<![CDATA[Ainize Madariaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sun, 11 Apr 2021 14:34:06 +0200 hourly 1 <![CDATA[Ainize Madariaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[«Klasiko deitzen ditugun horien balioa erakusten saiatu naiz»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/023/001/2021-04-08/klasiko_deitzen_ditugun_horien_balioa_erakusten_saiatu_naiz.htm Thu, 08 Apr 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1857/023/001/2021-04-08/klasiko_deitzen_ditugun_horien_balioa_erakusten_saiatu_naiz.htm Iparreko eleak. Ipar Euskal Herriko testu laginak (Testu Zaharrak, 2020) saiakera karrikaratu du. «Lehenbiziko testu idatziak Ipar Euskal Herrian sortu zirenez», klasikoen testu laginak hautatu, eta beren testuinguruan kokatu ditu, «idazlearen bisita txartelak» eginez. Funtsean, idazle haiei «gorazarre» egiteaz gain, «Iparraldeko lehengo idazleen eta Hegoaldeko oraingo irakurleen arteko zubi txiki bat» eraiki du Monasteriok, «mugaz alde batetik bestera zabaldu den amildegia sakonagoa izan ez dadin».

«Eskuarazko liburu bat gehiago. Pfu...[...] Zerentzat? Nork irakurtuko du? [...] Ez duzue, dohakabeak, ikusten Eskual-Herria egunetik egunera ttipitzen hari zaukula?», idatzi zuen Jean Barbierrek 1926an, Piarres eleberriaren aitzinsolasean.

Hainbeste kritikatua izan den Jean Barbier duela mende bat ari zitzaigun abisatzen gure herria bestelakotzen ari zela kanpotarren eta gure utzikeriaren eraginez. Mende bat geroago, badu zerikusirik. Ez dugu prezatzen daukagun ondarea; arbuiatu eta kritikatu ere egiten dugu: gure literatura berantiarra, kaskarra, urria dela, beti gai berberei buruzkoa...

Saiakera hau izkiriatu duzu literatura klasikoa estimatu eta autoestimua altxatzeko?

Iparraldea eta Hegoaldea bata bestetik gero eta urrunago daude, politikoki zein soziokulturalki. Normaltzat hartzen dugu normala ez dena: hiru administraziotan banatua egotea. Mugak komunikaziorik eza ekarri du, eta, horregatik, aldentzen ari zaigu hizkuntza. Hala ere, ez da sumatzen kezka handirik dagoenik, politikatik hasita, herritar xumearenganaino. Nik bai, badut. Batez besteko irakurleak ez du ezagutzen Ipar Euskal Herriko literatura. 40 urteko hezkuntzak ez du ziurtatzen Axular edo Joanes Etxeberrikoa nor diren transmititzea, edo Lehen Mundu Gerlan zer gertatzen zen. Amildegi horretan nire hondar alea ekarri dut.

«Jendearen gogoan betiko gelditzen direnak. Sortzaile handi horiek geroko idazleen eredu bihurtzen dira, eta, horretara, haien eragina ez da inoiz desagertzen». Zerk du egiten idazle bat klasiko?

Idazle klasikoak urtero halako erreferendum moduko bat gainditu behar du: gazteek bere liburuari heltzen badiote, bizirik irauten du. Betiko galderei egoki erantzuten jakin izan dutelako, belaunaldiz belaunaldi pasatzen dira, eta hor dago baliagarritasuna. Guk ere baditugu gureak, askotan umiliatu ditugunak: lau abade zoro zirela. Ba, eskerrak horiei. Zergatik izan ziren abadeak? Bi inperiok menderatutako herri batez ari garelako. Zer azpiegitura zuen euskarak? Mende urrun haietan, eliza zen bakarra idazten eta irakurtzen zekien jendea zeukana. Daukaguna daukagu, eta, mespretxatu beharrean, maitatzen ikasi beharra dugu. Perlatxoak ere badira: Axularren mezuek barregura eragin dezakete, baina pasadizo batzuk bizirik irautekoak dira.

Eliza testuak, bai, baina ez soilik.

Eguneroko bizian erabiltzen zituztenak ere badira: almanaka, aldizkariak... Biblia bera ere bai. Jende hori kapaza izan zen gutunak euskaraz idazteko, ahal bezala, Kanadako senideei; edo gerla denboran, postalak igortzen zituzten etxekoak lasaitzeko. Axular eta Etxeberri bezain inportanteak dira horiek. Dena kontra eduki duen jendea da.

Preseski, dena kontra zutelarik «hizkuntza idatziaren bidea urratu» zutela diozu.

Gaur egun dugun eredua horren ondorengoa da. Euskara batuaren sorrerak badu zerikusi handia lapurtera klasikoarekin. Idazle apal horiei omenaldia egin behar zaie, garai zail haietan euskaraz idazteko hautua eta ausardia izan baitzuten. Joanes Leizarragak, adibidez, Biblia itzultzeko agindua jaso zuelarik, 1531n, ez zeukan batere eredurik. Edukitzekotan, Etxepareren liburuaren berri izanen zuen. Huts-hutsetik eredu bat sortu behar izan zuen Europa osoan itzultzen ari ziren liburua itzultzeko. Ele bakoitzean zalantza izanen zuen, eta, hala ere, barne kode bat asmatu zuen euskara transkribatzeko. Aitzindari xumeak eta txiroak izan ziren, ezer ez nehor ez baitzeukaten alde.

Idazleen «bisita txartelak» egin dituzu; nori zuzenduak dira?

Testu liburuetan egin dugun huts nabarmenetarikoa izan da testu zatiak testuingururik gabe ematea; horrela nekez uler dezakezu balioa eta esanahia. Kokatu behar da humus horretan: aitzindaria izan ote zen, kontserbadorea, zer gertatzen zen inguruko herrietan, bakana izan zenetz, edo Europa osoan arrunta... Horregatik, lagin bakoitzari hamaika lerroko sarrera ezarri diot, nire aukeraketa azaltzeko, testuinguruan, garai hartako Iparraldean kokatzeko, eta, gero, testu lagin oso solteak. Hau gomit bat da: gustukoa izan baduzu, segi zenezake irakurtzen. Batez besteko irakurleari begira egin dut: zertxobait jakin bai, baina gehiago jakin nahi duen horri begira. Ikerlariak behar dira, baina, horien aldean, honelako dibulgazio xumeagoak behar ditugu; elkarren osagarriak dira.

Lehenbiziko testu idatziak Ipar Euskal Herrian sortu zirela diozu, bertsotik saiakeraraino.

Bernart Etxeparetik Jean Etxeparera klasiko deitzen ditugun horien balioa erakusten saiatu naiz, baina horiekin batera ezezagunagoak ere ekarri nahi izan ditut: Donibane Lohizuneko alkatea izan zen Martin Bilbo, edo lehen operak idatzi zituen Etienne Decrept. Historia bat erakutsi nahi badugu, agertu behar dute. 28 kapitulu egin nahi nituen, kostata, baina denetarik erakutsi nahi izan dut.

Zergatik euskaldunek «gutxietsi eta baztertu» egin dute beraien literatura?

Gure literatura neurtzeko parametroak kanpokoak izan ziren, nire ustez. Literaturaltasunari gehiago begiratu zaio, soziologiari edo egoerari baino. Ahaztu dugu literaturak zerikusi zuzena duela garaian-garaian herri batek bizi duen egoera politikoarekin. Gure garai oparoenak noiz izan ziren? Lapurdin balearen arrantzaren hazkunde garaian: Sarako eskola sortu zen orduan, XVI. eta XVII. mendeetan. Hori ahantzi eta konparatu nahi badugu gure egoera auzoko bi inperioen garapenarekin, beti galtzaile ateratzen gara. Kubatarrei gertatzen zaien bezala, alde guztietatik kritikatzen dituzte, baina haiek diote: «Konpara nazazu nire heineko herriekin, Antillekin; ez besteekin». Oker handia da hori.

Zailtasunak baduia gozamenik?

Gozamena izan da liburu hau egitea, izugarri irakurri baitut. Konturatu naiz gure literatura bere dimentsio osoan hartzen dugunean gure herriaren dimentsioarekin bat egiten duela, beraz ez dela hain urria eta kaskarra. Arnaut Abadiaren deskribapenak, adibidez, marko batean jartzekoak dira. Kepa Altonagak eman du ezagutzera. Natur zientzietan irakurri beharko litzateke.]]>
<![CDATA[Itsasoek bat egiten dutenean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/022/001/2021-04-04/itsasoek_bat_egiten_dutenean.htm Sun, 04 Apr 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1942/022/001/2021-04-04/itsasoek_bat_egiten_dutenean.htm
Sentsazio bitxia eragiten du emanaldiak berak ere, ikusirik badela urtea Ipar Euskal Herrian sortzaileek eten dituztela emanaldiak oro. Horregatik, zuzeneko kontzertura bertaratu den publikoa arras mugatua da: artistaren egonaldia bultzatu duten erakundeen ordezkariak eta kazetariak. «Izurderik ikusiko dugu, osaba? Kusi tematien eguneroko galdera. Izurderik ez. Baina lupiak, doradak, eta itsasontzi formako oroitzapenak». Oroitzapen pertsonaletako bat ahoz gora partekatu du, ttipitan Joxe Migel osabak eramaten baitzuen itsas belan, bai Galiziaraino ere. «Berak ninduen azken batean itsasoari lotu», xehatu du Zubeldiak.

Bazuen zentzua kanpora ateratzeak, ezin bereiziak baitira sorkuntzaren txori eta itsaso soinuak eta zinezkoak. Non dago sorkuntzaren muga? Kreazioaren mugimenduak mugak hausten ditu: «Lumi musika taldearen bigarren diskoa atera nahiko genuke; musikatu gabekoak liburuxkan sartuko ditugu, hala ere. Momentuz baditugu zortzi kantu prest. Baina ez dira sekula fini, jo ahala aldatu egiten baitira beti kantuak». Kanbiatu ez dena da ttipitan kantariak eraiki zuen hosto zepoa: «[Ameriketako] Estatu Batuek presidente beltza ukan zuten. Ziburuk, auzapez abertzalea. Eta gure zepoa, hantxe, bere tokian, erreka zaharreko patar beherean».

Itsasoaren zabala

Elkano fundazioak partez lagundu zuen Nekatoeneko artista egonaldia, baina ez zuen gaia «inposatu»; Rafael Zulaikak zehaztu du haien xedea: «Norberak itsasoarekin ukan duen harremana argitara atera nahi genuen». Zubeldiak itsasoa haur likido baten gisa ikusten du: «Behar ez den tokietara doa, ez du nahitan egiten./ Portzelanak eta haitz-erlaitzak ohargabean ditu hausten./ Itsasoa ez dago haserre». Errezitala bukatu du, eta hautatzeko utzi dio publikoari: musikatu dituzten zortzietatik bizpahiru kantatuko baititu. Euskal Kultur Erakundetik jin da Maia Etxandi: «Denborako kosmonauta? Titulua polita atzematen dut». Hitz idatziek hartu dute melodien barkua. «Zer besterik?», galdetu du kantariak. «Ba, zuek hauta», eman die errefera Garbiñe Ubedak, Euskal Idazleen Elkarteko lehendakariak, lehen lerrotik. Abiatu du, beraz, Elkano, itsasoari so abestia. «Ezkerrean itsasoa, eskuinean itsasoa./ Nire aurrean ere ura infinitura doa./ Ondo lotu dut bihotza, uztartu itsumandoa./ Moluketan ote dago nire Eldoradoa?». Metrikan matematika sendi da, kalkulatuak dira oin eta errimak. Alta, klasikotik abiatu bada ere, «ezagunetik ezezagunera» nabigatu du Zubeldiak: «Nire kantu idatzi kuttunenak musikarekin sortu ditudanak dira. Musikarik gabe sortzea zaila baitzitzaidan». Elektronikak ozen lagundu ditu ondoko kantuak ere. Haietako batek goraki salatu du espekulazioa ez dela mito bat, mitologiatik hartu badu ere; Sirena salduak neholako gupidarik gabe ezarri baititu salmentan dituen eta ez dituen ondasun guziak: «Dastatu nahi duzu, Monsieur? Zoratu nahi duzu, Madame? Dena badut, salgai. Salduko dut dena. Mendiak, herriak, hodei ta sasiak zureak dituzu, dirurik baduzu».

CPIE Euskal Itsas Bazterrakoek ere txalotu dute lana. Zubeldiak estimatu du eskaini dioten libertatea: «Eskertzekoa da emaitzaren betebeharrik eza. Horrek askatasun handia ematen du, eta sortzeko, lasaitasuna behar da». Jon Frahier CPIE zentroko animatzaileak harmonizatu du emanaldiaren azpiegitura osoa.

Desmuntatzean, Zubeldiak irriñoa ezin utzia du; alta, ez du gorde aise izan ez denik: «Egunez jendea hor duzu parean, ikusten dituzu, guti dira. Urtebete jo gabe... Banuke gogoa taberna zoko batean aritzeko!».]]>
<![CDATA[Aste Santuan plan hautak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1924/030/001/2021-04-01/aste_santuan_plan_hautak.htm Thu, 01 Apr 2021 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1924/030/001/2021-04-01/aste_santuan_plan_hautak.htm Nafarroa Beherea

Nafarroa Beherean, eguraldiak edo enbeiak aterpea galdatzen badu, Ortzaizeko artisau gunearen bisita egin daiteke, bortak zabalik baitituzte denek: Goikoetxea eltzegintza lantegiak, Kaiku Borda tokiko mozkinen dendak, Maite Broderie euskal oihalgintza dendak, Arnabar ahate kontserba egileak eta Brana Irulegiko arno ekoizleak. Hortik ez urrun, Nafarroa Behereko hiriburuan itzuli bat egin daiteke; alta, turismo bulegoak ez du euskarazko bisita gidaturik antolatzen. Inguruko mendiez euskaraz goza daiteke, apirilaren 15ean gazteentzako mendi bizikleta ateraldia antolatua baitu Bixente Oihenart mendi gidak, euskaraz. Eta eskalada ateraldia ere bai: apirilaren 12 eta 13an. Egun finko horiez gain, galdeei egokitzen zaie. Bertzeak bertze, Oilarandoi edo Larla kaskoetara ere eraman dezake bisitaria, bistez gozatzera. Tokiak erreserbatu behar dira: www.zeharka.com.

Herauskorritxe mitologia interpretazio zentroa. ATHARRATZEKO TURISMO BULEGOA

Zuberoa

Zuberoak hain berea duen espartinaren fabrikazioa ikus daiteke, donquichosse.com webgunean erreserbatuz. Balio du burutik buru prozesuaren bidea ikustea, dena eskuz eta bertako artilearekin egina. Basaburuko hiriburuan, Atharratzen, Herauskorritxe mitologiaren interpretazio zentroa zabalik da, eta urririk eta euskaraz. Hiriaren bisitatzeko ere balia daiteke paradaz. Eta mendia amiñi bat dastatu nahi duenak badu hauta, Madalena kaskorat igan eta bistaz gozatzeko. Hortik ez urrun, Eujarreko arroilan barrena ibilaldi luzea egin daiteke saiak hurbiletik behatuz, Santa Grazitik abiaturik. Izerdiaren ilkitzeko, Gamere-Zihigako laminen ur beroetan sar daiteke. Eta, jakitekoa da larunbat goizetan izaten dela Mauleko merkatu bizia. Laurden batera, Ospitalepeko eliza erromaniko ikusgarria hobeki ezagutzeko, aski da audioa aktibatzea, euskaraz ere baitaki.

Miarritzeko lakua. MIARRITZEKO TURISMO BULEGOA

Lapurdi

Lapurdiko mendia bertze begirada batez deskubritu nahi duena Ezpeletako Belazkabietatik Mondarrainera igan daiteke astoz, jabe euskaldunekin harremanetan sartuz: (00 33) 608-78 31 96. Bertzalde, itsas bazterreko plana egin nahi duenak, badu Erlaitzan oinez ibiltzerik, Urruñatik abiatu eta Hendaiaraino, Ziburuko Zokotik iraganez. Hortik ez urrun, Donibane Lohizuneko baratze botanikoan bisitak euskaraz egiten ahal dira, lehenagotik erreserbatuz: www.saintjeandeluz.fr/eu/. Miarritzek ere baditu bere barneak; hain ezaguna duen itsas bazterraz gain, Marion eta Mouriscot aintzirak lotzen dituen hiru ibilbide baititu, bost eta zortzi kilometroko zirkuituak. Bizikletaz edo oinez itzuliren bat egiteko, atsegina da zinez Baiona eta Uztaritze arteko tartea, autorik gabekoa, Errobi hegian. Autorik gabe beti, Baiona eta Donibane Garazi lotzen dituen trenak oren beteko xarma oparitzen du.

Zetazeoak. IHOBE

Bizkaia

Bilbok egunero antolatu ditu animazioak Aste Santuan. Arriaga plazakoak dohainik dira, 12:30ean: txistulariak, txalapartariak, bertso musikatua, dantza, narrazioa... Campos Eliseos antzokian, 17:00etan edo 19:00etan, antzerkia edo kontzertua. Ingelesen Landako kaian doako kontzertuak, 18:30ean. Azkuna zentroko auditorioan, apirilaren 7 eta 8an, 19:00etan, Bilbo Aurrera 2020 planeko proiektuen poltsan Udalak hautatutako lanak proiektatuko dira, denak euskaraz. Tokiak erreserbatzeko: bilbaokultura.eus. Arte Ederretako museoan, Lemoiz Gelditu erakusketa ere interesgarri gerta dakioke bisitariari. Bertzalde, porlanetik ihes egiteko bada hauta: Santimamiñeko lezeak zabalik baitira, baita Basondo, Ekoetxea biodibertsitate zentroa eta Urdaibai Bird Center ere. Bada urean nabigatzeko parada ere, ateraldiak antolatzen baitituzte Bermeotik Elantxobera edo Gaztelugatxera, eta, larunbatetan bakarrik, zetazeoak ikusteko. Erreserbatzeko: (0034) 946-87 04 02.

Albaola ontziolarara bisita, San Juan baleontzia. JUAN CARLOS RUIZ / FOKU

Gipuzkoa

Gipuzkoak ere badu eskaintza zabalik Aste Santurako. Donostian, adibidez, Ekoguneak baditu familia osoarentzako hitzorduak: Land Art deskubritzea, ipuin kontaketa, didgeridoo ipuin tailerra, yoga naturan, zianotipia laborategia eta euskal artilearen deskubritzea. Izena emateko: ekogunea.eus. Albaola Itsas Kultur Faktoriak Aste Santuko lehen lau jaiegunetan goizez zabalduko ditu ateak. Usaiaz aldatzeko, barnealdeko ibilaldiak ez dira eskas: Urola Garaia deskubritzeko ibilbide egokiak badira. Antiguatik has, bertako ermita bisitatu eta Beloki mendian promenatu. Urretxutik pasatzean, Joxe Mari Iparragirre olerkariaren ibilbidea egin daiteke, QR kodeei esker; baita Santa Barbara auzotik Irimo mendira igan ere, Aikur ezti museoa bisitatu... Zumarragako larunbatetako azoka ezin da bazterrean utzi. XVI. mendeko Ezkioko Igartubeiti baserria bistatzekoa da. Legazpin buka daiteke ateraldia: Mirandaolako Burdinolan. Erreserbatzeko: www.gipuzkoaturismoa.eus.

Arroilen jaitsiera Araban. INGURUABENTURA.COM

Araba

Arabako eskualde ezezagunagoak deskubritzeko balia daiteke pandemiaren egoera berezi hau. Aiara ibarrean, adibidez, txakolina egiten da, eta badu bere ibilbidea. Upeltegiak nahiz gaztandegia bisita daitezke. Erreserbatzeko: (0034) 945-39 92 57. Gorobel mendilerroaren edertasunaz goza daiteke han. Gainera, Artziniegan, bada zer bistatu: Santxotena tailer-museoa, museo etnografikoa, eta egonaldiaz balia daiteke XVI. mendeko Arteko Amaren Santutegia ezagutzeko ere. Izki eta Valderejo ere badira, Arabako bortz parke naturaletatik ezezagunenak. Izarratik abia daiteke Gujuliko ur jauzi ikusgarrira; Delikako ur jauzia den bezainbeste. Arroilen jaitsierak egiteko, erreserbatu behar da: www.inguruabentura.com. Ezagunagoa bada ere, ez du interes faltarik Añanako gatzagak; alta, erreserbatu behar da, bisitak mugatuak baitira: www.vallesalado.com.

Irantzuko monasterioa. NAFARROAKO TURISMO BULEGOA

Nafarroa

Nafarroa Garaiaren barne zabal ezezagunagoak deskubritzeko, Irantzuko lurrek bereziki prestatu dute Aste Santua. Apirilaren 3an eta 4an, adibidez, erromatar biaduktuaren bisita antolatua dute Azkonan. Bezperan, Irantzuko arroilaren bisita gidatua, Irantzuko monasteriotik abiatuz. Lakarreko Lezaun mahasti ekologikoan barrena bada zalgurdiz ibiltzeko parada. Lezaunen, Basabere eskola-etxaldean abereen egunerokoan parte har daiteke, bisita gidatuaren bidez. Irantzuko monasterioa egunero irekia da, eta manera ludikoan ere egin daiteke haren inguruko bisita: zortzi kilometroko ibilbidean gorderik baitira hamabi altxor. Hortik hurbil da Allotzeko urtegia; piraguan edo parapentean ibil daiteke han. Erreserbak egiteko: www.tierrasdeiranzu.com. Iparralderago, memoria historikoaz gehiago jabetzeko, Amaiurko gaztelua eta museoa bisita daitezke. Erreserbatzeko: www.amaiur.eus.]]>
<![CDATA[Antzokia bera protagonista]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/027/001/2021-03-27/antzokia_bera_protagonista.htm Sat, 27 Mar 2021 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/027/001/2021-03-27/antzokia_bera_protagonista.htm
Talde proiektuen hastapenetan sentitu ohi den ezinegona nabari zaie antolatzaileei. Kazetariek, ordea, bilatu dute non ote dagoen ikusgarrietako kolorea. Ez. Koloreak instituzioetako bulegoetakoak dira: mahai, kadira eta neoizko argiek emanik. Astebetez igurikatu beharko da kultur eragileen federazioak hain ongi egiten dakienaz gozatzen hasteko: sorkuntzak ikusteko.

Badu urtea Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoako kultur eragileek isildu dituztela mikroak, erridauak zerratu, pantailak hil, aldagelak hustu... Hala, protesta gisa, zenbait kultur eragilek Baionako antzokia okupatzea deliberatu zuten iragan astelehenean, baina instituzioen begiradapean, txarteldegiaren usaiako ordutegian. Hala, atzo abiatu zen okupazioa, 10:00etan tanko.

Bete da ezkaratza; 50 lagun inguru jarri da aulkietan, elkarrengandik metro batera, osagarri arauak ontsa errespetatuz. «Oroitaraz dezagun zer bozkatu genuen astelehenean», proposatu du Fanny Berard Nanoua konpainiako aktoreak: «Antzoki hau okupatzea eta ortziralero ekintzak burutzea».

Gibelean, adineko emazte batek eskua altxatu du: «Balleteko dantzari ohia naiz; 1968ko mobilizazioetan parte hartu nuen, baina ez hemen bezala: okupatzeko ez baikenuen baimenik eskatu! Okupatzea ongi da, baina aldarrikapenak argitu behar dira».

Penetatik aldarrikapenera

Zerrendatu dute eskatzen dutena: gune kulturalak berehala irekitzea, langabezia asurantzaren erreformaren deuseztatzea, urte zuria bertze urtebetez luzatzea, osagarriari lotu eskubideak argitzea, eta lanera joateko plan masibo bat.

Baionako antzokiko mikroa, oraingoz, ez da euskaraz mintzo, hitz erdi ere.

Alta, ekintzaileetan bada euskaldun franko. BERRIAren agenda eskuan, Jokin Irungarai musikari eta ipuin kontalariak adi entzun du eztabaida: «Mugimendu nazionala da, beraien nazioarentzat, Frantziarentzat. Baina egia da hemengo artistak ez garela antolatuak; ez dugu korporaziorik. Beraz, nahi nuen absolutuki sustengatu, urrundik bada ere, baitute meritua zerbait antolatzea. Iparraldean, sinbolikoki azkarrena Baionako antzokia da». Aitortu du artista gisa «gaizki» bizi duela egoera, publikoa baita beren «gasolina», eta ikusgarririk gehiago ez emateak kalte egiten dio inspirazioari, gogoari eta teknikari.

Ikuskizunetako intermitenteen erregimenak eskatzen die urtean gutienez 44 emanaldi lortzea langabezia eskuratzeko. Alta, joan den martxotik ez dutenez gehiago datarik kausitzen ahal, Frantziak urte zuria ezarri die plantan: data horiek lortu gabe langabezia eskuratzeko gisan. Baina, agorrilaren 31n akituko zaie urte zuri hori; horregatik hain garrantzitsua zaie horren luzapena, ikusirik agenda kulturalak hutsik segitzen duela.

Irungaraik, dena den, ez du datarik eskas: «Istorio kontatzen aritzen naiz. Arloak maiz sufritu du ez dela publiko zabalaren artea; beraz, bere burua ezagutarazteko zailago duela. Baina hor, bere indargunea da. Ari izan naiz eskoletan eta Hegoaldean ere. Preseski, batzarrean aipatu dute Hegoaldea adibide gisa hartzea».

Maika Etxekopar kantari eta aktoreak ere parada guti ukan du geldirik egoteko, haurrei zuzendu ikusgarria ematen ari baita eskoletan, eta Hego Euskal Herriko konpainiekin ari delako. Dena den, ezeztapenak pairatu ditu, bai ere perspektiba mentsa. Egoera kezkagarria egiten zaio: «Nihaurendako ere, jendearekin elkartzea, plazan, bestan eta dantzan aritzea... Ikusgarri mundua zerbait duzu, baina guhauren kultura debekatzea oso gogorki bizitzen dut». Maulen abiatua dute jada kultur eragileen mugimendua, iragan larunbatetik. Horri segida emateko, egun goizean bat eginen dute Korrikaren aldeko animazioarekin, merkatuan: kantatuko dute «dantzan jarraikitzeko beharra» dutela.

Etxekoparri garrantzitsua zaio okupazioarekin bat egitea: «Baduzu oihu baten botatzeko beharra. Hor baduzu une bat, non elkarren beharra dugun. Bakoitza bere zokoan ez duzu aterabidea».

Bitartean, eztabaidak segitzen du. «Zer-nolako indar harremana nahi dugu? Antzokiko ordutegi eta legeei egokitzeko ordez, ez ote da alderantziz behar: guhauren legeak inposatzea?». Bertze batek ere ez du onartzen eguneko okupazio «partziala» izan dadin. Baina erantzun diote antzokiko zuzendariak eta Herriko Etxeak berak sostengatzen dutela mugimendua: «Haien partaidetzarik gabe, fini gure mugimendua. Gure jomuga gobernua da».

Begiak zabal-zabalik entzuten du debatea Maryse Urruti antzezleak. Hego Euskal Herrian antzokiak zabalik badira ere, bere ustetan, edukiera mugatuak ez dio jasangarritasunik ematen. Lanik ez zaio eskas, Ipar Euskal Herriko eskoletan ari baita, bai ere Hego Euskal Herriko antzokietan. Dena den, elkartasunez parte hartzen du okupazioan: «Bistakoa da antolatzea; mugitu behar dira gauzak. Ez da ahantzi behar kultura osasuna dela, eta lotura behar dela atxiki jendeen artean; horrek kezkatzen nau. Elkartasuna beharrezkoa da gure gremioan».

Bixente Junca musikaria ikuskizunetako intermitentea da, Onkitonki eta Zortziko taldeetan ari da. Tipiak direnez, badituzte hitzorduak: «Ni lasai naiz; egoera oso ongi bizitzen dut urte zuriari esker. Ez dut maite erakustea sinbolikoki hilak garela, biktimak. Bizi garela erakutsi behar dugu».]]>
<![CDATA[«Enpresak sortzen ditugu herrien arazoen arabera»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2021-03-26/enpresak_sortzen_ditugu_herrien_arazoen_arabera.htm Fri, 26 Mar 2021 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2021-03-26/enpresak_sortzen_ditugu_herrien_arazoen_arabera.htm
Estia ingeniari eskolak, uzta berria.

Estia berri deitu eraikina gehitu diote; estreinatu berri dugu, ikasle haboro errezibitzeko gisan. Hiru anfitrioi gehitu dizkiote, bulegoak, bilkura gelak, ekipamendu pedagogikoak berritu dituzte, 3D inprimagailuak, laser makina ebakitzaileak eta lantegietako makina-tresneriak ikasleen eskura jarriz.

Zu ere, ikasleen zerbitzuko?

Start-up departamenduan ari naiz, enpresak sortzen laguntzeko, inkubagailua eta bi mintegiei esker.

Estia tech departamenduan ere ari naiz, ikerlarien gaitasunari esker enpresen laguntzeko, plataformen bidez.

Zein dira plataforma horiek?

Gure ikerlarien jakitateari eta goi mailako ekipamenduei esker, tokiko enpresak laguntzen ditugu haien konkurrentzia mantentzen, beraien burua berriztuz. Baina horretarako gaitasunik ez badute, Estiara etortzen dira. Adibidez, Oteizak [zerri ekoizlea] nahi balu urdaiazpikoa automatikoki mozteko makina bat, baina ez balitz existituko, guregana jinen litzateke, eta elkarrekin asmatuko genukeen. Orotara bost plataforma ditugu: konposite materiala eta robotika lantzekoa, industriarentzako gehigarriak fabrikatzekoa, energia berdeen inguruko plataforma, beharrei erantzuten diegun egiaztatzekoa eta matematika simulazioak egitekoa. Laster, seigarrena ukanen dugu: tresna bereziak landuko ditugu oihalen birziklatzea errazteko. Adibidez, zapata bat birziklatzeko, lehenik desegin behar da, material desberdinak baititu; eskuz oso luze denez, makina bat sortuko dugu.

Eta zure hirugarren misioa: Africa basque challenge?

2018an Mondragon Unibertsitateko hiru ikasle ohik sortu zuten Africa basque challenge, Lander Jimenez Ozio irakaslearekin batera. Kenyan landu zuten lehena. Hogeina gazte euskaldun eta kenyarrek lau hilabeteko formakuntza jaso zuten, hamar bat taldetan.

Hain urrunekoak elkarrengana hurbiltzen dituzue.

Euskaldunak Kenyara joan ziren, eta hangoak hona etorri, lurraldea deskubritu, elkar ezagutu eta lanean hasteko; lurraldeko arazoetatik abiatu eta enpresa sortzeko. Norberak bere etxetik segitu zuen gero lanean: ideiatik proiekturaino iristeko. Bukaeran, hamar taldeek beraien proiektua aurkeztu zieten inbertsore bereziei.

Zer dira inbertsiogile berezi horiek?

Errentagarritasun apalagoko enpresen bila doazen inbertsoreak dira, zeintzuek lehentasuna ematen baitiete gizarteari eta ingurumenari lotu proiektuei.

Ondoko urtean sartu zinen zu.

2019an Afrika frankofonora zabaldu nahian, enegana jin ziren. Preseski, gu ere estrategia bat muntatzen ari ginen Afrikarekin lantzeko. Hala, elkarrekin sortu genuen Africa basque challenge senegal. Geroztik Kanariekin eta diasporarekin ere aritu gara. Marka bat ere sortu dugu: Diversity4equality. Funtsean, ingurumenak eta gizarteak inpaktu baikorra jasateko enpresak sortzen laguntzen dut.

Zer fruitu ekarri du proiektuak?

Bi Challenge bukatu ditugu, 2018koa eta 2020koa. Lau adibide emanen ditut. Kenyako Hoco enpresak kokoen hondarkinak birziklatuz etxebizitzetako isolatze materiala ekoizten du. Zoharra proiektuak Kenyako emazte ekintzaileak laguntzen ditu. Euskal Herrian, La vache rose enpresak laktosarik gabeko esne ekoizpenak garatzen ditu, tokiko esne ekoizleekin batera.

Senegaleko Dundaalate enpresa erabilitako plastikoaz baliatzen da produktu berrien sortzeko, plastikoa hondakin arazo handia delako. Demagun, espaloiak egiteko lauzak ekoizten dituzte, Senegaleko arrantzaleentzako saskiak, eta gurpil ohietatik altzariak sortzen dituzte.]]>
<![CDATA[Ipar Euskal Herriko kultur eragileek Baionako antzokia okupatuko dute]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2108/030/001/2021-03-23/ipar_euskal_herriko_kultur_eragileek_baionako_antzokia_okupatuko_dute.htm Tue, 23 Mar 2021 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/2108/030/001/2021-03-23/ipar_euskal_herriko_kultur_eragileek_baionako_antzokia_okupatuko_dute.htm
Kultur eragileen kolektiboa muntatu zuten atzo, lehen aldiz, Michel Portal antzokian berean. Hiru oreneko biltzar nagusian 115 lagunek bozkatu zuten okupazioaren alde. Haietarik hamahiruk baizik ez zuten «erabateko» okupazioaren alde egin, hots, gau eta egunekoa: «Legalitateaz eta legitimitateaz eztabaidatu dugu. Artista gisa jada estigmatizatuak gara. Urte zuria dugunez, laguntzei esker kobratzen ari gara lanean aritu gabe. Beraz, hasiko bagina gainera okupazio ilegalean, horrek zatituko gintuzke. Izan ere, tokiko politikariak alde ditugu, beraz, egin dezagun horiekin batera. Gero ikusiko», azaldu zuen Melanie Viñolo, Hecho en casa antzerki konpainiako aktoreak.

Okupazioaren helburuak aho batez adostu zituzten. Bilkuratik landa, mozio bat helarazi zioten Frantziako Gobernuko ordezkaritzari.

Lehenbiziko eskaera antzoki eta kultur gune guzien «berehalako» irekiera da. Bigarrenik, ikuskizunetako intermitenteentzat galdegiten dute «urte zuriaren» gibelatzea, urtebetez bederen. Hirugarrenik, langabezia sistema «osoki ezeztatzea». Eta, azkenik, gurasotasun baimenak edota eritasun geldialdiak langile guzien esku egon daitezen.

Paxkal Indo artista mugimenduaren eramaileetarik bat da: «Kultura baitezpadakoa da. Kulturarik gabe, bakerik ez. Ezin da pentsatu jendarte bat kulturarik gabe. Alta, erraten ari dira baietz, posible dela. Gure lehen oldarra horren kontra doa».

Pantxika Telleria koreografoak azpimarratu du kultur eragileek pairatzen duten bazterketa: «Gure aktibitatea eta beste anitz esentzialak ez direnez, berriz ere aurrera atera nahi ditugu; karriketara, antzokietara... Elkarrekin berriz bizitzeko». Zehaztu du elkarlanean ariko direla Baionan diren kultur arduradunekin, bai eta hautetsiekin ere, «legitimitatea erakusteko». Txarteldegiaren ordutegian ariko dira okupatzen, Damien Godet antzokiko zuzendariaren oniritziarekin, baita Herriko Etxearenarekin ere.

Ideia dute antzokiaren kanpoaldean ekintzak egiteko, herritarrekin komunikatzeko. Eta Baionatik hasi, baina asmoa dute Ipar Euskal Herri osora hedatzeko.]]>
<![CDATA[Burdin zaharrek, tren berria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1933/038/001/2021-03-20/burdin_zaharrek_tren_berria.htm Sat, 20 Mar 2021 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1933/038/001/2021-03-20/burdin_zaharrek_tren_berria.htm
Xinaurritegiko mugimenduak betetzen du ateliereko espazio hedatua: ez idurian, tren tipiak tai gabeko artak behar ditu.

Horretarako dute inguratzen hogei langilek, urte guzian. Udan, trenaren erritmoa nola, biderkatzen da ere langile kopurua: 60 ari baitira. Zortzi bagoiek lau tren-ilara osatzen dute, binaka estekan baitoaz. Sei lokomotorrek mugitzen dituzte tren ilarak.

Atelierrak itzulipurdikatze handia bizi du hondar lau urteotan: bagoi eta lokomotorrak osoki zaharberritzen bukatzen ari baitira. Etengabeko mantenu lanek ez baitute denboraren pasearen higadura uxatzen kausitzen.

Izan ere, I. Mundu Gerra baino aitzineko garaikoa da Larhun mendia burutik burura josten duen kremaileraren kontzeptua. Gauzatzeko, ordea, urte batzuk igurikatu behar izan zituzten, Europa inarrosi zuen giza desmasia kolosala itzal zedin: 1924 arte ez baitzuten estreinatu ahal izan.

Burdinbideari ere bizi berria emanen diote heldu den urteko larrazkenetik goiti: errailak, trenbide trabiesak, kremailerak...

Kemen Dagerre enpresa eta mantenu arduraduna pasioz mintzatu da: «Jatorrizko burdinbidea da, duela kasik ehun urtekoa, higatua eta herdoila ez bada ere, osoki aldatuko dugu. Baina ez dakizu zer gerta daitekeen. Baionako Barland burdinolako 1912ko tiradakoa da». Gisa horretan, hezurdura zaharrak burdinbide berria eta ibilgailu zaharberrituak ukanen ditu, eta estreinaldia helduko da justu-justu mende beteko hitzordura: 2024.

Horrekin aski ez, ezantzarekin ibiliko den tren traktore berriak lagunduko dio: trena bera blokeatzen den kasuetan, legeak hala manaturik, bidaiariak ebakuatzeko. Azken hori proiektu gotor baten zati ñimiñoa baizik ez da: Larrun ez hunki kolektiboak geldiarazi baitzuen. «Proiektua ez da aitzinera atera komunikazio akatsengatik gertatu diren mobilizazioek geldiarazirik», zehaztu du Dagerrek. Berez, tren ilara bat eta tren makina bat gehiago sartu nahi zituzten.

Mantenu tematsuak

Baionako Barland enpresarat igortzen dituzte bagoi eta lokomotorrak ere, haiek baitute betidanik mantenu lana egin, eta haiek baitituzte trenen planoak. Dagerrek aitortu du material zaharrarekin lanean aritzea ez dela beti aise: «Zaila da, ez baita trenarentzako piezarik gehiago, beraz, moldatu beharra gara ahal bezala. Horregatik, makinaria zinez ontsa ezagutzen duen nehor ez baduzu, xahu zara!».


Bagoia zurezkoa da dena, makina asentua salbu. / Guillaume Fauveau

Atelierreko langileak oro, beraz, ez dira tren gidariak bakarrik, mekanika eta brikolajean mainatsua den jendea da: «Xitxuketan ari behar izaten dugu! Uzten diguten bitartean; horren alde ari gara borrokan, zeren eta gero eta gehiago eskatzen baitute pieza bakoitzaren trazabilitatea... Bisita teknikoak izugarri zorrotzak izaten dira». Atelierran berean bazuten piezak fabrikatzeko forja: «Galga muinoak hemen egiten genituen, baina trazabilitatea eskatzen digutenez, utzi diogu erabiltzeari, protokoloarengatik. Beraz, pieza hori hemen aldatu bai, baina ez dugu gehiago fabrikatzen». Hala, forjak, atelierreko izarrak, itzali ditu bere brasak.

Ez da harritzekoa segurtasuna nonahikoa izatea, urte arruntetan 300.000 lagunetik goiti garraiatzen baitu trenbideak, hots, sasoi betean 3.000 bat lagun egunka.

Mantenuak lanak ematen ditu: mekanika joko guziak ikustea, neurtu eta aldatu zortzi bagoi eta sei tren makinetan, burdinbideari buloiak aldatzea. Hutsik ez egiteko, zaintza planari leial dagozkie: «Adibidez, hamabost elektrika hesola aldatuko dituzte, zurezkoak mantentzen ditugu mendi paisaia errespetatzeko, nahiz metalezkoek lan gutiago emanen luketen. Prebentziozko lana da batez ere guk egiten duguna: egunerokoa, asterokoa, hilabeterokoa eta urtekoa», xehatu du Dagerrek. Negu oroz motorrak desmuntatzen dituzte, haien egoeraz jabetu eta araberan ekiteko.

Dagerre mintzo den bitartean, bagoiaren borta tindatzen bukatzen ari da langilea: burdina beltzez, zurari, berriz, lasura eta berniza hedatzen dizkio. Bagoiaren aitzinaldean, itsasontzi zaharrenak diruditen argiak deigarriak dira. Alta, ez dira martxan, baina badute proiektua haiek berpizteko: «Entseatzen gara dena jatorrizkotik atxikitzen, baina batzuetan behartuak gara aldatzera, halakoetan gogoz kontra izaten da. Zinezko joia da tren hau».

Mixel Larzabal Xomin-ek buruz daki zein den egun guzietako mantenu lana: duela 41 urte bertan lanean ari baita. «Lehen ekipoak makinak ongi prest uzten ditu: olio hein guziak egiaztatzen dituzte. Hala ere, gidaria ailegatzen delarik, motorra barnetik ongi begiratzen du, kutxen olio heinak egiaztatzen ditu, hutsik balitz bakarren bat betetzeko. Bi minutuko afera izaten da».

Itxurak bertzerik badio ere, hastapenetik elektrikoa izana da: trifasikoa; ikatzak ez du egundaino elikatu tren makina: «Oso berezia da: bi harik eta burdinbideak dute elektrika garraiatzen. Upatzen den trenak berreskuratzen du jausten ari den trenak sortzen duen elektrikaren %30. Suitzan fabrikatu zituzten», xehatu du mantenu arduradunak.

Birazka azkar

Tren makinek dena pareka dute: bi motor, bi enbrage bolante, bi gurpil hortz, bi arrasta... Dena binaka. Gidatzeko ere bai, txoferrak baitu bere laguntzailea. Bietan aritu izana da Xomin, bere ibilbide oparoan. Baina arrasta zaindari gisa hasi zen, sasoiko gisa lehenik, bizpahiru urtez, gidari izan arte. Arrasta zaindariak badu munta handiko rola: «Goitikoan bidea zaintzen duzu. Beti baita oinezkoren bat burdinbidean, edo harri edo kabal bat. Halakoetan, baduzu tirrinta, gibelean den txoferrari eta laguntzaileari abisatu eta trena geldi dezaten. Biziki lanjerosa izaten ahal da: trena burdin bidetik atera baitaiteke edo nehor kolpatu».

Xomin gidaria da orain, hala, ardura handiko lana du: «Tirrintak jo eta trena ez baduzu gelditzen, ardura osoa zuk duzu».

Tren traktore berriak ekar lezakeen laguntza ez du ukatzen, alta, mesfidati da: «Ageriko larrialdietarako bakarrik baliatuko duten, edo are jende gahiago garraiatzeko. Jendea baita jada aski. Geroak erranen». Izan ere, laugarren trena ekarri zutelarik ez baitzuten langile berririk hartu: «presentzia detektore automatikoez ordeztu» baitzituzten.]]>
<![CDATA[Larhuneko trenak zaharrak berri]]> https://www.berria.eus/albisteak/195185/larhuneko_trenak_zaharrak_berri.htm Fri, 19 Mar 2021 16:48:37 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/albisteak/195185/larhuneko_trenak_zaharrak_berri.htm <![CDATA[«Itsas espezieen %25 koralen menpe dira» ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2021-03-18/laquoitsas_espezieen_25_koralen_menpe_diraraquo.htm Thu, 18 Mar 2021 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2021-03-18/laquoitsas_espezieen_25_koralen_menpe_diraraquo.htm Symbiodinium. Koralen ehunen barnean bizi da. Tentakuluei esker harrapatzen dituen planktonez elikatzen du bere burua. Alga horiek fotosintesiaren bidez elikadura ekartzen diote koralari, eta, trukean, algak aterpetzen ditu. Oso konplexua da, baina bata bertzea gabe ezin dira bizi. Alga horrek dio jatorrizko kolore bizi hori ematen. Zurbiltzen den korala eri dea? Uraren tenperaturaren arabera zurituko da. Berotzen segitzen badu, zuri segituko du, eta hondarrean hilko da. Marka txarra da, baina horrek ez du erran nahi hila denik. Zein rol jokatzen du ekosisteman? Erabakigarria da espezie anitzentzat. Lehenik, aterpetzen baititu ornodun, ornogabe, arrain eta karramarro espezie anitz. Bestalde, espezie batzuendako elikagaia da. Horrez gainera, haurtzaindegia da: arrain espezie batzuk koraletan babesten baitute beren burua hazi bitartean, harrapakinek ez atzemateko. Reefscapers fundazioan koralen leheneratzea duzue xede. Desagertze lanjerrean direa? Koralak desagertze bidean direnetz jakitea korapilatsua da. Baina fenomeno batzuk gertatu dira, El Niño izeneko ur-laster beroa abiatu baita Perutik, Indonesia, Thailandia, Mozambike eta Madagaskarreraino. Horrek eragin du ureko tenperaturaren igaitea hiruzpalau gradu hilabeteetan. Ukan dugun azkena 2016koa izan da. Kasu horietan, koralak zuritzen dira, eta hil daitezke. Orain, klima aldaketagatik, ozeanoa azidoagoa da, kutsadura eta tenperatura igotzeagatik habitata ez dute gehiago lehengo ideala. Gutinaka hiltzen ari dira. Horrek dakar bioaniztasunaren mendratzea. Sekulako inpaktua du. Ozeanoaren azaleraren %1 baino gutiago da koralen hedadura, baina itsas espezieen %25 koralei lotua da. Ikaragarria da: itsaspeko espezieen laurdenak koralen menpekoak dira. Koralen guraso bilaka daiteke nahi duen oro. Lagundu nahi duenak parte har lezake egitura bat adoptatuz: www.reefscapers.com-en.>> ]]> <![CDATA[Aisialdian ere euskara aise ari dadin]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/023/001/2021-03-17/aisialdian_ere_euskara_aise_ari_dadin.htm Wed, 17 Mar 2021 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1901/023/001/2021-03-17/aisialdian_ere_euskara_aise_ari_dadin.htm
Gastuei aitzi egin ahal izateko, liburuak argitaratzen hasi da. Lehena Urtaroak da; Ixabel Etxeberria idazle eta Garbiñe Ubeda ilustratzaile. Lehen liburuxka hain den ongi saldu, non bigarren edizioa abiatu baitute. Are, bikoteak bigarrena ere labean du: Bi etxe, maitasun bera, ondoko egunetan karrikaratuko dutena.

Antzerki eskolak nola liburuek, euskara eta euskal kultura akuilatzea dute xede. Eskolez kanpoko euskara hutsezko espazioen gabeziaren betetzeko asmoz baitzuten ireki Urruñako antzerki eskola, 2020ko otsailean.

Baina aitzin, elkarte bat sortu behar izan zuten, zeinaren lehendakaria baita Unai Villacorta: «Ohartu ginen euskarazko aisialdiak guti zirela Urruñan. Horregatik, euskarazko aisialdi bat gehiago proposatzea bikaina da. Gainera, antzerkiak badu garrantzi berezia euskal kulturan. Eta, irakasle gisa, ohartzen naiz antzerkia irakaskuntzaren gehigarri bat dela, emozioak eta euskara kudeatu eta askatzeko balio baitu. Euskara praktikatzeko haurrek badute euskarazko aisialdiaren beharra».

Murrizteari muzin

Ixabel Etxeberriak ere beharrezkoa dakusa antzerki eskola, euskararen maparen mendratzeari erantzuteko: «Ikastola asko bada ere, ikusi dugu ez dela erraza, euskal mundua hertsitu baita: gizartean, karrikan, lan munduan, aisialdian... Donibane Lohizunen normala zen euskaraz egitea, eta ikusi dut salbuespena bilakatzen. Denak euskararen alde badira ere, konkretuki ideia franko ez da gauzatzen. Tresnak behar dira euskaraz aritzeko. Behar ditugu eremu batzuk indartu: aisialdia, adibidez. Bakoitzak bere eremutik egin behar du ahal duena». Momentuz, hamabortzeko haur taldea juntatzen da. Osagarri krisiak ez baitie baimendu bigarren baten sortzea. Astean oren bat eta erdiz animatzen du tropa Patata Tropikala konpainiako Iker Etxarri irakasleak. «Aurten zaila da; antzerki errepikak egiten ditugu baina ikusgarririk ezin», gehitu du Etxeberriak.

Errepika horiek Berttoli elkarteak uzten dien lokalean egiten dituzte momentuz, herriko etxeak deus egokiagorik atzeman artean. Villacortak tokiaren garrantzia aldarrikatu du: «Instituzioei eskatzen diegu pauso bat egitea euskal kulturaren eta hizkuntzaren alde: lokala behar dugu. Ez baitzait normala egiten euskarazko hiru aisialdi egotea eta hirurak toki pribatuetan. Oso garrantzitsua da haien bultzada eta baliabideak aurkitzea gu laguntzeko». Proiektuaren finantzatzeko, elkartean berean dauden idazle eta ilustratzaileen eskuez baliatu dira lehen liburuxkaren jalgitzeko: Urtaroak.

Hizkuntza soil bezain sotila

Hizkuntza sinplea baliatu dutela azpimarratu du Etxeberriak, hain zuzen ere, euskara ikasten ari diren gurasoek seme-alabekin parteka dezaten: «Irakurterraza da, gurasoek haurrekin gozatzeko. Urtaroak da lehena, baina ideia da gehiagoren ateratzea. Ipuina eta bertsoa proposatzen dugu. Sinplea da, baina hurbilpen bat da bertsolaritzara. Askotan uste dute konplikatua dela, sinplea izan daitekeela ikus dezatela».

Garbiñe Ubeda idazle gisa ezagunagoa bada ere, ilustratzaile talentuak ezarri ditu dantzan aldi honetan: «Beti maitatu izan dut diseinua, eta horrekin hasi nintzen, gainera, Aiurri aldizkarian».

Etxeberria hurbildu zitzaion laguntza eske, testua orrazteko. Hartan, kontatu zion marrazten hasi zela, baina alaba trufatu zitzaiola. «Orduan nire laguntza eskaini nion ilustraziorako. Oso pozik nago emaitzarekin. Oso sinplea da, baina ongi egina. Ez baita beti erraza biak lortzea. Bere xumean, dirua biltzeaz gain, helburua du euskara etxeetara sartzea, nola antzerki eskolaren propaganda egitea».

Haurrei egokitu gaiak ekarri dituzte bietan: izenburuak salatzen duen gisan urtaroak ditu hizpide lehenak. Ubedak asmatu txakurtxoak josten du liburua. Bigarrenak, berriz, dibortzioa du ardatz, gaiak haur anitz hunkitzen duelakoan. Lehenak 4 euro balio du, eta bigarrenak, 5.]]>
<![CDATA[«Tarteka gauzak behar dira oroitarazi; hau da errateko ene manera» ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1855/030/001/2021-03-16/laquotarteka_gauzak_behar_dira_oroitarazi_hau_da_errateko_ene_maneraraquo.htm Tue, 16 Mar 2021 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1855/030/001/2021-03-16/laquotarteka_gauzak_behar_dira_oroitarazi_hau_da_errateko_ene_maneraraquo.htm EHE (Errare humanun est) Pantxix Bidartek (Hazparne, Lapurdi, 1971) atera duen disko berriak hogei urteotako kanturik kuttunenak biltzen ditu. Euskaldun «xume» gisa, gizabanako nahiz komunitate gisa, zenbat poxelu atzematen dituen kantatzen du. Barne-barneko ahots sufrituak lortzen du gezi baten arintasunaz norberaren zolaraino landatzen.   Konfinamenduak badua eraginik sorkuntza honetan? Batere ez; aspaldiko afera da. Andde Karrererekin aritu nintzen grabatzen duela hamar urte, gitarra eta ahots hutsean. Horiekin, gero, ari izan naiz programa elektroniko batekin jostatzen. Grabazioak atxikitzen nituen, petoak peto. Haizu baita tronpatzea, eta akats horiek nahi nituen izan zitezen diskoaren ezaugarri; hortik jin zitzaidan Errare humanum est ideia. EHE, Euskal Herrian Euskaraz subliminala ere bazen, eta irrigarria zitzaidan. Orain, egia da titulu horrek beste zentzu bat biltzen duela: ea humanoa ez den hemengo akatsik handiena. Tronpatu garela jakin, baina berdin segitzea: horretan da arazoa. Diskoa barnetik ari da kantuz, eta badu nostalgiatik eta tristuratik. Sufrimendutik idatzi duzua? Kantu bakoitzak badu bere istorioa. Zaharrenak hogei urte ditu, eta berrienak, hiruzpalau. Garai ezberdinetan egindakoak dira, eta oso pertsonalak dira. Garai ilunetan eginak dira, eta badute halako puntu beltz bat, bai. Adibidez, Merguez Blues kantuak: Antton Lukuren Beltzeria antzerkia ikusi, eta xehatua atera nintzen euskararen egoeragatik eta... Blues bat egin nuen Itxaro Bordaren testua hartuta. Baina kantuaren gaia ez dea 1968ko Maiatza? Eneganatu dut istorioa; desbideratu. Zer istorio desbideratu duzu? Borroka horietan guzietan zenbat sufritzen den, hezurrak hautsirik: zenbat jende xehatu den eta ari den, azkenean, normaltasun baterat heldu nahian. Min horretan bizi bazara ere, bada maitasunik. Ezin esan lehen kantuan Kirmen Uriberen ahotsa entzuten da. Testu hori aspaldian baliatzen dut. «Ezin da esan libertatea...» Nik politikoagoa egin dut, amodioari lotu azken zatia kendu diot, sentitzen baitut higatzen ari garela emeki-emeki, nahiz eta denok baikorrak izan behar dugun. Baina zenbat energia eman behar dugu baikor izateko? Higatzen ari garela diozularik, euskaldun gisa diozu? Zeinen konplikatua den guhaur izatea. Bortxaketa bat bezala da hizkuntza atakatzea, gure barnera sartzea eta ukatzea. Hori sentitzen dut Uriberen testu horretan. Argia, buztina, itzala: hori dea zuretzat aitatasuna? [Bitoriano] Gandiagari ez diot bere sinestetik hartzen; maite dudana da bere poesiak duen unibertsalismo hori, gero nik ene egiten dudana. Ene aitatasuna aipatzen dut; ez dut jainkoa aipatzen. Kur -kur. «Argiak argitzen duen artean, aita izanen naiz», ze gauza ederra den. «Han eta hemen sortuak, berdin dio; ez al da, ba, bakoitzaren sorlekua mentura hutsa?» (Beste leku). Etorkinei buruz ari zara? Xabier Leteren hitz horiekin gutaz ari naiz. Non gara etxean? Egia da kantuak eguneratzen direla eta zentzu berri bat hartzen dutela, eta honek balio du oraingo etorkinendako ere. Musikari gisa usu instintiboki egiten ditut gauzak, eta gero ditut ulertzen. Momentu biziki garrantzitsuan egin nuen musika: bikotekidea haurdun zen, eta bere amatxi hil zen; Letek idatzi zuen Lurdes Iriondo zendu zelarik. Amatxi hori pertsona xumea zen; bakoitzak bere bizia du, eta usu ez da ez errespetatzen ez baloratzen jende sinplearen bidea. Heroia edo harrigarria da izan behar norbait izateko. Ametsetan kantua amatasunaz idatzi duzu? Penelope jin zait gogorat, beti brodatzen, eta ez dakit zenbat gizon berarekin oheratu nahian, baina ez du sekula deus egiten. Aldiz, Ulisesek, bere desafio guziak gainditu bai, baina finitzen du beste emazte batekin oheratzen, erranez: «Libratzeko egin beharra nuen». Hor ikusten nuen desberdintasuna gizona eta emaztearen artean. Maite dut nola Auxtin Zamora jostatzen den hitzekin; ez da anitz euskal poesian. Erraten du: «Denok gara erabat ezagutuko ez dugun ama baten seme-alabak». Aipatzen dut amatasuna, baina, idazlea eta biok gizonak izanik, ikusten nuen falta zela emaztearen hitza. Horregatik gehitu ditut Leire Bilbaoren hitzok, Etxeko urak poesia liburutik hartuak. «Hizkuntza bat hil egiten da». Modu diglosikoan bizi zara zuhaurren hizkuntzan? Holaxe, argiki. Hauek ere Uriberen letrak dira, eta Antton Lukuren antzerki batetik landa idatzi nuen. Jean Christian Galtxetabururen melodia da, eta Maddi Oihenartek kantatzen zuen garai batean. Moldatu, eta eneganatu dut. Han eta hemen ingurumenaren arrangurek akuilatu kantua dea? Batere ez! Gandiagaren letra da. Bakoitza bere txokoan ari gara gure eguneroko borrokan, eta beti ukatuak. Mahasti ttipiak bezalakoak gara: ageri zaie zenbat sufritzen duten ikusiz zenbat korapilo egiten duen onddo batek eta zenbat kalte egiten dioten mahatsen hartzeko. Bereizi gaituzte, eta ari gara bakoitza bere bidean, borrokan segituz, «unez une bizirik heldu garen bizitzari». Diskoari gehitu dizkiogun soinu bereziek badute mezu subliminalik: hasieratik bururaino bada erloju bat: sukalde txoko baten lehengo irudipena da, isiltasun horretako denboraren pasatzea. Baita gakoak eta sarrailak ere: bakea aipatzen dugularik, batzuk hemen gaude, baina beste batzuek han segitzen dute barnean. Inkisizioaren Paranoia? [Jon] Miranderen letra hori iluna da, «emazte gaztearen odola...» Beti ukan dut ondoan. Uste dut Miranderen paranoia izan zela, bere bizia ezagutuz eta neska gazteekin ukan zuen harremana... Duda nuen kantatzea. «Euskal Herria agoni zelai galanta duzue egin, pazifikatzen jarrai zazue herioaren atsegin». Horrela dakusazu Euskal Herria? Morfina, baketzeko. Euskal Herriko droga istorioak salatzen ditu Bordak hemen. Oihartzun egiten du gaurko bake horren guziaren izenean lasaitu gaituztela, eta morfinatu. Pandemiarekin ere, gauza bera. Just Love liburutik atera nuen. Irrigarria da ikustea nola moldatu den Itxaroren diskurtsoa duela 30 urtetik hona. Zerk du diskoa josten? Diskoak koherentziarik ote zuen galdetzen nion ene buruari. Hondarrean, erabaki dut ni nintzela ene buruaren koherentzia. Funtsean, hogei urteotako ene kantu maiteenen bildumatxo bat da hau. Hala ere, kantu guziek badute zentzu politikoa, erromantiko gisa ikusia banaiz ere. Ez dut sekula errazki erran jendeak entzun nahi zuena, baina noiztenka gauzak oroitarazi behar dira; hau da ene moldea gauzen errateko. Ekintzarako prest zaudetea? Bai! Bosteko formatuan ariko gara: Matthieu Haranburu baxuan, Bastien Marianne gitarran, Sebastien Desgrans esku soinuan, Pierre Sangla baterian eta ni elektronikoa den guzian. Formatu honek baluke toki bat Euskal Herri osoan; sare horretan sartzen saiatzen gara. Berria da hori enetzat. ]]> <![CDATA[Absurdoaren abusuaren kafea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1953/056/001/2021-03-14/absurdoaren_abusuaren_kafea.htm Sun, 14 Mar 2021 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1953/056/001/2021-03-14/absurdoaren_abusuaren_kafea.htm
Hegian, harrizko murru gainean bada mugimendua: Atalante zinema areto independentearen atarian. Egun beteko du urtea osagarri krisiak Ipar Euskal Herriko zinemen bortak zerratu zituenetik. Kari horretara, elkarteak kafea eskaini nahi izan dio bere publikoari.

Aturrik bezala, duda izpirik gabe erantzun diote gomitari Atalanteren erabiltzaileek: «Elkartasunez jin naiz, eta salatzeko museo eta zinemen zerratzea. Egoera absurdoa da: higiene neurriak errespetatzea baita manera zinemak irekitzeko», erran du Annie Muthular elkarteko kideak.

Ehun lagun inguru bildu da, bakoitza bere txandaren beha, giro lasaian, bai salgai dauden filmen afixen ikusteko barnean, bai ere kafearen hartzeko, kanpoan.

Megafonia iratzarri da tanpez: Jean-Pierre Saint-Picq Atalante elkarteko lehendakariaren bozak bete du soinu espazioa, egoera are absurdoa agerian ezarriz: «Metroan edo supermerkatuetan jendea metatzen da egunero, baina zinemak zerratuak dira. Absurdoa da. Finean, hautu politikoak dira. Alta, zinema eta kultura gure osagaien parte dira». Ez ditu bere arrangurak gorde: «2020a afrusa izan da, baina gutxienez estatuak lagundu gaitu. Makurrena jitekoa da, datozen bizpahiru urteak oso latzak izanen baitira: kezkatuak gara hartzen ari diren neurriekin».

Oraino ikustekoa dena

Dena den, lehendakariak azpimarratu du dekoratu ilun horrek baduela izpi airosagorik: Atalanteren elkartasunezko sistema ekonomiko «xumeari» esker ez baita «Multiplex» horiek bezain «gaizki».

Ahoan bilorik gabe aitortu du jin direnak hunki nahiko lituzkeela, birtualitateak okaztaturik.

Peio Duhaldek liburu denda utzi du kafe bat hartzeko: «Elkar aspalditik Atalanten kide da, baina ene izenean jin naiz, edo, hobe erranik, gure seme-alabendako, nik ez baitut astirik zinemarat joateko». Bere buruari irri egin dio: ez baitu une hobeagorik hautatu, zinema hetsirik egotea baino kide kartaren erosteko.

Sartu eta atera, ez du kafe baten hartzeko astirik ere Sylvie Larroque Atalante zinemako zuzendariak. Absurdoaren ebidentzia azpimarratu du berak ere: higiene baldintza guziak errespetatzeko ahalmena dutelako, eta arduratsuak izan direlako. Gainera, frogatua izan da zinemak ez direla kluster eragile. Publikoa berriz ikusteak bihotza «berotu» dio, eta baikor da; zabaltze eguna jinen denerako jendea berriz ere itzuliko delakoan dago: «Gure publikoa gure kapital preziatuena baita».

Irekiera horri begira ari da jadanik lanean: «Zabaltzea urgentea da, zinema ekosistema baten parte baita. 400 film daude ateratzearen zain, ikaragarria da. Irekieran kolapso bat egonen da, eta film ahulenek dute pairatuko. Hitzartutako egutegia nahiko genuke, haustura oso handirik ez dadin egon».

Afixak fitxatzen.

«White Riot ikusi nahiko nuke bai», aipatu dio gizonak bikotekideari, filmaren afixa eskuetan. Trumilka dira salgai. Table du Soir elkartearen aldeko diru bilketa da, zeinak behartsuei jana eta aterpea antolatzen baitie.

Okre koloreko pare bat erosi ditu Mathieu Bengoetxeak: «Usu jiten naiz filmen ikustera; izugarri maite dut. Ez da batere aise, denbora luze da, eta zinema ments dugu, bai, ziur. Plazer egiten dizu jendearen ikusteak, denbora ederrarekin».

Haize kontra igerika egitea bezala, absurdoaren elikagai eta logikari muzin eginez, momentuz, ez da zinema aretoak zabaltzeko neholako iragarpenik hiru probintzietan.

Larroquek ez du baztertzen etorkizunean ekintza konkretuak antolatzen hasiko ez direnik: «Egun ez dugu desobedientziara deitu, baina ikusiko ekintza haboro eginen dugunetz».

«Faltan zaituztegu» ezarria dute banderolan, frantsesez.]]>
<![CDATA[Moonahitik Moondurat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/034/001/2021-03-13/moonahitik_moondurat.htm Sat, 13 Mar 2021 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/034/001/2021-03-13/moonahitik_moondurat.htm
Edo bizpahiru haur dituen bikotea ez da animatuko asteburu pasa nehorat joatea, horrek dakarren azpiegituraren kargaren akidurak gibelerat igorririk: oihal denda muntatu beharra, matalaza zoko batean sartu beharra, janaria ongi kalkulatu eta bildu, deus isur ez dadin bidaia bitartean, bakoitzaren puskak prestatzea eta ahal bezala nonbaiten sartzea, loa zailduko duen zolaren gogortasuna...

Edo oihalezko dendaren erosotasuna zikoitzegia irizten diotenek hotelari dei egin nahi diote, baina sakela zulo badute, ez dira haiek ere nehorat mugituko.

Gus Elizondok asmatu die aterabidea haiei denei: hiru minutuan autoa autokarabana bilakatzea. Moondura enpresa sortu berri du: «Moondurari esker mundura joan zaitezke, eta ilargia —moon— miresten ahal duzu moonahitik». Kur-kur.

Zurgin abileziek bere buruari eskaini zioten lehenik kutxa bat: edozein Ludospace autorentzat —furgoneta ttipiak dira: Kangoo, Berlingo, Caddy, Partner, Rifter, Dokker...— balio lezakeena, haien izari estandarrak kontuan harturik.

Duela lauzpabortz urteko afera da: «Beste manera batez bidaiatu nahi nuen: leku batean ez bazara ongi, alde egin dezakezu hortik, edo, alderantziz, ongi sentituz gero, bertan luzatu. Nahi duzun tokietan geldi zaitezke, eta azken unean planifika dezakezu. Ez nuen uste enpresa bat martxan ezarriko nuenik».

Kutxa kutsagarria

Konfinamenduak baitu deus onik ere: goizez telelanean ari zenez, arratsaldeak baliatu zituen duela lauzpabortz urteko bere kutxa hobetzeko.

Hartatik, jaso zuen kutxa egiteko eskaera, iragan ekainean. Bezeroak ordainetan proposatu zion Elizondoren webgunea eta logotipoa egitea: «Horrek eman zidan azken ostiko tipia enpresaren sortzeko. Neure buruaren nagusi naiz orain, eta lehen egunean greba egin nuen: martxoaren 8an». Kur- kur.

Orain arte, mantendu baitu zeukan ofizioa.

Autoa auto gelditzen denez, ez du autokarabanek bidean aurki ditzaketen poxelurik: nonahi aparka baitaiteke eta kontrol teknikoa berdin pasa. Egun guzietako autoa da autokarabana bilakatzen, bidaiatzeko bertze ibilgailurik erosi behar izan gabe, aulki guziak atxikiz.

Funtsean, mugikortasunari mugak kentzen dizkio asmaketa horrek: «Ez duzu deus erreserbatu beharrik, hotela edo beste, eta, aldi berean, barnean baduzu behar den guzia».

Noranahirat joanik ere, puskategiaren borta zabaltzearekin aski da oinarrizkoa eskura ukaiteko: kozinatzeko su ttipia, janaria begiratzeko tiraderak, kanpora tiratzen den mahaia, bi aulki gehitzeko tokia, hozkailu elektrikoa edo ez, ur erreserba, gehi daiteke dutxarako hodia eta burua. Eta, nola ez, protagonista bazterrerat utzi gabe: hirutan tolesten den ohea.

Elizondoren jakitate eta irudimenak akuilatu dute izarira egin kutxak egiten ausartzera: «Edozein autori egoki naiteke neurrira eginez, furgoneta ttipi nahiz handietara. Ikusiko gero, baina mementoz lau astean egina dut. Geroago, eskaerak metatzen bazaizkit, epea luza daiteke». Ludospacen kasuan, eskaera telefono bidez egin daiteke, izariak estandarrak baitira; bertze kasuetan, berriz, aski da behin eramatea Elizondok neurriak har ditzan.

Kutxa erantsi eta kentzen denez, Hazparne (Lapurdi) Hazketa auzoan eraikitzen ditu eskatu ahala, autoa bertan utzi behar izan gabe. Prest duelarik, aski da xerka joatea. Ikastaro tipia eskainiko du erakusteko auto hutsa nola bertzelakatu bidaiatzeko garraio. Orotarat bortz minuturekin aski da.

Deus ez baita ezinezkoa, uneotan, gutiestekoa ez den desafioa bota dio adiskideak: Peugot 205 bati dagokion kutxa asmatzea.

Asmatua jada bai, baina eraikitzen ari den bertze proiektuan sartuak ditu eskuak: break gisako auto luzeari kutxa eranstea: «Jabea klaustrofobikoa denez, ez zuen matalaza sabaiari hurbilegi nahi. Hondarrean bion artean moldatu dugu ideia: 25 cm gora da matalaza, eta eskuinean, kanpora tira daitekeen sukaldea moldatu diot: su tipia, ur bidoia eta hozkailu elektrikoa».

Hiru minutuz metamorfosia

Hala, logalea mehatxuka hasiz gero, autoaren aitzineko jarlekuak ahal bezainbat aurreratu behar dira, gibelekoak tolestu, eta barra bat aski da ateratzea ohearen euskarri gisa, zurezko taulak zabaldu ondoren, koltxoia hedatuz lo lekuak irabazia du espazio osoa. Hiru minutuko manipulazioa. Sukaldera joateko, autoaren gibelaldeko bortak irekitzearekin aski da. Ohe pean bada tokia jantzi eta zakuen ezartzeko.

Elizondok ongi irudikatzen ditu bere asmaketaren erabiltzaileak: «25-45 urte artekoei begira da proiektu hau orokorrean, baina pertsonaren arabera, asteburu batez bidaiatzeko, edo kirolarientzat, edo besta zaleentzat... Hori bai, nire publikoa euskalduna da».

Prezioak herrikoiak ditu, bi modelo hautan dira: Kanpatu eta Bidaiari; 950 euro edo euskoan sinpleena, eta 2.100 euro edo euskoan bigarrena; sofistikatuagoa: «Garestiagoa hobeki bukatua da, aluminiozko barra gehitzen baitiot izkinetan, ordenatzeko erosoagoa ere bada, tirante gehiagorekin. Orokorrean, estetikoagoa da. Hori bai, lo egiteko biak berdinak dira».

Prezio horiek arestian aipatu Ludospace estandarrendako dute balio; izarira eginak edo modelo handiagoen kasuan, aitzinkontua galdatu behar zaio.

Bere filosofiak biltzen du tokian tokikoa izan dadin: bertan erosten ditu materialak, demagun, auzo berean badu berniza ekoizlea, zura ere gipuzkoarra da, bertako diruz ordain daiteke, eta laster Bai Euskarari ziurtagiria lortzeko proiektua du.]]>
<![CDATA[«Galtzagorriak behar ditugu. Indar hori, euskaldunak, galtzagorriak gara»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/046/001/2021-03-07/galtzagorriak_behar_ditugu_indar_hori_euskaldunak_galtzagorriak_gara.htm Sun, 07 Mar 2021 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1917/046/001/2021-03-07/galtzagorriak_behar_ditugu_indar_hori_euskaldunak_galtzagorriak_gara.htm Zarauzko gutunak. 36ko gerra]. Gerla finitzean, lantokiaren hautua eman zioten amari: Frantzian edo Espainia zolan. Lehena hautatu zuen, baina Aragoira igorri zuten, Vistabella herrirat. Hilabete bateko ninia galdu zuen, eta beste bat ere bidean. Zigorra altxatu ziotelarik Lazkaora [Gipuzkoa] joan zen lanean segitzeko. Etxekoandrea, etxetik at ere lanean, usaiaz kanpokoa, ezta? Ez zela gizonaren beha egon behar ogia erosteko, hori zioen. Beti lan eta beti lan. Gure aita oso trebea zen, ingeniariek konpontzen lortzen ez zutena, berak bai. Ezin zen geldirik egon. Lanari lotzen zen beti, eta amultsua ere bazen. Ama beti izan da hiztegi handi bat, aparteko burua zuen. Berak zioen zibilizazioa gai dela Hitler edo Franco baten sortzeko. Frankismo betea zen. Amak ez zion inoiz utzi euskalduna izateari, edonoren aitzinean euskaraz egiten zigun beti. Erraten zigun euskaraz ez zekienak zuela arazoa, ez berak, Euskal Herrian ginela... Bazuen ezpata buru gainean, bai baitzekien lana gal zezakeela, horren behar gorria zuelarik. Elbira Zipitriarekin alfabetatzera joaten zen fraideetara. Oroitzen dut etxeko lan guziak bukatutakoan, gauetan ibiltzen zela euskara lantzen. Aitak, berriz, ez zekien. Nik ematen nizkion euskara kurtsoak. Oroitzen naiz, Lazkaoko elizan ikurrina sartu zutela, eta kamioi handi bat polizia etorri zela, haur guziak lurrean jarrita ginen. Ze giro beldurgarria! «Hable en cristiano» [Mintza giristinoz] zioten. Zu ere amaren ofizio berak afizionatu zintuen. 17 bat urterekin, 1966an, andereñoendako lehen erresidentzia sortu zuten. Ez zuten uste ikastolek halako arrakastarik lortuko zutenik, ohartu orduko, sekulako indarra bildua zuten. Inoiz ez nioen ikastoletan ari nintzenik. Karmele Esnalekin ikasi nituen kantuak. So egizu garai hartako kaierari: Bat eta bi... Kantuak eta dantzak beti nire baitan izan ditut. Magisteritza bukatu eta gero, Andoainen [Gipuzkoa] aritu nintzen bi urtez praktiketan. Jabetu nintzen haurrek anitz adierazten zutela marrazkien bidez; ez baitute nehor tronpatzen. Horretan ere anitz erakutsi zidan Esnalek. Hala, Iruñera abiatu nintzen filosofia eta letrak ikastera, ondotik, marrazkiaren psikologia ikasteko. Baina amak deitu ninduen erranez alde egin beharra nuela txakurrak joan zitzaizkielako. Zer leporatu izan dizute? Euskaldun gisa azaltzen nintzen beldurrik gabe. Debekatuak ziren kantuak abesten genituen, Labeguerierenak eta beste. Ez dut sekula ukatu barrutik nolakoa nintzen. Galtzagorri talde bat ginen, eta galtzagorriak behar ditugu. Indar hori, euskaldunak, galtzagorriak gara. Hori berpiztu behar dugu. Ikastolek euskara salbatuko zutela, lelo hori genuen gure baitan, hori izan da nire helburua. Niretzat garrantzitsuena baita euskara, hura gabe ez baikara ezer. Baionako barraraino. Lehenik Donibane Lohizunera joan nintzen. Justu, Argitxu Nobliak xerkatzen zuen norbait bere seme-alabekin euskaraz aritzeko etxean. Eustakio Mendizabal Txikia-ren bidez Lazaro Arandia bila jin zitzaidan, Nobliaren senarra, hots. Ni prest agertu nintzen, baina adostu genuen egunean agertu ez zenez, Parisera joateko txartela erosi nuen. Partitzeko egunean berean, trenaren abiatzea baino oren batzuk lehenago agertu zitzaidan. Erakutsi nion txartela, eta erantzun zidan: «Egin ezazu nahi duzuna». Ez nuen hauturik izan, kur-kur. Xixta batez kanbiatzen ahal dira gauzak bizian! Seaskaren lehen haziak erein genituen horrela. Zergatik Pariserat joan nahi zenuen? Donibane Lohizunen saiatu bainintzen ikastolak abiatzen orduko errefuxiatuen artean: 36koen ondorengoak, ETAkoak... baina bazuten beste buruko minik, eta ezin izan zen. Beraz, erabaki nuen Parisera lan bila joatea, han izeba bat bainuen, teilatu bat. Donibane Lohizunetik abiatu trena Baionan baratu zen beraz. Baionako Polo Beyris auzoko Espinal etxean Lazaro eta Argitxuren bi gehienei ematen nien klasea, hirugarrena oraino sehaskan baitzen. 24 orenez nintzen haiekin. Hori zen helburua: haurrez arduratzea, baina euskaraz. Hiru hazietarik, adarrak jalgi ziren, ezta? Bai. Justu garai hartan, Argitxu Noblia eta inguruko batzuk biltzen ziren katixima euskaraz antolatzeko. Mikel Muñoak erran zuen katixima euskaraz ongi zela, baina ikastola bat nahi zuela. Halatan, Argitxuk jakinarazi zion etxean bazutela jada bat. Hurrengo egunean etorri ziren Muñoaren, Mikel Etxebarriaren eta Aitor Gallastegiren seme-alabak. Espinal etxetik ospa egin zenuten, ez? Bigarren pisuan ginenez, hamar bat haurrekin, eta pean emazte adinduna, Enbatak utzi zigun lokalera lekuz aldatu ginen. Uda horretan, haurren anaia-arrebak ere hartu nituen Lazkaorat eramateko, gure amaren bidez, hau ere beste galtzagorri bat. Eta familietan banatu nituen, euskaldundu zitezen. Irailerako denak hala ziren. Baina lehen ikastola ofiziala ez zena Arrangoitzekoa? Bai. Enbatako lokala ez zen egokia. Orduan jakin genuen Arrangoitzeko markesa gazteentzako lokal bat eraikitzen ari zela, zeina astean zehar hetsirik egonen baitzen. [Martin] Sasetaren ikurrina 40 urtez egona zen haien etxean, bazuten zerbait azkarra. 1969an zen ofizialki Seaska sortu. Zenbat haur bazen? Nongoak? Dozena bat izanen ziren, 2 eta 6 urte artekoak hastapenean. Izan ere, adin tarte horretan ez baitzen eskola derrigorrezkoa, euskarazko haurtzaindegia zen. Ostegun arratsaldeetan eskolarik ez zegoenez, nire ikasleen neba-arreba zaharragoak ere hartzen nituen euskara irakasteko krakadaren inguruan. Baiona, Angelu, Miarritze eta Arbonatik zetozen. 1971n lehen Olentzero antolatu genuen galtzagorri taldeari esker. Hori ere hedatu zen, ezta? Arbona eta Baionarat eraman genuen Olentzero, astoa eta guzi! Arrangoitzen, abenduko igande guziez etxez etxe igaro ginen Olentzeroren berri ematera traktorean. Geroago, galtzagorriek Alaiak dantza taldea muntatu zuten, eta Olentzero sartu zuten eskola frantsesean ere. Ikastolei esker da Olentzero toki guzietara zabaldu. Orduan utopia hutsa zen! Ibilbide osoa ikastolan egin duzu. Bai, Arrangoitzen lehenik, hamar urtez, gero aldatzeko gogoa ukan nuen, eta Baionara joan nintzen, katedralaren ondoan zegoen ikastola ohira. Polo Beyrisekoan gero, azkenik Angelun. Zortzietarako han egoten nintzen beti, eta haurtzaindegia eta kantina egin izan ditut. 2007an, Donibane bezperan hartu nuen erretreta, eguzkia sartzearekin batera. Halako agur besta bat antolatu zidaten galtzagorriek, eta Balira bidaia bat oparitu. Hau esan zuten: «Ez dakit Libek balieraz ikasiko ote duen, baina hangoek euskaraz bai!». Kur-kur. Erran duzu kantua eta dantza zure baitan dituzula. Galtzagorri talde batek erabaki zuen Angelun [Lapurdi] ikastola baten muntatzea [1975ean]. Garai hartan igandeetan ez zegoenez ezer, hilabete guzietako hirugarrenean bost kantoiko plazan dantzatzen hasi ginen, bost katu! Hori ongi kokatu zen, eta emeki-emeki Miarritze, Bidarte eta Hiriburun ere abiatu zituzten. Orain, igandero baduzu non dantza egin, garai normaletan diot. Gaur egun, nola lirateke Baionako bestak mutxikorik gabe? Karrikaldian? Karrikaldia, mutxikoak, taloak eta Baionan Kantuz ikastoletako gurasoei zor dizkiegu. Eta omendu nahi ditut. Taloena hiri erdigunean ginelarik proposatu nuen. Cordeliers karrikan lortu genuen garaje bat, beti bezala, galtzagorriei esker. Hola hasi ginen Baionako bestetan taloak saltzen. Mikel Zabalzaren hilketak hurbiletik hunki zintuen, 1985ean. Lehengusua nuen, amak Orbaizetara eraman baitzuen ahizpa, handik Frantziara joateko asmoz. Baina ahizpa hantxe gelditu zen. Urte guziez hara gindoazen. Anai-arrebak bezala ginen. Mugalaria zen Mikel: Donostiatik Orbaizetara joateko gure etxetik, Arrangoitzetik, pasatzen zen. Uztailean gertatu zen. Irratian nuen entzun Aitor eta Patxi bere anaiak komisariara eraman zituztela, Mikel, berriz, Intxaurrondora. Pausuko [Urruña, Lapurdi] etxe guziak miatzen aritu ginen. Egun batzuetara, deitu ninduten errateko gorpua azaldu zela. Nola ikusten duzu etorkizuna? Alde bakarreko bakerik posible dea? Euskal Herriko etorkizuna besteen esku utzia dut orain. Beste mundu batean nabil orain, nahiz euskara beti lotua dudan. Monzonen hitzei segika, arrantzaleek segitzen dute hor beraien amuekin. Orain fier naiz egin dugunaz, baina kostatu zait horren kontzientzia hartzea, zenbat lan egin duten ikastoletako galtzagorriek. Eskertzen ditut. Erran duzu bertze mundu batean zarela. Zilbor-heste anitz moztu ditut, beste pertsona bat naiz. Reiki egiten dut. Infernua ezagutu nuen urte batez, depresioa. Eta ikasi nuen norberak bere gorputza hunkiz lasai zitekeela, eta ikastolako haurren tripako minak goxatu. Asko lagundu ninduen. Gure energiak iratzarri behar dira. Hala bide horrek eraman nau reiki irakaslea izatera. Gure bost zentzumenen kontzientzia hartu behar da, bost leiho baitira. Horretarako, hiru minutuko ariketatxoak aski dira. Liburua argitaratzekotan zara. Ez dut ezer asmatu, hor ditugu zentzumenak, kontzientzia hartu besterik ez da egin behar. Nahi dut pertsonek beraien bizia eta osasuna beraien esku har dezaten. Martxoan aterako da Zortziko argitaletxean, euskaraz, frantsesez eta espainolez. Maite dut erakustea barnean dudana, gero, bakoitzak eginen du nahi duena. ]]> <![CDATA[Oi, Labeguerie, kanta berri ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2028/028/001/2021-03-04/oi_labeguerie_kanta_berri.htm Thu, 04 Mar 2021 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/2028/028/001/2021-03-04/oi_labeguerie_kanta_berri.htm «Orduan, beste mundu batean nengoen, ingelesez kantatzen nuen. Labeguerie izan zen niretzat euskaraz eta gitarra hutsez entzuten nuen lehena. Haren kantu asko buruz dakizkit. Inspirazio iturri handia izan da niretzat. Euskaraz aritzeko urratsa egiteko indarra eman zidan». Labeguerieren kantua gitarran, lehentze zuen Ruper Ordorikak taula gainera euskaraz kantatzera jauzi egin, Haurtxo-haurtxoa-rekin. 1971 zen, euskaldun gisa bizitzea errotik debekatua zen Araban, Bizkaian, Gipuzkoan eta Nafarroan, eta «aita urrun da Euskadiren zerbitzuko [...] egizu egin lo, aita preso da, zu bihar libro izaiteko» abestu zuen Ordorikak lagunarekin irabazi zuen gabon kantuen lehiaketa hartan, Gasteizen. «Baina hori guztiz debekatua da», erran zion Ordorikak lagunari. Hark eman zion lasai errefera: «Zaude lasai, ez du nehork ulertuko». Hola hasi zen gordeka eskuratzen Labeguerieren singleak ez ezik, atera ahala, Mikel Laboa, Xabier Lete eta Benito Lertxundirenak ere. Bai ere haien emanaldietarat joaten. «Harrigarria da Labeguerie zeinen egokia zen kantuan hizkuntzaren aldetik. Hain ongi ematen zituen, ongi barneratutakotik eta segurki. Nik uste dut Frantziako kantari handien eskutik hartu zuela hori, Brassens eta beste. Oso ongi esanak ziren; euskararen barrutik, horregatik iraun dute jendearen baitan hain luzaz». Mixel Labegueriereri euskal kantagintza berriaren aita deitu izan zaio, hitz aldarrikatzaile eta iraultzaileak izateagatik ez ezik, musikatzeko manerarengatik ere. «Jabetu nintzen bazela nire gustuetan sartzen zen euskararik, oso urrun ikusten baitzen hori. Bi mundu ziren: gure garaiko interesa eta euskara», erantsi du Ordorikak. Kantaria musikaren uretan sortu zen, ama piano irakaslea baitzuen, eta otto Pierre Haira ere musikaria. Peio semea ere hala hazitakoa da: «Aitak musika entzutea maite zuen, frantsesa, euskalduna, klasikoa... Beti baziren Mozart, Bach, Vivaldi... Horrekin handitu naiz, eta horrekin prezatzen dut musika. Organo bat bazen eta pianoa, nik pianoa nuen jotzen». Musika aitaren ama piano irakaslearekin eta ottorekin zen etxean sartu». Peio Ospital kantariarentzat ere Labeguerieren lana munta handikoa izan da: «Bai! Bidegilea izan da Mixel Labeguerie, eta berak urratu bidetik ibili gara ondoko urteetan hainbat kantari». Peio Labeguerie da bide horietan ibili direnetako bat. Aitaren ezpal beretik segitu du, kantaria baita. Argi du aitaren bidea urratzailea izan zela bere garaian: «Lehen kantaria izan zen kantuetan hitz abertzaleak sartzen, horregatik erraten da euskal kantugintza berriaren aita zela. Ez zen gitarra bakarrik, baizik eta hitz abertzale horiek ere baziren. Garaian zer zen abertzale izatea? Iraultza bat izan da Iparraldean». Bitan banatzen du Ospitalek Labeguerieren ekarpen berritzailea; batetik, hautatu zituen gaietan: «Euskara galdu, lurra kanpokoari saldu, aita preso... zu bihar libro izaiteko» bezalako hitzetan. Zinez ausardia behar zen garai hartan 'Euskadi bakarra da gure aberria' oihukatzeko eta kantatzeko». Bertzetik, estetikoki orduan ikusten ez zena ekarri baitzuen: «Sofistikaziorik gabeko bozez kantatzen zuen Labegueriek, boz bero eta dirdiratsuaz, gitarra soilaz lagundurik. Hori bai berritasuna! Eta zortzikoaren erritmoak kantuari bizitasun eta indar handiago ematen zion». Txapelak ezin bi buru estali Brassensen eta Brelen iturrietatik edan bazuen ere, etxeko ura hasia zen jada isurtzen, ordurako robles-arangiztarrak abiatuak baitziren kantugintza boz soilez eta gitarraz lau haizeetarat hedatzen, Labeguerie oraino abiatua ez zelarik, ez eta Ez dok Amairu ere. Ongi oroitzen du Iker Roblesek Labeguerie nola ezagutu zuen: «Euskaltzaleen Biltzarrarentzako kantatu genuen Arbotin [Nafarroa Beherea]. Soroak izeneko taldea ginen orduan. Bukatutakoan, loriaturik etorri zen lehena Labeguerie izan zen. Kantu zaharrak musika berrian, gitarra elektrikoan, hori zela egin nahi zuena. Berez, hark pianoa jotzen baitzuen, ez gitarra». Dena den, Roblesek ez dio merezimendurik kentzen, aitortzen baitio lanaren balioa: «Sortzaileak lehenik gu izan baginen ere, gero berak sekulako bultzada eman zion, eta kantu sortzailea izan zen. [Piarres] Larzabalek lagundurik hitz batzuendako, sekulako kantu ederrak idatzi zituen. Garai bereziak ziren Gu gira Euskadiko gazteri berria bezalako kantuak abesteko». Labeguerieren hautu politikoek urradurak eragin bazituzten ere, Roblesendako gizona «gizon» zen: «Politika gauza bat da, eta gizona beste bat. Enetzat, ez du ezer aldatzen egin duen lanari buruz. Sinplea zen, sanoa, anitz estimatzen nuen». Mixel Itzainak hurbiletik ezagutu zuen Labeguerie, auzapez gisa Kanboko herriko etxeko idazkari hartu baitzuen, eta, geroztik, 30 urtez hala egon zen. «Miretsia izan da, eta anitz herra ere izan du Enbataren inguruan eta. Gutun batzuk ukan ditu gaiztoak... esperantza handiak piztu zituela independentziaren alde, Euskal Herriaren alde, baina eleak baizik ez dituela ukan, traidorea izan zela». Liburua ere atera zuen Itzainak: Mixel Labeguerie - kantu berritzaile eta politika gizona (Elkar, 1999). Lerro bakarrean laburtu du nolakoa izan den Labeguerie: «Odolean zuen politika, oroz gainetik kantu berriaren sortzailea zen. Enetako Xorieri mintzo zen bere kantuak biltzen du ezagutu dudan gizona: natura maite zuena, eta alderdi soziala ere bai, familien alde anitz egin zuena. Euskararekiko amodioa, alderdi soziala, politika, eta [Piarres] Lafitterekiko harremana dira azpimarragarriak. Erien ahotik biltzen zituen esamolde horiek ederki erakusten zuten nor zen». Beskoitzen, 1964an, Otxalderen omenaldia. Jean Haritxelar eta Labeguerie, eta, eskuinean, Xalbador. LABEGUERIE SENDIA Politikan egin zuen ibilbide mardul horretan, Kanboko auzapeza izan zen, hiru aldiz, 1965etik 1980an zendu zen arte, bai eta denbora tarte horretan Ezpeletako (Lapurdi) kantonamenduko kontseilaria ere Pauen (Okzitania). 1962tik 1967ra diputatua ere izan zen Parisen; halaber, beranduago, 1974an, senatari, zendu zen arte. Enbata mugimendu politikoaren hastapenetan egon bazen ere Ximun Haran, Jakes Abeberri, Jean Louis Davant eta bertze hainbatekin batean -bertzeak bertze, 1963ko apirilaren 15eko Aberri Egunean, Itsasun-, laster hartu zuen kristau-demokraten bidea. Norabide aldaketa hori ez zuten denek onartu. Ongi gogoan du egun hori Ximun Olhagarai Labeguerie familiaren lagunak: «Han nintzen gurasoekin. Labeguerie garbiki sartua zen mugimenduan. Etxean ere anitz errefuxiatu hartu zituen, bertzeak bertze [Jose Maria] Benito Del Valle. Orduko intelektualekin bazuen harreman anitz». Enbataren xendra uzteak eragin zuen dibortzio politikoak zauriak eragin zituen. Olhagaraik barnetik bizi izan zuen hori: «Denek kondenatu dute ezagutu gabe, ibilbide bukaera horrengatik. Ene ustez, zintzoa izan da bukaeraraino. Senatari zarelarik, zer eginen duzu? Bi eskuak lotuak dituzu! Gizon zinez argia eta aurrerakoia zen, modernoa». Olhagaraitarrak labeguerietarren hurbilak ziren. Ximunek ttipitatik izan zuen Labeguerie mediku, eta haren semeak adiskide. Partekatu zituzten bozkarioak eta penak. Olhagaraik zehaztu baitu labeguerietarren bizia ez zela «aisa» izana. Hori baieztatu du Peio Labegueriek: «Kantari, mediku, politikoa izan da. Zaila zen harentzat, eta bistan dena, guretzat ere bai. Zortzi urte nituen ama galdu genuelarik. Beti zaila izan da familiako bizia». Mitikilen, 1958an, Euskaltzaleen Biltzarrean. Kantari Mixel Labeguerie eta, haren ondoan, Manu de la Sota, Josep Camino,idazkaria, Josef Labeguerie, Louise Burukoa, Argitxu Noblia; eta, jarririk, Jean Errekart. LABEGUERIE SENDIA Elkarren sostenguz, olhagaraitarrek ere tragedia bizi izan zuten: 1980ko martxoaren 26an anaia galdu baitzuen Ximunek, Txomin, IK-ko Ramuntxo Arruizekin batera; lehergailu bat manipulatzen ari zirela eskuetan zapartatu zitzaien. «Bizpahirutan jin zen gure etxerat, arratsalde osoak iragatera, nehor heldu ez zelarik. Jendea beldur baitzen, apezak ere ez zuen jin nahi. Labegueriek ez zuen baztertu adiskidetasuna, aitaren adiskide baitzen. Auzapez eta senataria zelarik, ez zuen dudatu». Sortzaile ikerlaria Euskal kantugintza berriaren guraso erraten bazioten ere, gazte denboran etnografia ikertzen aritu zen lehenik. Eta mediku ofizioan ari zela ere, segitu zuen beti belarria tente. Mixel Itzainak hauek oroitu ditu: «'Muskiltzen hasia da', 'mera bereziko dute bozen ondotik', 'legundu zira' [loditu]... Horiek denak biltzeko, euskara zinez maite duen batek du altxatzen. Eta biziki ongi ematen zuen. Enetzat, Xalbador eta Labeguerie Iparraldeko idazle hoberenetan dira». Bortz semeekin: Txomin, Peio, Eneko, Beñat eta Xabi. LABEGUERIE SENDIA Iazko abenduan antolatu baina ezin egin izan zen hitzaldietako bat Xabier Itzainak zuen ematekoa. Haur denboran ongi ezagutu zuen Labeguerie, etxeko medikua baitzuten. Baina ez da hain ezaguna Labeguerieren etnografo alderdi hori: «Bordeleko ikasle garaian Lapurdiko kantu eta dantza zaharrak ikertu zituen. Hogei urtetan etnografo lana egin zuen, Uztaritze, Larresoro, Kanbo, Hazparne eta Nafarroa Beherean pixka bat. Bertsolarien doinuez interesatu zen, utzi dizkigu ohar eta partitura batzuk, etnografo batek bezala komentatuz. Adibidez, Lapurdiko irri dantzak: bizar edo kadira dantza, erraterako. Uztaritzen Hypolitte Hiriarte xirribikariak esposen aitzinean jotzen zuena aitari bildu zion. Gauza ttipi batzuk dira, baina sortzaile izan aitzin barneratu zuen tokiko ohitura. Bordeleko euskaldunei ere biltzen zizkien kantu eta dantzak». Noizbait ere argitaratu nahiko luke Labeguerieren bilketa lan hau. Mende mugaren berria Argitalpenak solas, gaurko egunak badu berritasunik. Mixel Labeguerieren Lagunak elkartearen hogei urteen urtemuga kari, Labeguerieren hogei kantuko diskoa aurkeztuko baitute egun: Michel iturri Labèguerie Peyo semea kantari. Haietarik hemezortzi Peio semeak ditu kantatzen, eta biga, aita zenak. Arkaitz Minerrek biolina eta mandolina jotzen ditu, Amaiur Cajaravillek kontrabaxua, Juantxo Zeberiok pianoa, Peio Ramirezek esku soinu eta txeloa, eta Mixel Ducauk baxua, zeinak moldaketa lanak burutu baititu. Horren eskuratzeko, aski da mixel-labeguerie.com webgunean sartzea. Peio Labeguerieren gustukoena Loa-loa kantua da: «Hitzak politak baitira. Ez nekien nola kantatu, oso zaila egin zitzaidan». Azpimarratu du diskoaren berezitasuna kantuen bertsioetan datzala: «Diskoak berritasunak ditu: Maritxu, Bost iturri, Elur egin du, Tripan min eta Amen ez baitira batere ezagunak, nahiz Aritzak taldeak atera zituen, eta batzuk Erramunek [Martikorenak] edo Pier Pol Berzaitzek kantatu dituzten. Garrantzitsua da errepertorioa berritu nahi nuela, horregatik gehitu dizkiogu biolina, txeloa eta kontrabaxua». Horrekin aski ez, arestian aipatu bi hitzaldi antolatuko ditu elkarteak Uztaritzen eta Donostian, baita liburu bat aterako ere heldu den urtean. 1975ean, Kanboko Arnagan. Labeguerie eta Anne-Aymone Sauvage de Brantes, V. Giscard D’Estaing presidentearen emaztea. LABEGERIE SENDIA Gainera, lankidetza bat ere abiatua dute Euskal Herriko Txistularien Lagunek Mixel Labeguerieren errepertorioa beraienean sartzeko. Izan ere, Ipar Euskal Herriko lehen txistularitzat baitaukate: «Aitak txistua jotzen ikasi zuen Uztaritzeko seminario ttipian, Hilario Olazaran fraide nafarrarekin. Iparraldeko lehen txistularia izan zen. Hendaian eta Ziburun baziren zubeldiatarrak, baina Hegoaldeko errefuxiatuak ziren», azaldu du Labeguerie semeak. Azkenik, hiru alarde antolatuko dira, Baionan, Donostian eta Iruñean. Hori guzia osagarri egoerak baimenduko duelarik. Pascale Miral Lespade Kanboko Latsarria elkarteko kideak kontatu du abenduan ematekoa zuten hitzaldi-ikusgarria zergatik antolatu zuten: «Ohartu gara jendeak ez dakiela nor izan den Labeguerie; horregatik, hau antolatzea erabaki genuen. Asko ekarri baitu. Hala, bere bizia berregin dugu». Ikusgarrian, kantua, dantza eta bertsoak uztartu nahi zituzten. Bertzeak bertze, Amets Arzallus eta Elixabet Etxandi bertsolariak eta Kanbo inguruko txistulari eta dantzariak aritu beharrak ziren. Ikusgarria Pascale Lazkanok du muntatu, eta Olivia Iparragerrek kantua, Jeikadi dantza taldearekin batera. Mendeurrena gogoratzeko, BERRIAk bost musikariri eskatu die Labeguerieren bertsio bana egiteko. Horrez gain, Labeguerieren figuraren inguruko analisia egin du Jean-Louis Davantek; Enbata mugimendu abertzalearen sortzaileetako bat izan zen. ]]> <![CDATA[Txokolateak bahitu zuen hiria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1953/052/001/2021-02-28/txokolateak_bahitu_zuen_hiria.htm Sun, 28 Feb 2021 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1953/052/001/2021-02-28/txokolateak_bahitu_zuen_hiria.htm
Herriko etxe aitzineko Askatasunaren plazatik bildu ditu bisitariak Isabelle Dupont gidak, bart. Pandemiak bortzera mugatuak ditu turismo bulegoak antolatu bisita taldeak. Amatxi, gurasoak eta 9 urteko haurra elkartu dira Baionako txokolatearen bisita gidatuan barrena urtzeko.

Port Neuf karrikan taldeak ez du barreiatu behar, osagarri krisia ahanzterainoko jende andana baitago: braderiak baitira. Arkupeetako hemeretzigarrenean, Cazenave txokolate dendaren parean luzaz egin du geldialdia gidak. «Hiriko txokolate egilerik zaharrena da, eta haren egiteko manera zaharra ere mantendu du: eskuz hagunduriko edateko txokolatea». Edateko txokolate hori karrikan zerbitzatzen dute, kartoizko edalontzi eramangarrietan, pandemia dela kausa. Duponten azalpenen artetik, ez dira bakanak xerka jin diren bezeroak: esne edo urarekikoa hautan dute. Ezin uka: krematsu eta mamitsua da.

Baina horren kausitzeko, planetaren buruak lotzen dituen lan kate luzea dago. Kasurako, Ekuadortik eta Perutik zuzenki ekarritako kakao baba nahasketa darabilte. Babetatik kikararaino, urratsak ugari dira: torrefakzioa, birrintzea, ehotzea, nahastea, finketa eta tenplaketa. Badira 150 urte baino haboro «zinezko» Baionako txokolatea egiten duela etxeak: eskuz eta zuzenki kakao babekin, nola osagai naturalekin.

Osagarri krisiak zerratu dizkio txokolategietara sartzeko bortak bisita taldeari. Baina kanpotik ageri da te saloia XIX. mendeko art nouveau arkitekturaren moldeetatik iragan dela, iraganean utzi gabe; hor segitzen baitute Maumejeanen beirateak eta portzelanazko kikarek.

Karrika berean, bertze bi txokolate egile ere badira: Darranatz eta Puyodebat. Erakusleihoko txokolate harri gotorra deigarria da, ahoz gora jarritako xixtera bat iduri du, eta gainean, metro erdiko makila pausatua du: «Nola erabiltzen da hori?», galdetu du taldeko haurrak. Dupontek eszenifikatu du xehatzea bera, azalpena mimatuz: «Brasa kobrezko ontzian sartzen da harriaren pean ezartzeko. Gisa horretan, harria berotzen da. Harriaren gainazalean kokaturiko kakao haziak xehatzen dira makilak harriaren kontra tinkaturik biribilkatuz. Hala da kausitzen pasta lodi bat». Produkzioa biderkatu zelarik harriak aise handiagotu ziren, mekanizatu ziren arte. Baina horrek abantaila zuen: etxez etxe garraia zezaketela Baionan barrena, bere tamaina eramangarriari esker.

'Xocolatl'-etik txokolatera

Kolonizazioaren garratzetik dator txokolatearen gozoa. Azteken eskutik dastatu bide zuen lehenik Kristobal Kolonek xocolatl edari sakratua. Baina Hernan Cortes izan zen kakaoa Atlantikoaren bestalderat garraiatu zuena, Espainiako Karlos V.aren gorteraino, XVI. mendean. Alta, jatorrizko errezeta aldatu zioten: «Jengibrea eta arto irinaren ordez, kakaoa eta urari azukrea, kanela eta banilla nahasi baitzizkioten», erantsi du Dupontek.

Hala ziren Europarat heldu kakao babak. «XVII. mendearen bigarren zatian heldu zen txokolatearen kultura Baionarat, Espainiatik eta Portugaldik Inkisizioak uxatu juduen bidez». Agramont jaunak aterpetu zituen juduetako batzuk Baionako San Izpiritu auzoan kokatuta ziren. Hala ziren hasi hiriko artisauendako txokolatea prestatzen.

Herrikoi egin aitzin, goi klasearen edaria bide zen, baina haurrei debekatua zitzaiela nabarmendu du gidak: «Droga bat bezala kontsideratua baitzen bere bertuteengatik: melankolia eta akiduraren kontrako pizgarri gisa».

50.000 biztanleko hiriak bederatzi txokolate ekoizle ditu orain.

Baiona Ttipiko Laffitte karrikako txokolate urrinak laster salatzen du M. Txokola txokolategirat heltzeko bidea. Berriena da, eta beirazko trenkadek berezi egiten dute, prozesu osoa erakusten baitute. Cyril Pouilek gogotik azaldu du bi laborategien mugimendua: «Hemen transformatzen dugu, eta hor moldeetan ezartzen».]]>
<![CDATA[Mendiak baditu milaka aurpegi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1928/038/001/2021-02-27/mendiak_baditu_milaka_aurpegi.htm Sat, 27 Feb 2021 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1928/038/001/2021-02-27/mendiak_baditu_milaka_aurpegi.htm
Mendigunea bizirik mantentzeko tresna gisa ikusten du lehendakariak: «Elkarlan horrek gure mendia osotasunean ikustea ekarriko du; laborantza iraunkorraren aldeko tresna da. Denak elkarrekin aritu behar gara, aho batez mintzatzeko. Geure burua behar dugu gure esku hartu. Nola atxiki bizia herri ttipietan, zaindu ekonomia eta etxe hustea geldiarazi? Gure Euskal Herria zaindu behar dugu, Aritzakunen [Nafarroa] gertatua ez errepikatzeko: herri hustua».

Larhunetik has eta San Martiko harriraino, mendiak baditu milaka aurpegi. Denak zaku berean sartzeak joste lan dorpea galdatzen du: «Ez dira denetan behar berak, baina gune irekia izanen da eztabaidarako eta bakoitzaren beharrak zein diren entzun eta errateko, mendia salbatzeko. Ez baitute hori kostakoek eginen».

Preseski, mendia ez dela denetan bera azpimarratu du: «Itsasutik [Lapurdi] goiti da hasten alhapidea, Larhunetik harainokoa tristea da, guti bada, otez zikina».

Mendia zikin, garbi ikusten

Guillaume Cavailles EHLG Euskal Herriko Laborantza Ganberako animatzaileetako bat da, eta ingeniari agronomoa da. Bat egiten du Labordek aipatzen duenarekin: «Kostaldetik Baigorriraino bada lugorrirako joera, hala, landak dira. Berriz, Baigorritik Arbaila edota Iratiraino, giza erabileraren arabera, soropilak edo oihanak dira, landa aise gutiago». Argitu du landaredi segida bera dela kostaldetik Larraineraino (Zuberoa): oinarrian soropila da, gero landa eta bururatzeko oihana, bakoitza bere heinean. Gizakiaren parte hartzeak du paisaia hori baldintzatuko: labakiek, alhaguneek eta xehakatzeek eginen dutelako mendialde bat soropil. Aldiz, praktika hori utziz gero, «zikinak» gaina hartu eta lugorrituko luke, denboraren poderioz, oihantzeraino. «Larhun eta Mondarrainen [Itsasu, Lapurdi] giza jarduera gero eta apalagoa denez, lugorritzen ari da. Larreetan isatsa eta ipurua izanen duzu; txilar edo iratzerik, ez», gehitu du Cavaillesek.

Landarediaren segida hori baldintzatuko duena zoladura ere bada. Denetan azidoa da Arbailan (Zuberoa) salbu, kareharria baita. Hala ere, eurite kopuru handiek kareharrian ere landaredi azidoa sortzen dutela ohartarazi du.

Landare motak altueraren araberakoak ere badira, kostaldeko klima eztiagoak erraztuko baitu haien haztea; Larrainen, alta, latzagoa da. Hala, ingeniariak laburtu du: «Giza jarduerak, euriteek, altuerak eta zola motak dute baldintzatzen landarediaren segida». EHLGk ikerketa bat egina du jakiteko zein diren alhapide hoberenak hiru probintzien mendialdean, bururen buru. Erakutsi du goi mendian direla, gehiago eta hobeak. Larreetan, berriz, bada, baina ez hain ona. Iratzea eta sei mota txilar bada, zeina azpi alhatzearen ondorio den. Oteak arazoak dakartza, ez baita giza jardueraren interesekoa, kabalek ez baitute jaten.

«Giza jardueraren helburua da soropilak hartan mantentzea, lugorritzen utzi gabe, larreak bilaka ez daitezen, eta, ororen buru, larre horiek oihan. Artzaintzarik gabe, ez genituzke halako paisaiak ukanen», azpimarratu du Cavaillesek.

Gizakia, mendiaren mende

Caroline Apezetxe mendi gidaria da; errotik ezagutzen du hiru probintzietako mendigune osoa. Mendialdearen berezitasunak deskribatu ditu: « Gizakiak zinez hartua du mendialdea: mahastiek, artzaingoak, turismoak, bideek, pistek... Izugarri toki basa guti dago». Erantsi du mendia jendeak hartua duela zinez aspalditik, «betidanik», duela 5.000 urte gutienik.

Bestalde, mendiaren erabiltzaileen arteko elkarbizitza «zaila» azpimarratu du, hemengo ezaugarri gisa: «Turistek ez dituzte jasaten suak, su egileek turistak, artzainek hartza... Zaila da aktore guzien arteko elkarbizitza, eta hori ez da denetan gertatzen, ez du zertan hala izan behar. Tenore da mintza gaitezen zer nahi dugun euskal mendian, turismoak gaina hartu aitzin, hori baita gertatzen ari». Horren hobetzearen beharra aldarrikatu du, eta baikor da Eskualdeko Parke Naturalarekiko, hain zuzen ere, arrangura horien plazaratzeko. Labordek ere ikuspegi bera du: «Turistak heldu direno gu lanean ikusterat, ongi. Baina ez dute aktibitatearen %30 gainditu behar».

Apezetxeri iratzea egiten zaio euskal mendigunearen osagai tipikoa: «Usain oso berezia du udaberrian. Ez duzu bertze nehon aurkitzen, zinez hemengo berezitasuna da, eta mendian sentiarazten nau».

Laugarren berezitasuna gehitu du: etxaldeak elkarren artean sakabanatuak egotea: «Oso berezia da dekoratu honetako etxaldeen barreiatzea, Nafarroa Garaian ez bezala. Horri esker eta eskualde muinotsua izateak ekarri dute etxaldeak ezin izan direla anitz zabaldu, berehala auzoarekin talka egiten baituzu. Horri esker laborantza iraunkorra izan da». Hala ere, Frantziako Sevene mendialdera eginiko bidaia batek harritu zuen: «Gure mendi honetako flora arras pobrea da, sustut ibar zoletan, laborantzak baliatu produktuengatik».

Mendia, argazkian etzana

Preseski, Lapurdiko kostatik hasi eta Larraineraino, hirutan zatitzen du mendialdearen floraren panorama. Mendebaldeko larreetan: «Larhunen eta, txilarra, iratzea, haritza, gaztaina, urritza dago. Gizakiari sarbidea zikintzen diote ezpelak eta zumalakar zuhaixken kopuru handiak». Nafarroa Beherea argazkiaren erdian kokatuko luke: «Neguan elurra ikusten dugu, eta pagadia agertzen da igan ahala. Hairako oihana konparazione. Europako pagadirik handiena da Irati. Pagadiak esklusiboak direnez, pean ez dute deus hazten uzten, oso oihan garbiak egiten dituzte: zoragarria da». Ekialdeko mendialdea sartu du hondar muturrean: Zuberokoa. Kareharriak du desberdin egiten: «Arroila eta leize asko dira karstikoa baita. Holtzarteko arroila, Olhadubi [Larraine, Zuberoa]... aski iristezina da gizakiarendako, labarrengatik eta. Baina horri esker flora eta fauna anitzagoa dira: hartza, orkatza, basurdea... askoz ere txori gehiago dira. Are, Iratin katamotzak ere badira». Altuerari dagokionez, Lapurdi mendixken kategorian sartu du, 800 metro arte iganez; Nafarroa Beherea, mendi kategorian, 800 eta 300 metro artean altxatzen baitira kaskoak; azkenik, Zuberoa, kategoria subalpetarrean kokatu du, 1.300 eta 2.000 metro arteko gailurrak baititu.

Zohikaztegiak

Apezetxeak burutu zuen Iparraldeko mendialdeko landarediaren inbentarioa, 80 espezie baino gehiago bilduz. Horregatik, anitz estimatzen ditu zohikaztegiak; mendigunean diren gune hezeak dira, zeinetan arras berariazko landaredia hazten den. Hiru aipatu ditu: Larhunekoa, Mondarrainekoa eta sustut Okabe zolako Iraukoa. «Geologikoki oso antzinakoak dira zohikaztegiak. Flora arras berezi eta babestua dute. Bada landare karniboroa, adibidez: homeopatian baliatzen den Drosera. Bai ere Eriophoruma, kotoia bezalako borlak egiten ditu, arras politak. Sphaignea ere hor bizi da:; erabili izan da babes higienikoak egiteko, biziki xurgatzailea baita».

Larhunekoan arazoak sortu ditu jendeketak, zangopilatzearen ondorioz andeatu baita arras. Mondarrainekoa, haatik, hesiz babestu dute, gauza bera gerta ez dakion. Zohikaztegietatik at, hiru probintzietako mendialdea ezaugarritzen duten landare batzuk hautatuz, hauxe: «Sarpoila eta kamamila mendi osoan atzematen duzu. Kuku praka Lapurdin zinez denetan duzu. Kasu, ez dira bildu behar takikardia sortzen duelako luzaz eskuetan atxikiz gero. Irabelarra Nafarroa Beherean duzu, eta hilgarria izan daiteke; ehizatzeko gezietan ezartzen zen bere pozoia. Zuberoan Hepatiko asko dago arroiletan, orain lilitan da, gibeleko eritasunak sendatzen ditu». Artetik errateko, Hirigune Elkargoak Euskal mendialdeko landareen gidaliburua argitaratu zuen iaz.]]>
<![CDATA[Iparraldeko 111 herri Eskualdeko Parke Naturalaren parte izateko bidean dira]]> https://www.berria.eus/albisteak/194230/iparraldeko_111_herri_eskualdeko_parke_naturalaren_parte_izateko_bidean_dira.htm Fri, 26 Feb 2021 16:39:51 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/albisteak/194230/iparraldeko_111_herri_eskualdeko_parke_naturalaren_parte_izateko_bidean_dira.htm <![CDATA[«Zientzia sozialak eta musika elkarlanean ari daitezen nahi dut, mundua hobetzeko»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/046/001/2021-02-07/zientzia_sozialak_eta_musika_elkarlanean_ari_daitezen_nahi_dut_mundua_hobetzeko.htm Sun, 07 Feb 2021 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1943/046/001/2021-02-07/zientzia_sozialak_eta_musika_elkarlanean_ari_daitezen_nahi_dut_mundua_hobetzeko.htm
Nolako enborra, bestelako ezpala?

Aitaren zein amaren aldetik, zurginak ziren! Eta amaren, aitaren atelierraren zokoan, han zegoen gure amarena izandako pianoa. Hola hasi nintzen musika jotzen. Gehien laket nuena zen pianoa jotzea makinak orroaz ari zirelarik: zoragarria zen! Nehork ez baininduen aditzen, eta nehork ezin deus erran! 8 bat urterekin osagarri arazoek behartu ninduten errugbia uztera. Orduan ninduten kontserbatorioan sartu, ez nendin enoa.

Aldi honetan, makinak itzalirik aritu behar izaten zenuen, ez dea hala?

Bai! Ongi zihoan afera, eta maite dugunez gauzak ongi doazelarik, ederki. Enea ez zen mundu bat deskubritu nuen bertan. Intimoa zen zerbait kausitu nuen: musika sortzeko fabrikatzen duzun gorputz hori. Gorputzaren diziplina.

Aitatxik bezala, zuk ere gorpuztu duzu zerbait.

Instrumentuarekin sortu behar duzun loturak eramaten zaitu zure gorputza fabrikatzera. Artisauekin gauza bera gertatzen da. Aitatxik bazuen manera bat egur taularen hartzeko, zeinak salatzen baitzuen bazuela ezagutza handia. Horrek liluratzen ninduen. Marcel Maussek prestigiozko imitazioa deitzen zion fenomeno horri, pianistei kopiatuz. Pianista gorputzaren fabrikatze hori nuen maitatu.

Pianoaz gain, zer bertze tresnak du pianista gorputza fabrikatzen?

Autoa gidatzen ikasten duzularik, hatsarre horretan, kontsignei kasu egiten diezu. Ekintza seriea da lehenik, errezitatzen dituzu. Baina barneratu dituzularik, aditua bilakatzen zara, jestuak barneratu dituzulako. Prozesu hori dut maitatu, ematen den salto hori.

Musika karrera salto batez bukatu zenuen.

Kontserbatorioko ikasketak 14 urterekin bukatuak nituen. Parisko goi kontserbatorio nazionalean sartu nintzen. Hala, astean behin trenez Pariserat nindoan.

Nola bizi izan zenuen herritik hain goiz bereizte hori?

Mingarria eta aldi berean sozialki programatua ez nintzen unibertso kultural batean sartu nintzen.

Zergatik ez zinen kulturalki programatua?

Zeren eta etxean ez baitzen musikarik behatzen. Ikusi zutelarik dohaina eta gustua banituela musikan aritzeko, dena eman zuten ene alde. Haatik, ene aurkikuntzez ari nintzaienean, ez zen oihartzunik. Ez nuen Bourdieuk deitzen duen kapital kulturalik etxean, dena instituzioetatik edan dut. Tentsioan bizi nintzen: musika enetzat zerbait garrantzitsua zela deskubritzen ari baitziren etxean, baina, aldi berean, nentorren munduari traizio egiten ari nintzaiola sentitzen nuen.

Zer munduri ari zintzaizkion traizio egiten?

Ibarrunera [Senpere, Lapurdi] maizter joandako gure amatxi zugarramurdiarrarenari. Errua piztu dit: hara joan eta musika klasikoan murgiltzea, jatorrizkotik urrunduz... Amatxik zituen ene euskal kulturaren giltzak: laboraria zen. Bizi konplikatua ukan zuen. Eraiki zuen bizi euskaldun hori gorde didate. Nehork ez dit euskaraz egin: kontsignak ongi errespetatu zituzten. Ez omen zuen deusetarako balio euskarak. Funtsean, uste dut zinezko arrazoia izan zela bizi izaniko istorio latzak ez zituela partekatu nahi. Erotikoa bilakatu da euskara: erakusten zidan harribitxia, baina horretarako eskubiderik ukan gabe.

Xan Airek egin zizun elkarrizketan, aipatu zenuen euskaraz ez mintzatzearen mina zeneramala zure baitan.

Terriblea da. Kurtsoak hartu izan ditut, behin eta berriz Parisko euskal etxean... Eta ezin.

Zergatik ikusten zenuen musika klasikoan karrera egitea eta euskara ez zirela bateragarriak?

Musikari gisa konplikatua zen. Ba ote nuen eskubiderik hizkuntza horren ikasteko? Ene buruari galdetu izan diot. Orain erridikulua egiten zait bateraezintasun hori. Baina garai hartan horrela bizi izan nuen. Alta, ez da egia, aski da ikustea Ramon Lazkano.

Eskubiderik ukan behar dea etxeko hizkuntzaren ikasteko?

Uste nuen hizkuntzak familia istorio latzak ekarriko zizkidala. Tentsio horretan nintzen: euskalduna zen guziaren desbalorizazio kritikoan eta, aldi berean, hizkuntzaren ene balorazio mitikoan.

Eskubide hori, hondarrean, partez bederen, hartu duzu.

1977an, Frantziako Kultura Ministerioak eskaini zidan saria jaso nuen kontserbatorioan. Liszten pieza pianoan jo ondotik, ez dakit nolaz, Jean Haritxelar mintzatu zen, euskaraz lehenik, frantsesez gero. Euskal kultura aldarrikatu zuen. Asko markatu ninduen ene tentsio horien erdian.

Alvin Curran konpositorearen Crystal Psalms pieza zuzentzen eta grabatzen ari zinela deliberatu zenuen musikaren uztea. Zerendako?

Progresiboa izan da. Orkestra zuzendari izatera iritsi nintzen, ene gailurra izan da, baina halako unadura batek joa nintzen, ez bainuen kausitzen orkestra zuzendari gisa ene buruaren berritzen. Diskurtso berak aspertu ninduen. Eta hor antropologia deskubritu nuen, eta amorostu nintzen. Musika uztean, pianoa jotzearen plazer fisikoa izan nuen gehien ments. Chopin jotzea baino. Nik fabrikatu nituen pianista eskuek ordenagailuan jotzeko baizik ez zuten gehiago balio. Pentsatzen dut kirolari batek gauza bera sentituko lukeela kirola uztean.

Antropologiak erroetara murgildu zintuen: tesia bertsolaritzaz egin baituzu. Baina euskaraz jakin gabe. Zure barne borroka baketu zuena?

Musikari aplikatu antropologiak adiskidetu ninduen hein batean, bai. Bazen unibertsala zen zerbait: munduko kultura guziek musika sortzen baitute, nola da posible? Deusetarako balio ez duelarik! Bada hor zerbait ontologikoa. Aldi berean singularra den zerbait da. Musikaren dialogo unibertsala kultura bakoitzak bere espazio sozialean nola itzultzen duen: hori dut zinez maite ukan.

Arte eta tradizio herrikoien Parisko museo nazionalean ohartu nintzen euskaldunak zeinen baloratuak ziren antropologian. Jean Haritxelar ezagutu nuen, eta, Maggie Andralekin batera, akuilatu ninduten bertsolaritzaz tesia egitea, euskara osoki menperatu gabe. Orain, iduritzen zait kopeta ukan nuela.

La memoire et l'instant (Memorioa eta unea) liburuan bildua duzu.

Bertsolaritza musika arte gisa kontsideratu dut, poesia arte gisa bainoago. Apustu bat izan zen. Hitzen tinbrea interesatu zitzaidan, eta prozesu kognitibo horren dimentsio magikoa: inprobisazioarena. Nik dakidala, [Joanito] Dorronsoro izan zen bertsoak musikarekin idatzi zituen bakarra, ez hitzak bakarrik. Faltsuak direla erraten den baina hala ez diren notak ere apuntatzen nituen. Bertsolariaren ekintza bera ere analizatu dut, hurbilketa soziologikoa eginez.

Funtsean, gorputzarekin zer egiten duen. Sorkuntza prozesua erreflexiboa da. Inprobisatzaile ona da publikoa bere sorkuntza prozesuan ongi inplikatzen lortzen duena.

Ohartu naiz burmuina organo soziala dela. Izpirituaren ekologia: burmuina harremanetan da ingurune sozialarekin. Amurizak oso ongi azaltzen du Aita bertsoa nola egin zuen. Bertsolaria inguruan gertatzen denari adi egoten da, eta ondoko ekintzetarako iturri bilakatzen du: Amurizak poto egin zuenez, publikoaren negarrez baliatu zen bertsoa bukatzeko. Azkenik, bertsolaritzaren alde soziala analizatu dut, justu profesionalizatzen ari zelarik.

Paristik, hurbiletik erreparatu zenion zure herriaren politikari.

Euskal preso politikoen auziek asko hunki ninduten. Auzi askoren kronikak idatzi nituen Enbata aldizkarirako. Azkar sentitu nuen injustizia: afera penal gisa kontsideratzen baitzuten politikoa zena. Jasan ezina egiten zait. Mespretxua sentitu dut. Ez nuen ulertu nolaz Mitterandek deus ez zuen egin euskal afera konpontzeko.

Euskaldunek beren buruari barkamena eskatu behar zioten euskaldun izate hutsagatik, eta ezin ziren politikaz mintzatu. Alta, politika hutsa zen. Hortik aitzina, Euskadi komitea sortu genuen, presoen familien laguntzeko.

La question basque (euskal afera) liburua horren ondorio dea?

Bai. Eva Forestekin, Karmelo Landa, Michel Rocartekin batera. Ohartu nintzen historia hori enea ere bazela. Eta Euskal Herriko giza eskubideen aldeko komitea sortu genuen; horren barruan, Jakilea aldizkaria, Claire Frossardekin batera.

Ondoriorik ekarri dizu aurpegia emateak?

Ez zuen erraztu jarrera publikoki har nezan, ez. Adibidez, France Culture irratian antolatu nuen emankizun bat presoen aferaz. Hori leporatu egin zidaten. Salaketak ere ukan ditut.

Antropologia eta musika ez dituzu sekula bistatik galdu. Alemanian bizi izan zara zortzi urtez.

Ez. Adibidez, Bach konpositorearen blasfemioa ikertu nuen, musikaren bidez botere politikoari aurka nola egin zion. Etnologia baliatu nuen historia lantzeko, berritzailea izan zen. Edo Alemaniako Errepublika Demokratikoaren himnoa zer bilakatu zen estatua desagertu ondotik.

Itzuli zinelarik, ARI zentroa sortu zenuen, Baionan. Zer da zuzen?

2014an sartu nintzen Euskal Herrirat, eraikitzeko inkubagailu bat ikerketa zientifikoa sorkuntza artistikoren zerbitzura. Nahi dut gizarte zientziak eta sorkuntza musikala elkarlanean ari daitezen mundua hobetzeko. Kulturarako sarbiderik ez dutenek ere ukan ditzaten tresna kulturalak.

Haizebegi festibala da ekintzetako bat, ez dea hala?

Bai. Bi tresna ditugu ARIren barnean. Alde batetik, zientzia sozialei dagokienez, CNRSaren [ikerketa zientifikoaren Frantziako zentroa] sustengu azkarra dugu. Munduko musikak ditugu ikertzen: uneotan, behartutako etorkinen musika. Zientzia sozialak zientzia esperimental bilakatu nahi ditugu. Bertzetik, sorkuntza artistikoa dugu. Bien arteko uztarketa da Haizebegi festibala. Hori dugu proiektua: behartsuak lotzea sorkuntza artistikoari, desmartxa zientifikoari lotuz; zientzia parte hartzailearen bidez. Erabat ene saltsan naiz.

Haizebegi festibaleko musika ez da libertitzeko artea bakarrik, munduko gizarteen ezagutzeko tresna baita. Horregatik ditugu antolatzen kontzertu, ikastaro eta hitzaldiak. Iritzi gehiegi bada oraingo egunean; iduritzen zait arrazionalizazio gehiagoren beharretan gaudela.

CNRSk zilarrezko saria eman berri dizu.

Bai. Ilusio handiz hartu dut, ez bainaiz bila joan. Paris utzi eta Euskal Herrian buru-belarri sartua naizen honetan jaso dut. Keinu politiko gisa hartu dut inkubagailuaren proiektua Iparraldean egitea posible dela, espazio zientifikoa, nazioartean tokia duena, behartsuenen zerbitzuko... Diru laguntzak eskatu ditugu, eraikin baten behar gorritan gaudelako.]]>
<![CDATA[Deserriaren hutsa errotzeak nola betea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2016/026/001/2021-02-06/deserriaren_hutsa_errotzeak_nola_betea.htm Sat, 06 Feb 2021 00:00:00 +0100 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/2016/026/001/2021-02-06/deserriaren_hutsa_errotzeak_nola_betea.htm Atzerrian lurra garratz antzerki piezak kontatzen duena.

Artedrama eta Huts Teatroa konpainiek ia hilabetea pasatu dute Luhusoko (Lapurdi) Harri Xuri kultur gelan, otsailaren 5ean obra estreinatzekotan. Tamalez, osagarri krisiak gela hutsa mantendu du, eta haien bigarren data behar zuenak estreinaldiaren rola beteko du: Oñatin (Gipuzkoa), hilaren 12an. 19an izango da Andoainen (Gipuzkoa), 20an Markina-Xemeinen (Bizkaia) eta 21ean Errenterian (Gipuzkoa). Hilaren 26tik 28ra, berriz, Donostiako Gazteszenako oholtza hartuko du obrak.

Euskal Herriko lur garratzetik Aurora Mora atzerritarrak bere jatorrizko herritik alde egin behar izan zuen, lau urte badirela: «Esku hutsik nago hemen, han eskuak hustu zizkidatelako». Amari bota dizkio hitzok, hark Aurorari ez baitio barkatzen sorterrira itzuli nahi ez izatea.

Amak ez ezik, ahizpak ere eskatzen dio itzul dadin, utzi duen hutsunea mingarriegia baitzaie.

Aurora ez baita Laura

Aurora fikziozko pertsonaia da, baina ez dira hutsetik abiatu: Laura Penagos antzezleak Ander Lipus antzerkilariari kontatu zionak piztu zuen obraren lehen pindarra: «Laura ezagutu nuenean ikusi nuen bazegoela hunkitzen ninduen istorio bat. Eta nik edo guk kontatu ordez, berak konta zezala: bere egoera, Kolonbiakoa, musika indigenak, hango biolentzia eta berak hemen nola bizi duen atzerritar izate hori. Hastapenean, nire asmoa zen bera zuzentzea eta laguntzea, ikusten bainuen artista gisa hemen ez zuela lekurik. Orduan, izan da berari leku bat ematea bezala, eta norberak ikastea zer daukaten eurek esateko». Penagos bera eta Lipus ari dira oholtza gainean, eta Amancay Gaztañaga arduratu da obra zuzentzeaz.

Taula gain hutsa, beraz, Laura Penagosen bizipenez bete dute, baina Aurora Morak kontatzen ditu. Aurora pertsonaiak Lauraren bizitza errealaren antzezpen partziala egiten du: «Hasieran gogorra izan zen, kostatzen zitzaidan bien banaketa egitea. Baina prozesua gainditu nuen: ulertzea zati bat nire bizitza dela, Euskal Herrian bizi den kolonbiar emakumearena. Baina beste partea nirea ez den fikzioa da. Antzezle gisa garrantzitsua da begirada objektiboa izatea. Antzezle moduan kontatu behar dut. Ezaugarriak ditut antzekoak, baina ez da nire istorio pertsonala».

Hala, bizipen pertsonalak uztartu zaizkio esperimentu profesionalari. Pertsonaia bera, Penagos bezala, artista da, eta, preseski, ama zendu zaio Kolonbian, Euskal Herrian sekula ukan duen paradarik hoberenaren bezperan: Tabakaleran instalazioa aurkeztea. Aurorak luma koloretsuak janzten baditu, performancearen eremuan sartzen da. Kenduz gero, berriz Aurora bilakatzen da, duintasunez husturik dagoen gelan. Plastikozko kutxak eta metalezko somierrak ditu dekoratuko konplize huts, etorkina izan denak hala izateari utzi nahi dion prozesuaren salatzaile. Gela ilunari hezetasuna dario.

Hastapeneko proiektuak zuri-beltzetik tiratzen bazuen ere, aitzinatu ahala, bi urteko prozesuan, koloreak bilduz joan da. Euskal Herriko neguak baino, Kolonbiako beroak du hitza hartu. Lipusek maitatu du obraren bilakaera hori: «Kolonbiako kolore hori. Nik agian kontatuko nuke Euskal Herriko gela tragiko batetik, baina Amancayk eman dion ikuspuntu hori, Kolonbiako kolore horiek, lore horiek asko gustatu zaizkit. Edo gela bera; kutxa bitxi horiekin espazio eszenikoak ere hartu du kolore bat; edo beheko plastikoa: garaikidea baina aldi berean zaharkitua; eta Barbara Rassoren jantziek hartu duten dimentsioa oso polita izan da, erakargarria».

Obrak artean formarik ez zuela hartu zituen Gaztañagak taula zuzendaritza lanak bere gain. Orain, Lipusekin eta Penagosekin batera, taula gainean da, azken ukituak ematen, eskuek dar-dar egin dezatela esanez, ikus dadila ongi amona dela dantzan ari, edo, energia biena dela, ez bakarrik Keparena, Auroraren mutil lagun euskaldun «basikoarena». Lipusek berak jokatzen ditu Keparen eta amonaren rolak, eta baita Auroraren ahizparena, amarena eta Euxebio alzheimer gaitza duen Keparen aitarena ere.

Gaztañagak galdera franko pausatu dizkio bere buruari: «Etorkin batek noiz uzten dio etorkin izateari? Migrante izan den zein euskaldunek dauka hitza fikzio bat kontatzeko Euskal Herrian? Eta hau erreala da. Ez dago. Antzezlanaren testuan ez da agertzen hori guztia, ez behintzat panfleto gisa, baina bai emozionalki pertsona batek sustraitzeko duen gabezia horretan. Gabezia hori ez da harena, gurea da. Sufritu duen herri bat gara, eta sufriarazten duena. Istorio pertsonal bat politikoa, unibertsala eta magikoa bihurtu da».

«Ni ez naiz hemengoa»

Noiz da nehor nehongoa bilakatzen? «Indigenak beste garai batekoak dira», erraten zuen Auroraren ama zenak. Baina Aurora deserritik bere erroei lotua da: «Performer gisa, Aurorak erreferentzia nagusia bere amona du: sustraiak, arbasoak, desagertu den hizkuntza, nortasuna, gatazka, guda, Kolonbia, hau da Auroraren unibertsoa. Baitaki kolonialismoak bere bizitzaren zati bat izorratu diola», argitu du Penagosek.

Baduke egia pertsonaletik ere, herri kolonizatu batetik bertzerat heldu baita Penagos: «Euskarak ispilu hau jartzen zidan parean: begira hemen oraindik ze borroka dagoen euskararekin. Zorionez ,oraindik mantentzen duzue zuen hizkuntza eta sustraiak, baina nik ez nuen aukerarik izan. Hemen kolonialismoa izan zen, eta oraindik ere bada, baina zergatik Kolonbian gure nortasuna ez da gehiago existitzen? Zergatik ez dakigu zer garen? Eta zergatik hemen bai?». Penagosek bere jatorriaren hutsunea nolabait bete du: bere burua euskaldundu baitu, eta hemengoa sentitzen baita. Euskara ikasiz, «bizkarrezurra» jantzi du. Eta euskaraz antzeztuko duen lehen obra du hau: «Hemengoa izateko euskara faktore oso garrantzitsua da: maitatzeko, hitz egiteko, ikasteko eta bizitzeko. Bizkarrezurra da, nortasuna. Euskal Herria egiten duena euskara da. Alde horretatik, sekulako erronka ederra da niretzat. Euskarak eman didan gauzarik ederrena da Atzerrian lurra garratz».]]>