ez zitzaion axola. Beretzat Frantzia eta Espainia zeuden, eta kito. Proiektuak ez zuen den mendreneko paradarik aitzinerat egiteko.

Iraultzak zer ondorio ekarri zion Lapurdiri?

Iraultzak eta Espainiaren kontrako gerrek Euskal Herria arras pobretua eta jendez hustua utzi zuten. Horregatik, Karlistadak onuragarriak izan ziren Ipar Euskal Herriarentzat, Hegoaldetik jende franko jin baitzen Lapurdiko etxe hutsak betetzera: Telleria, Pokorena, Ortiz... Hemengo usaien jakitun ziren. Ene arbasoek, tamalez, karlisten alde aritu ziren, eta boneta gorrien kontrabandoa antolatu zuten. Luis Filipen gobernamendua arrunt karlisten kontrakoa zen. Ene arbasoa ordainduko zuten karlisten tropak Madrilen sartu eta. Alta, sekulan ez zirenez sartu, ez zioten ordaindu. Uste dut horregatik pobretu zela, eta, hein batean, hiru seme Txilera abiatu zirela.

3.000 lapurtar erbesteratu zituzten...

Lapurtarrak ez ziren konskripzioari usatuak, laborariak baitziren. Bakean uzten zituzten. Alta, Iraultzak inposatu zien: denak soldadu egin behar hori. Ene arbaso bat 1812an Napoleonen armadara joan beharra zen. Aitak norbait ordaindu zuen bere ordez joan zedin. Bertze gisaz, ez nintzatekeen hemen izanen!

Euskaldun horiek Landetarat eta Gerserat erbesteratu zituzten, ez baitzuten armada zerbitzatu nahi, desertzio asko bazen. Ahal zuten guzietan muga bestalderat pasatzen ziren, eta ongi hartuak ziren. Gainera, Nafarroa Beherea eta Zuberoa baino bakezaleagoak ziren lapurtarrak, Lapurdiko foruan manatua baitzen borrokatzeko eskubidea zutela Lapurdin bakarrik, beraz sekulan ez!

Liburua Louis Dassance eta Eugene Goienetxeri dedikatu diezu.

Goienetxe barreiatua zen, eta ezin izan zuen idatzi libururik Garaten gainean; orduan deliberatu nuen nihaurrek egitea. Bitxia da nehork ez duela bi anaietatik ezagunenaz deus ikertu. Eta Dassance zen Uztaritzez gehien zekiena; ikaragarriko jakitatea zuen, baina guti idatzi zuen, ez aski. Baliteke oraino paperak gelditzea Irigoienean, bere etxondoan.

Zuhaitzen zaletasun hori...

Aitaren arreba ugazama nuen. Berak zidan zuhaitzekiko maitasuna transmititu. Ene lanaren karietarat AEBetara joan nintzen, eta han, ene harridurarako, hemen ez genituen zuhaitzak ezagutu nituen. Sekulan ikusi ez nituen haritzak ikusi nituen, orain bai, denetan ageri dira haritz amerikarrak, alta erabat ezezagunak ziren. Hemen ezjakintasun handia zegoen zuhaitzei buruz. Lur hau erosi nuelarik, landatzen hasi nintzen.

Euskaldunak ez ziren basozainak, artzainak baizik. Haiendako zuhaitza poxelu da. Horregatik ene landare hauek nehork ez zituzten nahi. Iturraraneko [Gipuzkoa]Arboretumean ebasten dituzte zuhaitzak, hemen ez.

Zuhaitzak landatzen zituen euskal gizona zarea?

Ez naiz bakarra, e! Iturraraneko baratzea Euskal Herriko ederrena da. Nik haritzak ditut sustut maite. Alta, ez dut Txilekorik, Ekuatoretik beheiti ez baita. Seiehun haritz espezie bada munduan, nik berrehun bat dauzkat, nahi duena jin daiteke bisitatzera Xoxa baratzea, lehenagotik deituz [(00 33) 559-93 02 89]. Euskal Herrian ikusten dugu Artelatza, Ametza zeina oso preziatua baitzen hemen larrua lantzeko. Landibarren [Nafarroa Beherea] badira ederrak. Itxuraz oso ezberdinak badira ere, funtsean, haritza egiten duena ezkurra da.]]>
<![CDATA[Ikusi Mikusin ikusi-makusian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1925/023/001/2021-10-09/ikusi_mikusin_ikusi_makusian.htm Sat, 09 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1925/023/001/2021-10-09/ikusi_mikusin_ikusi_makusian.htm
Baziren behin euskara, haurrak, gazteak eta haien literatura. Pertsonaia hauen arteko lehen ipuina idazten hasi dira Kiribil eta Galtzagorri elkarteak, Pamiela argitaletxea eta Sarako herria (Lapurdi). 900 haur baino gehiagok nahi izanen zuketen egun historikoan parte hartu; alta, ezezkoa eman behar izan diete. Arrakastaren txanponaren bertzaldea. Edonola ere, 700 inguru izan dira bildutakoak, ez gutxi.

Sarako karrikak orriak balira bezala mugitzen dira: Ikusi Mikusi azokaren bederatzi guneetatik haizea bezain arinki aldatzen baitira lekuz haurrak. Bistak ezin segituzko kadentzia ezarri du martxan literaturak, erritmo biziko ipuina hautatu dute antolatzaileek. «Bonu honekin norberak nahi duen bere liburua erosiko du», azaldu die Paxkal Indo antolatzaileetako batek haurrei.

Une hori zaio gozoena egin Amaia Hennebutte-Millard azokaren bultzatzaileari: «Hunkitzen nauena da bonuak banatzean zer sua ikusten den haurren begietan, erranez etxerat eramateko dela... Liburua objektu gisa ez da galdua; gainera, albumak objektu artistikoak dira».

Galtzagorri elkarteko lehendakaria izateaz gain, Senpereko (Lapurdi) Kiribil elkarteko kide ere bada. Badira urteak Montreuileko (Frantzia) haur eta gazte literaturaren azokarat doala: «Munduko haur literatura azoka da, erreferentea da, modeloa da denendako. Behin piztu zait gogoa halako Euskal Herrian ere egitea, ez baitugu halakorik. Ez dugu agerian ezartzen gure haur eta gazte literatura; alta, gaur egun bada»

Begiak pozez ñir-ñir ditu, irria ezpainetan, kontent promenatzen ari da Battitt Laborde herriko auzapeza. Ipuinaren lehen lerroak izkiriatzen lagundu du; bere gisa: «Zoratuta egoki gara, aspalditik amesten ibilki baikara honekin, duela hiruzpalau urte. Eskuekin egin behar direnetan lagundu dugu. Ez dugu suerterik izan helde horrekin dena gibelatu baita: xuxenez sortua behar zuen haurrak, baina aurten sortu da. Denak alde dira, zeru ederra! Ikaragarriko giro goxoa da!».

Lur Berri gela da egoitza nagusia, bertan baitaude argitaletxe guziak. Kadira jokoan bezala, inguruka ari dira haurrak; begiak zabal-zabalik, liburuak beha dira, ia nork eginen duen beraien preziatzeko geldialdia.

Zeru garbiak badu hodeirik

Amaiurko (Nafarroa) 29 haurrek egina dute bere hautua. Ikusi Mikusiren gertakari nahaslea kontatu du Nora Salbotxek, ipuinaren orri goibelak: «Sekulako saltsa izan da, osasun ziurtagiriagatik, Guardia Zibilarengana joan behar izan da haur bakoitza baimen eske... Baina nahi genuen halamoduz hemen egon!». Horrek, hala ere, ez dio bukaera ozpindu: «Iruditzen ari zait zoragarri; liluratuta nago! Hau luxu bat da!».

Gustu ororendako bazka dago. Onddo aulki alaietan jarririk dira batzuk, eskura dauden liburu andanetako batzuk irensten, kolore guzietako unibertsoetan murgildurik, bizkarra borobildurik.

Ixabel Milletek Amalur liburu-kamishibaiarekin irudimena harrotu nahi du. Horregatik, Ximo ilustratzaileari abstraktua egitea eskatu dio, ez baitzuen Amalur figuratiborik nahi. Milletek bere burua «bere tokian» sentitzen du Ikusi Mikusin: euskara hutsez inguraturik.

Euskara hutsa denen hatsa

Laborde auzapezak ere ezaugarri linguistikoa azpimarratu du: «Hainbertze haur euskaraz, badakizu zer hazia den hori? Ondorioak ekarriko ditu, ederra da!».

Eki pean, eguerdi jo du, Axularren elizako dangek tripa zorriak iratzarri dituzte: haur parkeak jantzi du jantokiaren mozorroa. Baina horrek ez du eten joan-jinen labirintoa. Alta, ez da galtzerik, Baionako Bernat Etxepare lizeoko ikasle batzuek hartu baitute barne-seinaletikaren ardura.

Hizkuntzak ere badu bere norabidea: euskarak du iparra markatzen. Elebakartasunaren oasi emankorraz jabetua da Hennebutte, aldarrikatu egiten du: «Euskara hutsean den literatura ekarri dugu. Izan ere, hizkuntza gutitu eta hegemoniko harremanean, liburu batean bi hizkuntzak elkarren ondoan badira, frantsesezkoa irakurriko dut. Haurrek ere gauza bera eginen dute. Euskarari behingoz tokia eskain diezaiogun!».

Pilota plazako karpak ikasleek Ikusi Mikusirako bereziki sortu obrak erakusten ditu. Ziburuko (Lapurdi) Piarres Larzabal kolegioko collagearen egileetako bat da Ainara Barinaga: «Aire hartzeetan egin ditugu. Hasi gara aldizkarietako paperak kolatuz, nahasi ditugu koloreak, distirak...». Nora Plak ere parte hartu du: «Euskara kurtsoan ere literaturako hitzak kolatu ditugu. Nik kantua hitza». Idoia Narbartek bereziki maitatu du Pantxix Bidarten Odisea ikusgarria, eta Aitorren ametsa komikia erosi du.]]>
<![CDATA[Elkarte batez, lau sor-marka]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/036/001/2021-10-09/elkarte_batez_lau_sor_marka.htm Sat, 09 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1901/036/001/2021-10-09/elkarte_batez_lau_sor_marka.htm
Harri batez lau txori, 2019ko Lurrama azokan hasi zituzten elkartearen muntaketa lanak. Izan ere, iazko urteari so ziren jada, 2020. urtea urte borobila baitzen: Irulegiko arnoaren sor-markak 50 urte bete baititu; Ossau-Iratirenak, berrogei; Ezpeletako biperrarenak, hogei, eta, azkenik, Kintoa zerrikia sailak, lau. Iazko urtea estakuru ezin hobea zen, beraz, elkarte jaioberriaren lehenbiziko orrien idazteko. «Aberastasuna da guretzat lau sor-marka izatea; laborarientzat, nola euskal ekonomiarentzat», xehatu du Beñat Saint Esteben, Ossau-Irati sindikatuko laborariak. Lau adarrak bakoitzak bere bidea egin beharrean, indarrak batu nahi izan dituztela azpimarratu du: «Lekuan berean lau sor-markak ukaitea indar bat da; domaia litzateke ez elkarrekin komunikatzea. Helburua da sor-marken arteko elkartasuna atxikitzea».

Elkartasuna aipatu du, sor-marka kausitzeko bidea malkartsua baita. Izan ere, Ossau-Irati sindikatuak Jatorri Izen Gerizaturen zigilua eskuratzeko «bide luzea» egin duela oroitu da Saint Esteben; laborari, gasnategi eta kontsumitzaileen historia «handia» dagoela sor-marka horren barnean. Berak Makean (Lapurdi) du etxaldea, eta ardi burugorrien esnea Makeako gasnategiari saltzen dio, zeinak Onetik gasna ekoizten baitu bildu esneari esker. Makeako gasnategia bera Ossau Irati sor-markaren barne da, hogei bat kooperatiba edo enpresa bezala, eta bertze 1.300 esne ekoizle eta 140 laborari-gasna egilerekin batera. Izenak berak salatzen duen gisan, Ipar Euskal Herriaz gain, Biarnoko ekoizleak ere badaude bertan. Lantalde zabal horrek 1.400 tona Ossau-Irati jatorri izeneko mozkin baino gehiago ekoizten du urte guziez.

Baina ez nolanahika. Ardi esne edo ardi gasna egile batek Ossau-Irati Jatorri Izen Gerizatua eskuratu nahiko balu, arau zorrotzak bete beharko zituzkeen mozkinaren kalitate onaren bermatzeko. Ekoizleak hautu garbia egin beharra du horretarako, lan moldea baldintzatuko baitio. Konparazione, ezin da urte osoan esnerik ekoitzi, axuriei utzi behar zaielako. Ororen buru, «lehengo egiteko manerak atxikitzen ditu sor-markaren araudiak. Baitezpadakoa da gasna tokiko ardi arrazen esnez egina izan dadin, bertan transformatua eta ondua. Bertze hiru sor-markendako ere balio du tokikoa izan beharrak».

Gainera, ongailu sintetiko eta pestiziden erabilera zorrozki mugatua dute, eta transgenikoena, debekatua. Horiek hola, arauen ordainez, esnearen prezioa «bermatua» duela ohartarazi du Saint Estebenek, hau da, salmenta baldintza onetan eginen dela: «Sor-marka babes bat da ekoizlearentzat ere. Esnearen prezioa ezagutzen dugu, merkatukoa ez bezala. Hura noiznahi eror baitaiteke peko errekarat. Sor-marka arrunt preziatua da, eta bere tokia arrunt egina du. Arauak anitz dira, bai, baina horiek dute egiten sor-marken indarra».

Boz bakarra diru iturri

Boz bakarra eman nahi izan diote, beraz, lau sor-markei, komunikazioari begira, baina baita diru laguntzei so ere: «Kolektibitateentzat aiseago da elkarte bakarrari ematea, batzuei baino», erran du Saint Estebenek.

Berez, elkar laguntzen diote jada: Makeako gasnategian, adibidez, Ossau-Irati gasnez gain, bertze elkarteko gainerako mozkinak ere salgai ezarriak baitituzte.

Orain, COVID-19ak galarazi zienaz gozatuko dute: sor-marka bakoitzak bere urtebetetzea ospatzea elkarrekin. Eguna arrastatua dute jada: apirilaren 17a, Itsasun (Lapurdi). Mozkin bakoitza nola egiten den erakusteko tailerrak izanen dira, goizetik arrats.

Hala ere, iragan maiatzean Hazparneko (Lapurdi) Armand David ikastetxeko ikasleentzako elkarlanean aritu dira: Michelin izarra duen Clement Guillemot sukaldariak elkarteko lau sor-marketako mozkinekilako bazkaria prestatu baitzien.

Eta otsailaren 7an profesionalentzako eguna antolatua du elkarte berriak, Angelun (Lapurdi), jatetxeetan haien mozkinek «toki gehiago» har dezaten.

Alta, duela bi aste Ossau-Irati sor-markak berrogei urteak ospatu ditu, Ligi-Atherein (Zuberoa), Manex Buru Beltza elkartearen trashumantziaren bestan.]]>
<![CDATA[Luma berria euskaraz aritzeko ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/022/001/2021-10-06/luma_berria_euskaraz_aritzeko.htm Wed, 06 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/022/001/2021-10-06/luma_berria_euskaraz_aritzeko.htm Oa-Huetak Elirale konpainiaren dantza ikuskizuna, Zirkozaurre konpainiaren Vademekun zirku ikusgarria, eta Pantxix Bidart musikariak eskainiko duen Odisea musika ikusgarria. Usaian Pazko astelehenez antolatua izan den Sarako Euskal Idazleen Biltzar tradizionala igandean izanen da. Betikoak ere bat eginen Errebote gibeleko kiroldegian eta karpan, 10:00etatik goiti zabalduko dituzte beraz bortak, aldi honetan publiko zabalari. Liburu aurkezpen guziak kanpoko karpan eginen dituzte: bertzeak bertze, Amaiur Epherrek Profeten iruzurra, Eric Dicharryk 2022, Baigorri eta Ortzaize ibarretako euskara Koldo Zuazok, Eguzki Urteagak La politique culturelle au Pays Basque eta Le processus de paix au Pays Basque, Txomin Hiriart Urrutik Anai artea, Ozaze Jauregian Jean Louis Davantek, Euskal Literaturaren Historiaren Historia Jon Casenavek, Buhameak, historiarik gabeko jendeak Nicole Lougarotek eta Nafarroako Erresumaren inbasioa 1199-1200 Iñaki Lopez de Luzuriagak. Aurtengo berezitasuna salatu du Dordeinz Narzabalek: «Musika gehiago izanen da. Quand nous chantions sous Franco (Francoren pean kantatzen genuelarik) liburu aurkezpena kantari ospetsuek lagunduko dute, Pantxoa Karrerek adibidez. Eta Solange Añorgak Elixa Xuria diskoa aurkeztuko du». Bestalde, Anai Artea elkartea omenduko dute, bere mende erdiaren karietarat. Asteleheneko egun profesionala gai baten inguruan eraikiko da: Emazteak eta euskal literatura. Kari horretara, Sarako Biltzarra, Bilketa Sarea, Euskal Kultur Erakundea eta Biblio64 elkarteek mahai inguru, solasaldi, aurkezpen eta irakurketa antzeztua antolatu dituzte. Iratxe Retolaza Gutierrez literatura kritikariak Emakume ahotsak euskal literaturan mintzaldia eskainiko du 09:30ean. Ondotik, 10:30ean, Gai feministen argitalpena, nork, nola, nolaz gaiaren inguruko mahai ingurua moderatuko du Danele Sarriugarte idazle eta itzultzaileak. 11:45ean, Kiribil konpainiak irakurketa antzeztua erakutsiko du. Arratsaldeak ere performance artistiko-literarioa ekarriko du: Asfaltoa zartatzeko moduak, Txakur Gorria kolektiboak eta Peru Galbetek egina. Bukatzeko, Euskal idazle eta emazte Ipar Euskal Herrian, zein bizipen? galderari erantzuten saiatuko dira Maialen Hegi Luku, Marikita Tambourin, Maddi Ane Txoperena Iribarren eta Maddi Zubeldia, Nora Arbelbide idazleak animaturik. ]]> <![CDATA[«Beti behar da filmatu, mundua ezagutzeko modu bat baita»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/024/001/2021-10-02/beti_behar_da_filmatu_mundua_ezagutzeko_modu_bat_baita.htm Sat, 02 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1857/024/001/2021-10-02/beti_behar_da_filmatu_mundua_ezagutzeko_modu_bat_baita.htm
Augusto Pinocheten kolpe militarrarekin batera abiatu ziren zure filmak.

Zinemagile txiletar guziak deserriratu zirenez, guti gelditu ginen eta bakarrik. Hori oso gogorra, tristea eta zaila izan zen. Arras gauza guti egin ahal izan genuen, diktadurak berak ez baitzuen nahi zinemarik egon zedin. Baina nik egin ahal izan nuen; Cien niños esperando un tren, erraterako; libertate osoa hartu nuen egiteko, isilpean. Baina nik ez dut harreman zuzenik ukan prozesu politikoekin, ez bainaiz kronista bat. Ikusten ditudan gauza batzuekin gogoberotzen naizen zinemagilea naiz, eta gauza batzuekin lotzen ditut. Errealitatea da sartzen filmean. Filmak kontatzen baitu jendarte horrek bizitzen duen errealitate hori.

Zure lanetan aspektu soziala azkarra da, eraikuntzarekin batera, arkitektura ere ikasi zenuelako, segur aski.

Naturala izan da. Hiriko filmak dira, eta baloratzen dut hiriko kultura soziala zein den. Baina ez naiz haiek lantzen dedikatzen; haiek dira filmetan sartzen.

Zertara dedikatzen zara, beraz?

Esploratzera zinemak eskaintzen dituen posibilitateak. Film bat egiten ari naizela ez naiz gai bat lantzen ari, baizik eta egiten ari naiz film bat. Zer da egin daitekeena zinemarekin? Zinema tai gabe berrasmatu behar da, jada existitzen diren formuletatik urrunduz. Horrek nau erakartzen.

Tai gabeko laborategi batean ari zara?

Hori bera. Horrek nau erakartzen, eta oso motz gelditu naiz horretan, beti aitzinatzen ari naiz.

Baduzu zinema eredurik? Errealismo italiarra, adibidez?

Ez, baina admiratzen dut eredu hori bai, bai eta Latinoamerikan abiatu ziren zinema berriaren mugimenduak ere 1960ko hamarkadan; haien semea naiz. Raul Ruizengandik oso hurbil sentitzen naiz, zinezko maisu eta artista handia da; zinemagile izateaz baino askoz harago doan pentsalaria, zinematik mundua pentsatzen baitu. Filosofo eta teoriko handia da.

Zure ibilbidearen hastapenean zuri-beltzean hasi zinen.

Ondoko guziak kolorezkoak dira, salbu orain egiten ari naizen hau.

Zergatik?

Txile hegoaldeko paisaia oso erakargarria lantzen dut; baina ezin dut kolorez irudikatu, zeren eta kolorea oso banala izan daiteke, egunerokoaz hurbilegia; alta, behar zen pertzepzioa urrundu berehalakotasunetik. Zuri-beltzak distantzia sortzen du.

Denbora distantzia?

Esperientzia distantzia, denborarena ere bai.

Zer egiten ari zara?

1889an maputxe lurretan sartu zen trenaren eraikuntzaz, belgikar baten egunerokotik.

Zure lan guziek badutea haririk?

Bai; zinemarekin liluratzen den zinemagile baten ibilbidea da. Ez naiz gauzak nehori erraten dituena; beti behatzen ari naiz.

Zer duzu kontatzen orduan?

Munduan egotearen esperientzia kontatzen dut.

Entseatu zara, hala ere, zinemari esker eragiten; El diario de Agustín-en, adibidez.

Erresistentzian egin filma izan zen, diktadurako hilez mintzo zena, diktadura pean: ezin nintzen egin gabe egon. Oso ongi antolatzen du informazioa errateko egunkari kriminala izan zela El Mercurio. Amerikako egunkaririk zaharrena da, prestigio handikoa, baina kolpista, kriminala, eta esku zikinak ditu. Hau egin behar nuen bertzeak egin ahal izateko. Gainerako nire filmetatik oso ezberdina da, berezia niretzat. Izan ere, ezin bainintzen tronpatu, ezin nion tokirik utzi anbiguotasunari —maite badut ere—, parean izugarriko talde boteretsua nuelako. Plazera izan da niretzat desmuntatzea, hunkitzea eta biluztea egunkari hori, egia gordetzeko zituen mekanismoak erakusteko.

Zentsuratu zuten.

Telebista publikoak erosi zuen, baina ez zabaldu. Salaketa jarri genuen, eta erakutsi behar izan zuten.

Maite ez dituzunak elkarrizketatu behar izatea nola bizi izan duzu?

Elkarrizketatu batek dio oraindik komunista gehiago hilko zituzkeela. Eta haren etxean egon naiz. Okaztagarria da.

Denboraren nozioa irreala dea zure obran?

Zer da erreala eta zer ez? Maite dut asko denbora arintzea eta istorio batean ez aitzinatzea. Istorio kontaketaren etsaia naiz, aitzinatu behar baitira bukaera baterantz. Denboran gelditzea maite dut, baina aldi berean orainaldiaren jokoan denborak nahasten dira; betiere orainaldian egotearen esperientziatik.

Ez duzu maite istorioetan aitzinatzea, baina ukanen duzu gidoi bat, ez?

Ez, giddorik gabe lan egiten dut. Esperientzia batzuen metatzeaz ari naiz, zeinak gizentzen hasten baitira, solidoagoak izaten, esperientzia metaketa handiagoa izaten. Eta horrek ez du eskatzen aitzinatzea, baizik eta egotea, deus konpondu behar izan gabe.

Zerk zaitu akuilatzen lan bakoitza abiatu eta bukatzen?

Filmatzeko gogoak. Beti behar da filmatu, filmatzea bizimodu bat baita, mundua ezagutzekoa, gelditzekoa, harremanak izateko modu bat da, oso aberatsa. Baina filmak abiatzeko, zehazki, horretara naramaten irudiak behar ditut. Azken batean, irudien esklaboa naiz. Horretan datza jokoa: irudi batzuetatik abiatu, eta bertze batzuekin harremanetan sartzean datza filmaren eraikuntza. Bertze film bat abiatzeak bukatzen du aitzineko filma.

Irudiaren mende honetaz zer diozu?

Irudia banalizatu da sobera, baina zinemak uroski badu banaletik ateratzeko gaitasuna, irudiaren zeremonia eta liturgia sortzekoa.]]>
<![CDATA[Lapurtarren deiadarra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/033/001/2021-10-02/lapurtarren_deiadarra.htm Sat, 02 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1909/033/001/2021-10-02/lapurtarren_deiadarra.htm
Bertrand Lapurdikoa ehortzi bazuten ere, Atharesa Lapurdikoak hartu du lekukoa, antolakuntza berriztua pertsonifikatuz. Umorez «berpiztu» dute hiru hamarkada baino gehiagoz ospatu izan den biltzarra. «Azken aldietan Bertrand Lapurdikoa baliatzen zuten; beraz, begi kliska bat egin nahi genien errateko gurea haien segida zela. Horregatik sortu dugu Terese Lapurdikoa, haren emaztea. Existitu zen, baina arramoldatu dugu jendeak uler dezan», zehaztu du Xabi Etxegarai antolatzaileak.

Helburu bikoitzak akuilatu du aurtengo aldia. Alde batetik, osagarri koiunturak kulturari ekarri ondorioei aitzi egiteko nahi izan dituzte musika taldeak ekarrarazi, «kultura berrabiatzeko». Bigarrenik, «lapurtarren identitatea berpiztea» dute xede. Izan ere, Etxegaraik ez baitu gehiago halakorik ikusten: «Bada kostaldekoa, barnealdekoa... baina ez egiazko lapurtar identitaterik; ez da existitzen. Beraz, elkartu eta harro bagara besta hortaz, erraiten ahalko dugu lapurtarrak garela eta hori maite dugula». Herria eta hizkuntza eman ditu aitzinerat, euskaldun guziei gomita eginez.

Berez, Lapurdiko biltzarrak hiriburu historikoan egiten ziren, Uztaritzen. Probintzia guziko herrietako ordezkariak biltzen ziren, herritarren mezuen garraiolari. Frantses iraultzak herritarren bozak isilarazi zituen arte. Historiari leial, antolatzaile gazteek zentzua berrezarri nahi izan diote besta egunari, herriengana joanez eta parte hartzea berriz ere zabalduz: «Ohartu ginen azken urteetan Lapurtarren Biltzarra ahultzen ari zela eta uztariztarren biltzarra bilakatu zela; ez gehiago lapurtarrena. Antolakuntzan saiatu gara Lapurdi osotik biltzen jendea. Uste dut ongi lortu dugula», azpimarratu du Etxegaraik. Alabaina, bertzeak bertze Angelu, Beskoitze, Kanbo, Uztaritze, Hiriburu eta Arrangoitzeko gaztez osatua da hogeiko talde antolatzailea.

Aniztasun horren isla izanen da karroen desfile mitikoa: bortz eta zortzi artean izanen dira. Horretarako, Lapurdiko herriak multzokatu dituzte, eta arduradun bat paratu bakoitzeko. 11:00etan abiatuko du eguna karro desfileak, gaitero, zigante eta bertsolariek lagundurik.

Segidan, 12:30ean mutxikoak dantzatzeko parada izanen da Lotako frontoian, Erdizka taldeak animaturik.

13:00etatik goiti, Xalbador kolegioaren aldeko kuskus bazkariaz gozatzen ahalko da, Kuxkuxtu taldeak alaiturik. Alta, aitzinetik erreserbatu behar da: (0033) 786-78 31 71 zenbakira deituz.

Bazkaldu ondotik, 17:00etan herri musikak abiatuko dira, eta 18:00etan Andoni Ollokiegi ariko da. Egunari bukaera emanen dio Astobaba taldeak, 20:00etan.

Lapurtarren biltzarra

Bihar, 11:00etatik aitzina, Uztaritzen (Lapurdi).]]>
<![CDATA[Gaur abiatuko da Miarritzeko Latinoamerikako 30. jaialdia]]> https://www.berria.eus/albisteak/203781/gaur_abiatuko_da_miarritzeko_latinoamerikako_30_jaialdia.htm Mon, 27 Sep 2021 09:56:34 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/albisteak/203781/gaur_abiatuko_da_miarritzeko_latinoamerikako_30_jaialdia.htm musikaz, konparazione, eta merkatua. ]]> <![CDATA[«Ez gaituzu nehoren integratzeko gai»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/048/001/2021-09-25/ez_gaituzu_nehoren_integratzeko_gai.htm Sat, 25 Sep 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1887/048/001/2021-09-25/ez_gaituzu_nehoren_integratzeko_gai.htm Gure herria aldizkarian. Buhameak, historiarik gabeko jendeak? liburua (Gatuzain) karrikaratu berri du Nicole Lougarot (Gotaine-Irabarne, Zuberoa, 1963) ikerleak, zeinak baitakar Barbierren lan hura, euskaraz eta frantsesez. Kronikan agertu datuak artxiboetan egiaztatu ditu Lougarotek, buhameen historiaz oinarrizko informazioa ematen du, eta haien ondokoen lau lekukotasun ekarri.

Nondik duzu buhameekiko tira?

Duela hamalau urte Xiru festibalerako gaia lantzean ohartu ninduzun buhameen alimaleko sarekada bat izan zela Maulen 1802an.

Buhameen historia ekarri duzu.

Buhame, erromintxel, jitano, ijito, gypsies, zigeunere, ciganos: Europako talde guziek erro bera dizute: tzigano edo rom populua.

Erriberritik (Nafarroa) pasatu zen Egipto Ttipiko konde bat 1435ean.

XV. mendeaz geroztik daude buhameak Euskal Herrian. Nomadak izan baziren ere, XIX. mendean haboro sedentario egin ziren, bordetan eta. Euskal Herriko buhame guziak erro berekoak dituzu. Usu entzuten da pobreak baizik ez zirela, baina ez duzu egia: beste kultura, ofizio, usaia eta hizkuntza bat bazizuten. Ekialdeko Europako tzigano eta romek ber hitzak baliatzen dizkizute oraino. Gehienak moztaileak eta saski egileak ziren. Geroaren iragarleak ziren emazteak, horregatik preso sarturik izan dituzu, artxiboetan atzeman dizut. Enetako arazo handiena zen eskale zirela.

Zergatik egiten zaizu hori arazo?

Ez baita goxo nehor eskean jitea. Euskaldunendako ez duzu aise izan, beti eskean heldu baitziren, baina buhameek aitzinetik sekulako errepresioa pairatu izan dizute.

Trukerik ez?

Bai, baina truke bortxatua zen; onartu ezean, zioten: «Malur handi bat gertatuko zaizu». Egin-molde horrek taldea ezaugarritzen zizun. Garazin diote klase soziala baizik ez zela, baina harago doa. Buhame anitz bazen hor; alta, eskolan ez dizute aipatu ere egiten.

Horregatik ekarri dituzu oraingo eguneko lekukotasunak?

Erakutsi nahi nizun buhameek badutela historia bat. Usu entzuten da «denak pixka bat buhame gara», baina ez duzu hala. Genealogian xerkatu behar da.

Zein dira deitura ezagunenak?

Etxeberri, Ezkoz, Larregain, Uharte, Agerre, Larralde....

Jean Barbier gazteak gizarte bazterketa erakutsi zuen kronikan: «Gaixo buhameak! Zoin itsuski belzten dituzten mihi gaixtoek!».

Ikerketa guti duzu. Barbierrek zinez lekuaren gainean zizun ikusi buhameen bizimodua, eta aski errespetuz deskribatu zizkizun.

Zertan da haien eskea orain?

Pobreziak berdin jarraitzen dizu, baina gorderik, ezin baita erakutsi pobre zarela. Norbaiti ematea baino, aiseago duzu elkarte bati eskaintzea. Buhameen ondorengoek jarraitzen dizute esklusio sozialean. Baina liburuaren xedea ez zen haien irudi hori ematea.

Zer erakutsi nahi duzu?

Enetako izan duzu arazo bat kanpotarrekin: ez gaituzu gai nehoren integratzeko. Asimilatu behar dizu bere identitatea galduz. Gehiengoak gutiengoari hori egiten dio beti.

Zer diozu maskaradetan agertzen den haien errepresentazioaz?

Erakusten dizute buhameak beti alfer, mozkor eta ebasle zirela. Ez dut haboro jasaten ahal. Euskaldun gisa kontzientzia hartu nahiko nikezu egunerokoan dagoen arrazismoaz. Funtsean, ez dizute ezagutzen haien historia. Hala ere, gauzak aldatzen ari dituzu, Altzürükün iaz, eta Barkoxen aurten, aldatu dizute.

Liburua ele biz atera duzu.

Bai, Barbierrek ere hala idatzi baitzuen. Eta Hegoaldekoek ere irakur dezaten. Dena den, originalaren bila ari nauzu, ikusteko zentsuratua izan ote zenetz Gure Herria-n.]]>
<![CDATA[Bidaia bidegabe batean barna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1994/032/001/2021-09-23/bidaia_bidegabe_batean_barna.htm Thu, 23 Sep 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1994/032/001/2021-09-23/bidaia_bidegabe_batean_barna.htm
Euskal Letren Plazak manatu bereziarekin abiatuko du hiru eguneko programazioa: Asisko Urmenetaren Sugarren mende komikia (Erroa, Herrima, 2020) dimentsioz hirukoiztua ikusi ahal izanen da bihar Zarautzeko Modelo aretoan, 20:00etan, Lutxo Egiaren Manifestua-ren ondotik. «Sugarren mende hura zer izan den irudikatzera gomitatzen dugu jendea», erran du Urmenetak ikusgarria aurkeztean.

Ahots mehe abailduaz Mari Añes Gorostiaga aktoreak egin du euskaldun zirtzikatuarena. Ikusleak beldur ikaran utziko dituzte Maria Anozibar pertsonaiaren eleek: «Mende oso batez ehizatua, iraindua, torturatua, bahitua, auzipetua, elbarritua, ebatsia, deserriratua, bortxatua, lintxatua, umiliatua, isilarazia, urkatua, errea, ezabatua izan den zuen arbasoetariko bat naiz».

Argi jokoek eta Olivier Arotzarena musikariak lagundu dute XVII. mendeko giroan kokatzen. Berariaz konposaturiko pieza bat sortu du, Irudika testuan oinarritua, albumaren kontrazalekoa. Denbora jauzi handia da, baina uste baino laburragoa.

Garai hartako gertaeren katearen kirrinka ez baita isildu, nonbait, Urmenetaren erranetan: «Pentsatzea baino, nahiko genuke jendeak sentitzea zer izan den arbasoek jasaniko bidegabekeria hori. Eta ez iraganeko historia lazgarri baten gisan: ordu hartan ari baitira ezartzen Aro Modernoaren oinarriak, autoritarismoa, patriarkatua, diziplinamendua eta Europako muga garbiketak inperio absolutisten artean. Lan honek laguntzen ahal digu oraingo diagnosia egiten».

Hala, musika, antzerkia eta marrazkiak uztartzen dituen emanaldi bat da Sugarren mende. Komikigileak egokitzapen dramatizatuaren gidoia egin du, «zuzendaritza kolegiatuan» parte hartu aktoreekin batera, eta arizale ere jardun du.

Antzezle baino, dendariaren lana egiten du Urmenetak, eszenak elkarren artean irudiz josiz, pieza oso bat erakusteko gisan: «Entzuten diren testu guziak , harrigarria bada ere, garai hartan idatziak eta publikatuak dira. Nik pauta batzuk ezartzen ditut eszenen artean».

Pierre de Lancre epailea pertsonifikatu du Daniel Arbeletxe aktoreak; haren eleek totalitarismoaren legitimazioaren bedeinkapena dakarte, borreroaren biktimizazioa barne: «Sorginek herritarrak tormentatzen dituzte, zakur, asto, urde, euli, otso edo tigrearen formapean, etxeko tximiniatik sartzen». Epailearen irudimen perbertsotik jalgiriko eszenak, orduko euskaldunen kontrako sumarioetan kargu bilakaturik. Sugarren mende antzerkia puntu berean abiatzen eta bururatzen da: Helena Xurio Arburua zugarramurdiarrak borobiltzen baitu ikusgarria, hasi eta buka. Harentzat, «ohorea» da arbaso haiei «kendu zitzaien ahotsaren eta duintasunaren bozeramailea» izatea, baina ardura ere bai; «gure egia» kontatzeko beharrak akuilatu du antzerkian parte hartzera: «Euskal Herrian sorgin ehizarekin begiak hetsiak ditugu, ez baitugu sobera ikusi nahi: izugarri gogorra delako. Geure burua ikustea hain zapalduak, hain biktima, zaila egiten zaigula euskaldunoi; beti ari gara mundua salbatzen geure buruaren baitan begiratu aitzin».

Ttipi-ttipitik garraiatzen ditu sorgin ehizaren herexak Xuriok. Zugarramurdiko (Nafarroa) sorgin edo belagile zintzoaren irudiaren barne zen batzuetan, sorgin gaiztoarenean bertze batzuetan. Alta, egun batez, zigortu zituzten herritarren zinezko zerrenda eskuetara heldu zitzaion, eta irudikatzen hasi zen hura zer izan ote zitekeen: «Gaur egun dugun zapalketa eta menderakuntza egoera hau ordutik dugu. Gure arbaso hauek izan ziren Nafarroako konkistaren ondoko lehenbiziko belaunaldiak, eta bortizki pairatu behar izan zituzten zapalkuntza eta menderakuntza, populu guzia makurrarazteko». Aitortu du testua errezitatzen duen aldi guziez izua senti duela.

Ez da harritzekoa, Jean Marie Irigoien aktoreak botatzen dituen inkisidorearen hitzak hotzikara ekarle baitira: «Eraman dugu sorgina gure presondegi sekretuetara, eta hor hasi da galdeketa. Jukutria da inkisidorearen armarik behinena». Francisco Peña inkisidorearen hitzak dira; harenak tartekatuko dira beste kanonista espainiarrenekin: Martin Castañega, Isidro San Vicente, Diego de Simancas...

Literaturiako emanaldia hutseginez gero, Uztaritzen (Lapurdi) ikusi ahalko da Sugarren mende laster batean.]]>
<![CDATA[Susmopean daude Parisen saldu asmo dituzten Izturitzeko piezak ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/033/001/2021-09-21/susmopean_daude_parisen_saldu_asmo_dituzten_izturitzeko_piezak.htm Tue, 21 Sep 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/033/001/2021-09-21/susmopean_daude_parisen_saldu_asmo_dituzten_izturitzeko_piezak.htm Sud Ouest medioari argiki baieztatu dio: «Piezen jatorria eta egiazkotasunaz ez dago duda izpirik». Denena edo ezer ez Pablo Martikorena arkeologoak ez du bere disgustua gorde: «Zoritxarrez aski usu ikusten dugu mota horretako salmentarik. Arkeologo gisa frustratuak gara, ikusten baitugu galtze zientifikoa eta baloratzekoa. Konplikatua da. Baina badira interes ekonomikoak, bildumagileen interesak...». Aitortu du antxeran ezarritako hamaika pieza horien jatorria jakitea oso zaila dela, arkeologiaren indusketen hasmenta hartan oso normala zelako jendeen arteko trukeak egon zitezen. Horregatik, Baionako Historia Naturalaren Museoan, adibidez, badira beste lekuetako piezak. Oraingo miaketen aurkikuntzak biziki zainduak direla azpimarratu du. Picassoren obraren adibidea ekarri du Martikorenak. «Elektrikari edo iturginak saltzen eman zuen Picassoren obra bat. Alta, familiak salatu zuen garajetik ebatsia ziola, baina berak zioen ezetz, Picassok berak oparitu ziola. Nola frogatu?». Aldarrikatzen duena da pieza horiek denen eskura egon daitezen, eta dolu du ezin baitituzte ikertu: «Pena handia da objektu horiek ez direla gure esku ikertu ahal izateko, bai baitute balio zientifikorik. Publiko zabalarenak izan beharko lukete. Baliabide legala eskas dugu salmenta hauek eragozteko, ondarea denon ondasuna baita». Galdera luzatu du Martikorenak: «Orain Hiri Elkargoak bildu behar ote ditu pieza horiek? Eta nola kontserbatu eta baloratu?». Battestik argi du: «Erabakia hartu dugu: jaso dugun informazioan oinarriturik erabaki dugu ez erostea. Saint Germain en Laye eta Prehistoriako Museo Nazionalak dira prehistorian zinez adituak, eta lehentasuna dute erosteko. Baina haiek ere ez dira prest pieza susmagarri horien erosteko». Orain ikustekoa da salmentak aitzina egiten duen, gibelatzen duten edo ezeztatzen. ]]> <![CDATA[Maddi Ane Txoperena Iribarrenek kausitu du puntu gehien Xilabako lehen kanporaketan]]> https://www.berria.eus/albisteak/203342/maddi_ane_txoperena_iribarrenek_kausitu_du_puntu_gehien_xilabako_lehen_kanporaketan.htm Sat, 18 Sep 2021 15:55:14 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/albisteak/203342/maddi_ane_txoperena_iribarrenek_kausitu_du_puntu_gehien_xilabako_lehen_kanporaketan.htm <![CDATA[Mahats mordo mordoak bilduko?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2006/030/001/2021-09-16/mahats_mordo_mordoak_bilduko.htm Thu, 16 Sep 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/2006/030/001/2021-09-16/mahats_mordo_mordoak_bilduko.htm
Irulegi sor-markaren eta kooperatibaren kide izateak arau zorrotzak betetzea eskatzen du. Momentuan, adibidez, INAOk —sor-markak kudeatzen dituen Frantsziako instituzioak— ezarri duen legeak presio handia eragiten die mahastizainei; hektareako 4.000 mahatsondo behar baitituzte: «Kenarazten dizkigute gure ondo zaharrak. Presio handia eragiten digu, 2038rako behar baitugu dena finitu. Eta hektarea bat ondo zaharren kentzeak 55.000 euro kosta zaigu», azaldu du Bergouignanek. Arrazoia? Nahi bide dute dentsitatea azkartu, eta, gisa horretan, urteen arteko ekoizpena «erregulatuko» bide du, kalitatea hobetuz, baina ekoizpena emendatu gabe. Hala, sor-markan izaten segitu nahi eta ekoizpen kantitatea mantendu nahi duen mahastizain oro horretaratua da. Bergouignanek ez dio interesik ikusten, zeren eta dena pikoan baitute jada: «Lekuan gara; biologikoan ari gara, konbertitze guziak bukatuak ditugu, merkatua ere martxan dugu, kooperatiban ere arazorik ez dugu... Baina ez dugu hautarik, alta, behatu dugu preseski gure ondo zaharrenak direla hobekien ari, oreka atzemana baitute». 1960ko hamarkadakoak baino lehenagokoak dira dauzkaten aitzinekoenak.

Oroitu da XX. mendean, mahats zorriaren edo filoxeraren plagaren ondorioz eta I. Mundu Gerlatik landako krisitik landa eskualdeko mahasti gehienak desagertu zirela. «Hemen, adibidez, 1.000 hektareatik 60ra apaldu ziren!». Alta, mahasti batzuek iskin egin zioten intsektu izurriari, eta, arestian erran bezala, bere aitatxi barne, mahastizain talde batek berrabiatu zuen, hain xuxen ere, Lizeratzeko lurretan zuten plantan ezarri proiektu pilotua. Oraingo egunean, Irulegi sor-markak 250 hektarea mahasti biltzen ditu, hamabortz herritan barreiaturik; haietarik %60 —hots, 36 mahastizainen 140 hektarea—, Irulegiko Sotoa kooperatibara doa. Gainerakoa, hamahiru mahastizain independentek beraien etxaldeetako sotoetan transformatzen dute.

Uztaren aztia?

Aurtengo uztari begira, biziki zuhurki jokatzen du Bergouignanek, dena bildua izan arte ez baitu proiekziorik egin nahi: sasoian zehar denetariko arazoak ukan baditu ere, bakar bat ere ez da «bortitzegia» izan, oraingoz.

Sasoia bukatzeko hilabetea eskas zelarik, pairatu duen azken ezbeharra babazuzak eragin dio iragan hilabetean: «Ikusten? Hostoetako zulo hauek darakusate zein izariko harria den erori: aski handia. Buztina hautsetan bota diegu; orain, ikusi behar da ez ote diren mahatsak gehiago mutxituko».

Azpimarratu du mahasti bakoitzak baduela «berea», eta horretara egokitu beharra duela mahastizainak. Lizeratzeko lurrak, konparazione, haizegunean dira, lur buztintsua dute, eta ofita harria. Parean ageri diren mahastiak, berriz, leku beroan dira, hegora begira eta lur mehe gorria dute: «Dena aldatzen da. Urte beroetarako gure lurrak egokiagoak dira, alta, sasoi hezeetarako, hangoak». Hala, aipatu kazkabarraz gain, lehenik haizeak ekarritako horma beltza pairatu dute apirilean, zazpi egunez; gero, errekatik gora heldu den horma zuria ere bai; ondotik, babazuza «ttipi» bat; ondoren, mildiu eritasuna: «Beharrik gurean berandu jin baita, Alsazia, Xanpaina edo Burgoinan [Frantzia] uztaren % 40 galdu baitute», erran du mahastizainak. Hostoetako tatxa gorrantzak mildiuak ekarriak ditu.

Goiko pentzeetako mahats lerroak maldari leial zatzaizkie, lerro buruetako mahatsondoetako lukuak bakanak dira hormaren ondorioz, ninikak jalgi berritan jo baitzuen: «So egizu: botoiak ateratzean hormatzen badu, ez da mahats mordorik aterako. Horregatik, soilduak dira ondo hauek. Erran zaharrak dio Baigorriko bestetatik at ez badu harririk egiten, salbu dela. Orain, alta, beti ondotik egiten du... Justu uste duzularik dena irabazia duzula».

Horiek hola, bizpahiru asteko suspenseak zein gidoi diseinatu duen beha egon beharko da: babazuzaren zinezko kalteak ikusteko, bai eta uneotan bildu dituzten laginek zer dioten jakiteko ere: mahatsa zenbat zoritu den ezagutzeko. Arabera baitute deliberatuko noiz dituzten mahats mulkoak bilduren. Iaz, 68 tona bildu zituzten Kattalinen: «Ez zen baitezpada urte ona izan, hala izateko, 70 tonatik at behar dira, bikoitza ere kausitu dugu!», azpimarratu du Bergouignanek: «Agian hormak ez du % 20ren galtzea baino gehiago eraginen».

Lanaren adar luzea

Irulegi sor-markaren barne da ere Bordaxuria etxaldea, Izpuran (Nafarroa Beherea). Elorri Reca mahastizainak ez du kukutzen arnogintzak eskatzen duen lan guziaren akidura. Orotara bederatzi hektarea eta erdi mahasti dituzte hiru lagunen artean kudeatzeko, eta horietatik zortzi, terrazetan apailatuak, zeintzuek lan gehiago eskatzen baitute: «Traktorea mahats lerroen alde bakarrean bakarrik pasa daiteke; beste aldea, eskuz egin beharra dugu. Sasoian 400 oren pasatzen ditugu belarra mozten, hemengo klimaren ondorioz beti pusan baita, eta hezetasun ekarle da eta gaitzek izugarri maite dute». Bereziki azpimarratu du Irulegi arnoaren ekoizleen «merezimendua»: «Klima arrunt berezia da, negurik ez baitugu. Beraz, mahastiak guti egoten dira pausan; otsailean jada lanean hasiak baitira, biziki goiz lilitzen dira. Izugarri sasoi luzeak ditugu mahatsa ez baitugu urrira arte baizik biltzen. Beraz, oso konplikatua da sasoi osoa ongi eramateko». Horrek esplikatzen du zergatik ez den sor-marka emendatzen: «Urte osoko lan handia baita».

Iragan aste hondarrean, gainera, Irulegi sor-markaren ateak irekitzeko saioak antolatuak zituzten, karia horretara, Bordaxurian; Aguxtin Alkhat eta Xiberoots taldeek jo zuten, eta 300 lagun bildu. Elorri Recak etxaldean berean muntatua du sotoa, 2014az geroztik, arno ekologiko ekoizle independentea da, beraz.

Dena ongi zihoakien, COVID-19ak durduzatu dituen arte: «Zinez izutu gara, enpresa gaztea dugunontzat, ez baitugu dirurik bazterturik. Baina, azkenean, dena ontsa joan da, komertzialki berrikuspenak egin ditugu, eta bikain».

Irulegi sor-markak dituen mahats mota berak lantzen dituzte Bordaxurian ere, arno zuria egiteko: izkiriota ttipia (petit manseng), izkiriota handia (gros manseng) eta zuri zerratua (petit courbu). Arno beltzaren egiteko: Bordeleko beltza (tannat) eta azeria (cabernet franc). Eta, arno gorriaren egiteko, Bordeleko beltza eta azeri handia (cabernet sauvignon). Momentuan, % 55 beltza dute egiten, % 40 zuria eta % 5 gorria. Baina azken horren kopurua murrizten ari dira, ez baitute etekinik batere ateratzen.

Arno beltza mahats osoa mazeratzen jarriz ateratzen dute, azala barne. Zuria edo gorria, ordea, biak ala biak teknika berarekin egiten dira: azalik gabe. Alta, Bordaxuriak esperimentazioaren kolorea gehitu dio ekoizpenari: arno laranja ekoizten hasi baita. Berritasunak, ordea, denboran urrun ditu erroak: «Kaukason hasi ziren arnoa egiten; anfora batzuk lurpean ezartzen zituzten, mahatsa osorik barnean sartzen, tapatzen eta sei hilabeteren buruko edaten zuten, mahats mota guziak nahasiz. Poliki poliki, teknikak aldatu dira, eta zuria eta gorria egiteko azala kentzen hasi ziren. Guk teknika zaharra baliatu dugu mahats zuria baliatuz: azala sartuz. Horrek kolore laranja ematen dionez, arno laranja deitzen zaio», azaldu du Recak. 2019az geroztik saltzen ari dira Axaletik arno laranja, beraz. Gasna urdinekin jateko hauta omen da, jatetxe eta sommelierrek anitz prezatzen dutela aitortu du. Arno zuri klasiko baten aldean, laranjak, azalak dakarren taninoak eragiten duen garraztasuna badu. Gomendioa egin du: «Ez da dastatu behar zuri bat balitz bezala. Norberak bere burua ireki behar du. Jendea harritzen da, ez baita usatua. Arraxina, izerdia, zedroa, espezie asko nabaritzen zaizkio».

Badirudi ez dutela hain uzta txarra ukanen, ez baitute babazuzaren makurrik pairatu, bai, ordea, apirileko karroina: astebetez zeropetik hiru gradu. «Irudi du mahatsa bildua izan dela! Ekoizpenaren %20-25 galduko dugu, peko mahats zuri guzia hor». Pe aldean baitu hormak jo.

Zaharrak berri

Mahats moten homogeneizazioak arranguraturik, IMOZK Irulegiko Mahasti Ondo Zaharren Kolekzioa elkartearen bultzatzailea ere bada Reca: «Mahats mota bakarrak banako batzuk ditu, arras ezberdinak, ehunka. Alta, arnogintzaren ekonomia berpiztu nahi izan zutelarik Mundu Gerlatik landa, hiruzpalau baizik ez zituzten hautatu eta biderkatu. Horrek banakoen klonazioa dakar eta uniformizazioa. Konplexutasuna eta aniztasuna galduz». Horrela hasi ziren etxaldez etxalde mahats mota zaharren biltzen, 150 urtekoak atzeman eta birlandatuz: «Izkiriota Ttipia motaren 30 banako ezberdin ediren ditugu. Ideia dugu gure mahastietan integratzea. Instituzioek ez dute bultzatzen, toleratu baizik ez».

Elkarlan nazionalari dagokionez, oraingoz, mehea da. Horretan du Bergouignanek autokritikarik gogorrena: «Gora begira ari gara, baina gibelerat buruz aritu beharko ginateke». Eta Reca ere, hari beretik. Biba Ardoak kooperatiban parte hartu bazuen ere, denbora eskasagatik, ez du segitzen ahal.]]>