<![CDATA[Ainize Madariaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 11 Jul 2020 19:17:04 +0200 hourly 1 <![CDATA[Ainize Madariaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Hendaia irri pindarrez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/037/001/2020-07-10/hendaia_irri_pindarrez.htm Fri, 10 Jul 2020 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1892/037/001/2020-07-10/hendaia_irri_pindarrez.htm Hendaiak uda ospatzen du festibala. Udaren berotasuna taula gaineraino iganen da suzko zernahi ikusgarri eskainiz.

Hala ere, koronabirusak egun bat kiskali die: «Zortzigarren aldia da hau, hiru egunekoa izanen da, eta usaian lau egunekoa izaten da», azaldu du Intza Gonzalez turismo bulegoko langileak. Hiru egunetan 11:30ean hasiko dira lehen ekitaldiak, Palmera biribilgunean, 45 minutuz; arratsaldeko animazioek, berriz, Bidasoa zabalgunera eginen dute salto, bi ikusgarri emateko 20:30ean eta 22:30ean, oren erdi luzekoak biak.

Espektakulu guziak Hendaiako Turismo eta Merkataritzak urririk eskaintzen ditu, alta, lehenagotik erreserbatu beharra da.

Moriati Vinilo Show-ak abiatuko du bihar goizean Hendaiak uda ospatzen du, pailazo bakarlaria. Arratsean, berriz, La Maquina y Yo zirkuak emanen dio lehenik segida, eta, Roule Maboulek azkenik; pirotekniarekin bukatzeko.

Etzi, Clap III goizez, eta arratsez, The Show must go on! zirku eta pailazokeriek hartuko dute plaza, eta Avalone pirotekniak eguna zerratuko du. Etzidamu, The taste of Vaudeville zirku eta pailazoak ariko dira goizean, eta Elyseum suek emanen diote amaiera festibalari, 22:30ean.

Suak berdintzen handi tipiak

Publiko ororen begi gozagarri izanen dira hiru egunak, Gonzalezen arabera: «Espektakulu gehienak mimoekin komunikatzen dute, hitz guttirekin, poesiaz beterik. Horren ondorioz, publiko zabalak parte har lezake: ttipi nola handi».

Emanaldien mututasunak estaliko du euskararen ezjakintasuna, talde guziak nazioartekoak baitira: «Gehienak Frantziatik etorriko dira», baina baita Bretainiatik -Cercle de feu (Avalone)- Belgikatik -Pyronix konpainia- eta Londrestik ere -Thelmo Parole-.

Osagarri egoerak hala manaturik, festibala egokitu dute, eta ohiz kanpoko tokietara hedatu dute; ikusleen kopurua mugatze aldera: «Palmera itzulgunean goizeko espektakuluentzat; 50 leku gehienik, eta Bidasoa zelaigunean, gaueko espektakuluentzat, 300 leku gehienik. Beste aldietan hondartzan egiten ziren prospektibak, baina lekuak ezin izango ziratekeen murriztu».

Leku publiko orotan bezala, maskara derrigorrezkoa izanen da sartzeko, baina, behin eserita, kentzen ahalko da.

Informazio haboro eskuratzeko eta lekuak erreserbatzeko sar webgune honetan: www.hendaye-tourisme.fr.]]>
<![CDATA[Kalkulua: Lurraren salbatzailea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1920/035/001/2020-07-07/kalkulua_lurraren_salbatzailea.htm Tue, 07 Jul 2020 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1920/035/001/2020-07-07/kalkulua_lurraren_salbatzailea.htm
Boten magalean lurrean kurritzen diren tomateak terrestan doaz kuia, zerba eta barazki anitzen artetik, gaitzeko osagarrian. Donamartiritik (Nafarroa Beherea) jin den emaztea arranguratu da: «Eta hor dituzun mingarratzak, zer? Guk ttipitik ikasia dugu horiek errotik atera beharra zirela!». Badirudi Nobliak galto ororen arrapostua baduela, gaia aspaldian lantzen ari baita: «Badakizua mingarratza 80 urtez egon daitekeela? Bera biltzen ari garen ber, erran nahi du ez gaudela beste zerbaitetan. Guretzat ez da arazo: txandatze sisteman baikaude, gainera kabalek jan egiten dute».

Inguratu zaizkion hogei bat bisitariak zailtasunik gabe lotu zaizkio, olagarroaren tentakuluak nola. Harriduraz behatzen diote etxean bertan altxatu duen iraultzari. 150 hektarea lur baliatzeko manera irauli ditu, baina bide malkartsuetan barrena kurrituz, boza apaldu du: «Behi blondak zituen [aitak], konbentzionalean ari zen, oso egoera zailean zegoen dena, artoa eta belarra siloratzen zituen, arrunt manera zaharrean horrek guziak dakartzan osagarri arazoekin... Bi urtez dena abandonatua egona da... Transmisio mingarria izan da, zinez».

Lurra emankorra izan dadin, ahalik eta «errentagarriena», estali beharra da, etengabean materia organiko jaten eman: «Gakoa: biomasa da». Konbentzionaletik biologikora iragan zen Noblia, pestizidak baliatzeaz «asea» baitzen. Eta ez da azalkerian gelditu, ideiak erroetatik hartu eta adarrik ñimiñoeneraino baitaramatza: biologikoaz harago, permakultura erradikala baitu aplikatzen; Masanobu Fukuoka maisu japoniarraren esperientzien segizale amorratua baita. «Fukuokaren La révolution d'un seul brin de paille [Lasto izpi baten iraultza] liburua gomendatzen dizuet azkar». Japoniarrak plantan ezarri zuen lurra lantzea batere jorratu eta goldatu gabe, are gutiago ongarri sintetiko eta pozoiak botaz. Lurrari beti materia organikoa jaten emanez, agerian sekulan utzi gabe.

Etxaldearen kudeaketa deskribatzeko ekonomiako hiztegia darabil Nobliak: «Azken finean dena da kalkulua, laborariek ahantzi dute oinarrizkoa kalkulatzen: kilo bat haragi zenbat kostatzen da egiazki; zenbat energia, diru, denbora? Hori egiten ez duguno ezin dugu konparaziorik egin. Errentagarria izan beharra da. Zinezko ekintza militantea norberak bere elikadura autonomoa ekoiztean datza, norbera bere baratzeari lotuz». Bere eskuez lantzen duen lurra eta hunkitzen dituen kabalekin, beraz, iraultza planetarioa bultzatu nahi du; laborantzak elikatzeaz gain, jendeen eta planetaren osagarria baititu bere esku.

«Hau bai ona! Alferraren kalkulua egin duzu hemen! Bikaina», bota du irriz Irisarriko laborariak. Izan ere, artoa, ilar biribilak eta kuia landareak konbinatu ditu, «esperimentatzeko»: artoa itzalerako eta ilarra espazioa okupatzeko, helburua da kuiak bildu eta saltzea. Ikusiko du zer emanen duen, baina bide onean dela uste du: etxeko haziekin, denbora guti eta diru gutirekin, berdin, «etxeko hektarea errentagarriena» izanen baita.

Laborantza = esklabotza

«Arrazoitzen ez badugu, nola nahi duzu laborantzan aritzeko gogoa piztu? Oraingo laborantza XXI. mendeko esklabotza modernoa da. Ezin da, laborariak eskaski pagatuak dira. Sistema osoa da berrikusi behar, baina posible da!», laburbildu du. Tai gabe kalkulatzen du zenbat denbora zertan duen pasatu nahi eta zenbat ekartzen dion horrek. Etengabeko esperimentazioan dabil, «etxalde pilotua» bilakatzeraino.]]>
<![CDATA[«Ofizioan hori dut maite ukan: edozein jenderekin mintzatzea»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2242/042/001/2020-07-05/ofizioan_hori_dut_maite_ukan_edozein_jenderekin_mintzatzea.htm Sun, 05 Jul 2020 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/2242/042/001/2020-07-05/ofizioan_hori_dut_maite_ukan_edozein_jenderekin_mintzatzea.htm
Ama lurraren alaba zara.

Sohütako Ameltze kartierrean sortua naiz, laborari alaba, bai. Hiru ahizpetan gazteena ni: gastatuena omen nintzen! Badakit mutikoa nahi zutela... Orduan, egiazko etxeko lanak egin behar genituen lehenik, eta, ondotik, eskolakoak. Gazterik hasi nintzen ikasten eta lanean; aste hondarretan. Garai hartan normala zen. Laborantza ikasketak burutu nituen.

Zenbait etxetan, etxeko hizkuntza euskara izanik ere, halaber frantsesez egiten zen.

Gurean, beti-beti euskaraz. Frantsesa eskolan ikasi nuen, eta ezagutu dut non ere eskolan ez zen behar euskaraz mintzatu, eta ziria batetik bestera behar genuen pasatu, azkenak bazuen zigorra.

Begiratzeaz gain, euskararen alde ere borrokatu zara.

Karakterean dut, azkarra. Egia da gazte denbora agitu zaidala kulturak izugarriko indarra zuelarik: Uhaitza kultur elkartea, Atharratzen [Zuberoa]; Haize Berri, Izuran [Nafarroa Beherea], eta, Hazparnen, Eihartzea [Lapurdi]. Bazen emulazioa; kultur sailean bizi azkarra. Hortik zen abiatu, hain zuzen ere, Xiberoko Botza irratia.

Nolakoak izan ziren Xiberoko Botzaren lehen eleak?

Mitterand Frantziako presidentea hautatua izan zelarik, irrati libreen garaia zabaldu zen. Lehenik, Irulegiko Irratia sortu zen; gero, Gure Irratia eta, segidan, Xiberoko Botza, Uhaitza kultur elkartetik. Hor ziren, besteak beste, Allande Etxart, Frantxoa Aztaran lehen langilea, Leonie Agergarai...

Noiz zabaldu zenuen uhinetan zure boza?

21 urte inguru nituzkeen. Laborantza kontabilitatean hasia nintzen lanean, Donapaleun. Garai hartan nuen ere ene senarra izanen zena ezagutu: oraino ofiziala ez zen gau eskolan zebilen euskara ikasten, Junes Casenave Harigile irakasle zuela. Ber mugimenduan genbiltzan. Urrian, baziren kultur asteak, sekulako dinamika bazen. Jende anitz biltzen zen bertan. Antzerkiak, dantzaldiak... antolatzen genituen. Guk taldearen kontzertuak, bete-betean! Izugarri aberatsa zen. Ni laguntzaile gisa ari nintzen; Ozazen [Zuberoa] biltzen ginen afixen egiteko, gau osoan!

Konta ezazu, otoi, irratiaren hasmenta koloretsua.

Baziren abertzaleak, sozialistak eta komunistak. Luis Labadot [Mauleko auzapez berri komunista] barne zen, adibidez. Pentsatzen zuten bazuketela hor tartea haien bozaren entzunarazteko. Boterean zen eskuina oso gogorra zen orduan.

Ez zen hatsarretik euskara hutsean, beraz.

Elebiduna zen. Bakoitzak bazuen bere emankizuna. Madouce [Maialen] Aranguas eta biok ari ginen arrats guziez berrien ematen, 18:30ean, berak frantsesez eta nik euskaraz. Labadotek, adibidez, CGT sindikatuko emankizuna egiten zuen, orain Parisen kazetari den Jean-Mixel Aphatie bildoztarrarekin batean, frantsesez. Sozialistek ere bazuten beraiena. Pierre Paul Dalgalarrondok ematen zuen egun guziez aroaren berri; frantsesez hasi, baina euskaraz bukatu zuen.

Melting pot-aren boza zen.

Gure eklektizismoaren erakusgarri: Niko Etxart eta Errobert Larrandaburu Pipas-ek animatzen zuten neskenegunetan musika emankizuna, zuzenean: Musikalhorra. Euskal Herri osoko gomitak bazituzten. Banda horien digitalizatzen ari gara orain. Leonie Agergaraik ere osagarri sozialaz bazuen emankizuna, eta Leandrok beste bat, portugesez! Jean-Jakes Etxeberri Llargo eta biok larunbat arratsetan joko emankizuna animatzen genuen: gaitzeko arrakasta biltzen genuen! Papaitak eta asmakizunak eskaintzen genituen. Orenak ez genituen kontatzen, boluntarioak ginen.

Boluntarioak jauregi batean...

Sozialistek irabazi zutenez, Irabarneko [Zuberoa] jauregian kokatu ginen, zeina herriko etxearena baitzen. Zahar-zaharra zen. Konponketa prekarioak egin bagenituen ere, ganerreko tauladak sekulako kirrinka egiten zuen, eta mugitzen zen guzietan disko biniloak erortzen ziren.

Orotan ezarri genituen paperak: «Emeki ibil». Gero, langilea hartzearekin, lokalez aldatu ginen, Mauleko plazarat. Hortik, naturalki, oraingo Victor Hugo karrikako lokalerat.

Noiz zineten profesionalizatu?

Irulegiko irratiarekin batera, hasi ginen ikusten bazela langile baten beharra, eta orduan. Bihurgune bat izan zen, euskara baitzen nagusitu, eta sozialistak urruntzen hasi ziren. Portugesek ez zuten deus endelegatu: denbora anitz eman zuten frantsesa ikasteko, integratzeko, eta, jin delarik euskararen nagusitze hori, ez zuten deus konprenitu, eta urrundu ziren. Bigarren langiletik landa, ni nintzen sartu.

Zerk zintuen akuilatu kontulari lana utzi eta irratian aritzera?

Taldean aritze hori laket nuen izugarri, holako bizia gure artean... Sekulako giro ona bagenuen.

Euskal irratiak saretu zineten.

Lehenik, Irulegiko irratiarekin, eta, gero, Gure Irratiarekin. Hatsarrean ez ginen gauez baizik ari; gero, goizez ere bai. Eta irrati guzien arteko programa komuna plantan ezarri genuen.

Lack (Biarno) eta Calahorra (Espainia) lotuko zituen gasbideak bazterrak mindu zituen, ezta?

Zatiketa bat izan zen irratian berean. Hauteskundeak izan ziren, eta Lasserren mugimendua sartu zen departamenduan: Pepe Lamirande, Mixel Arhanzet, Barthelemi Agerre... Abertzaleek ere beren burua aurkeztu zuten. Gure arteko zenbaitek gasbidearen eta mugimendu horren alde egin zuten; beste batzuek, ordea, kontra, abertzaleen alde jarriz.

Funtsean, euskaltzale eta abertzaleen arteko tentsioak sortu ziren. Irratian zinez garai zaila izan zen, oso gogorra gaiaren segimendua neutralitatez egitea: gas hodiaren aldekoen boza ere entzunarazten genuen. Gainera, mingarria ere izan zen jendeentzat, elkarren lagunak baikinen. Sohütako lizeoa izan zen gasbidea pasatzearen truk eman zutena. Beharrik, orduan, euskal irratien arteko sostengua baitzen.

Xiberoko Botzak badu ildo editorialik?

Bilakaera bat izan zen euskal irratiak juntatzearekin. Gure filosofia Euskal Herriko berrien ematea zen, jendeengandik hurbil egotea, edozein lagun mintzaraztea... Elkartasuna bazen. Garaia ere halakoa zen: ikastola sortu zen, euskal ekonomian bazen iratzartze bat, kontzientziazio handi bat: kooperatibak sortu ziren, zioten Euskal Herria ez zela turismoa baizik, eta behar zela ekonomia azkartu. Hegoaldearekin harremanak indartu ziren irratian. Irkus Robles anitz ibiltzen zen Zuberoan, eta berak zituen Hegoaldeko berriak ematen, jendeak izugarri maite zuen: zuberotar anitzendako Hegoaldea Irkus bera zen!

Eta zuretako?

Haur denboran, Hegoaldea ez zen existitzen. Geroago, Maulen egin ziren bi Aberri egunetan parte hartu nuen; oroitzapen azkarrak ditut. Orduan zen osorik sartu Euskal Herriko mapa ene baitan.

Errefuxiatuekin gurutzatu izanen zinen...

Bai, anitz. Gertatu izan zaigu egun batetik besterat ikastolan ez dakit zenbat haur gehiago agertzea, ez dakit nondik; kur-kur.

Idauze-Mendiko [Zuberoa] hilketaz arrunt oroit naiz [Eugenio Gutierrez Salazar Tigre, 1984ko otsailaren 25ean]: euskara ikastaldi batean hil zuten errefuxiatua. Poliziak ez zuen sekula deus egin erailea atzemateko. Ohartu ginen hemen bazela zerbait gogorra. Harrigarria izan zen Zuberoara jitea norbaiten erailtzera. Deusik izan ez balitz bezala pasatu zen. Momentu zinez gogorra izan zen hura, lotsa ginen.

Elkartasunezko sarerik josirik izan zena?

Bai, Zuberoa anitz eskatua izan zen, eta arrisku handiak harturik izan ziren.

Xiberoko Botza zubereraz ari da: zein da hizkuntza irizpidea?

Oraino ere gure arazo nagusia da. Iruditzen zait euskalkiak aberastasun direla, baina eztabaida beti hor da, eta arranguratua naiz: jendeak euskalki desberdinak entzun nahi ditu; alta, irratiaren barnean, ez dugu trenkatu. Ados naiz euskalkiak moldatu behar direla elkar entelegatzeko gisan, bai, baina ez batua bakar bat. Ez dugu oraino atzeman bakoitzaren hizkuntza berezitasunari behar den lekua ematea, lasaitasunez.

Nola dakusazu Xiberoko Botzaren geroa?

Ekipo berria plantan ezarririk izan da, eta biziki kontent naiz, gazteak sartu baitira. Orain, haiek dira irratiaren eramaile, haien ideiekin. Ez dut batere nostalgiarik, lekua haiei utzi behar baita.

Emazte gisa bide egin duzu.

Gizonekin lan egin dut, eta horretarako karaktere azkarra behar da ukan. Bakarra naiz irratian erretreta arte egon dena. Hala ere, ene lanean ez dut sekula mugarik ukan: edozein gai lantzeko beti prest egon naiz, interesa beti atzeman baitut: berdin errugbia, laborantza... Hori diet gomendatzen sartzen diren gazteei: edozein dela ekitaldia, ondotik aperitifarik bada, egon dadila, orduan baitira harremanak egiten. Ofizioan hori dut maite ukan: edozein jenderekin mintzatzea, edonori mikroa luzatzea eta landa lana, irratian berean geldirik egotea bainoago. Erretretan banaiz ere, administrazio kontseiluan segitzen dut parte izaten, laguntzaile gisa.

Ikastolaren aldeko gudukan ari izan zara. Nolako garaiak ziren?

Garai gogorra zen. Orduko Seaskako lehendakaria Jean Louis Maitia zen. Seaskako zuzendaritzan nintzen, eta kasik aste guziez Kanboraino [Lapurdi] joan behar izaten nuen bilkuretara. Frantses Hezkunde Nazionalarekin negoziazio betean ari ginen. Gure ikastola, Maulen, zinez baldintza txarretan zen: prefabrikatuetan, neguan seme-alabak botetan igortzen genituen. Bazterturik ginen; oso guti ginen; «baskoiak» ginen, «enbata zikinak».

«Ikusi mendizaleak [...] mendi tontor gainera igo behar duzu.»

Badu hamar urte ibiltzen naizela mendian. Pirinioetako kaskoak ditugu igaten. Baina Nepalen egona naiz, Everesten lehen kanpalekuan, bai ere Bolivian, 6.000 milakoak upatzen. Reunion uhartera joatekoa naiz urrian, lasterketa batera. Heldu den astean, hiru milako hiru iganen ditugu. Esperientzia izugarri onak dira.]]>
<![CDATA[Bastida: bideen besarkagune]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/044/001/2020-07-04/bastida_bideen_besarkagune.htm Sat, 04 Jul 2020 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/044/001/2020-07-04/bastida_bideen_besarkagune.htm taulet baten gainean: «Hala deitzen diogu gaskoiez etxeari lotuak diren harrizko bankuei, zeintzuk euskal boneta egileek, usuenik emazteak, boneten idorrarazteko baliatzen baitzituzten. Orain, jende gutik du baliatzen jartzeko, nik maite dut, eta entseatzen naiz arratsero istant batez bederen bertan egoten, auzoekin mintzatzeko». Dendan bere eskulturak muntatzen ditu itsasotik berreskuraturiko egurrez eta bertzez, aitaren —Mattin Partarrieu— obrekin batera saltzeko.

Sumatzen da osagarri krisiak ez duela hutsik egin: gel hidroalkoholikoak egiten baitio batzarri sartzen den orori. Karrika nagusitik beheiti, eskuinean Gartxot trinket zaharberritua hetsia da, baina pilotakaden hotsek murru gizenak zeharkatzen dituzte: ari dena gogotik ari dela ezin uka. Garralegi etxearen parean aterpetxea izan omen zela oroitarazi du Partarrieuk: «Sartzen zituzten upelen ondorioz, zola dena maldan da!».

Herriaren beraren genesiaren herexak erabat ezabatu ditu garaileak historia garaikidean. Nafarroako Erresumak zuen bastida hori eraikiarazi, Gaztelak kendu baitzizkion itsasorako sarbideak, Pasaiatik (Gipuzkoa) Bermeoraino (Bizkaia).

Bastida guziek ber egitura bide dute: karrika nagusi luze bakarra, eta puntan eliza. Arkupeek dute karrika hori babesten: merkaturako, bidegurutze komertzialak izaten baitziren herri antolatu horiek, eta Bastida honek ere ez du hutsik egin: erdi-erdian karrika zabaldu, eta arku plazari egiten baitio leku. Halakoak dira Atharratze (Zuberoa), Ainhoa (Lapurdi) eta Arabako Bastida ere.

Etxarri Aranazekin (Nafarroa) batera eraikiarazi zuen herri hori Nafarroako Luis I.a erregeak, 1312an, Aturri ibaian barrena munduarekin harremanetan sar tzeko xedez. Horregatik zeukan ibai portua: «Nafarroak bere bidea ukan zezan», kontatu du artistak.

Haatik, Arhan ibaia isil-isila da, ez du gehiago Aturriri lotzen zion zilbor hesteaz deus kontatzekorik, ez portuaz, ez euskal estatuaz eta munduaren arteko zubi lanaz... Non ez duen hegiko azalpen panelak den mendren bat salatzen.

Karrika nagusiaren paraleloak, Bastidaren egituraz badu zer erran: erregek herria hutsetik eraikiarazi zuelarik, neurri bereko lur puska laukizuzenak banatu zizkien bastidarrak izanen zirenei; etxea eraikitzeko. Xeilako panelean cazalot idatzi dute, baratzeetako bat erakusteko gisan.

«Segur ere, herria harresiak inguratzen zuen, baina ez da erabat segur», erran du Partarrieuk. Nafar etxearen parean gelditu da: «Jeremi Spencer bizi izan da hemen berriki arte, Erresuma Batuko errugbi talde nazionaleko jokalaria. Euskal Herrira etorri zen partida bat jokatzera, eta bertan gelditu zen! Ehulea da».

Karrikaren buruan, elizaren gibeleko pentzean juduak pausan daude: hilerria, lekuko mutua. XVII. mendean Espainia Inkisizioarekin hasi zeneko herexak dira: Portugaldik juduak bota zituenekoa. Agramonteko kondeak aterpetu zituen Baionan, Bidaxunen eta Bastidan: hala, 80 bat judu-familia bizi izan zirela azpimarratu du Partarrieuk: «Ongi integratu ziren, baitzekiten ederki salerosketan, beraz, komunitate egokia Bastidarako». Etxe izenek damaite haien berri: David, Iskarot, Abraham, edo Hazanberri: otoitzera deitzen duena.

Elizaren kalostrapea

Bastidarra zen Inesa Gaxen ere, zeina De Lancre inkisidoreak eta Espainiako Inkisizioak torturatu baitzuten bakoitzak bere aldian, baina bastidarrak nehoiz ez zuen aitortu leporatzen zizkiotenak.

Andre Dena Maria elizaren kalostrapea bereziki ikusgarria egiten dute harrizko zutabe borobilek, haien magalean biltzen ziren agintariak deliberatzeko, Frantziako Iraultzak isildu zituen arte.

Joanes Leizarraga erretore egon zen Bastidan, eta Erreformako ministro biarnesei euskara kurtsoak ematen zizkien, gero predikari lanetan ari zitezen. Arroxelako (Frantzia) portu protestantera heltzen ziren kultuko liburuak Herbehereetatik, hortik Baiona eta Bastidara, portua zela medio, hala-hala, Leizarragak euskaraturiko Testamentu Berria. Mandazainek gero eramaten zituzten liburu debekatuok Nafarroa Garaira, kontrabandoz .

Elizatik beheiti, bertze artisau batek geldiarazi du Partarrieu: udako bisitez mintzo da: «Hamarreko taldeak hiru artisauen atelerietara sarraraziko ditugu, astean hiru egunetan, ados?». Turismo bulegoak dituzke ordutegiak oro, izan ere, Bastida artisauen bilgune baita oraingo egunean. Sendi da egunaren hondarreko jabaldura, lanaren ondoko nasaitze unea eta turistendako aperitifarena. Taulet-etan atseden hartzeko momentu egokia da.]]>
<![CDATA[Senpereko aintzirarat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/037/001/2020-07-02/senpereko_aintzirarat.htm Thu, 02 Jul 2020 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1892/037/001/2020-07-02/senpereko_aintzirarat.htm
Hiru kilometroko xendra batek inguratzen du aintzira, eta bertan oinez edo bizikletaz kurritzeko parada bada, urte osoan.

Haatik, udako aro eztiak egitaraua osatu du: urean abusatu nahi duenarendako zernahi eskaintza baitakar. Hori bai: osagarri krisiak baldintzaturik.

Iragan larunbataz geroztik, bainuak zaintzen dituzte sorosleek, zeintzuek agorrilaren 30a arte iraunen baitute; 11:00etatik 18:30era, hain zuzen ere. Bainuaz harago, kirol amiñi bat egin nahi duenak hauta badu: kayakean ibiltzen ahalko baita, pedalontzian, arraun surfean, arraun surf XXLan, bai tenisean aritu ere. Ekintza horiek denak ordainduz dira.

Senpereko Herriko Etxeak du kudeatzen zilborrean ura duen aisia gunea: «Osagarri krisiaren ondorioz, aurtengo udan ez dugu neholako ekitaldirik programatu aintziran», xehatu du Anais Camou komunikazio arduradunak. Hargatik ere, erabilera bakoitzetik landa mailegatua izan den material oro desinfektatuko dute.

Bertaratzen den euskaldunak tratu normala ukanen du; hala du segurtatu Camouk: «Aisia guneak harrera euskaraz ere proposatzen du».

Herriko etxeak kudeatzen duenaz kanpo, Aquazone ur gaineko hiri puzgarria adrenalina eta irri karkaila eragile da. Usaiako azalera erdira murriztu behar izan dute aurtengo egoerak hartara beharturik. Hala ere, «tranpolinak, txirrista erraldoia, trapezioa, molekula itxurako egitura eta katapulta erraldoia ditugu aurten: arras osoa da!», erran du Henri Charlet gerenteak.

Asteartean ezarri zuten martxan Aquazone, eta irailaren lehenera arte izanen da zabalik; osagarri neurri berriak aplikatu behar izan dituzte: «Noranahi libreki mugitu ordez, zentzu bakarrean ibili beharko da jendea; usaian 200 lagunek batean parte hartzen ahal zuten, baina orain erdiek baizik ez, eta jakak aldikal desinfektatu behar ditugu».

Berak euskaraz oraino ez badaki ere parkeko langileek badakitela azpimarratu du Charletek, «hiruk bederen bai».

Egun guziez 11:00etatik 19:00etara zabalik izanen da. Hauek dira prezioak: 8 euro orena, 12 euro bi oren edo 25 euro egun osoa.

Informazio haboro honako helbide honetan: https://saintpeesurnivelle.fr/.]]>
<![CDATA[Barnetegiak ere birusak joak ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1931/030/001/2020-06-24/barnetegiak_ere_birusak_joak.htm Wed, 24 Jun 2020 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1931/030/001/2020-06-24/barnetegiak_ere_birusak_joak.htm ikaslezurtzik» sortuko. Uztailean Baionan eskainiko dituzte kanpo-ikastaldiak bi asteko bi txandatan, Marengo karrikako gau eskolan eta Eusko Ikaskuntzaren egoitzan. Eta agorrileko lehen astean, Hazparnen (Lapurdi). Goizetik arrats ariko dira euskara ikasten; etzateko, ordea, norbera bere etxera sartuko da. Apirilean behar zuen B1 azterketa prestatzeko ikastaldia agorril bukaerara gibelatu dute bortz egunekoa izanen da. Pandemiak ikasketa prozesuari geldialdia eragin diola sumatu du Zelestinok: «Gelditze bat egon da: nik, behintzat, ez ditut nire xedeak lortu. Egoera ikusirik, aitzinatzea baino, helburua izan da maila mantentzea, batez ere lehen mailentzako. Izan ere, AEKren metodoa komunikatiboa da, bisean bisekoa, eta tresna informatikoak tartean, ez dugu hori erreproduzitzea lortu. Horiek hola, uste genuen aise apaltze handiagoa egonen zela». Argi du ikastaro trinkoa ez dela heltzen barnetegia bezain barna, baina pantailaren harresiak hainbertze urruntzen duena laburtuko du: «Uste dut euskara ikasteko egokiena bisean biseko kurtsoa dela, eguneroko komunikazioa da eraginkorrena; horiek baitira hizkuntza baliatzeko laborategi tipiak». Itxialdiak ekarri duen geldialdiari erantzuteko, ikasleak sekula baino behar handiagotan izan beharko lukete barnetegietara joateko. Alabadere, ezohiko egoerak ez du jende guzia horretarako libre uzten: «Batzuek sekula baino lan gehiago dute berantaren berreskuratzeko, beste batzuek, aldiz, alderantzizkoa; ez direla lanean oraindik berrasi eta disponibilitatea badute. Horregatik, oraingoz, usaiako izen-emate kopuruak mantentzen ari gara». Letizia Dagerre da izena eman dutenetako bat. Lehen mailan dago, eta egoera arruntez, bi aldiz bi oreneko kurtsoa hartzen zuen aste guziz Azkaingo (Lapurdi) gau eskolan. Alta, pandemiak harrapatu zuen bera ere, eta bete-betean, gainera: erizaina baita Dagerre. «Koronabirusarengatik arrunt bazter utzi ditut ikastaroak, ezin izan dut. AEK-ko irakasleak plantan ezarri zuen gune birtuala, bikaina, baina interakzioa behar nuen nik. Konplikatuegia zen niretzat. Eguberri arte ikasitako ahozko guzia galdu dut. Horregatik: barnetegia behar-beharrezkoa zait, domaia da ez dagoela eskaintza hori aurtengo udan, sentitzen baitut praktikatzeko eta trukatzeko beharra». Baionako ikastaro trinkoetako batera joanen da, eta berdin, Hazparnekora (Lapurdi) ere: «Ttipitako ametsa betetzera; haurtzaroaz geroztik maite baitut euskara. Frustragarria zait ez jakitea, gainera, integratzeko beharrezkoa da. Lanean ere bai: adinekoek anitz estimatzen baitute euskaraz egiten diezuenean». Euskaraz bizi nahia IKA sareko Campion euskaltegiko irakaslea da Xabier Martinez de Lezea. Lesakan (Nafarroa) egin ohi dituzten barnetegiak bertan behera utzi dituzte haiek ere: «Dena zen ez jakintasuna. Arazo asko ikusten genizkionez, hala erabaki dugu». Denean bezala, haiei ere paisaia azkar bertzelakatu die COVID-19ak, eta sanferminik gabeko uztailak sekula egin gabekoa eskaintzera akuilatu du euskaltegiko lantaldea: hiru eta lau oreneko udako ikastaro trinkoak, uztailean ere. Usaian ez baitituzte agorrilean eta irailean baizik antolatzen. Lehen mailakoei emanen diete lehentasuna aurrez-aurrekoa egiteko: «Hori da gure aurtengo apustua: lau oren egunero lau astez: orotara, 80 oren. Aurrez aurre bakarrik lehen mailakoentzat. Haiekin espazio berean egon behar zara; jolaserako, mugitzeko, kantatzeko... Karrikan ere elkartuko gara, mintzapraktikarako; jendea ordenagailuaz nazkatuta baita. Parkeetara, museoetara eta terrazetara joanen gara. Lehen egunetik euskaran murgiltzea da gurea, eta hori ezin duzu telematikoki egin zero mailakoekin». Gainerako mailak Internet bidez eskainiko dituzte, oraingoz, ez baitakite agorrilerako eta irailerako zein izanen den segurtasun-araudia: «Ahal bada, aurrez-aurre eginen ditugu, baina Nafarroako Gobernuaren protokoloaren esperoan gaude, ez digute deus erraten eta lehen bai lehen jakin nahiko genuke. Badugu pentsatua bi tabike bota ditzakegula espazioaren antolaketa berrirako, ez baitugu aski tokirik metro eta erdiko tartea mantenduz hamarreko ikasle taldeak elkarretaratzeko. Ikusiko dugu». Ikastaro digitalak hiru orenekoak eginen dituzte, itxialdian ohartu baitira «oso gogorra» dela pantailaren aitzinean bi oren baino gehiagoko klasea hartzea; horregatik, bikoa eginen dute, eta azkena, norbere aldetik aritzeko baliatuko dute. Egunero, orotara, hiru orenez ariko dira, beraz. Antzinago, protokoloa aldatuko balitz eta bisean-bisekoak egiteko paradarik balute, aztertuko luketela nola egin, ohartarazi du Martinez de Lezeak: «Normaltasun berria ez da normala: maskarak jantzita, taldeka ezin aritu, papera, bolaluma ezin pasatu, komunak erabiltzeko ere... Okerrago izan daiteke». Irakasleak aitortu du irudipena duela uztaileko eskaintza berriaren amuari gutxik kosk eginen diola eta ohi baino gutxiago eginen dutela lan aurtengo udan: «Etxetik ateratzeko aukera denez geroztik sumatu dugu apaltzea, jendea nazkatua baitago etxean egoteaz». ]]> <![CDATA[Teknologiak sexurik ez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2016/034/001/2020-06-20/teknologiak_sexurik_ez.htm Sat, 20 Jun 2020 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/2016/034/001/2020-06-20/teknologiak_sexurik_ez.htm Guztiok izan beharko genuke feminista liburuaren hitzaurrean (Hik Hasi, 2017).

Eraikuntza maingu horien makulurik ere bada: historiak zintzoki aitortu gabeko merezimenduei ukendua ezarri nahi izan diete Gontzal Avilak eta Iosune Avilak. Baiki, Emakumeak teknologiaren historian asmatzaileak eta aitzindariak (Erein, 2020) liburua aurkeztu berri baitute. Hobe da berant, ezi ez jagoitik, Gontzal Avilak hezkuntzari begira hutsune handia sumatu zuen: «Ikusten nituen Arkimedes, Leonardo Da Vinci... eta pentsatu nuen: 'Baina egonen dira emakumeak ere'. Eta bilatzen hasi nintzen, ikusten bainuen emakumeak eta teknologia lotzeko bazela hutsune handia».

Hedy Lamarr austriarrak erein zion asmatzaile eta aitzindari horien bilduma egiteko hazia: «Harritu ninduen emakume horrek, zinemaz gain gai izan baitzen teknologia garatzeko bere kabuz: torpedoak irrati bidez gidatzeko sistema bat asmatu baitzuen». Gerla garaian sekula erabili ez bazen ere, oraingo eguneko sakelako telefonoak, wifia, bluetootha eta GPS sistemak asmakizun horretan oinarritzen dira.

Avila irakaslea denez, bere ikasleei begira argitaratu zuen lehen liburua, 2018an. Baina material asko kanpoan gelditu zenez, publiko zabalarentzako obra horretan murgildu zen bi urtez: «Teknologiari lotua bada ere, bizitza historiak dira gehienak. Ez da historia liburu bat: historiena baizik. Edozeinek irakur lezake erraztasunez: euskara maila ez baita zorrotzegia».

Teknologia eta emakumea imanaren ifrentzuaren gisa zergatik ikusia diren galdetu dio idazleak bere buruari; alta, «gizonen lan berberak» egin zituzten. Liburuko 150 emakumeen ekarpenek demostratu dute hori; teknologiaren lur emankorretako alor orotan aritu baitira jorran XX kromosomadunak ere. «Egia da teknologia eta emakumeak bateratzean etxetresnen irudia datorkigula burura, etxeko hozkailua ikusten dugula; alta, besteak beste, informatikan, elikagaien kontserbazioan, eraikuntzan, energian, txirrindularitzan, autogintzan, astronomian, altzairugintzan, optikan eta robotikan egin dituzte ekarpenak». Avilak azpimarratu du teknologia «zentzu zabalean» hartu duela, eta liburuan sartu ahal izateko ez dela ingeniaria izan behar: «Haien eguneroko izugarriko abileziek» dituzte baitezpadako pezak ekarri teknologiaren historiaren dominoari.

Kontinente guzietakoak hartu ditu, haietarik sei euskaldunak. Cesarea Garbuno errenteriarra (Gipuzkoa) da haietako lehena, zeinak Euskal Herriko lehen petrolio findegia martxan ezarri baitzuen, Pasaian (Gipuzkoa). Horretarako, petroliontzi bat eraikiarazi zuen lehengaia AEBetatik ekarrarazteko. Margot Duhalde Sotomayor txiletarrak jatorri lapurtarra zuen, Luhusokoa hain zuzen ere. Txileko lehen gerla pilotu emaztea izan zen, eta Hego Ameriketako abiazioaren aitzindarietakoa.

Denei, ordea, ez die heriok ezagupena ematen: Maitane Alonso Monasterio bilbotar gazteak ukan baitu saririk elikagaiak kontserbatzeko makina dela eta.

Hautatzea, lan gaiztoa

Burutsu guzietarik zein hautatuko lukeen galdeturik, ez du dudarik ukan: bere «kuttuna» Mercedes Diaz Morales arabarra da. «Gertutik ezagutu nuen. 1920ko hamarkadan Laminoriako [Araba] geltokiko arduradun gisa aritu zen lanean. Bi trenen arteko talka saihestu zuen, baina, kondekoratu ordez, Madrilera erbesteratu zuten. Haren bilobetarik batek euskara ikasi zuen, eta elkarrekin aritu ginen ikasten».

Azalean ageri den Bessie Coleman lehen emakume afro-amerikar pilotuaren bizitza «bereziki hunkigarria» egiten zaio idazleari. Familia txirotik lortu baitzuen ikasketak egitea, Europara bidaiatzea, eta behar ziren titulu guziak eskuratzea aire erakustaldi lanjerosak egiteko, arrazismoaren atzaparren artetik.

Marie Marvingt frantsesak, jostura kirurgiko mota berri bat ez ezik, anbulantzia-hegazkinaren prototipoa ere asmatu zuen. Kirolari handi hori Tourra bukatu zuen lehen emaztea izan zen, bai Mantxako kanala zeharkatzen ere. I. Mundu Gerlan frontean egon zen gizonez mozorroturik, baina, deskubritu zutelarik, Alpeetara igorri zuten, Dolomitetara. Saharako basamortuan lerratzeko metalezko eskia asmatu zuen, zeina oinarria izan baitzen hegazkinak elurretan lurreratzeko. Ez zuen inolako gerla pentsiorik sekula jaso.

Liburuko protagonista diren emazte franko Iosune Avilak ilustratu ditu: «Irakurle gisa liluratu naute. Etxeko hozkailua ez dut gehiago berdin ikusten, baitakit atzean badirela mota guztietako asmatzaileak. Ilustratzaile gisa, konfort esparrutik atera nau lan honek: arkatzetik tabletara pasatu bainaiz. Paleolitoan bezala eriekin aritu naiz lanean, oso gustura. Liburuak inspiratu nau, zinez».]]>
<![CDATA[«Beti irabaztea da hauen mentalitatea»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2020-06-19/beti_irabaztea_da_hauen_mentalitatea.htm Fri, 19 Jun 2020 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2020-06-19/beti_irabaztea_da_hauen_mentalitatea.htm
Arrunt gazterik lekutu zinen.

Gogorra izan zen. Ingelesez ez nintzen trebe, dena berria zen: bizitza, lagunak... Oro berrikasten duzu.

Pilotak bezala, hautatu zintuzten?

Baxoa hurbiltzen ari zela, bi golf entrenatzaile estatubatuarrek ikusi ninduten golfean aritzen. Ongi ari nintzenez, proposatu zidaten Louisianako unibertsitatean egin nitzan ikasketak: egonaldi osoa ordaintzearen truk, unibertsitateko golf taldearen alde aritzea. Parada ederra zen niretzat, etxean ez baita posible ikasketak egitea eta golfean entrenatzea baldintza horietan.

Zein dira baldintza horiek?

Eskolak bakarrik goizez ukaitea, eta txapelketengatik klaserik huts eginez gero, arazorik ez ematea. Gainera, unibertsitatean sartzea ez da denen esku: 10.000 euro gosta baita! Horregatik parada ederra da niretzat: ordaindu dizkidatelako lau urte hauek, eta gainera, golfean behar bezala entrenatu ahal izan bainaiz. Unibertsitate bakoitzak badu bere taldea, eta enbeia badute azkarra izan dadin, horregatik ekarrarazten dituzte kirol bakoitzeko munduko jokalaririk hoberenak.

Golf jokalari profesionala zara?

Ez, ez bainaute zuzenean ordaintzen, eta hala izateko oraindik irabaztekoak ditut txapelketak. Oraingoz, ez naiz amateurrekin baizik ari. 300 bat unibertsitateren arteko txapelketen lehen mailan jokatzen dut. Hala, AEBetan zehar bidaiatzen dut: Florida, San Frantzisko... Usu hartzen dugu hegazkina.

Talka kulturala nolakoa izan da?

Janaria deigarria egin zait. Bestalde, ez duzu Euskal Herrian dagoen zuhaitzik, ez mendirik... Hezetasun eta bero handia egiten du, eta badira erreka krokodilodunak. Golfari dagokionez, maila azkartzen dute, dena handi ikusten baitute. Pribilegiatua da hemengoa, kirolarentzat bizi baitira eta horretarako baldintzak ezartzen baitituzte: medikuak eta. Beti irabaztea da hauen mentalitatea. Egunero erakutsi behar duzu azkarrena zarela.

Dirudien bezain aspergarria dea golfa?

Jende askok hala uste du, zaharrak baizik ez baitira ikusten; alta, gure txapelketetan bakarrik gazteak dira. Asko entrenatu behar da. Lagunak golfean aritzera eramaten ditudalarik, zaila egiten zaie 50 metrora pilota igortzea, nik 250ra dut egiten. Maite dut, beti kanpoan egoteko parada ematen duelako; naturatik hurbil, etxerik eta fitsik gabe. Eta egun guziak desberdinak direlako. Hein handian, buruko kirola da hau: asko mintzo zara zeure buruarekin. Denak ari daitezke.

Golfa eta ekologia bateragarriak direa?

Europan, arau askori esker, ezin diote zernahi bota belardiari. AEBetan, ordea, uste dute dirua dutelako dena ordain dezaketela. Belarra bikaina dute, baina ekologiaren kaltetan.

Ez dea kirol elitista?

Diru puska bat behar da, baina ni, adibidez, ez naiz diruduna. Haurretan, ez duzu askorik behar: errugbian bezainbeste. Handitan, pixka bat gehiago, baina, ongi ari bazara, ez duzu ordaintzen. Ez da dioten bezain garestia.

Nolakoa da zure egunerokoa?

05:30ean jaikitzen naiz kirola egiteko; 08:00etatik 12:00etara klasea dut; eta, bazkaldu ondotik, 14:30etik 18:00etara golfean ari naiz. Euskal Herrian, asteburuetan bakarrik ari naiteke golfean; beraz, AEBetako erritmoa azkarra da, zaila hastapenean, baina orain ongi usatu naiz. Entrenamendutik landa, etxeko lanak egiten ditugu. Bizitza osoki kirolaren inguruan antolatzen dugu, nahiz ikasketek neholako loturarik ez ukan: enpresa kudeaketa.

Zein proiektu duzu?

Lizentzia bukatu dut; orain, masterra egitera gomitatu naute, bi urtez. Gero, Europara itzuli nahi dut golfean profesionalki aritzera.

Euskal Herrira?

Ez, ez baita txapelketarik. Erresuma Batuan, Frantzian, Italian edo Portugalen, bai, badira. Ikusiko.

Zer esportatuko zenuke Euskal Herritik AEBetara?

Bestak, musika eta lagun giroa.

Eta handik inportatu?

Kirolean duten kultura elitista hori. Euskal Herrian relax da: «Ikusiko dugu...». AEBetan, entrenatzaileari tai gabe erakutsi behar diozu arrazoia izan zuela zu hautatzea.

Pilota ez da beti zuria.

Texas inguruan bizi naiz, eta sendi dut zurien aldetik badela arrazismoa. Badira western filmetan bezalako zuri armatu batzuk zeinei red-neck deitzen baitiete. Baina nik ez dut halakorik ikusi, eta unibertsitateko futbol taldeko arraza beltzeko lagunek ez dute hola bizi. Egia da, hein batean, herrialdearen banaketa arraza koloreari lotua dela: New Orleansen, adibidez, arraza beltzekoak dira gehienak.]]>
<![CDATA[Gerezi gabeziaren garratza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/038/001/2020-06-16/gerezi_gabeziaren_garratza.htm Tue, 16 Jun 2020 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1943/038/001/2020-06-16/gerezi_gabeziaren_garratza.htm
Aurtengoa «ahanztekoa» dela azpimarratu dute ekoizleek. Bi arrazoik eragin dute uzta hain urria: alde batetik, behar bezalako negu hotzik egin ez izanak, eta, bertzetik, udaberriko egun beroegiek eta euri kantitate handiak.

Nino Ruizek Carcarren (Nafarroa) du etxaldea. Birraitona-amonek landatu zituzten gereziondoak zaintzen ditu: «Aurtengoa izugarrizko hondamendi urtea da, sekulakoa. Loreak usteldu ziren hainbesteko euriagatik, eta etorri diren fruitu gutxiak labankadaz bezala ireki ditu. Amaitzeko, duela bi asteko harria. Gaizki, gaizki, gaizki. Ezin diegu eskaerei erantzun, ez baitugu gerezirik aski. Ahazteko urtea da hau».

Paisaia berriak inguratzen du Ruiz: hainbertzeraino bota du euria, non baitirudi Carcar «Iparraldean» dagoela. Mendea baino zaharragoko zuhaitzak tarteko belaunaldiek txertatu zituzten. Oraingo egunean, Ruizek berak ere hala egin du: duela 40 urteko motak txertatu baititu: enbor zaharrari adar berria txertatuz; erreximentarako baizik ez ziren motetatik fresko jatekoetara pasatuz: «Galdu zen ohitura hori, eta orain daudenak fresko jatekoak dira». Orotara, 1.000 zahar dauzka, eta bertze horrenbertze «berri», hiruzpalau urtekoak. Laborantza ekologikoan ari denez, errotazioari kasu ematen dio; toki berean ez landatzeko, lurra berrindartzeko gisan. Dauzkan hamar motek parada ematen diote bilketa maiatzaren 10 ingurutik sanferminak arte hedatzeko.

Usaia zaharra odolberritu

Baina hori, usaiako baldintzetan. Aurtengoari dagokionez, azken motak biltzen ari baitira jadanik: Starky motakoa. Eskasiak eskaeren erdia baizik ezingo du ase aurten; iaz 3.000 kilo bildu bazituzten, aurten 600 gehienez aurreikusten ditu Ruizek. Horregatik, ezin izanen du bihirik eraman Nafarroa Beherera: «Nafarroa Behereko Sabaia kontsumitzaile elkarteari, Nafarroa Garaiko Ekoalderi, Iruñeko denda ekologikoei, merkatuetan saltzen dabiltzanei... ezin izanen diegu saldu, edo deus guti, ez baitago».

Maryse Cachenaut Itsasuko Xapata gerezi ekoizleen elkarteko lehendakaria da. Etxaldean 180 gereziondo inguru landatuak dituzte, baina 80 oraino gazteegiak dira fruituen emateko. Tokian tokiko gerezi motaren alde ari da lanean elkartea. Cachenautek hiru motakoak ditu nagusiki: peloa goiztiarra da, eta beltzatu egiten da ontzean; xapatak mami zuria du, eta beltxak, gorria. Garroa ere badute, baina «arrunt guti». Azkenik, badute kanpotik ekarritako sweet heart mota, zeina «aski ontsa» egokitu baita bertako klimara, nahiz azken euriteek zapartarazi egin duten fruitua, euriarekiko «arrunt sentibera» baita.

Bilketa jadanik bukatua dute: «Aurtengo uzta biziki txarra da; usaiako kopuruaren %15 baizik ez dugu bildu. Biziki goizik fini dugu biltzea; gertatu izan da uztail hastapenean oraino ere aritzea. Aurtengo loratzea arrunt bitxiki gertatu da. Gure adinetakoek diote ez dutela sekula hain loratze luzerik ikusi».

Laguntza eskatu diote Bordeleko (Okzitania) INRAko ikerleei, eta haiek aztertzen ari dira luzaroan zein izan daitezkeen hobekien egokitzen diren gerezi motak. Hala jakin dute Xapata elkarteko mota autoktonoak genetikoki aberatsak direla, eta berezitasun handiak dituztela Europako motak erkatuz. Aurtengo lilitze bitxi horri eman dio errefera Cachenautek: «Gereziondoak loratzeko behar du hainbat hotz egin; behar du tenperatura negatiboen kopuru jakin bat. Alta, aurten ez du askirik egin lorea behar bezala ateratzeko. Udako bero handiek ere andeatu zuten ondoko urtean ateratzekoa zen lorea. Gauzak aitzineko urtean jokatzen dira. Lehen aldia da bi uzta txar segidan ditugula. 25 urteotan bi urte zail ukan genituen: 2007a eta 2012a».

Horiek hola, badu bulta bat Xapata elkartea Itsasuko gerezien AOP sor-marka galdatzen ari dela, baina, horretarako, «argumentuak» bildu behar dira; ekoizte araudiak pausatu eta eremua finkatu. Fite erranak ez du baitezpada balio obratzerakoan: urteetako proiektua baita hau: «Sor-marka Itsasuz harago zabaldu nahi dugu, hain zuzen ere, toki batzuetan ez bada hain ongi heldu, bertzeetan hobeki jiteko. Eta hemengo mota horiek zabaltzeko, azken finean. Baina horretarako behar dugu frogatu toki horietan historikoki gereziondoak egon zirela, argazkien bidez, idatzizko lekukotasunen bidez...». Hala, jendeari dei egin diote inguruan gereziondo zaharrik badu Xapata elkartearekin harremanetan jar dadin sor-markaren kausitzen laguntzeko. Eremua hedatu nahi dute Azkaineraino, Uztaritzeraino eta Nafarroa Behere osora, Amikuze kenduz.

Gereziondoen abantailez ongi gozatzen dutela aitortu du: «Kapital gutirekin abia zaitezke; gastu gutikoak dira, ez dute lan handirik ematen, eta galdea gero eta gehiago emendatzen ari da. Horregatik ere nahi dugu sor-markaren eremua zabaldu». Salmenta prezio «politaz» satisfos mintzatu da Cachenaut: kiloa 8 euroan salduz freskoan, eta bikoitza transformaturik.

Etxauriko (Nafarroa) gerezien izen handiak ere aurten ahapeka aritu beharko du. Ibarreko 81 gerezi ekoizleetatik, ekologikoak ekoizten dituzten bakarrak dira Xanti Kiroga eta anaia, Arraizan: «Denontzat da urte txarra: konbentzionalean ari direnentzat eta guretzat; negurik ez eta bero handiegia egin baitu; uda zirudien!». Neguaren epelak ez ditu behar bezala eho zomorroak.

Gereziak banan-banan biltzen dituzte, eta, usaian, 1.000 kilo inguru. Aita zenak landatutako 100 ondoetatik batzuk ekologiko bihurtu dituzte, baina den-denek ez dute trantsizioa gainditu. Berrogeita hamar bat dituzte haiek landatuak, eta semeekin landu nahi dute segida: «Ageriko pizten diren eta konbentzionalak ekologikoez ordezten ditugun».

Girtainaren bi gereziak

Girtainetik bezala txilintxau bi gerezi, Etxauriko eta Itsasuko gerezi ekoizleek hitzarmena badute izenpeturik, udalbiltza dela medio. «Trukeak egiten ditugu. Lapurtarrak gure eredua dira: tokiko motak lantzen baitituzte, eta kooperatiban. Gerezi ekologikoak duen bilakaera oso polita da; eskutik kentzen dizkigute fruituak, baina, haiekin konparatuz, 20 urteko gibelapena dugu».

Gereziak betidanik diru ekarle izan dira, baina horretaz bakarrik bizi denik ez dagoela dio Kirogak; bi hilabetez ematen duenarekin ezin baita urte osoan bizi. Haien arbasoak urte osoko uztarekin ari ziren lanean: gereziez gain, garia, garagarra, mahatsa, olioa...

Milagron ere miraririk ez

Oscar Lorente Perez Milagroko (Nafarroa) La Mejor Cereza de Milagro gerezi-ekoizle konbentzionaleko jabea ere aurtengo denboraldiak burumakurtu du: «Gaizki: klimarengatik, %75-80ko galtzea dugu. Ez gara 5.000 kilora helduko, normalean 14.000 kilo biltzen dugularik! Lau gerezietarik hiru botatzekoak dira, euriak zarrastaturik. Bloketatuta, beldurtuta eta gibelaturik gaude, eskaerei ezin erantzunez. Ongi izorraturik gaude aurten».

COVID-19ak eragin die: webgune bidezko salmenta %200 handitu baitzaie; hauetarik «asko» euskal herritarrak izaten dira. Alta, birusak urtero garai honetan ospatzen den Gerezien Besta bahitu die, baina, Lorente Perezentzat, erabakiak ez dio hainbertzeko garraztasunik ekarri: «Pena da, baina beharrik ez dela ospatzen, ez baita gerezirik».]]>
<![CDATA[«Ikusten ari nintzen bazela enpresak kudeatzeko beste eredurik: elkartasunetik»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/046/001/2020-06-07/ikusten_ari_nintzen_bazela_enpresak_kudeatzeko_beste_eredurik_elkartasunetik.htm Sun, 07 Jun 2020 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1909/046/001/2020-06-07/ikusten_ari_nintzen_bazela_enpresak_kudeatzeko_beste_eredurik_elkartasunetik.htm
Peio elez ez zen frantsesa baizik.

AEK sortzen ari zen garaian irakasle beharretan zirenez, galdetu zidaten ni izan nendin. Kurtsoak frantsesez ematen nituen, nekienarekin, ahal bezala! Kondairaz mintzo nintzaien; etxe izenak geografiari eta hurbiltasunari lotuak zirela... Bota nien argiki ikusten zela zeintzuk ziren etxe berriak, haien izenek salatuak: Xori-kanta, Ene ametsa... eta halakoak. Parean nuen ikasle batek eskua altxatu, eta: «Ene etxeak Xori kanta du izena». Kur-kur.

Berez, Bordelen [Okzitania] nintzen euskara ikasten hasi, ikasle garaian; lehen gau eskola sortu genuen han, baitziren batzuk zekitenak, Jojo Bidart, Ximun Olhagarai... eta, bestalde, ikasi nahi genuenok. Taldean zeuden Maite Xarriton, Jakes Dassance, Jean-Claude Iriart, Eric Mailharancin...

Herrira itzuli aitzin, bidesaria ordaindu behar izan zenuen.

Zerbitzu militarra. Ez nuen hiru egunez baizik iraun! Gainerako hamalauak psikiatrikoan iragan nituen: xantzaz, bertako medikuak ikusi zuen ez nuela hor egon nahi, eta lagundu ninduen handik ateratzen.

Lanean hasi zinen orduan?

Ene azken ikastaroa Luhusoko [Lapurdi] Denek kooperatiban egin nuen. Arrasateko [Gipuzkoa] MCC Mondragon kooperatiba korporazioak bazuen bulego bat Lapurdi kostaldean, eta Jean Pierre Iturbidek bertan lan egiten zuen kooperatiben sorkuntzan. Bertaratu ginen zerbait sortzekotan, baina egoera aldatu eta ez zen modurik izan Arrasatera joateko... Hala, Azpeitiko [Gipuzkoa] Urkide enpresan hasi nintzen langile, Hendaiako [Lapurdi] bulegoan. Euskaldun askoz inguratua nintzen, eta Peio Jorajuria izan nuen euskara irakasle. Orduan deskubritu nuen bazela Zuberoa, Juje Etxebarneri esker. Lehenago ezagutu ditut Azpeitia eta Arrasate, Maule baino! Garai hartan ez zen Internetik, ez sakelako telefonorik, bideak ere konplikatuak ziren, telebistan bizpahiru kate baizik ez zen... Errotik desberdina zen. Gure pentsamoldeak aldatu dituzte.

Zerk piztu zizun bizi guzian elikatu duzun militantismo hori?

Ez dakit! Familian bazen frantses erresistentziaz aipu ugari. Deskolonizazioaz ere asko solas egiten zen; Aljeriako independentzia gerla garaian, 5 urte nituen. Egia da historia haurtzarotik gustatu izan zaidala eta anitz irakurri dudala, jakiteko nola moldatzen zen mundua.

Irakurketa horiek zintuzten abertzaletu?

Bai, egia da! Banuen Miarritzen [Lapurdi] bizi zen lehengusu zaharra, esposatu zena AEBetan aberastu zen Hazparneko [Lapurdi] familia batekin. Bere ganerrean liburu asko atzeman genituen; tartean, Euzkadiz mintzo zirenak, Agirre lehendakariaz... Izan ere, beste familia asko bezala, 1936ko errefuxiatuak lagundu zituenetakoa izan zen gure familia ere. Inguruan banituen izen zehatzak: halako hark lagundu zuela halako hura... Miarritzen, adibidez, izan da jende laguntzaile parrasta bat. Pixkanaka deskubritu nuen historia ofizialak ez zuela elkartasun hori biltzen. Menturaz hor nintzen zerbaitez jabetu. Deskubritu nuen Miarritze eta Bidart artean den Ilbarritz auzoan bazela Katalinenea etxea, gerrako euskal errefuxiatuentzako ospitale ohia izan zena. Bada zer ikertu, eta hor dira aztarnak.

Kooperatibismoa bare-kurkuiluak maskorra daraman bezala garraiatzen duzu.

Pentsatu nuen bazela enpresak kudeatzeko beste modurik, zeren eta nire ikasketak liberalak baitziren. Ikusten ari nintzen ez zela bide bakarra eta bazela beste baliorik zuen eredurik: elkartasunetik. Enpresak sortzen laguntzeko elkarte batean aritu nintzen lanean; hartan, besteak beste, Loreki kooperatiba sortzen lagundu genuen.

Herrikoa sozietateko lehendakaria zara. Sortzaileetarik ere bazara?

Ez, baina bigarren diru-bilketa kanpainan parte hartu nuen. Tokiko enpresak garatzen laguntzean datza helburua; usu, kreazioan, kapitalaren gabezia pairatzen baitute. Palanka efektua eragiten du kapitalaren kopurua emendatzeak, laguntza gehiago eskuratuz... Europako lehena izan da finantza zirkuitu laburra bultzatzen: kapital hori tokian tokikoa izan dadin. Gainera, bankuko funtsak ez ziren 500.000 eurora apaltzen; beraz, proiektu xumeagoak lagun genitzakeen, 20.000 eurokoak, konparazione. Gisa horretan bankuarengandik independente egiteko bidea ere bada. Kapitala emendatzen zen aldi oroz baimen bereziak eskatu behar genituenez, estatutuak aldatu genituen akziodunen kopurua beti handitzeko gisan. Haiek naute lehendakari hautatu.

Zer osagarri du?

40 urte bete ditu, eta, orotara, hemengo 328 enpresa lagundu ditugu. Hastapeneko kapital apalak handitu dira: hondarreko gainbegiratze kontseiluan 250.000 euroko proiektua onartu baitugu. Enargia lagundu dugu, adibidez. Orain diru gehiago dugu, eta aktibitate aski ona. Ageriko COVID-19ak zer ondorio utziko dion. Gogoeta betean nago: iniziatiba anitz sortzen ari da transformazio sozialaren aldeko mugimenduetan, zeintzuk zirkuitu laburrak eta ingurumenaren alde lanean ari baitira. Herrikoak nola lagun ditzake tokiko iniziatiba xumeagoak?

Herrikoa bezala, besteak beste GFAM lurra ere laguntzen duzu Lurzaindia ohia.

Badutelako kooperatiben espiritua. Elkarrekin arituz gero, indar gehiago baitugu. Garai batean, Lan eta bizi herrian zen leloa, ez baitzen gazteendako batere lanik: ikasketak burutzen zituen oro herritik joaten zen. 1980ko hamarkadaz ari naiz. Horregatik, Arrasateko [Gipuzkoa] adibidea zinez interesgarria zitzaidan: deus ez zen leku batean, bertako jendearekin zerbait sortu baitzuten.

Euskal preso politiko eta iheslari ohiak gizarteratzearen alde ere ari zara lanean.

Baionako Harrera elkartearen sortzaileetakoa naiz, Gabi Mouescarekin batera; lehendakaria ere banaiz. Bake prozesuan behar baita erakunde bat preso ohiei edo agertzen diren errefuxiatuei emateko laguntza sozial eta profesionala. Izan ere, ez baitakite nola moldatu gizartean. Egia da, beste presoen ondoan gure militanteak ez direla sozialki galduak, baina laguntza behar dute administrazioan, fomakuntza aferetan eta garapen teknologikoari egokitzeko.

Jaca (Espainia), Iruñea eta Izura (Nafarroa Beherea) lotzen dituen proiektua zertan datza?

Lan Berri kooperatiban ari nintzen lanean erretreta hartu arte: duela urtebete. Enplegua sortzen laguntzeko eta formatzeko egitura da. Mugaz gaindiko txostenak lantzean zetzan nire berezitasuna. Proiektuak elbarrituei egokituak diren Donejakue bideko interpretazio zentroak altxatu ditu hiru hiri horietan. Izurakoa martxan jartzea baizik ez da eskas.

Erretretan bai, baina erretiratua ez: IKPB 158n buru-belarri ari baitzara lanean.

Azken lanpostua dut. Aspalditik hasia naiz zirkuitu laburren gaia jorratzen. 1996an, jada, sortzen lagundu nuen Itsasuko [Lapurdi] Basaburua ekoizle eta kontsumitzaileak lotzen dituen elkartea; gizarte transformazioan eragiteko. Ororen buru, bertako janaria bertakoek kontsumitzen lortzea da xedea, eta elkarren arteko sarea jostea, elkarren berri ukaitea. Kostakoek ez baitakite Larzabale [Nafarroa Beherea] non dagoen.

Nola ikusten duzu Baionan bigarren itzulirako koalizio abertzalerik ez egotea bozkatzeko?

Egoera zinez zaila da. Baionak, berez, ezker bozkatzen du aspalditik, gehiengo garbiz, erran nezake. Alta, herriko etxea eskuindarra du. Etxegarai anomalia bat da hor. Bada ere Grenet aita zenaren garaiko sistema notabilista. Abertzaleoi leporatzen ziguten Etxegarairen 2014ko garaipena... Aldi honetan bagenuen itxaropena Mathieu Bergerrek eta abertzaleek Henri Etxetok baino gehiago lortzea, gero negoziatzeko. Hondarrean, okerrena gertatu da: Etxetorekin negoziatu beharra. Harekin lotuz gero, gure printzipio eta balio batzuk bazter utziko genituzkeen. Zazpi bat hautetsi kausitu, bai, baina zer preziotan? Bat egite hori kasik ezinezkoa zenez, deliberatu dugu ez aurkeztea, jakinez Ipar Euskal Herriko hiriburuan sei urtez mutu egonen garela. Ez dakigu ondotik burua nola berriz altxatuko dugun. Bi aterabideetarik ez dakit zein den makurrena.

Lehen itzulirako, ez zinen abertzaleen zerrendan izan.

Ez zait askorik gustatzen politikako aliantzen joko hori, nahiz eta normala den. Are, parte hartu dut Baiona Berdearen eta Elkarkideren bateratzean, eta onartu nuen EHBaiko zuzendaritzan sartzea, baina alor teknikoan dut laguntzen. Zerrendan sartzeko gazteak behar dira. Gainera, heldu zait garaia neure buruaz arduratzeko.]]>
<![CDATA[Hegazkinik gabe, biharko aroaz ezin fida]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1912/038/001/2020-05-28/hegazkinik_gabe_biharko_aroaz_ezin_fida.htm Thu, 28 May 2020 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1912/038/001/2020-05-28/hegazkinik_gabe_biharko_aroaz_ezin_fida.htm
Atmosfera alor konplexua da, eta Lurraren azalera osoarekin eta bere buruarekin tai gabe elkar-eraginean dihardu.

Eguraldiaren iragarpena egiteko, informazioaren jatorria askotarikoa da: estazio meteorologikoak, zunda meteorologiko manual zein automatizatuak, sateliteak, itsasontziak eta hegazkinak.

Alta, iragarpen meteorologikoak pairatu ditu COVID-19ak eragindako albo kalteak: munduko hegazkin garraioaren etenaldiaren ondorioz. Munduko Meteorologia Erakundeak (MME) «kezka» adierazi du iragan maiatzaren 7an argitaratu duen prentsa txostenean: arranguratzen dute «behaketen eta iragarpen meteorologikoen kalitateak eta kantitateak, bai ere atmosfera eta klimaren zaintzak». Aviation Intelligence Performancek kalkulatu estatistikek diote hegazkin garraioa guneka %90 apaldu dela pandemia egoeraz geroztik: martxoaren 21az geroztik orain arte. Eta, horrekin batera, hegazkinek dakarten datu sorta garrantzitsua. MMEren arabera, merkataritza abiazioak berak bakarrik, egunero mundu osoko 800.000 datu igortzen ditu.



Onintze Salazar Euskalmet euskal meteorologia agentziako meteorologoak hala dio: «Datu-multzo garrantzitsua da hegazkinek ematen digutena: pentsa zenbat milaka hegaldi egoten den egunero mundu osoan [osasun krisitik kanpo]. Baina, ez direnez datu emaile bakarrak, haien hutsunea konpentsatzeko, zunda meteorologiko gehiago botatzen da, eta sateliteen datuez baliatzen gara». Preseski, iragan urtarrilean lanean hasi da Aelus satelitea. Badu, ordea, berezitasunik: tenperatura eta hezetasuna neurtzeaz gain, lehena baita haizeak ere hartzen dituena. «Eguneroko iragarpenetan hegazkinen datuak garrantzitsuak dira, baina ez dira ezinbestekoak. Hala ere, zenbat eta datu gehiago bildu, orduan eta hobeak izango dira eguraldi iragarpenak. Zenbateraino okertu diren ikusteko itxaron behar da; aztertu behar da. Teorikoki, pixka bat okerragoak izango dira».

Azpimarratu du berez lurreko estazio meteorologikoek dituztela neurketa hoberenak ematen; «Guk ehun automatizatua daukagu EAEn». Baina, toki guzietan ez daudenez, sateliteak eta zunda meteorologikoak dituzte baliatzen informazio osagarria kausitzeko. Baina, itsasoan ez dagoenez estazio meteorologikorik, itsasontziek eta hegazkinek dute garraiatzen bertako informazioa.

Afera da, bizitzako arlo gehienak bezala, datu bilketa ez dela homogeneoa planeta osoan: ez dira estazio meteorologiko guziak automatizatuak; manualak ere badira. Horrenbertzez, garapen bidean diren herrialdeek eguraldi iragarpen «txarragoak» egiten dituztela ohartarazi du Jon Saenz EHUko meteorologia ikerlari eta irakasleak: «Ez baitute guk Europan dauzkagun bezainbesteko ahalik egunero zunda meteorologikoak atmosferara bidaltzeko. Oso garestia baita horietako bakoitza jaurtikitzea: bi metro inguruko diametroa duen puxikak dira, helioz beteak. Eta helioa oso garestia da. Baita barruan daraman erabilera bakarreko materiala ere: termometroa, barometroa... Dirutza da. Malin, adibidez, ezin dute hori egin. Beraz, haientzat hegazkinek berebiziko funtzioa dute eguraldi iragarpenari dagokionez».

Zunda horiek irrati sistema bidez igortzen dute bertikalean bildu informazioa: posizioari, presioari, tenperaturari, hezetasunari eta haizearen abiadurari dagokionez. 15.000-18.000 metroraino igo daitezke zundak, datu bertikalak emateko. Altuerara behin iritsirik, daraman lehergailuak material guzia desegiten du lurrazaleko inor ez zauritzeko gisan. Haatik, ahal eskas lokalak arazo globala dakarrela azpimarratu du Saenzek: «Arazoa da: demagun Maliko uneko egoera atmosferikoaz ez dakiguna, bizpahiru egunen buruan Floridan egon daitekeela. Floridan jotzen duten urakanak beti hasten baitira Afrikako kostan, ekaitz xumea Atlantikoak indartzen baitu».

Datuen dantza

Datuak jasotzearekin ez da aski; balioa hartuko dute behin asimilatu, kalkulatu eta interpretatuak izanen direlarik. Jon Saenzek azaldu du datuen ibilbidea: «Hegazkinen neurketak zentro meteorologiko nagusietara pasatzen dira; prozesatu egiten dira, eta gero egiten da eguraldi iragarpena, ahalik eta onen. Hegazkinen datuek %10-20 hobetzen dituzte eguraldi iragarpenak. Hegazkinik gabe ere bizi gaitezke, baina Atlantikoan, eta are okerrago, Pazifikoan, inor ez da bizi; beraz, satelite, itsasontzi eta hegazkinek dituzte hango informazioak ematen».

Eguraldi iragarpena egiteko, lehenik momentuko egoera definitzen dute meteorologoek. Egoera hori denborarekin nola aldatuko den jakiteko, modelo meteorologikoez baliatzen dira, zeintzuek lurrazaleko eta atmosferako ahalik eta datu gehien behar baitute kalkulu matematikoak ahal bezain zehatzak izan daitezen. Onintze Salazarrek badu usaia prozesua manera dibulgatzailean azaltzeko: «Egungo egoera nolakoa den jakin behar da eguraldi iragarpena egiteko. Behaketa bidezko datu guztiak ordenagailuan sartzen dira, eta modelo meteorologikoak kalkulatuko du denborarekin nola aldatuko den egoera hori; hiru ordura, hiru egunetara... Epea luzatzean, fidagarritasuna apaltzen da. Normalean, lau eguneko iragarpena nahiko fidagarria da; hori da egunero egiten duguna».

Gillaume Sechet www.meteo-biarritz.com webguneko meteorologoa da, eta hari ere eragin dio hegazkinen behaketen datu kopuruen apaltzeak: «Hegazkinen daturik gabe, behaketa gutxiago dugu; beraz, atmosferaren simulazioak ez dira usaian bezain zehatzak. Altitudean den egoera meteorologikoak du determinatzen Lurreko eguraldia; horregatik dira altuerako datu horiek hain garrantzitsuak, zeinak, hain justu ere, hegazkinek baitituzte batez ere ekartzen». Hala ere, lasaitasunera deitu du: ez baita «hutsegite erraldoirik» izan pandemiaren garaiotan eguraldi iragarpenetan.

Kokapen kakola

Sechetek agerian utzi du eguraldi iragarpenak ez direla nehoiz %100 zehatzak, beti baitago errore tartea. Horri gehitu behar zaizkio Euskal Herria zaila egiten duten bi faktore. Alde batetik, trantsizio urtaroak; negu eta uda artean egote horrek, egunez egun gero eta beroago egiten duen horrek zailtasunak dakartza modelo meteorologikoetan. Bestalde, kokapen geografikoak Euskal Herria bakar egiten du. Hala xehatu du Sechetek: «Dagoen latitudean aire masa orokorrak mendebaldetik ekialdera mugitzen dira. Hala, itsasontzi eta hegazkin garraio gabeziak, Atlantikotik datu basamortua dakarkigu. Gainera, Pirinioetan pilatzen da ozeanoak dakarren hezetasuna. Onil baten gisakoa da. Hemengo klima zinez berezia da; horrek zailtzen du iragarpena. Aski da haizearen norabide aldaketa ñimiñoren bat iragarpen osoaren moldatzeko. Pirinioetatik haize idorra dator; itsasotik, berriz, hezea». Pirinioen kokapen manerak eta kostaren ebakitzeak du berezia egiten, meteorologoaren erranetan. Hezetasun guzia bertan metatzen da, eta horrek euri kantitate handia dakar: «2.000 mml/urtean: errekorra».

Egoera globalari dagokionez, berotegi efektuak ere nekezia dakar aroaren asmatzeko, «meteorologia modeloak nahasarazten dituzte, egoera meteorologiko ezezagunak sortzen baitira».]]>
<![CDATA[Izanak baitu izenik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/030/001/2020-05-21/izanak_baitu_izenik.htm Thu, 21 May 2020 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1913/030/001/2020-05-21/izanak_baitu_izenik.htm
Jendeak zangopilatzen baditu ere, bada haiek baloratu nahi duen bipedorik: More than weeds (Belar txarrak baino gehiago) Londresen abiatutako egitasmoa da haietako bat. Edo Bruselako Belles de ma rue (Ene karrikako ederrak). Berez, Frantzian abiatutako Sauvages de ma rue (Ene karrikako basatiak) egitasmoaren alaba anglosaxoi eta flandriarrak dira. Parisen abiatu zen 2011n, Tela Botanica elkarteak eta Naturaren historiaren Tolosako museoak (Okzitania) bultzaturik, hirietako floraren inbentarioa egiteko zientzia parte hartzailea dela medio. Izena duenak izana duelako, arrakasta gaitza lortzen ari da hiriko landaredi basa igeltsuzko grafitiaz izendatzea. Zanpatzen dena ez baita halabeharrez interes gabekoa. Hirian aski arrunta den uso belarra, adibidez, 160 ornogabe espezie baino gehiagoren bazka da. Landare haiekiko soa aldatzearekin batera, nahi dute errespeta ditzaten.

Hori du azpimarratu Tela Botanica elkarteko Elodie Masseguin koordinatzaileak: «Gure helburua da tresnak denen esku urririk egon daitezen: jendeak bere behaketak sar ditzan. Gero, Naturaren Historiaren Museoak datuak ikertzen ditu, ondotik konklusioak datu emaileekin partekatzeko gisan». Berez, galdera zientifikoek zioten eman sorburua egitasmoari: ze landaredi basa dago hiriko arrailduretan, espaloietan, zuhaitz oinetan...? Polinizazioa berdin egiten da hirian? Nola eboluzionatzen dira? «Murruntzaren petaloak (Cymbalaria muralis) izari berekoak ote dira hirian eta baserrialdean? Badirudi hirietakoak ttipiagoak direla. Jende parrastak parte hartu zuen argazkiak igorriz. Hipotesia konfirmatu ahal izan zen». Interes zientifikoaz harago, sentsibilizazioa dute jomuga Sauvages de ma rue, nola More than weeds egitasmoek: «Desmartxa bikaina da, hiriko flora basarekiko soa aldatzeko balio du, jendeak ez ditzan haboro ikus belar txar gisa», gehitu du Masseguinek.

Tela Botanicak emandako formakuntzei esker, Lapurdi itsasbazterreko Ingurumenaren Aldeko Ekimen Zentro Iraunkorrak inportatu zuen Sauvages de ma rue egitasmoa. 2016. eta 2018. urte bitartean hainbat ekintza egin zituen Hendaian: merkatuetan informazio mahaia animatuz, atez ate eskuorriak banatuz, ikastaroak antolatuz, eta, euskal itsasbazterreko landarediaz bi gida argitaratuz. Etienne Legay ingurumen teknikariak ongi oroitu du: «Dei bat zen biodibertsitate arrunta estimatzeko. Denek erauzten baitituzte belar itsusiak direlakoan. Biztanleen begirada genuen aldatu nahi: basalandareez dugun irudipena da ez dutela deusetarako balio; baina gizakiarendako bakarrik dira traba. Alta, txarrik ez da: landare bakoitzak baitu interes bat Lurrean, zerbait badakar». Azpimarratu du 2017ko lege frantsesa aplikatzeko lagungarria izan zela; pestizidak gune publikoan baliatzeko debekua: «Hiriko langileei ere eman genien formakuntza. Praktika onen gidari esker, hamabi landare espezie basa arruntenetan trebatzeko parada ukan zuen jendeak. Balio izan zuen hiriko landaredi basa ez aldi guziez erauzteko, jendeak jarreraz aldatu zuen».

Emandakoa berriz jaso

Izendatzeko igeltsuzko grafitirik ez, baina 1.500 argazki baino gehiago baditu argitaraturik Baionatik Florent Beck botanikariak Tela Botanica webgunean: elkartearen filosofiarekin arrunt bat egiten du, maite baitu zientzia parte hartzaile librearen kontzeptu hori. Basa landarediarekiko sentsibilizazioan bere parte hartzeko manera dela erran du: «Indibidualizazioaren garaiotan, gustukoa dut inguruan deskubritzen dudana partekatzea. Landaredia intsektu eta txorien habitat eta elikadura da, lekua utzi behar diogu».

Lantokian dituen tresna berriek eman diote argazki zaharrak ikusteko parada: «Beldurgarria da ikustea nola galdu den biodibertsitatea Bidasoa eta Aturri bazterretan 50 bat urtez. Kontzientzia hartu behar dugu espazioa parteka dezakegula bertze izaki bizidunekin».

Espezie bat hautatzekotan, Antirrhinum majus: dragoi-muturra. Baionako harresietan hazten bada ere, ez ditu desegiten «jendeak uste duenaren kontrara; erro laburrak baititu; alta, kendu egiten dituzte garbitzeko. Txoriei elikadura ekartzen die». Espazio kudeaketan aldaketa egitera dei egiten du: garapen iraunkorrari leial, moztu gabeko belar tarteak utziz, hirian, nola norberak bere baratzean. «Belar mozketa masakrea da fauna, flora eta onddo katearentzat. Elikadura eta habitata desegiten diegulako».

Erabat bat egiten du Jon Sudupe Donibane Lohizuneko baratze botanikoko botanikariak ere: «Gizakiak lurrak hartzen ditu bere jarduerarako beste espezieen kalterako. Arazoari erantzuteko beharko genuke gure bizimoldea erabat aldatu, lurraren partekatze afera baita hau. Beraz, mikro mailan lagundu lezake norberak moztu gabeko belar puska bat utziz. Gizakiak hunki gabeko lurrak behar dira». Artetik errateko, www.uglife.org.uk webguneak faunaren eta floraren onetan norberak bere baratzean zer egin dezakeen azaltzen du.

Sauvages de ma rue bezalako desmartxen aldekoa da Sudupe, eta bere lantokian zentzu bereko jarduerak animatzen ditu: ezagutza transmititzeko, hori baita «lehen urratsa». Alta, ikusten du ez dela inondik ere aski; dimentsio makroan dela eragin behar. Baina zein politikari ote da gai errateko bizimodua aldatu behar dela? Gizakiaren populazioaren bilakaerak beldurtzen du, etengabe emendatzen ari baita. Hartara, zer egin behar da horren murrizteko?

Hirietako flora motaz ere mintzatu da: «Landare hauek txapeldunak dira toki artifizialetan egokitzeko, baina arruntak eta oportunistak dira: gizakiaren bizimoduari egokitzen lortu dutenak. Are, konpetitiboak dira, eta inbaditzaileak bilaka daitezke. Ingurune naturalean hiria eraikiz gero, eta hartan florari tokia eginez gero, ez da uste izan behar hasierako hori berriz sortuko denik, baldintzak aldatu baitira. Horregatik, giza jarduerarik gabeko gune naturalak behar dira». ]]>
<![CDATA[«Hemengo zozokeriak hemen egoten dira»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2020-05-12/hemengo_zozokeriak_hemen_egoten_dira.htm Tue, 12 May 2020 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2020-05-12/hemengo_zozokeriak_hemen_egoten_dira.htm
Noiz bildu zintuen Reunionek?

Badira kasik hiru urte hemen naizela, kirol fakultatean.

Zerk zintuen harritu heltzean?

Aroak, zinez; uste dugu bikaina dela, bakantzetan bezala, baina ez da sasoirik, eta neguan 25 gradu bero da. Ene gorputza pixka bat galdua zen.

Zer harreman duzu bertakoekin?

Arribatu nintzelarik, xantza ainitz ukan dut, zeren eta bertako familia batean bizitzeko aukera izan baitut. Dena erakatsi didate: nola jan (carry asko), nola edan (ron asko), eta pentsamoldeak. Bertako Corinne bigarren ama baten modukoa dut orain!

Uharte turistifikatua da hura ere.

Badute beren lurrarekiko maitasuna. Sustut herri eta hirien funtzionatzeko maneran bada antzekotasunik Euskal Herriarekin: adibidez, St Gilles les Bains pixka bat Biarritz bezalako burges-bohemio hiri turistikoa da; hegoaldean, berriz, bertako jendea da gehienik. Diru maila oso desberdina da leku batetik bestera. Hori bai, ezin gara surfean aritu, marrazoengatik.

Herri zapaldu gisa, elkar ulertzen duzue bertakoek eta zuk?

Arrotz oro bezala, ni ere zoreille nintzen, baina zoreille basque. Hala ere, bada desberdintasun handi bat: ez dira batere abertzaleak; frantsestzat dute lehenik beren burua, eta, gero, reuniondartzat. Euskal Herrian maite dugu gure desberdintasuna markatzea; han, berriz, ahal bezainbat moldean sartu behar da. Batzuetan ez zen erraz, Þte sartzen baitira estereotipoetan.

Nolako egunerokotasuna duzu?

Aste osoa Tampon unibertsitatean pasatzen dut, kirola egiten eta kurtsoetan. Asteburuetan, edo mendira joaten naiz, edo bestara. Baina azken hilabete hauetan ikastaldian nintzen surf ligaren marrazoen zaintzan, uretara joan gabe, marrazoengatik arrunt debekatu baita; hala, komunikazioan aritu naiz.

Zuri sentitu ote zara lehentze?

Gelan zurienetako bat naiz: gehienak mestizoak baitira, edo beltzak. Ez dira denak Reunionekoak: badira Madagaskarrekoak, Mayotte eta Maurizio uharteetakoak, txinatarrak, indiarrak... Nahasketak zakuka dira. Ororen buru, han ez da nehor nagusi, gure etxean zuriak diren bezala. Alimaleko tolerantzia bada. Badakite zer den elkarbizitza, eta arrazakeriarik ez da batere.

Kreolerarekin zer harreman duzu?

Ez dute kreolerazko ikastolarik guk bezala. Burasoek haurrei debekatu egiten diete etxean kreoleraz egitea, frantsesa ongi ikasteko. Badira batzuk frantsesez batere ongi ez dakitenak, ahoz nahiz idatziz. Duela bi urte ikasten ari naiz, baina uste dut ez dela bateragarria euskal azentuarekin, kur-kur.

Badea nazio mugimendurik?

Ez, batere, zero. Jendea saiatzen da ahal bezain frantses izaten.

Sentitzen duzu herriminik?

Bai, noski, baina hemen deskubritu dut, etxetik urrun, libertatea, bakarrik bizitzea, trankil, erabateko anonimotasunean: izan gabe baten alaba edo ez dakit nor. Hemengo zozokeriak hemen egoten dira.

Kontatu, otoi, anekdota bat.

Horien dantzatzeko manera! Euskal Herrian jendea aski herabea da; dantzatzen dugu, baina dantza kodifikatua. Denek twerking-a dantzatzen dute: ttanttak, amak, ottok... Hori dut biziki maitatu, zeren eta jendeak botatzen baitu daukan guzia.

Afrikan sentitzen zarea?

Ez arrunt, zeren eta aberatsagoa baita aise; ez baita etxola-auzorik. Egia da batzuetan mama batzuk gurutzatzen dituzula karrikan, bisaian buztin maska batzuekin. Dena den, ezin dut ongi erran, ez bainaiz sekula izan kontinentean.

Nola eraman duzu itxialdia?

Aski ongi: bost bizi gara etxe handi batean; beraz, ez gara aspertu. Hasi naiz Photoshop erabiltzen. Jendeak zinez ongi errespetatu ditu arauak. Ez da eri askorik izan, ez hilik ere.]]>
<![CDATA[«Jendartea aldatu nahi dut eguneroko elkartasunezko ekintza politikoei esker»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1964/038/001/2020-05-10/jendartea_aldatu_nahi_dut_eguneroko_elkartasunezko_ekintza_politikoei_esker.htm Sun, 10 May 2020 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1964/038/001/2020-05-10/jendartea_aldatu_nahi_dut_eguneroko_elkartasunezko_ekintza_politikoei_esker.htm
Fontang nolatan?

Aitaren aldetik gaskoiak dira. Baina nago ez ote dagoen idazketa akatsik: usaian, deitura h-rekin idazten delarik g baitarama; f-rekin hasten delarik, ordea, ez. Astia ukanen dudalarik, ikerketa genealogikoak eginen ditut. Dena den, familiaren historiak ez nau batere gidatu ene izaeran, ene euskalduntasunean.

Zerk eman zizun euskalduntasunerako tirria?

14-15 urterekin hasi nintzen identitateari buruzko galderak pausatzen: nor naiz ni? Biziki goiz hasi nintzen munduari begira; Ameriketako borroka antiinperialistez leitzen, campusetako borrokez.... Garaian baziren kantaldiak, behin, Maite Idirin eta Gorka Knorr jin ziren kolegiora. Horrek zidan interesa piztu. Mende Berri taldeko militante egin nintzen ondoko ikasturtean berean; nire euskalduntasuna eraikiz. Euskara ikasten hasi nintzen orduan ere.

Nor izatea hautatu zenuen?

Identitatea ez zen bakarrik nor nintzen abertzaletasunetik; emeki-emeki, Mende Berrin formatu nintzen, eta laster begi bistako egin zitzaidan abertzale izatea eta ezkerrekoa batera zihoazela. Gero, zerbait falta zela ulertu nuen.

Feminismoa, ezta?

Hori bera. 1977an bihurgune zinez garrantzitsua gertatu zen ene bizitzan: Ezker Berritik jalgi nintzen —Mende Berriren ondoko talde politik—, eta talde feministan sartu. Orduan nuen eraiki ene identitate sexuala eta feminista. Leitzen genuen asko, ekintzak burutzen genituen. De Beauvoir eta beste asko irakurtzen bagenituen ere, Angela Davisen zapalkuntza hirukoitza izan zitzaidan errebelazio bat; birsortu nintzen. Emazte gisa zapaldua izatea, baina gainera euskaldun gisa —nahiz berak arraza aipatzen duen—, eta baita angile gisa ere. Ene identitate osoa hiru zutabe horiekin eraiki dut.

Zerendako zinen ilki Ezker Berritik?

Desadostasun ideologikoengatik: ez baitzen aski hauslea.

Hauslea zerekin?

Sistemarekin. Herriaren Alde sortu genuen orduan, gero Patxa-Oldartzen bilakatu zena. Gero eta argikiago ikusten genuen zertan zetzan gure militantzia: nahi genuen mundua aldatu beste jendarte bat eraikiz, alternatiboa, eta horren kontzientzia hedatzen ari ginen. Kontuan hartu beharra da 1968ko maiatzaren biharamunetan ginela, Ipar Euskal Herrian hainbesteko ondoriorik utzi ez bazuen ere, gure baitan bai eragin zuela. Ez gintuen interesatzen bakarrik gure zapalkuntza nazionalak, sistema kapitalista osoa zen aldatu behar. Ohartu ginen iraultza ez zela egun bakarrean eginen, baizik eta egunerokoan norberak bere usaiak aldatuz kanbiatuko zela mundua: hondakinen kudeaketan, elikaduran, kultura motan... Arlo guzietan norberak ekarri aldaketek ekarriko dute bizi hobea eta ongizatea.

Militantzia kolektiboa indibidualistago bilakatu dela dirudi.

Horrek ez du erran nahi ekintza kolektiboa baztertu behar denik, betitik sinesten baitut horretan. Baina iraultza norberaren baitatik da hasten. Biziki hitz garrantzitsua zait koherentzia, hala izaten saiatzen naiz, nahiz eta ez beti erraza izan. Zentzu bat behar duzu, zuritik beltzerat iragan zaitezke, baina beti gai izan behar zara esplikatzeko zergatik. Horregatik sartu naiz Cimade [errefuxiatu eta etorkinen laguntzarako elkartea], Etorkinekin [errefuxiatu adingabeen laguntzarako elkartea] eta Zutik [bortizkeria sexisten aurkako kolektibo feminista] elkarteetan: egunerokoan zerbait aldatzen laguntzen ahal dudalako. Errealitatean eragin nahi dut, eta, halaber, zubiak eraiki abertzale eta hala ez direnen artean, funtsean beste zerbaitek gaituelako hor elkartzen.

Ideietan eta konkretuan duzu eragin nahi, hori da?

Eguneroko elkartasunezko ekintza politikoei esker dut jendartea aldatu nahi, humanitarioan edo politikan bakarrik aritu gabe. Biak uztartuz. Etorkin bat edo etxeko bortizkeria pairatu duen emazte bat lagunduz etxe bat atzematen, topaketa horrek elkarri zerbait ekarri dio, eta aldi berean mundua aldatzen ari gara.

Nola lagundu arrotzari, euskalduna etxean arroztua bada?

Ez dut erantzunik, oso zaila egiten zait. Etorkinak oso desberdinak dira. Beraien kakatik ateratzea dute lehen helburua. Integrazioa, haientzat, frantsesak bezala izatea da. Baina badira ere Euskal Herriaren kontzientzia dutenak; nihaur, konparazione, emazte gazte baten erreferentea naiz, eta «Egun on, agur», erraten dit. Kasu eman behar dugu pairatzen dugun zapalkuntza haiengan ez errepikatzea. Harrera familia batzuetan ez dira euskaldunak garen bezain irekiak, ez diete etorkinei beraien hizkuntzan egiten uzten: «Parlez français, on ne comprend pas» [mintza frantsesez, ez dugu ulertzen].

Isiaka etxean dugu, loriatzen gara bere hizkuntzaz ari delarik. Badaki Euskal Herrian dela, are, nahiko luke euskaldun batekin esposatu, baina noraino da kontziente herri zapalduan dagoela bere helburua kakatik ateratzea delarik? Integrazioa ez da asimilazioa izan behar, euskaldun bezala bizi duguna ez genieke beraiei biziarazi behar. Gure eskubidea da euskaldun gisa bizitzea, baina berea ere bada mementoko helburua izatea kakatik ateratzea. Integratzeko behar dituzu ukan izpiritu librea, eta egoera pertsonala nahiz administratiboa orekatuak. Inposatzea izan daiteke gurea biziarazi nahi izatea, beraiena gordez.

Baina frantsesa ez da beraiena, euskaldunena ez den ber. Ipar Euskal Herriko euskaldun batek, etorkina etxean hartuz gero, euskara utzi eta frantsesez egin beharko lioke?

Badakite frantsesez. Batzuek mintzo politikoa dakarte: «Frantziak kolonizatu gintuenez, orain gurekiko zorretan da». Egunerokoan oso gogorra zait, baina paperak lortzeko frantsesezko azterketa gainditu behar dutenez, frantsesa ikastera bultzatu izan ditut euskara gerorako utziz, neure buruaren kontra. Zer erran behar diozu? Legearen pean gaude, eta, kakatik ateratzen lagundu nahi badiozu, bai, frantsesez egin beharko diozu. Tolerantzia behar da, baina aldi berean gure konbikzioak atxikiz. Dialektika biziki zaila da, ez dut erantzun zehatzik.

Gizarte laguntzaile izateko ikasketak egin zenituen.

Uste dut ene inkontzienteak zuela hautatu horren ikastea. Hogei urtez aritu nintzen horretan, lanean sinetsiz, harik eta bere mugak ikusi nizkion arte: populuaren segurtasun balbula bezalakoa da, eta ahalgabea sentitzen nintzen, nahi baina gauzak ezin aldatuz. Konplexuegia zen enetzat han segitzea, sistema elikatuz eta jendeak ezin zinez lagunduz.

Iparraldeko LAB sindikatuaren sorrera kontatuko duzu, plazer baduzu?

2000. urtean sortu genuen Iparraldeko LAB sindikatua, bi urteko gogoetatik landa, pentsatzen baikenuen frantses sindikatuek ez ziotela erantzuten ahal gure beharrei: klase borroka zutabe gisa zuen sindikatua, Euskal Herrikoa eta Euskal Herriko errealitateari lotua, eta abertzalea, hau da, autodeterminazioa eta bere aldeko borroka onartzeko prest legokeena. 120 bat ginen hasmentan. Klase borrokatik eraiki zen, orduan, kasik irain bat zen! Ederra izan zen dena hutsetik eraikitzea, mendi handi baten magalean izatea bezala izan zen: xendraz betea eta ez jakin nondik hel. Mendi hori erditsutan utzi nuen, eta bere bideari jarraikitzen dio. Lekuan lekuko lanketarekin batean nazionalean ere aritzea polita zen. Etxeko zaintzako langileentzat, adibidez, edo ostalaritzan araudi batzuk finkatzea. Balioaniztasun handiko langilea izan naiz, kasik 13 urtez; anitz ikasi dut: arlo juridikoan, komunikazioan, formatzaile izaten, itzulpengintzan...

Hegats beraren pean, araudi ezberdinak.

Lan kodea, zer zen hori? Fitsik ez genekien, dena zen egitekoa. Egia da hastapenean gogorra izan zela gure tokiaren egitea, frantses sindikatuen oposizioak eta erasoek luzaz iraun baitute. Orain ez, elkarlanean ari dira, beharrik. Anitz lan egin dugu Korsikako STC eta Guadalupeko UGTG sindikatuekin. Gisa horretan, han izan naiz, baita Bretainian, Katalunian, Martinikan, Guyanan, Haitin ere... Harremanak mantentzen ditut oraino. Aztarna ekologikoa murrizteagatik utzi ditut urte batzuk bisitan joan gabe, baina laster hasiko naiz bidaia baten antolatzen.]]>
<![CDATA[Itsasozko altzariak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1906/030/001/2020-04-30/itsasozko_altzariak.htm Thu, 30 Apr 2020 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1906/030/001/2020-04-30/itsasozko_altzariak.htm
Hala ere, egun guziez, usuenik, haren apairu bakoitzak badu erabilera bakarreko plastikoarekin zerikusirik. Planetaren zakarrontzia ere plastikozkoa bilakatzen ari da: itsasoa.

Ur azalean egoten diren plastikozko poltsen bizi itxaropena 400 urte artekoa izan daiteke, ur botilarena, 100 eta 1.000 urte artekoa, zeina minutuero milioi bat kontsumitzen baita. Kalkulatzen da 269.000 tona plastikok hartzen dutela munduko ozeanoen gainazala, zolan dagoena kontuan hartu gabe. Haatik, kopuru hori ez da geldirik baratzen: urtero 8.000.000 tona plastiko gehiago jaurtikitzen baitira ozeanoetara, hots, zabor kamioi bat osorik minutuero, edo, Lurra lau aldiz inguratzeko materia doia.

Nazio Batuen erakundeko datuok ez dukete Zumetaren obra bizi nahiz atseginik tindatzeko ahalmenik.

Haatik, Lurraren amoreagatik itsaso-zaborrontzia husteaz gain, bertan bildutako plastikoei bigarren bizitza bat ematen entseatzen ari dira batzuk: altzariak egiteko, hain zuzen ere. Batetik, Nafarroako Dvelas enpresa, eta, bertzetik, Lapurdi kostako Resak elkartea, bidea egiten ari baita.

Lau donostiarrez bat, galto berak altxatu zuen Dvelas enpresa koadrupedoa: itsas belaontzien belen hondakinak zer bilakatzen dira? Hondakin industrialetara jaurtikitzen dituztela jakin zutelarik buruari eragin zioten. Arraitz Koch Dvelas enpresako komunikazio eta diseinu arduraduna da: «Lasterketetarako egoera oso onean behar dute belaontzien haize oihalek, deformatua direnean ez baitute gehiago balio, ezin baitute gehiago abiadurarik hartu. Berriez ordeztean, zaharrak oso oihal puska handiak direnez inori ez zaizkio interesa, metatzen zaizkie». Preseski, Iruñeko Casinoaren berritze lanak egitea egokitu zitzaion bere adiskide arkitektoari, eta hortik abiatu zen dena: «Behean belaontzien oihalez eginiko pufak ezarriko ditugu». 2009az geroztik bide egin du lantaldeak. Honezkero, pufez gain, barne nahiz kanpoko aulkiak, etzaulkiak, mahaiak eta eki oihalek eman diete bigarren ufakoa kutsatzera kondenatuak ziren belaontzien oihalei. Izan ere, ez da nolanahiko ehuna; izugarri gai indartsua dela azpimarratu du Kochek; aro aldartetsuari egokitu behar zaiolako. Horregatik, materiaren sendotasunak ematen die parada kanpoko altzarien ekoizteko. Mahaietarako, konparazione, ogitartekoak bezala, oihala bi erretxina geruzen artean biltzen dute, gainazal gogorra kausitzeko gisan.

Zikina ikuzteko makina

Bigarren erabilerarekin aski ez, Dvelas enpresak itzal handiko proiektua du esku artean: eki oihal iraultzaileak. Hala, itzala emateaz gain, gauez argitzen dute; eki plaka malguek kargatzen dituzten led anpoila bidez. Eta, Nafarroako Lurederra teknologia zentroak ekoizten duen asmakuntza bati esker, eki oihal horiek airea garbituko dute: landareen fotosintesiaren printzipio bera. Haren lana bi aldiz ekologikoa da; belak berrerabiltzen dituztelako, baina, gainera, ekoizten dutena iraunkorra delako. Ekonomia zirkularrari leial, Nafarroako tailerrekin egiten du lan bortz langileko enpresak, hasmentatik bururaino. «Gure diseinu guztiek badute trazabilitate etiketa: itsasontziaren izena, zein kaitan bildu den, belaren jatorrizko data... Itsasoak badu konnotazio emozional azkarra, denok dugu lotura politen bat berarekin. Historikoki ere badu indarra: gure aulki bat hartzean erran dezakezu: 'kadira hau egina da delako barku horren oihalez'. Historia duten altzariak dira», azaldu du Kochek. Josturak sigi-saga koloretsuek marrazten dituzte, eta oihalak beraien baitatik mintzo dira; matrikulak, markak edo txapelketen publizitate herexen bidez.

Trazabilitaterik gabe, baina trazu trebeek diseinatua dute jada Lapurdiko Resak elkartearen proiektua. Precious Plastic mugimenduko kide izatetik abiatu zen elkartea. Itxialdiak itxaronarazi die ideiaren gauzatzea: banku eta argiztapen publikoak, hiri altzariak, taulak, apalategiak, loreontziak, bai eta skate taulak ere.

Antoine Bouchereau elkarteko produktuen diseinatzaile ingeniariak gogo bizia du konfinamendutik landa abiatutako bideari akabantza emateko, eta esku artean ukaiteko produktu bururatua: itsasoan bildutako plastikoetatik sortutako altzariak: «Euskal Herri eder hau sano atxiki nahi dugu. Altzari sorta bat eskainiko diegu partikularrei nahiz elkargoei, zeinak diseinu interesgarria baitu eta iraunkorra baita. Marmolaren efektua lortu dugu». Horretarako, diru bilketa antolatu zuen elkarteak iaz, eta helburua ere lortu. Horri esker, plastika birrintzeko, injektatzeko, estrusiorako eta konprimatzeko lau makina egin ditu Miarritzeko (Lapurdi) Miladi hondartzatik hurbil duen tailerrean.

Manex Lanatua poetak idatzi zuen Gizonaren eskuan olerkia Kilim Okabeko gauak liburuan (1987, Maiatz): «Liliak beti ximeltzen dira gizonaren eskuan. Eztena lirudike duela erien artean. Hargatik liliez baino hobe pindar inozente batez erretzea». Eskuei eztena zenbait ken liezaieke Resak elkarteak, bildutako plastikoa lumatan birrindu, urtarazi eta moldeetan sartu ondoren nahi den forma emanez, zaborra bizi-ekarle eginez. Mementoz, plastikoak birrindurik lumatan ezarri dituzte, eta hor daude, itxialdia noiz bukatuko den igurika, moldeetan sartzeko.

Uholdeari iturria hets

Proiektu itxaropentsuak, ordea, ez ditu plastikoaren desmasiak oro sendatzen. SPI amerikar kode sistemak plastikoa sei taldetan sailkatu du. Bouchereauk dio berez denak direla birziklagarriak, «Baina, gaur egun, horietarik lehena da bakarra osoki egiten: PET izenekoa: ur botilena, hots. Gainerakoak ez dira egiten, edo arras guti, ez baita errentagarria horren lortzeko prozesua. Gehienak erraustuak edo lurperatuak dira. Kontra egiteko, guk sailkapenaren lau, bortz eta seigarrenak ditugu birziklatzen». Hots: botila tapak, xanpu eta kosmetika ontziak, tuperrak, erosketa poltsak, erabilera bakarreko jan tresnak...». Ingeniariak azpimarratu du beraien helburua dela sentsibilizazio eta ateleria bidezko birbaloratzea, ororen buru, «plastikoaren kontsumoa bera errotik murriztu eta erabilera bakarreko kontsumoa aldatzeko».

Sabina Hourcade oraintsu arte Surfrider fundazioko diseinatzailea gogaide da Bouchereaurekin: «Plastikoari bigarren bizia ematea bikaina da, baina ez du kentzen kutsadura ttipitu nahi badugu, erabilera bakarreko plastikoen kontsumoa murriztu beharko dugula. Gaur eguneko ekoizpen industrialaren prozesua lineala baita: ekoiztu, saldu eta bota. Horregatik, gogoetaren gakoa hau da: nola egin hondakinik ez sortzeko? Izan ere, ez da Europako plastikoen %30a baizik birziklatzen». Arraun egin zure planetaren alde dokumentala argitaratu du berriki. Elkarrizketatu zuen surflari beteranoaren hitzak ekarri ditu: «Gaztetan marea behean zenean trikuetan sartzen nituen oinak. Orain, plastikoan».

Hourcadek azpimarratu du plastikoa ez dela inoiz desagertzen: «Zatikatzen da, eta mikropartikuletan irauten du, beirazko perlen antza hartuz. Inguramena haiez josia da. Kontzientzia hartu, eta kontsumo jarrerak aldatu behar ditugu».]]>
<![CDATA[Ahotsa entzunarazi teknologia otzanerako]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/034/001/2020-04-25/ahotsa_entzunarazi_teknologia_otzanerako.htm Sat, 25 Apr 2020 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/034/001/2020-04-25/ahotsa_entzunarazi_teknologia_otzanerako.htm
Oraingo eguneko teknologiak ahalbidetzen duena da: ahotsaren ezagutzaren teknologia; makinekin elkar eragiteko, hots. Euskaraz egin ahal izateko, Common Voice auzolan digitalean parte hartzeko deia egin diote euskaldun orori: datozen astearte, asteazken eta ostegunean ahal bezainbat lagunek ahal bezainbat erranaldi labur irakurri eta grabatuz.

Librezale taldeak Firefox software librea euskaraz mantentzen du duela hainbat urte, kide guziek manera boluntarioan egiten dute beraien ekarpena. Asier Iturralde Sarasola Iametza enpresako langilea da, zeinak Librezalen parte hartzen baitu: «Makinekin hainbat moduz komunika gaitezke: sagu edo teklatuaren bidez... Baina gero eta gehiago ahotsaren bidez, ahotsa baita elkarren artean komunikatzeko dugun modurik naturalena. Kontua da hori garatzen duten enpresa handiek ez dutela pribatutasuna errespetatzen, eta bestetik, hizkuntza nagusiak bakarrik kontuan hartzen dituztela, euskara kanpo utziz».

Izan ere, Google, Apple, Facebook, Amazon eta Microsoftek onartu zuten iaz grabazio pribatuak baliatu egin zituztela. «Medikuarengana joan, eta nahigabe sakatu duzu botoia elkarrizketa osoa grabatuz. Enpresa handi horietako langileek entzun zezaketen, nahiz eta ez onartu», erantsi du Iturraldek.

Horregatik, arazo horiei aitzi egiteko, Mozilla Fundazioak Common Voice proiektua abian jarri zuen: ahotsaren ezagutzaren teknologiak hobetzeko, denen eskura uzteko; pribatutasuna errespetatuz, eta ahalik eta hizkuntza gehienetara hedatuz.

Eman berriz hartzeko

Nahi duen orori mikroa zabaldua zaio, bere boza sirenarena bezala preziatuko baitu Common Voice proiektuak. Berez, ahots teknologiek egiten dutena da ahotsa testu bilakatzea. Hain zuzen ere, Iturraldek azpimarratu du fase hori dela «konplikatuena», horregatik, teknologia «entrenatu» beharra dela, grabazio ordu asko dela medio. Urrats honetan du esku hartzen euskarazko software librearen aldeko mugimenduak: bortz hitzeko erranaldiak bildu ditu, milaka batzuk, Argia astekariak eskainirik, bai ere Wikipedia-tik hartuak. Testu ipotx horiek ozen leituko dituzten ahots mota anitzen xerka ari da mugimendua: gazteenak, adin, sexu eta jatorri geografiko ezberdinetakoenak.

Euskararen ahozkotasunaren aniztasuna islatu nahi du proiektuak. Hartara, erranaldiak batuan badira ere, irakurleen ahoskera ezberdinen bila dabiltza, «tonalitate desberdinekin». Xedea dute 10.000 grabazio orenen biltzea: horregatik auzolan digitala abiatu zuten iaz, «pentsatu dugu konfinamendu momentua egokia izan daitekeela bigarren grabazio maratoi honetarako. Oso erraza da; voice.mozilla.org/eu helbidean sartu, eta kito», argitu du Iturraldek. Sakelako telefonotik egitea komeni da, mikroa integratua baitu berez. Hala, berdin Lexantzu (Zuberoa) edo Ondarroan (Bizkaia) norberak bere euskalkira egoki lezake hitzen fonetika, «benetako erabilera emango zaion modua azaltzeko». Hori bai, hitzak aldatu gabe. Grabatzeaz gain, helbide horretan sartzen denak, entzun botoiari sakatuz gero, bertzeen irakurketak entzun eta balioztatzeko parada ukanen du; beharrezkoa den urratsa proiektua gauza dadin.

Grabazio oren horiek guziak denen eskuragarri egonen dira, baina helburua da enpresek balia ditzaten, hain zuzen ere, ahots laguntzaileak euskaraz treba ditzaten, bai eta unibertsitateek ikerketarako ere.

Hiru egun horietan parte hartzera deitu du Iturraldek: «Inurri lana da hau, epe luzekoa. Zenbat eta jende gehiagok parte hartu, orduan eta lasterrago iritsiko gara behar den kopuru horretara».]]>
<![CDATA[Hartz arrea, atzartzen ari]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1906/030/001/2020-04-16/hartz_arrea_atzartzen_ari.htm Thu, 16 Apr 2020 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1906/030/001/2020-04-16/hartz_arrea_atzartzen_ari.htm Joan eleberrian (Txalaparta, 2010): «[...] adierazi zidaten hartza ordurako negualdiko loak hartua zegoela, leizeren batean lo trinko egongo zela, baina belarria lurrari itsatsia, eta dena entzuten zuela. 'Ezin hartzari buruz nolanahi mintza...'».

Ehunka mila urte dira hartz arrea Pirinioetan bizi dela, harik eta gizakiak ehizatu eta joan den mendean espeziea kasik desagerrarazi zuen arte. Kasik, baina ez osoki. Hogei urtez zortzi hartz ekarrarazi baitzituzten Esloveniatik Pirinioetarat; 1996-2006 bitartean. Mendebaldeko Pirinioetan, berriz, bertze bi eme sartu zituzten 2018ko urrian: Sorita eta Claverina, Biarnon (Okzitania). 2020ko primaderak zer ekarriko du? Konfinamenduak preso harturik, GPSak eman datuez baliatzen dira. Alain Reynes Pays de l'Ours Adet erdialdeko Pirinioetan hartzaren itzultzearen alde lan egiten duen elkarteko zuzendaria da: «Zaila da kopuruaren zehaztea, oraindik ere ez baitugu 2019ko bilduma jaso. Espero duguna da 2019an lehen aldikoz —berrezarpena abiatu zenez geroztik— 50 hartz baino gehiago egotea Pirinio osoan, baina oraindik ezin dugu baieztatu». Cachou bortz urteko heldu gaztea hilik atzematea albiste tristea izan da frankorentzat. Reynek adierazi du susmoak baino galdera asko dutela: autopsia «seriosaren» emaitzen zain dira konklusioak ateratzeko. Izan ere, badira susmo pizle diren datuak: herioa naturala ez dela izan pentsaraz dezaketenak. La Vanguardia egunkariak argitaratu zuenaren arabera, «akuri gisa» baliatu dute, zaldi haragia eman baitzioten higuina sorrarazteko produktu batekin.

Hartzak negua uxatu

Hartz arrak Zuberoako maskaradek iratzartzen dituzte otsailean; emeak, berriz, beranduago. Gerard Caussimont FIEP talde ekologistako kidea da: «Hartzak iratzarri dira gu itxialdian sartzearekin! Aurtengo negua aski atipikoa izan da, azaro erditsuko elurteak urtu baitira, eta, beraz, hartz arrek segitu dute promenatzen. Jakin behar da negukatzea elikadura eskasiari aurre egiteko erreflexu bat dela. Horregatik, elikadurarik bada, ez dute lorik egiten. Sorita, maluruski, kumerik gabe ilki da bere zulotik». Azaldu du argitasunak eta tenperaturak seinale bat igortzen diotela piztiaren metabolismoari, abian ezarraraziz: izan, Aragoin, Asturiasen edo Alpeetan.

Esnatu orduko, «goseak hilik» egoten da, eta distantzia zinez handiak kurritzeko gai da, araldirako indartsu egoteko. Horretarako, ugaztun omniboroa sarrio eta basurde hilikiaz elikatzen da, intsektuen larbaz, sahats eta haritz muskilez, bai ere ur laster hegietako belar berdez. Bere elikaduraren %80 begetala du.

Horiek hola, hartzak Esloveniatik jinarazi dituzte; izan ere, Pirinioetakoa eta Esloveniakoa mendebaldeko Europako leinuko hartz arreak baitira biak ala biak: «Subespezie berekoak dira biak, hots. Erran nahi baita genetikoki ez dutela batere desberdintasunik elkarren artean. Jokaera bera dute», zehaztu du Reynek. Aita Junes Casenavek idatzi zuen Hartz Pasüa ipuina, Jean Louis Davantek bildua Zuberoako literaturaz liburuan (Euskaltzaindia, 2008). Hala zioen: «Beste ihize balde, hartzak ber bidea beti jarraikitzen dü. [...] Holatan, badoa hartza Erronkariko, Santa Graziko, Larraineko eta Otsagiko bortüak gainti. Lekü bereziak badütü han hor, goikerritan, eta Hartz pasüak deitzen dütüe. Horietarik bat Larrainen».

Esloveniatik jin hartzak, harrigarriro, Pirinioetako lehengoen ber logikaz dabiltza. Hartzak askatu, eta haien behaketak ondorio horretara eraman du Reyne: «Harrigarria da ohartzea ber jokabidea dutela, espazioa ber maneran darabiltela, hemengoak ez izanagatik ere. GPSari esker ikusten dugu lehengoen ber lekuetatik iragaten direla. Adineko jendeak erraten digu galdutako pasaiak berreskuratzen dituela hartzak: 'Egia da, hortik iragaten zen lehen hartza, eta jendea!'».

Hura baita oro malizia

Jean Mixel Bedaxagarrek eta Amaren Alabek kantatzen duten Hartzaren kantoreak daramatzan eleak dira gainekoak: hartza ez baita denek maitatua.

Xabi Goiti artzain heletarra hartzaren behaketa lanetan ibili zen duela hogei urte. Orain, ordea, artzain bilakatua da. Hartzaren lilurak ez dio pragmatismoa itsutu: «Hartza eta artzaintzaren arteko elkarbizitza posible da, baina ez edozein preziotan. Ene ustez, egoera ideala litzateke hartza eta artzaina norbera bere tokian egonen balira, norberak bere eremua errespetatuz. Ez da posible egunerokoa amesgaizto bilakatu den artzaintza bat, infernua bizitzen dute batzuek —Aran ibarrean [Herrialde Katalanak] eta Ariegen [Biarno], adibidez-, hartzaren berrezartzeak eraginik. Natura bat saltzen digute zeinean gizakia soberan baita. Hartzaren ekartzeko manera iraingarria izan da biztanleei eta artzaintzari begira: helikopteroz, airez aire, erabateko babesarekin». Hala, beretzat, egoera desiragarria litzateke naturak, hegemonikoa izan gabe, ahalbidetuko balu gizakiaren presentzia «lotsa eta erruduntasunik gabe».

Otsagabiko (Nafarroa) Beltza artzainak ere izkin beretik dakusa afera; iaz, hartzak ardi bat kalitu zion: «Naturak askoz ere diru laguntza gehiago eskuratzen du, Erronkariko abeltzaintzak baino. Hartzarentzat bada dirua soberan, baina ez gizakiarendako. Berez, nik ez dut deus hartzaren berrezarpenaren kontra, baina egoerak du jende guzia aurka jarri: abandonatuak gaituzte». Hartza jin berritan, «hondamena» izan zen, baina iaztik Nafarroako Gobernuak neurri bereziak plantan ezarri zituenez geroztik «askoz ere hobeki» doa bizikidetza.

Preseski, Enrique Eraso Centelles Nafarroako Gobernuko Bioaniztasun Saileko zuzendariak azaldu ditu neurri horiek: «Funtsezkoa da guretzat hazleen eta hartzen arteko elkarbizitza jasangarria izan dadin. Horregatik abian jarri genituen neurriak iaz: artzain laguntzaileak proposatuz, zerradura elektrikoak, artzakurrak eta artaldearen geolokalizatzaile sistema, jakiteko non dabilen. Izan ere, hartzak errealitatean eragindako kaltea baino askoz ere handiagoa baita kualitatiboki errealitate sozialean, kuantitatiboki baino. Hazkuntza dagoelako berez egoera txarrean». Erronkarin (Nafarroa), adibidez, 2016an hamar ardi hil zituen hartzak, 2017an batere ez, 2018an zortzi inguru, eta iaz, bederatzi, jakinez 7.000 ardi inguru zebiltzala. Caussimontek iazko datua zehaztu du: «Ossau, Baretus, Aspe [Biarno] eta Larrainen [Zuberoa] bi eraso konfirmatu ziren. 100.000 ardi ibili ziren. Ardiak zainduak direnez, elkarbizitza aski ona da. Pirinio erdialdean, aldiz, artaldeak ez dira zainduak; beraz, desmasiak badira. Supermerkatuak zaindu eta itxi ezean, gizakiok sartu eta geure burua zerbitzatuko genukeen! Hartzak ber gauza egiten du».

Pirinioetan gainerako tokietan baino gehiago harrotu dira hautsak hartzaren berrezarpenari dagokionez. Egitatea ez dute zenbakiek arrazoitzen, kulturak eta psikologiak baizik. Reynesek ikertua du gaia franko aspalditik: «Pirinioetan desagertu zen kasik hartza, ondorioz hartzaren presentziaren usaia galdu da: jakitatearekin eta babes teknikoarekin batera. Badu dimentsio psikologiko eta teknikoa». Alegia, gizakiak berak desagerrarazitakoa ez du berriz ere agertzerik nahi. Azpimarratu du hartzari esker badirela diru laguntzak, hala, artzainen soldatak hartzari zor zaizkiola.]]>
<![CDATA[Maiatzaren 11 arte luzatuko da itxialdia Ipar Euskal Herrian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1979/003/001/2020-04-14/maiatzaren_11_arte_luzatuko_da_itxialdia_ipar_euskal_herrian.htm Tue, 14 Apr 2020 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1979/003/001/2020-04-14/maiatzaren_11_arte_luzatuko_da_itxialdia_ipar_euskal_herrian.htm
Hala, haren mezuaren arabera, orain arteko «baldintza beretan» Ipar Euskal Herriko itxialdia maiatzaren 11 arte luzatua izanen da, hau da «erabatekoa». «Deskonfinamendua posible izanen litzateke baldin eta birusaren hedapena emekituko balitz».

Egun horretatik aitzina, haurtzaindegi, eskola, kolegio eta lizeoak berriz ere zabalduko dituzte. Alta, unibertsitateak udara arte beha egon beharko dute irekitzeko.

Hogeita zortzigarren itxialdi egunean, Macronek azpimarratu du: «Publikoari harrera egiten dioten guneek -ostatu, jatetxe, zinema, antzoki, museo eta hotelek- zerraturik jarraituko dute maiatzaren 11tik aitzina ere». Egun horretatik aitzina, aste guziz «aztertuko» dute egoera, neurrien egokitzeko.

Maskei dagokienez, «estatuak ahalbidetu beharko du publiko zabalak maska eskuratzea. Haren erabilera sistematikoa bilaka daiteke». Onartu egin du sistema frantsesak «akatsak, eskastasunak eta hutsegiteak» izan dituela krisiaren kudeaketan: maska eta testen eskuratze eta banaketan, bai, orokorki, Frantziako Gobernuaren estrategia ere: «Zuek bezala, nik ere geldotasun eta prozedura inutil gehiegi ikusi dut». Oroz gain aitortu du estatuak ezin izan duela nahi bertze maska banatu osagarri langileei.

Koronabirusaren hotsa

Koronabirusa detektatzeko probak momentuz aski ez badira ere, maiatzaren 11tik goiti, «gaitasuna» ukanen da «sintomarik duen orori testa egiteko, anartean, lehenik osagarri langileei, adineko jendeari eta kalteberenei egiteko eskatu diet».

COVID-19ak eragindako egoera ekonomikoaren geldialdiak bultzatuta, Macronek diru laguntzak hitzeman ditu haurrak eta ikasleak dituzten familia xumeentzat. Gisa berean, «soldatapekoak hunkitzen dituzten aldi baterako langabezia neurriak luzatu eta indartuko» dituela agindu du. Eskatu ere egin du bankuek ordaintzeko epeak orain arte baino gehiago gibela ditzaten.

Kultura eta kirola arloei dagokienez, uztailera arte «gutienez» aiduru egon beharko dute jende anitz biltzen duten ekitaldi guziek.

«Plan berezia» aipatu du, zeinean bereziki hunkiak diren sektore horien zergak ezeztatuko baitira, eta laguntza bereziak emanen.

Koronabirusaren geroko egoera ekonomikoa «berrasmatzera» deitu du, «soldatapekoei eta enpresei itxaropena berriz emate aldera». Laborantza, osasungintza, industria eta teknologia independentea «berreraiki» beharko dela erran du.

Birusak ez du mugarik

Ez du zehaztu noiz arte segituko duten itxita Europatik kanpoko herrialdeekiko mugak.

Birusak mugarik ez badu ikusten, Macronek bereak ezin argikiago markatu zituen. Bart eman duen hitzaldiak bazuen frantses nazionalismotik anitz: «Atera gaitezen ideologietatik [...], krisi hau izan dadila parada elkar berriz lotzeko, gure humanitatearen sentitzeko, eraikitzeko bertze proiektu bat konkordian, frantses proiektu bat, elkarrekin bizitzeko arrazoi sakona, gure nazioaren osagai guziekin. Horretara garamatzan bidea marraztuko dut».]]>
<![CDATA[Maiatzaren 11 arte luzatuko da itxialdia Ipar Euskal Herrian]]> https://www.berria.eus/albisteak/180001/maiatzaren_11_arte_luzatuko_da_itxialdia_ipar_euskal_herrian.htm Mon, 13 Apr 2020 07:26:33 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/albisteak/180001/maiatzaren_11_arte_luzatuko_da_itxialdia_ipar_euskal_herrian.htm Hala, haren mezuaren arabera, orain arteko «baldintza beretan» Ipar Euskal Herriko itxialdia maiatzaren 11 arte luzatua izanen da: «Deskonfinamendua posible izanen litzateke baldin eta birusaren hedapena etengo balitz». Egun horretatik aitzina, haurtzaindegi, eskola, kolegio eta lizeoak berriz ere zabalduko dituzte. Alta, unibertsitateak udara arte beha egon beharko dute irekitzeko. Macronek azpimarratu du: «Publikoari harrera egiten dioten guneek -ostatu, jatetxe eta hotelek- zerraturik jarraituko dute maiatzaren 11tik aitzina ere». Maskei dagokienez, «estatuak ahalbidetu beharko du jende gehienak maskak eskuratzea. Haren erabilera sistematikoa bilaka daiteke». Koronabirusa detektatzeko probak momentuz aski ez badira ere, maiatzaren 11tik goiti, «gaitasuna ukanen dugu sintomarik duen orori testa egiteko; anartean, lehenik osagarri langileei, adineko jendeari eta kalteberenei egiteko eskatu diet». Koronabirusaren hotsa COVID-19ak eragindako egoera ekonomikoaren geldialdiak bultzatuta, Macronek diru laguntzak hitzeman ditu haurrak eta ikasleak dituzten familia xumeentzat. Gisa berean, agindu du «soldatapekoak hunkitzen dituzten aldi baterako langabezia neurriak luzatu eta indartuko» dituela. Eskatu ere egin du bankuek ordaintzeko epeak orain arte baino gehiago gibela ditzaten. Kultura eta kirola arloei dagokienez, uztailera arte «gutienez» aiduru egon beharko dute jende anitz biltzen duten ekitaldi guziek.
«Plan berezia» aipatu du, zeinean bereziki hunkiak diren sektore horien zergak ezeztatuko baitira, eta laguntza bereziak emanen. Era berean, ez du zehaztu noiz arte segituko duten itxita Europatik kanpoko herrialdeekiko mugak.]]>
<![CDATA[«Afixen bilketa militatzeko ene manera politiko eta kulturala da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/038/001/2020-04-12/afixen_bilketa_militatzeko_ene_manera_politiko_eta_kulturala_da.htm Sun, 12 Apr 2020 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1946/038/001/2020-04-12/afixen_bilketa_militatzeko_ene_manera_politiko_eta_kulturala_da.htm
Zenbat dituzu?

5.000-6.000 afixa original ditut hemen. Euskal Herri osoko talde guziengana bila abiatzen nintzen. Txalaparta argitaletxeko Jose Mari Espartzari neukana erakutsi niolarik, erran zidan horrekin zerbait egin behar zela. Hala, 1997an atera zen nik akuilatu nuen proiektua: Askatasunaren irudiak. Euskal Herriko kartelak 1793-1979 bilduma liburua. Argazki tresna analogikoa nuen, diru asko galdu nuen hor... Orduan digitala ukan izan banu... Afixak banaka-banaka paretari skotxez lotzen nituen argazkia atera ahal izateko, sistema berria asmatu nuen arte: taula zulokatu bat, airea pasatzen utziz, zeinari 10 zentimetroko kutxa bat lotua bainion, eta horren gibelean xurgagailu zahar bat, hola, afixa kolatu behar izan gabe ongi lotua egoten zen.

Nola antolatuak dituzu?

Tiranteetan, gaika: antzerkia, kantua, bertso, kirola, hauteskundeak alderdika, pastoralak, dantza, omenaldiak... Zinez denetarik. Karraskariak dira ene amesgaizto obsesiboa...

Harritu zaituen afixarik bada?

Bilbon atzeman nuen euskarazko bat, zeinak iragartzen baitu Donapaleuko 1978ko maiatzaren 27ko errugbi txapelketa: «Euzkadiko I kirol bilkurak. Rugby». Bestalde, daukadan zaharrena 1793ko afixa baten kopia da: frantses iraultzatik Hegoaldera eskapatu ziren uztariztarrak itzularazteko deia zen.

Zerk zaitu akuilatu bildumen abiatzera?

Donapaleuko ikastolako guraso bilakatu nintzelarik, afixen kolaketan jin zitzaidan bilduma egiteko enbeia. Handia zen orduan ikastolaren aldeko postura publikoki erakustea. Ene interesa emendatuz joan zen Hegoaldeko afixen aniztasuna egiaztatzean. Afixen bilketa ene militatzeko manera politiko-kulturala da. Ororen buru, afixa horiek Euskal Herriaren memoria dira. Euskal populuaren bizi nahiaren komunikazio bide nagusienetako bat.

Sasoian sasoikoa.

Beldurra pasatu dut, bide bazterretan beltzak denetan ikustean, kontrol basati horietako batean ez ote nituenez afixak galduko.

Nondik bildu dituzu?

Guhaurk kolatzen genituenez gain, sindikatu, alderdi politiko, mugimendu kulturalak, intsumisoen aldeko mugimenduak, Askapena, ekologistak, internazionalistak... Nafarroa eta EAEko gobernuengana ere jo izan dut. Ber denboran, murruetakoak hartzen nituen ganbetaren laguntzaz.

Eta eranskailuak?

Askoz interesgarriagoak dira, anitzagoak baitira ikusiz haien manipulazioak lanjer ttipiagoa zekarrela: sakelan sartu eta paretetan diskretuki itsats zitezkeen. Izan ere, frankismo garaian preso sartzen baitzuten kartela kolatze hutsagatik. 3.000 baditut: Patxa, EHE, Itoitz, ikastolak, Patxoki, Gabe, Euskal Batasuna, ANV, ekologiari lotuak, Osasuna, Ikasle Abertzaleak, Eraikitzen, EMA, Haika, Jarrai, Maia, AEK, Laguntza... Euskal Memoriaren fundazioak bi liburukitan bilduak ditu, eta hirugarrena bidean du.

Eta liburuak?

Betidanik maite izan ditut, bilduma egiten dut horiekin ere. Erosi edo trukatzen ditut, ez dut negoziorik egiten. Balio handiko zaharkeriak baditut hor! Nahi dut Euskal Herrian egon daitezen, denak Ameriketarat joan gabe.

Zuberoari buruzko errumanierazko liburu bat erosi nion behin asturiar bati; geroago deitu ninduen erranez bazuela euskal hilarriez beste bat, 200 euroan. Berehala erosi nion. 1923koa da, Colasena, famatua, 1.000 euroko balioa du!

Hizkuntzaren hautu hauta zurea.

Eskolarat abiatuz geroztik ez nintzen gehiago euskaraz ari. Seme gehiena ikastolan abiatzearekin hasi nintzen berriz. Irulegiko Irratia abiatu berritan, Mr Martin nintzen ezizenez; Donapaleuko berriak ematen nituen, frantsesez, euskaraz ez bainintzen trebe. Ahalke nintzenez, hiztegiz inguratu eta euskaraz abiatu nintzen. Orduan bilakatu nintzen Teilagorri. Sufritu dut! Ikastolaren aldeko borroka animalekoa izan da, garaian ez zen batere aisa.

Politikan engaiatu izan zara sekula?

Euskal Herriaren aldeko defentsan ari izan naiz gogor, baina inongo alderditan sartu gabe. Hegoaldera begira naiz biziki.

Baina hautetsia izan zinen, ezta?

Duela hogei urte, bakar-bakarrik aurkeztu nintzen, etiketarik gabe, Loustaudaudinen oposizioan. Hilabete baten buruan, idazkaritzan ikusi nuen gutun bat zeinean auzapezak eskatzen baitzion Baionako frantses armadako klikari jin zedin Donapaleuko bestetarat. Salatu nuen publikoki, eta gazteek horren kontrako afixak atera zituzten. Ze kalapitak! Baina ez ziren jin! Kur-kur. Zenbait aldiz behar izan dut azkar izan.

Suhiltzaile eta sorospen formatzailea izan zara, hori ere afizioz?

Armadatik itzuli eta biharamunean berean izena eman nuen Donapaleuko suhiltzaile boluntarioetan. 40 urtez egona naiz zuzen. Ez nintzen beldur, hori nuen. Min handiena haurrekin hartu dut: izan zen garai bat haur sortu berrien bat-bateko heriotzekin. Zer gogorra! Oroitzen naiz ere suak gehiegi hartua zen etxe batetik haur baten negarrak entzutea, baina jada beranduegi zen, isildu ziren arte. Gorpua bildu nuen ondotik; burmuina beroak lehertu zion, eta esku eta oinak desagerturik. Afrusa izan zen. Bertze behin, adineko emazte bat belauniko jarri zitzaidan otoizka, semea bizirat ekar nezan, baina gibelean zuen, sokatik dilindan.

Bukaera urosik ere ukan duzua?

Denek hiltzat zuten gorpu bat zegoen lurrean, odol putzuaren erdian, bere burua ganibetaz zitzikatu zuen. Alta, ikusi orduko jakin nuen ez zela hilik, kasu handiz elekatzen nintzaion. Bost urteren buruko, etxerat agertu zitzaidan euskal bixkotxa eta Irulegiko arno botila batekin: «Bizia salbatu didazu, jauna».

Errugbilari errabiatua izana zara.

Gure etxea errugbi pentzetik berrehun metrotan genuenez, behiak alhan ezartzen genituen. Aitak manaturik, behi gorotzak biltzera nindoan igandero, partida aitzin. Noiztenka bat edo beste ahanzten nuen, publikoa irri trufaka ariarazteko: jokalariak lerratu eta jokoa segitu beharrez, partida osoa galtzamotz kakaztuetan iragan zezan!

25 urtez ari izan naiz, maila franko goran. Ez dut sekula errugbi eta suhiltzaileen entrenamendurik huts egin.

Pepe Rei kazetariarekin lanean aritu izan zinena?

2002an eskatu zidaten Baionan Kalegorria hilabetekariaren kudeatzaile izan nendila. Adiskide errefuxiatu batek erran zidan horra sustut ez nendin sar. Alta, ez nion kasurik egin, eta zinez gaizki pasatu nuen. Izan ere, bi urteren buruko Garzon epaileak zarratu zuen, eta egun batetik besterat ez nuen gehiago nehor: lankideei deika, eta isiltasuna nuen. Bakar-bakarrik kudeatu behar izan nuen likidazio guzia, eta nire sakelatik zorrak ordaindu. Beharrik Iparraldean ari zen langile baten laguntza ukan bainuen. Etxea galtzekotan egon nintzen. Ene buruaz beste egiteko ideiarekin ibili nintzen. Orain afera garbi da.

Informatikan informatu zara.

Informatikak eroarazten ninduen; autodidakta izan naiz alor horretan. Enpresa bat eta biok lehenbiziko biak izan ginen Internet hartzen Donapaleun!

Haurrideetarik gehienak ez ote du etxeko segida hartu behar?

Laborantza eskolan ibili nintzen, bai. Baina geometria enpresa batean hartu ninduten langile zedarrien landatzeko, laborari gisa ongi egiten bainekien. Bertako ikastun langile batek akuilatu ninduen hautagai libre gisa geometria-topografia ikasketetan aurkez nendin. Konbentzitu ninduen, eta etxaldeko lanen artetik ari izan naiz ikasten, hiru urtez, azterketa gainditu arte.

Lanbidean bidaia bidaide.

Geometra gisa Afrika beltzerat igorri ninduten ur barraderen egiteko izarien hartzera: Benin, Togo, Kongo, Ginea, Gabon... Aldi oroz sei bat asteko xantierrak ziren, orotara hamar bat aldiz izan naiz. Kaledonia Berrirat ere, Tjibaouren hilketa garai bero hartan.

Zer oroitzen duzu bidaiez?

Kanak jendearekin beti lotura onak izan ditut. Hara heltzean nik ikurrina erakutsi nuen, errateko: «Hau da nire bandera». Herrixkarik hurbilena zaldiz hamabi orenetara zegoen guneetan ari izan naiz lanean, helikopteroz baizik irits ez zitekeen lekura. Langile kanakek beti su ematen zioten oihanari: «Izpiritu gaiztoen» uxatzeko. Elkarren artean beti uluka zebiltzan; etxeratu nintzelarik, ni ere hala ari nintzen! Kur-kur.

Eta Afrikan?

Han ere lekuko jendearekin ari izan naiz beti lanean. Hara joateagatik ordaintzen zidaten paga bikoitza bertakoekin partekatzen nuen. Esker onez bananak eta ananak ekartzen zizkidaten. Hala, bortz metroko suge bat jatera gonbidatu ninduten, haragi zuri-zurikoa. Beste behin, familia handi bateko haur bat eman nahi izan zidaten. Pentsa, parasolaz ekitik babesten ninduen lagun bat ere banuen: «Nagusi, baduzu tse-tse euli bat», filmetan bezala! Tarteka, autoa ere panan ezartzen zidaten sos poxi bat biltzeko.

Ez zinen esku hutsik abian.

Niregana jo zuten puska batzuk eraman nitzan: baziren bi urte bost euskal deportatu itxialdian zeuzkatela Togon. Pagolako [Zuberoa] serora baten laguntza bazuten. Horrela nuen ezagutu Galdos-Oronoz Historias deportatua: errugbi entrenamendutik zuzenean Togorat eraman zuten! Ondoko urtean berriz ere laneko nintzenez, bisitan joan nintzaien Aberri Eguna ospatzeko. Haientzako eramana nuen ardi gasna nihaurk jan nuen aitzineko egunetan: goseak hilik bainintzen! Itzultzeko, txoferra net mozkorra nuen, eta ez zidan gidatzen utzi nahi! Lau orenez hiltzeko beldurrez egon nintzen!]]>