<![CDATA[Ainize Madariaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sun, 21 Jul 2019 10:50:06 +0200 hourly 1 <![CDATA[Ainize Madariaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Bortuaren deia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/031/003/2019-07-21/bortuaren_deia.htm Sun, 21 Jul 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1890/031/003/2019-07-21/bortuaren_deia.htm
Egunak jende eta kabala nahasle izan nahi du. Izan ere, bortuko artzainen lana erakustea du xedeetako bat: «Artzaina bere etxean, bortuan, nola ari den lanean erakutsi nahi dugu, artzaingoa azkar baita. Eta, Euskal Herri osoan bezala, mendiak anitz etxalde biziarazten ditu», xehatu du Irigoienek. Izan ardi, zaldi edo behiak gora igorriz. Baina ez hori bakarrik: izan ere, Buru Beltza elkarteak eta Garaziko eta Azkarateko ikastolek antolatu egunak artzainen arteko topagune ere izan nahi du. Hala, 09:30etarako, ardi gasna eta ardi buru beltza-lehiaketek artzaina protagonizatuko dute. Lehentze da piriniotar behiek parte hartuko dutela.

Artzain onak, ardi onak

Bestetik, Garaziko eta Aezkoako mendi sindikatuen arteko urteroko hitzarmena izenpetzeaz gain, bien arteko harremanak «handitu» nahi dituzte. Horren lekuko, lehen aldiko Irupilen dutela gertakaria kokatu. Alabaina, artzain gehienak inguruetan finkatuak dira. «Irupile zinez bortua da; ez da deus ere ondoan», gehitu du.

08:30ean abiatuko da eguna, bertan gosaltzeko paradarekin, eta Ezterenzubiko Source de la Nive ostatutik ibilaldia abiatuz. «7 urtetik gorako edonorentzat da; hiru ordu eta erdiko itzulia, Harpean jalgiko dena. Mendia ezagutzeko parada ona da». 10:00etatik hara, merkatuak besarkatuko du hurbiltzen den oro, kalitatezko mozkinei esker. Eguerdiko aperitifatik landa, Pirinioetako migak bazkaltzeko aukera izanen du erreserbatu duenak, «tokirik ez baita gehiago gelditzen». Kasurako, taloak ere jangai izanen dira.

Bortuaren eguna

Gaur, 08:30etik goiti, Ezterenzubi Irupilen (Nafarroa Beherea).]]>
<![CDATA[«Izatearen etengabeko sentsazioa dugu hemen»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-07-18/izatearen_etengabeko_sentsazioa_dugu_hemen.htm Thu, 18 Jul 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-07-18/izatearen_etengabeko_sentsazioa_dugu_hemen.htm
Flandriatik Euskal Herrira.

PASCALE MICHIELS: Elizondon bizi den Vader Marinus herbeheretarrak ikusi gintuen; hortik proposatu zigun Euskal Herrira joatea eta Pantxoa Etxebehere Pottoka amaiurtarrarekin bira bat egitea. Zortzi kontzertu eman ditugu: mamitsua izan da, bai, jende sakona eta beroa ezagutu baitugu; zinez hunkitu nau sakonki. Izugarri kontent naiz, ahantzezina izan da abentura hau. Euskal bakea topatu dugu. Adibidez, Tomas Sobrino Elizondoko pintorea, So Quiet kantua entzun eta berehala, negarrez hasi da, ez baitzuen musikarik atzematen bere erakusketarako.

KAATHLEEN VANDENHOUDT: Ezin sinetsia izan da. Ez dago hitzik. Urrats bat egin, eta ondokoak bertze askotara eramaten zaitu. Deus ez da sobera izan, borobila izan da, eta denak lotura izan du. Marea bezala: energiaz hustuak etorri ginen, baina orain gainezka gaude! Idatzi nahi izan dut, baina emozio sobera dudanez, ezin izan dut! Denbora beharko dugu hori guzia digeritzeko.

Zer bada bertzeetan ez dagoenik?

K. V.:Udazkeneko hostoak bezala erori gara; usatuak gara jendea ezagutzen, baina hemen bertze zerbait da, harago doa, izatearen etengabeko sentsazioa dugu, etxean gara.

P. M.: Zaila da hitzak atzematea sentimendua deskribatzeko. Bibrazio bera sentitu dut denetan.

Hiri nahiz herrietan ibili zarete.

K. V.: Beran, kontzertutik landa, publikoa guregana lerroan etorri zaigu besarkatzera! Baionako Zamai ostatukoa ere hunkigarria izan da: errefuxiatu batek, gure kantuak entzun, eta aurreskua dantzatu zigun.

P. M.: Hastapenean ulertzen ez bagenuen ere, sentitzen genuen bazela egia zen zerbait. Ez dakigu, ezin dugu erran, baina hor dago. Bihotza bihotzean, etxean gara hemen.

Mikroari dena ematen diozue.

K. V.: Mikro aitzinean biluzten gara.

P. M.: Dena ematea da gu izateko manera bakarra, horretarako da bizia!

Txori kanta zale...

P. M.: Marinusek eman zigun euskal kantu bat kantatzeko ideia. Txoria txori-ren hitzek hunki gaituzte errotik; hala, gureratu dugu, eta badugu asmoa Flandrian ere kantatzeko.

Ingelesez duzue abesten. Zergatik ez nederlanderaz?

P. M.: Ingelesez baitugu sentitzen eta munduko artistatzat baitugu geure burua. Jendeak jende dira, eta kito. Hemen, naturan bizi zarete; hunkitzen nau, negarretan utzi nau; euskaldunek historia tristea duzue, hunkigarria, indioak bezalakoak zarete; guk ez dugu horrelako bizirik.

K. V.: Flandrian izpiritua zerratuagoa da Euskal Herrian baino. Anberesen politika gero eta eskuinekoago bilakatzen ari da. Norberak bere emaztea dauka, eta lanjerosa bihurtzen ari da. Oraindik beharrezkoa ez bada ere, nago ez ote naizen hasiko mintzatzen egin ezin dutenentzat, engaiatuz.

Kantatu, aldarrikatzeko?

P. M.: Ez da beharrezkoa homosexualitateaz mintzatzea. Gu amodioaz ari gara: amodio hutsak forma anitz biltzen badu ere, funtsa infinitua du. Horregatik, batzuetan, handitzeko hobe da bereiztea. Forma eta esentzia bereiztea zaila da.

Akort eta apart.

K. V.: Ez gara sekula bikote izan.

P. M.: Ahizpak bezalakoak gara. Bozak hain ongi doaz elkarrekin... Opari honekin zerbait egin behar zen! Gauza garrantzitsuetan bat egiten dugu. Bat eta batek bat handia ematen dute. Badira 23 urte elkarrekin kantuz ari garela.

Bi disko badituzue plazaratuak.

K. V.: Berria prestatzen ari gara. Horretatik, Tricks on me kantatu dugu; maitatu duguna galtzeak ematen duen minaz. Bihotz-altxagarria da. Eroa ere izan behar da! Gurean, inor galtzean, gordea atxikitzen dugu.

P. M.: Erakusteko, normala dela min ukaitea. Irri egiten badugu, negar ere bai; utz diezaiogun sentimenduari bizitzen.]]>
<![CDATA[Haurrak gau argitan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/029/003/2019-07-17/haurrak_gau_argitan.htm Wed, 17 Jul 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1890/029/003/2019-07-17/haurrak_gau_argitan.htm
Kanpokoa deskubritzeaz gain, Euskal Herriko dantzak ere erakustea du xede festibalak. Horregatik dakar edizio honek berritasuna: igandeko eguna; Euskal Herriarena izanen baita. «Gurea bertzeei erakusteko. Dantza tradizionalak bakarrik emanen dituzte, kreaziorik gabe», xehatu du Lassallek. Eibarko Kezka taldeaz gain, Donibane Lohizuneko, Iruñeko, Markina-Xemeingo eta Eskiulako taldeetako haurrek parte hartuko dute.

Lau haizetako argia

Kolorez mukuru egongo dira Ezpeleta, Senpere, Ainhoa, Larresoro, Basusarri, Zuraide (Lapurdi) eta Donapaleuko karrikak (Nafarroa Beherea). «Haurrek bertze giro bat dakarte: gaztetasuna, freskura eta naturaltasuna. Helduekin beti zailago izaten da», gehitu du idazkariak. Berez, ideia Frantziako Saint-Maixent l'Ecoleko festibalari hartu zion Claude Iruretagoiena elkarteko lehendakariak. Elkarrekin lan egiten hasi dira orain, hango topaketatik zuzenean baitatoz Bolivia, Argentina eta Txetxeniako haur dantzariak. Palestinarrek, berriz, Gallartan (Bizkaia) iragan dute astea, «turismoan», eta eibartarrekin bertaratu dira.

Egunero ikusgarriak emanen dituzte. Egun, Ezpeletan hasi, eta Basusarri, Senpere eta Donapaleun ariko dira dantzan haurrak.

Gauargi festibala



Egun hasi eta asteartera arte, Lapurdin eta Nafarroa Beherean.]]>
<![CDATA[«Ene euskal nortasuna alderdi fisikoarekin pintura bidez adierazten dut»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1950/038/001/2019-07-14/ene_euskal_nortasuna_alderdi_fisikoarekin_pintura_bidez_adierazten_dut.htm Sun, 14 Jul 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1950/038/001/2019-07-14/ene_euskal_nortasuna_alderdi_fisikoarekin_pintura_bidez_adierazten_dut.htm
Amaren erroek sustraitu zaituzte Euskal Herrian.

Bai, Ahatsakoa [Nafarroa Beherea] nuen ama; garai hartan frankok egin behar izan zuten bezala, bera ere partitu zen sehi. Hala zuen gure aita ezagutu. Dena den, usu jiten ginen Oztibarreko [Nafarroa Beherea] familiarengana oporretara. Senarraren ofizioak Europan toki frankotan bizitzera eraman bagaitu ere, beti biziki lotua egon naiz Euskal Herri barnealdeari. Iturria eta sustraiak euskaldunak ditut; ene margolanetan ere oso azkar nabari da.

Euskara bidean galdu zen.

Ama frantses eskolaren biktima izan zen, eta ez zen gai izan guri euskara erakusteko. Baina mintzo zuen guzietan plazer hartzen zuen. Gure alabak, ordea, bai, badaki, ikastera deliberatu baitzen. Hutsune bat da enetzat, baina belaunaldi afera da. Horren truk, bidaiek beharturik, eleaniztuna bilakatu naiz: ingelesa, espainiera eta italiera ikasi baititut. Funtsean, euskal gizartea ere hala da orain, eta pentsatzen dut aberastasun handia dela Euskal Herriak eleaniztun asko dituela, euskara bezain ontsa frantsesa edota espainola mintzatuz. Alderdi hau ez da aski prezatzen; herriak beharko luke egitate hori asumitu eta abantailez baliatu.

Pintura adierazpide duzula erran izan duzu.

Gor-mutuekin ibili nintzen lanean hezitzaile, eta pintura baliatzen hasi adierazpide gisa. Horrek eraman ninduen animatzaile ofiziora, Pariseko Musee en Herbe haurrendako museoan lehenik, eta Bruselakoan ondotik. Nihaur hasi nintzen haurrendako ibilbide artistikoen kreatzen.

Zeure burua adierazten hasi zinen arte.

Madrilen nuen ene artea garatu Circulo de Bellas Artesen kurtsoak hartzearekin; teknikak ikasi ahal izateko, demagun, koloreak nola nahasi, antolatu eta orotariko materialak nola baliatu. Sekulako xantza ukan dut Teresa Muñiz artista galiziarra erakusle ukanik; figuratiboa lantzen bagenuen ere, erabateko libertatea ematen baitzigun; koloreen nahasketan, konparazione. Modeloak bagenituen... Hauta zen, zinez. Garaia interesgarria zen, Franco hil berritan hiria irakiten zegoen: movida mugimendu bete-betean, erakusketa anitz bazen, xinaurritegi bat zen, leherketa artistikorako inolako konplexurik gabeko giroa... Izugarri estimulagarria zen, gaitzekoa zen orduko hura. Ene buruarekin orduan egin nuen topo.

Eta nolakoa zen atzeman zenuen zu hura?

Bere burua konplexurik gabe adierazteko gai den artista.

Zure izena artearen historian sartu zen laster.

Oxforderat [Erresuma Batua] mugitu ginelarik, bertako artistengana joan nintzen: ez irudian arras irekiak eta eroak dira, ez dute beraien obran baizik pentsatzen! Bertan ziren ene lanak apreziatuak izan.

Herria zurekin.

Bitxia zen; Oxforden natura hila tindatzea gustuko nuen, eta Izuran [Nafarroa Beherea], udako opor denboran, etxeak marrazten nituen, gero, Ingalaterran lantzen nituenak. Beraz gogoa arkitekturan nuen, kolore efektuetan, Izuran bainintzen. Lurrerat erortzen ez diren etxeak, enetzat, denboraren kolorea iragaten ikusten duten potretak dira, bizi baitira, baitute presentzia azkarra, irekiera eta argia. Harritzen ninduen nola jendeek etxeak ezagutzen zituzten margolanak abstraktuak izanagatik; funtsean, nortasun handia baitute. Ororen buru, ene euskal nortasuna alderdi fisikoarekin pintura bidez adierazten dut.

Xan Airek egin zizun elkarrizketa batean diozu pintatzea zuretzat ez dela terapeutikoa.

Halaxe da. Zoriontasuna dakarkit. Balio dit ere ene frustrazioen kanporatzeko, Iparlatze [Nafarroa Beherea] igo eta jaustea bezala, eta ene buruaren adierazteko. Oroz gainetik, ene buruarendako dut margotzen.

Baina denbora-pasa baino haboro ofizioa ere duzu.

Bai, arrunt: lanbidea dut, nahiz eta horretatik bizitzea arras zaila izan. Horregatik, tailerrak animatu izan ditut. Orain, haatik, adina eta ene baldintza fisiko oraino ona kontuan harturik, atelierak bertan behera utziak ditut sorkuntzan bakarrik aritzeko. Hemen dauden margolan hauek Ordizian erakutsiko ditut, bai eta hemen erdian dagoen kadira zaharren instalazioa ere, zeina ikastolako haurren laguntzaz obratu baitut. Maite dut haiekin aritzea; helduak ez bezala, errotik laxatzen baitira eta euren burua joaterat uzten baitute. Ikusten? Kadira zaharrez obra bat egin daiteke!

Zure galeria zutik ezarri duzu.

2002an Euskal Herrian finkatu ginen, nihauren atelierra muntatzeko ideia bainuen, euskal kultura eta artea hobeki ezagutzeko gisan. Batez ere Hegoaldeari begira jarri nintzen, hor baitira artista profesionalak, eta euskal identitatea atzeman nuen.

Zeri deitzen diozu euskal identitatea?

Inguratzen gaituenari so egotea da, bera sentitzea: etxea, jokamoldea, izateko manera, elkarrizketak, jendea eta baserrialde hori batez ere.

Hizkuntza?

Bai, hizkuntza ere bai, bistan dena.

Artista bakartia zara?

Banaiz, baina partekatzea ere maite dut. Neguan nihaur aritzen naiz lanketan, eta udan, berriz, Itzal Aktiboa artista kolektiboaren inguruan. 2004an sortu genuen, arte garaikidea barnealdean bultzatu eta Euskal Herrian sustraituak diren artistak prezatu eta sostengatzeko. Herria bateratze aldera, bi aldeetako artistak beti orekatzen saiatzen gara. Barnealdean ez da hainbertze paradarik adierazpide artistiko berriekin topo egiteko. Arteak izpirituak zabaltzen ditu. Hala, eskolekin pista jokoak eta pintura tailerrak antolatzen ditugu; Piarres Erdozaintzi artistak galeriaren bisitan laguntzen die.

Haurrendako bide librea bultzatzen duzu.

Arno Sternen metodoa darabilgu: librea, teknika eta oharrik gabekoa. Murruari kortxozko laukiak itsatsi dizkiogu, haur bakoitzaren papera txintxetaz finkatu eta zutik pinta dezan. Lagundu bai, baina kreatzeko libertate osoa ematen diet. Haurrek biziki prezatzen dute, ongi funtzionatzen du. Helduek, ordea, teknika behar dute, libreegi izan gabe.

Zerk zaitu eraman figuratibotik espresionismo abstrakturat?

Uste dut gertakari batek ninduela honetaratu: Nafarroa osoa zeharkatu beharra zuen 2x2 bide proiektuaren kontra Leia elkartean aritu ginen borrokan: Ibarla eta Izurako bide-juntetako afixa zaharrez collage batzuk osatu nituen gure aldarrikapenekin: kamioi horien iragateak barnealdea nola deseginen zuen irudikatzeko. Ez ziren gustagarriak, ez baitzen hori xedea; bortitzak ziren. Proiektua bertan behera utzi zutelarik, jabaldurak bultzaturik, birlandu nituen materialak erantsiz: lastoa, gorotza... Guziarekin erakusketa muntatu genuen [Juan] Gorritik eta biok.

Zazpi urteotako progresioak nau ekarri oraingo abstrakziorat. Inguratzen nauenarekin lotura zehatzik gabe tindatzen dut gaur egun, kolorean eta materian kontzentratuz, haiek baitira beren baitatik eta beren buruarentzat bizi eta zirrara eragile. Norberak ikusten du nahi duena.

Pigmentu eta kolaz lodierak sortzen ditut, jestuekin jolastuz. Obra bat bukatzeko, batzuetan hiru astez uzten dut hunki gabe, eta tatxa bati esker bilatzen dudan oreka lortzen dut. Lurrean egiten dut lan, musika lagun.

L'art au féminin erakusketa zikloa abiatu zenuen.

Izurako Haize Berri elkarteari esker artista parrasta ezagutzeko parada izan nuen, baina ikusten nuen emakumeak itzaletik ari zirela, eta haien lana interesatzen zait. 2007az geroztik, martxo osoan haien obrak erakusteko zikloak antolatzen ditugu.

Artea bidaiei egokitu duzu, ala binperrez?

Ofizioa dut bidaietara egokitu. Inguruan biziki higitzen naiz erakusketetara, baina bestela ez.

Alta, arteak Kanarietara eraman zintuen.

Artista erresidentzian gomitatua izan nintzen 2014an, hiru astez. Uneka, itogarria zen: presioa senti duzu. Zeure buruaren pare zaude, barnatik obratzen duzu. Gainera, artista orok bezala, bide berrietan barna ere bazabiltza.

Eta artea bera nora doa?

Londresko Turner arte garaikidearen sarien irabazleen ikustera noa urtero, berrikuntzak ikusi eta ulertzeko zerendako diren hautatuak izan. Belaunaldi berria pantailei so dago, ez dute gure ber ikuspegia. Bada sekula pintzelik hunki ez duen artistarik, zeinak bere burua izugarri ongi adierazten baitu; plastizianoak dira: artista berriak dira. Haiek entelegatzea neke zait, eta kanpo sentitzen naiz. Baina interesgarria zait. Gisa berean, gure belaunaldiak gibelera bota zuena itzultzen ari da: brodatzea, jostea, tapizeria, patchwork... Maria Jimenezek, adibidez, armiarma sare erraldoia egin zuen kakorratzez. Bada berrerabilpenerako joera ere.

Gazte sorkuntza akuilatzeko: Itzal Aktiboa saria.

Arte garaikidea bultzatzeko abiatu genuen. Maite Pintok irabazi du hirugarren aldia: Ingalaterran erbesteratutako gerlako euskal haurren grabatuak egin ditu.]]>
<![CDATA[Hegaluzea: itsasotik ahosabaira]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/030/001/2019-07-04/hegaluzea_itsasotik_ahosabaira.htm Thu, 04 Jul 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1893/030/001/2019-07-04/hegaluzea_itsasotik_ahosabaira.htm Saint Jean Priez pour Nous eta Sanaga. Haietatik deskargatu dituzte ehunka atunzuri, dirdira handiko aho-okerrak. Haien urdina nekez bereiz daiteke zeru nabarretik.

Mokofinek hainbertze estimatzen duten platerera heltzeko, hegaluzeak bide egin du: maiatzean hasten da espeziea Coruña (Galizia) eskualdetik migratzen, hortik ur-laster batek Irlandara darama, eta bertzeak, Bizkaiko golkora.

«Oraingo arrantzak ez du deus ikustekorik duela 50 urte egiten genuenarekin. Orduan, laborantzan bezala, arrantzontziek sasoika lan egiten genuen: lehenik sardina, gero antxoa, atunzuria eta atun gorria. Tamalez, kapitalismoak denona den natur baliabidea pribatizatu digu. Arrantzaren finantzaketaren garaian gaude. Arranguratua naiz gure ondokoendako», xehatu du Richard Ubera esperientzia handiko arrantzale ziburutarrak.

Izan ere, lurra arrantza eskubideekin alderatu du: arrantzontzi bakoitzak bere arrantza eskubideak ditu. Afera da multinazionalek ontzi zaharrak erosi bai, baina berriztu gabe arrantza eskubideak metatzen dituztela. Hala, arrasteontzi handiez, arrantzale xumeei leku guztia kentzen diete. «Gero eta gehiago espezializatu behar izan gara: aniztasunetik arrantza bakarrera, baina inposatua izan zaigu. Lehen, sasoi bateko arrantza ez bazen biziki emankorra izan, ondokoak orekatzen zigun. Orain, ordea, bakarra baduzu eta hori ez bazaizu ongi abian, zureak egin du! Gazteak ezin abiatuz ari dira», gehitu du Uberak.

Funtsean, arazoa politikoa dela laburbildu du: «Frantziak Bretainiari eman dio lehentasun osoa, ministroa hangoa baitzen; Hendaiako portua ito dute, eta Donibane Lohizune-Ziburukoan ez da kasik deus gelditzen. Deslokalizazioa da: potoloenek txikienak irensten dituzte».

Oroitzen da hondasare arrantzan ari zirelarik barkuan 14 lagunek egiten zutela lan, 11 tona hegaluze portura ekarriz; lan «konplikatua» zen.

Arrantzaren arantza

Gisa horretako barkuak, oraingo egunean, ez dira hamar bat baizik gelditzen Donibane Lohizune-Ziburuko portuan; bakoitzak bizpahiru arrantzale daramatza, eta hamabi metro luze dira gehienez. Ontzi pelagikoak lau dira, binaka lan egiten baitute; bien artean sare zabala herrestan daramate, tarteko guzia irentsiz. Horietan bospasei langile ari dira lanean, eta badituzte jada bi ateraldi eginik.

David Milly Lapurdiko arrantzaleen erakundeko zuzendariak dio arras ongi abiatu dela sasoia: «Gutxienez iaz bezain ongi; hola segituz, kuota ez da aski izanen. Dena den, ezin da erran zer gertatuko den, baliteke bi asteko etena izatea, ezin baita aitzinetik jakin hegaluzeak nora joko duen. Horregatik, barkuak biziki higikorrak dira, mugimendua segitzeko». Hendaiatik Arcachoneraino 1.000 tona hegaluze arrantzatzeko kuota dute, baina iaz, konparazione, hain zuten sasoi emankorra izan, non irailerako jada kuotara heldu baitziren eta arrantzatzeari utzi behar izan baitzioten.

Ismael Ituarterentzat, atunzuriaren denboraldia ez da «hain ondo» hasi. Izan ere, ekainaren 21ean atera dira aurten lehen aldiz hegaluzeetara Ondarroako portutik (Bizkaia), eta herenegun itzuli, Ongi etorri txalupako makinak arazo bat ukan baitu.

Bart atera da berriz ere hamabost laguneko tripulazioa, beita biziaren bila, gaur, hegaluzeetara arrapartitzeko menturan. Banaka-banaka arrantzatzen dute hegaluzea, Ondarroatik 220 miliara urrunenik eta 50era hurbilenik, eguzkiz eguzki, gauez 6-7 orduz lo eginez: «Badakizu, ekainean eguna oso luzea da; beraz, lan asko eta lo gutxi!», azaldu du, irriz, Ituartek. Motorreko arazoarengatik, ez dute 5.000 kilo hegaluze «baizik» ekarri.

Dena den, aurten «sekula baino arinago» atera dira, antxoaren arrantzaren kuota lehenago bukatu baita, eta hegaluzea ere goizago jin. «Iaz historikoa izan zen: kuota abuztuaren 23rako amaitu zen! Normalean urrira arte egoten gara; pila bat egon zen! Aurten, denok pentsatzen genuen iaz bezala egongo zela, baina ez: bada, baina ez horrenbeste», gehitu du Ituartek.

Ongi etorri txalupak ibilbide oparoa du, martxo-apiriletan berdela arrantzatu baitu, udaberrian antxoa, eta orain hegaluzea; azaroan, sardina bila ateratzeko asmoa du.]]>
<![CDATA[Artzain ola nola dabila?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/046/001/2019-06-29/artzain_ola_nola_dabila.htm Sat, 29 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1909/046/001/2019-06-29/artzain_ola_nola_dabila.htm
«Kasu! Guretzat, bordak etxaldearen zati bat dira; beraz, pribatuak dira. Alta, artzain olek jabetza partekatua dute Zuberoan eta; ezin salduak eta ezin banatuak dira», zehaztu du hasieratik Allande Sokarros Bortükariak elkarteko sortzaileetatik batek.

Gizakia bere baitan sartzen den lez, ola ere jendearen oroitzapenetan laketzen da. Hainbertzeraino, non Xalbador zenak kopla zenbait historian zizelkaturik utzi baitzizkion; bere garrantziaren salatari: «Ate apal batetarik du zutarako sarrera/ leiho bakarra begira daukazula sorkaldera/ pausu erdian joan daike ganbaratik sukaldera/ halere etzintuzket utziko jauregi baten aldera/ [...] Gaur elurrak hurtu ditu, zabaldu da primadera/ artaldea ere berriz igan da mendi gainera/ ahal bezain maiz sartuko naiz, etxola, zure barnera/ nehoiz ukatu ez derautazun bake hortaz gozatzera».

Oraingoz, ezin da jakin euskal mendiek zenbat ola dituzten. Baina, Ipar Euskal Herriko lau mendi sindikatuek badute haiek kartografiatzeko proiektua heldu den urterako, baina daborduko, guti gorabeherako kopurua badakite: «Garazin 120 baliatzen dituzte, Zuberoan 46, Oztibarren 6; eta Baigorrin 48 daude egoera onean», erran du Nathalie Jaury misio kargudunak, horiek oraingo beharrei egokitu zaizkie.

Gipuzkoako Aralarren, «1990eko hamarkadako plan orokorraz geroztik, 40 txabola sendotuta daude artzaintzarako, beste bost dauzkagu mendi elkarteek erabiltzen dituztenak eta 12-15 dira erorita», argitu du Jose Antonio Irastorza Enirio-Aralarreko basozainak. Azkenik, Nafarroa Garaiko Aralarren, hemezortzi bat dira erabiltzeko prest: «Txabolak hemezortzi bat dira, artzainak ere beste horrenbeste, batzuk hutsik dira edo gutxi erabilita, eta bospasei artzain dira benetan sasoi osoan baliatzen dituztenak, erretiratuak dira», argitu du Jabier Otamendi bertako basozainak.

Lehentasuna abeltzainek

Eskualdearen arabera, olen jabegoa eta kudeaketa arras desberdinak dira, alta, Coralie Artano lau mendi sindikatuetako misio kargudunaren laburpenak Euskal Herri osorako balio lezake: «Badakigu mendia husten ari dela, ola batzuk libre direla, haien erabiltzeko eskaera badela eta nahi dugula mendia ireki: erantzun baikorrak eman nahi dizkiegu. Horretarako, lekuaren egoera akta egitea da mendi sindikatuen lana, eta arau zaharrak egoeraren beharrei egokitzeari buruz gogoetatzea». Oinarriak ere bat egiten du denetan: olen baliatzeko lehentasun osoa abeltzainek dute, balizko espekulazioaz babestuz.

Hala, Santa Grazi salbu, Zuberoako mendi lurrak mendi sindikatuarenak dira, baina olak ez: jabetza partekatua dute; pribatuak dira. Sandra Ott antropologoak tesia burutu zuen Santa Graziko artzainen sistemaz, eta hala definitu du: «Batetik elkartea bera adierazten du eta, bestetik, maiatzaren erdialdetik irailaren amaierarte elkarteko kideek batera erabiltzen dituzten txabolak. (...) olako kide izateak bi gauza adierazten ditu: ustiapeneko zati baten edo zatiaren zatiaren jabea dela (parte bat duela) eta herrian etxe bateko partaide dela». Horiek horrela, egoera ez da hain sinplea. Olak berritu nahi izanez gero, adibidez, jabe guzien baimena behar da, alta, oraingo egunean, franko dira partea dutenak baina ez dutenak gehiago kabalarik, edo ez direnak gehiago etxaldean bizi. Ola bakoitzak, batez bertze, hamar parte ditu, zeintzuek ardi unitate edo txotx bera baitute. Ondorioz, etxalde batek ez badu parte oso bat hartzeko kabala aski, txotxaren erdia edo laurdena eskura dezake bertze etxalde batekin osatuz. Parte horiek, ontsalaz, ez dira sekulan saltzen, etxaldeari lotuak baitira. «Gizonezkoek baino osatzen ez duten gizartea da, eta bere oinarriak elkarlana, auzolana eta kideak elkarrekin ongi konpontzea dira», izkiriatu zuen Ottek.

Gisa berean, artzain sistema horren horizontaltasuna azpimarratu du Anne Marie Lagarde antropologoak bere tesian: «Artzain bakoitzak olan dagoen bitartean astero zazpi funtzio betetzen ditu bata bestearen ondotik, xumeenetik nobleenera. (...) Aldizka sistemak boterearen bertsio ez-patriarkala ematen du, ordena zirkularra ezarriz bertikala beharrean».

Belozkarre bizi-ekarle

Bostmendietaren babespean, hor datza Belozkarre ola: lepoaren isurki batetik Larrañe, eta bertzetik, Lakarri duela. Ahanzturaren erresumak irentsi gabe, Bortükariak elkarteak bizirik atera zuen.

Hala, eraberritze lanek nornahirendako gerizalekua irekitzeaz gain, artzaina eta ardiak ere berriz ekarri dituzte, oraingo maneran, bertan sasoi guzian egon gabe, joan-jinak egunero autoz eginez; «abandonaturik zuzun eta beste ola batean ninduzun Iratin, baina han ez nizun txotxik. Hango artzainen artean istorioak hasi zirelarik honat jin ninduzun, hemen txotxa bainuen. Izugarri ontsa nauzu! Moda zaharrekoa duzu, baina izugarri eder», adierazi du Marc Urruti Idiart artzainak. Oroitzen da 10 urte zituelarik oren erdiz ibili beharra zela uraren eskuratzeko.

Oraingo eguneko hobekuntzei esker, Belozkarrek badu bere iturria. Mendiaren altzoan den eraikuntza xumeak hegatza akazia-oholez du, zola lur arrasekoa, mahai luzea erdian, aska leiho bakarraren altzoan eta kamaina alde batean: luxu handia mendiak bere lanjerren atzaparrak erakusten uzten dituelarik. Udan mendizalerik ez da kasik hortik pasatzen, hain zuzen ere artzainendako poxelu ez izateko, baina hortik kanpo bada mugimendu handia: «Ibilzale paketa iragaten duzu eta ez dizugu batere arrangurarik ukan sekulan nehorekin. Izugarri goxoki gaituzu», azpimarratu du Idiartek.

Oztibarreko olek ere Zuberoako ber ibilmoldea dute, salbu, parteek 99 urteko ahozko erabilpen-kontratua dutela. Garazin, ola eta lurrak mendi sindikatuarenak dira. Artzainak berme bat ordaintzen dio luzaz ola baliatzeko, lekuak hustuko dituen egunean berreskuratuko lukeena. «Garaziko ibilmoldea da hoberena, hobekien martxan dena, hor baitira zenbaki hoberenak, Zuberoan baino sistema dinamikoagoa da», ohartarazi du Artanok.

Baigorriko mendietan ere, Garaziko ibilmolde bera da, baina 99 urteko epeetakoak dira, sistema horrek misio karguduna arranguratzen du: «Hemen da ibilmolderik konplikatuena, bordak erortzerat uzten dituena, araudia ez baita batere eguneratua». Izan ere, olak erabili ahal izateko ibarrean behar baita etxaldea ukan, alta, lurrik gabeko artzainak badira, bai eta ere ibarraz haragoko etxaldeetako artzainen eskaerak, «arazoa ez da juridikoa, kulturala baizik». Usaien aldatzeko zailtasuna nabarmendu du Artanok.

Aralarren, berriz, Gipuzkoa aldean mankomunitatea da txabolen kudeatzailea, erabat publikoak dira, «zaila da 40 txabolak beteak mantentzea, artzaintza gain behera doalako. Horregatik, badugu kanpaina: 40 txabola= 40 lanpostu. Pena da, galtzen ari direlako», azaldu du Irastorzak. Lehentasuna mankomunitateko hamabost herrietakoek dute, bestela, gipuzkoarrei ere irekiak dira. Ofizioz, artzaina da eta gutxienez 250 ardi behar ditu erabili nahi duenak. Jakin beharra da txabola guziek gakorik ez badute ere, «aterpetxo» bat badutela. Oidui eta Igaratza daude beti giltzarekin mendizaleei so.

Ondarea aterpe

Nafarroako aldean ere lanbidez hala izan behar da, haatik, 100 arditik gora eskatzen zaie eta ibarreko hemeretzi herrietakoa izatea. Aralar elkarteak ditu kudeatzen, alta, ez da inolako diru laguntzarik eta eraberritze obra oro artzainaren gain gelditzen da. Baldintza horiek betez gero, olaren erabilpenak ez du eperik.

Denborak barreiatu eta lurrak irentsi aitzin, Bortükariak elkarteak olen berrizteko proiektu bat bultzatu zuen Zuberoan, mendi sindikatuaren laguntzaz. Gisa hortaz, 1990eko hamarkadatik baditu zazpi osoki eraberriturik: Belozkarre, Miradorre, Pixta, Ardane gainekoa, Olhadubi, Zihigolatze eta Garanagerre. Abandonaturik ziren olen jabeei eraberritzeko ados zirenez galdetu zieten. Trukean borta beti zabalik utzi behar zuten mendizaleak aterpetzeko. Obrek jatorrizkoa errespetatu dute, ez bada behar bezalako tximinia bat ezartzea, istripurik ez dadin gerta. Txotxdun guziek aho batez eman behar diote baimena. Elkarteak bere mendiko-ibiltariak.fr webgunean erakusten du ola guziak lotzen dituen bost eguneko ibilbidea; San Martingo harritik Iratiraino. «Ola haurren ametsa izaten da. Orain, elkar atzemateko toki bat da. Gure ondarea da. Hori bai, ez da hotel bat, edo landetxe bat; atea beti zabalik da ororendako, eta baliatzen dena berrezarri behar da», argitu du Jakes Hidondo elkarteko kideak.]]>
<![CDATA[«Esperimentala da egiten dudana: ez dut aterik hesten»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2019-06-21/esperimentala_da_egiten_dudana_ez_dut_aterik_hesten.htm Fri, 21 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2019-06-21/esperimentala_da_egiten_dudana_ez_dut_aterik_hesten.htm
Zer behar da musikaria izateko?

Kantagilea naiz, ez dut ene burua kontsideratzen musikaria edo instrumentista, ez baitut sekulan musika kurtsorik hartu. Solfeoa ttipitan ikasiagatik, ez dut behin ere sakonki erabili konposatzeko. Ene kantuak egiten ditut, ene gisan: autodidakta naiz. Beraz, idazle eta kantagile-kantari gisa definitzen dut ene burua. Gauzak bilatzen ditut ene barnetik; horregatik, kantuak nahiko pertsonalak dira. Denak eneak dira, Xumai Muruaren eta Xabi Bizkairen hitzak salbu.

Zaletasuna etxetik dakarzu?

Abantzu denak musikariak dira, baina kontserbatoriokoak. Ama idazlea dut, eta aita musikaria. Ttipitik ari naiz pianoan eta kantuan.

Gitarra duzu bidelagun.

Gitarrak gehiago deitu nau, beharbada bere jestu eta sonoritateagatik; maite dudan musika gitarrak ematen dit: bossa nova edo flamenkoa... Egiaz, nahiko naturalki deliberatu nintzen gitarrarendako.

Etiketan euskal folk-rock elektro-esperimentala onartzen duzu?

Ez dut mugarik. Artista anitzek haiek finkatu duten espazio horretan egoten dira; ni ez. Ez diot behin ere uzten konposatzeari. Bada pixka bat denetarik, eta ez dut nehoiz pentsatzen non zer sartu, disko baten ateratzeko salbu: kasurako, ildo bat bilatzen dut testuekin, baina aitzinetik definitu gabe. Konposatu eta gero galdetzen diot nire buruari horrekin zer egin. Horregatik, aski esperimentala da; emaitza bainoago, ene egiteko manera: uzten baitiot esperientziari bere bidea egiten. Ez dut estilo, lege edo errezetarik bilatzen disko bati begira, hartzen dut heldu den bezala... Batzuetan, lehenik doinua konposatzetik hasten naiz, eta, gero, hitzak idazten ditut; bertze batzuetan, alderantziz; edo biak batera. Aldi guziez desberdina da, uzten dut naturalki joan dadin.

Iturri anitzetatik edan duzu.

Eraginak bai, baina ezer kopiatu gabe. Norberak musika entzuten du dituen kultura eta erreferentziekin.

Horeba kolektiboko kide zara.

Bakarka hasi nintzen, gero anai-arrebekin taldea naturalki osatu den arte: zortzi izan gara. Bizia, musika bezala, utzi behar da iragaten jin arau. Orain, hiru gaude; sekulako plazera hartzen dugu: Cedric Lepine baterian eta Greg Juvin baxuan. Laugarren diskoa prestatzen ari gara. Baliteke bertze batzuk berriz sartzea. Izena hartu dugu Sarako lagunekin elkar agurtzeko maneratik: «ongi?», «Ba, hor e ba?».

Musika terapia baten gisakoa dela aipatu izan duzu.

Kur-kur-kur. Ez badut musikarik egiten, lau egunez biziki triste edo gaizki ikusten dut ene burua; beti aritu behar dut konposatzen, kantatzen, lantzen... Beraz, nire oreka horretan aurkitu dut.

Euskaratik bizi zara.

Bistan da militantismoa dela hautatzea euskaraz sortzea, baina ez dut hautu politiko gisa egiten; gehien hunkitzen nauen hizkuntza da, kantatzeko hala behar baitu: %100 sentitu behar duzu. Frantsesa, espainola eta portugesa ere maite ditut, baina ez naute berdin eramaten.

Zure boza arras biluzia da.

Ez dut sobera autoanalisirik egiten. Konpositore gisa behar da anitz pentsatu bere buruaz, karreraz, musikaz... Egia erran, ez ditut inoiz ene diskoak entzuten. Entzuleek erran behar dute nola sentitzen duten bilakaera. Garai batean, doinu pixka bat lasaiagoak egiten nituen, gitarra klasikoarekin; orain, gehiago elektrikoa jotzen dut. Esperimentala da egiten dudana: ez dut aterik hesten. Hori bai, abiatu nintzenetik 300 kontzertu inguru eman ditudanez, presiorik gabe, gehiago laxatzen naiz orain. Ahotsa landu dut, eta teknikoki haboro dakit; ondorioz, gehiago ausartzen naiz. Biluzik izatearena, bai: nire boza ez dut trafikatzen, batzuek egiten duten bezala.]]>
<![CDATA[«Atarrabik ene ikusmoldea islatzen du: dena da misterio»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-06-18/atarrabik_ene_ikusmoldea_islatzen_du_dena_da_misterio.htm Tue, 18 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-06-18/atarrabik_ene_ikusmoldea_islatzen_du_dena_da_misterio.htm Atarrabi eta Mikelats filmaren grabaketak erabat mozorrotu du gunea, 30 laguneko lantaldearekin eta kamioiekin. Galderei gogotik erantzun die, eta barkamena eskatu du euskaraz hitz zenbait baizik ez jakiteagatik.

Euskal Herrian egin zenuen azkeneko film luzea: Faire la parole.

Preseski, Atarrabi eta Mikelatsen filma egiteko ideia jin zitzaidan Faire la parole-ren (hitza egin) grabaketa denboran. Izatez, mitoaren bertsioetako bat ezagutzen nuen Jose Migel Barandiarani leiturik; hala, gazteek aitortu zidaten ez zutela haren berririk. Haien ustez, klerikalegia da. Izan ere, Atarrabi apez bilakatzen da, baina, hausnartu ondoren, mitoari zentzu pertsonala atzeman diot. Mito oro zentzu anitzen eramaile da, baina istorioan aurkitu dudan gauzetako bat izan da XVII. mendeko jesuiten eta jesulagunen arteko aurkakotasuna, zeinaren sustraiak euskaldunak baitira. Jean Ambroise Duvergier de Hauranne, zeina Saint Cyraneko apez gisa ezagutua izan baitzen, jatorriz Baionakoa zen. Hark eta [Cornelius] Jansenek Port Royaleko teologia berria garatu zuten. Funtsean, jesulagunek diote orok duela aski grazia, eta nahiko da arrazoia baliatzea. Hala, ez gara jokaeraren jabe, arrazoiak baitu dena justifikatzen. Jansenisten aburuz, ezin dugu deus egin graziarik gabe, grazia jainkoaren esku dagoen misterio bat delako, kanpotik ezin behatuzkoa. Hala, ona izatea bilatu behar da, jakin gabe salbamendua segurtatua ote denez. Humanitatearen goi mailako kontzeptua da.

Atarrabi jansenista eta Mikelats jesulaguna?

Atarrabik uste du kaltetua dela Deabruak itzala ebatsi baitio, filmean Udanak erraten baitio: «Argia zure baitan duzu». Azkenean, grazia badu eta beti ongia du egiten; are, ene bertsioan mirakulu bat ere egin du: hildako neskato bat berpiztu. Anaiak, berriz, bere burua libre ikusten du herioaz libratu baita Deabruari zin egin ondotik. Azken batean, arrazoiaren esklabo da, uste baitu dena erosgai dela. Hala, Mikelatsek oraingo mentalitatea adierazten du, zeinak baitio dena saleros daitekeela, eta oro justifikagarri dela arrazoia dela medio. Atarrabik, berriz, ene ikusmoldea islatzen du: dena da misterio. Basajaunak honako hau dio: «Dena dakizu, baitakizu deus ez dakizula eta oro dela misterio».

Oraingo gizartearen kritika dea?

Berez, baikorra naiz. Baina oraingo munduaren egoerak deprimitzen nau. Badira 50 urte ikusten dudala Europa lerratzen ari dela Barbariako (Ameriketako Estatu Batuak) gizarte batera, zeinean oro salerosten baita; alta, bazen jendeen arteko loturarik. Ustezko garapen teknologikoak gizakia gizakien mundutik uxatzen du. Hala, Deabruak dio: ordaintzen duzuna eskuratzen duzu. Beraz, bada kritika.

Udana pertsonaia asmatu duzu.

Fikziozko gaiak beti nonbaitetik heldu zaizkit. Kasurako, ibilbide dramatikoari zentzu bat emateko, pertsonaia hori jin zait horrela. Atarrabik fraide izan nahi du, baina ez diote uzten itzalik ezin baitu, gisa berean, maitemindua den neskarekin esposatu arrazoi berarengatik. Udanak du ikusten goragoko izaki bat dela, eta bi mirakulu eskatu eta egiten dizkio: ortzantzaren gibelatzea uztaren salbatzeko eta Usoari bigarren bizitza ematea, horren aita sinbolikoa bilakatuz.

Pertsonaiak pantailaren erdian kokatzen dituzu, adierazpen korporala murrizten duzu eta ahozkotasunari garrantzia ematen.

Errealitatean eta pertsonaietan gordea den energia bilatzen dut beti. Horregatik jokarazten ditut manera batez, ez baitut nahi zineman ikusten dudan faltsukeria. Eskatzen diet beren buruari mintzatuko balira bezala aritzea; barnetik, eraikuntza intelektuala kalkatu gabe. Mintzaira sinpleak dira forma literarioekin; egunerokoan baliatzen ez direnak, eraikuntza psikologikoak egiten bilatu gabe. Hitzak materia bilakatzen dira eta fisikoak; horrek aktorea energia espirituala askatzera ekartzen du. Horregatik eskatzen diet hitzen arteko loturak ahoskatzea, egunerokoan egiten dutenaren kontrara, pertsonaiaren barnean sartzen saiatu gabe. Hala, zerbait sakona da, barne-barnetik datorkiena. Euskaraz Audrey Hoc izan da ene aholkulari linguistikoa. Eskatu du denek batuaz ahoska dezaten: «ez dut» erran beharrean «eztut». Itxaro Bordak ere itzulpena batuaz egin du, ene estiloa atxikiz.

Filma euskaraz izanen da.

Funtsezkoa zait. Egia erran, ingelesez egin izan bagenu, erraztasun askoz gehiago ukanen genukeen, baina ez zukeen inolako zentzurik.]]>
<![CDATA[«Hitzeman ziguten erreparazio historiko hura ez da biharko»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2141/046/001/2019-06-16/hitzeman_ziguten_erreparazio_historiko_hura_ez_da_biharko.htm Sun, 16 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/2141/046/001/2019-06-16/hitzeman_ziguten_erreparazio_historiko_hura_ez_da_biharko.htm
Mendiburu ez da Mendiboure.

Poliki-poliki, kostata, Mendiburu. Euskarari atxikimendua etxetik ukana dut, ez baikenekien bertzerik, Iparraldeko etxe gehienetan bezala. Eskola «librean» [katolikoa], alta, ongi zafratu gintuzten euskaraz aritzeagatik. Egun guziez 4,5 kilometro oinez kurritzen genituen, eta, punituak ginelarik, ilunpean sartu behar ginen. Hazparnerat [Lapurdi] igorri ninduten 9 urterekin, apezgai. Zernahi sufritu genuen han: ala jotzen baikintuzten erraz, ala hotzarekin: azkordinak ukaiteraino! Jatekoa ere murritza zen. Bi urte egin nituen Ardohain irakasle gaiztoarekin: korridorerat igortzen gintuen zigorturik, oren pare batez etxeko lanak eginaraziz, haize-laster karroindatua zebilen hor... Handik lekora, Uztaritzeko [Lapurdi] seminariorat mugitu nintzen, eta hor bazen jateko eta berotzeko manera.

Apezak bezainbeste aburuak.

Irakasle zenbait eskuin muturrekoa zen, Algerie Française alderdikoa-eta. Gela arteko kirol jokoak egiten genituelarik, dominak ematerakoan, urratsean kantari, militar gisako martxa bat ematen ziguten, eta Greciet zuzendariaren aitzinean iragatean, eskua altxatuz agurtzen genuen!

Nola begiratu duzu euskara?

Lafitte euskaltzaina hor zen, eskerrak. Hark aparte hartzen gintuen, eta erraten zigun 36ko gerrako iheslariak lehen epe batean ongi errezibituak izan zirela, eskuin muturreko Ibarnegarai diputatuak gaina hartu zuen arte; nola Aitzol [Jose Ariztimuño] hil aitzineko orenak harekin iragan zituen; kantuak ere analizatu eta erakusten zizkigun, eta antzerkiak euskaraz ematen genituen. Hari beretik, Dokhelar irakasle senpertarrak Gerra Hotz betean harritzen gintuen: «Agian Jainkoak emanen dio Marxi zeruan toki ttipi bat!». Edo: «Apeza izan ez banintz, Enbatakoa izanen nintzatekeen!».

Zeruko bidetik lurrari lotu zinen.

Baionako seminariorat joan nintzelarik, 68koa baino lehen, 67ko iraultza egin genuen! Deriokoan [Bizkaia] abiatu zen mugimendu handitik lekora, Donostiakoa eta Iruñekoa gertatu ziren. Zeruko Argia-n Xabier Amurizak argitaratu zuen Pazientzia noiz arte? gutuna frantseserat itzuli, eta hemen zabaldu genuelarik, erotu ziren! Gexan Alfarok zuzendariari abisatu zion gure aldarrikapenei kasu egin ziezaien, hemen ere gauza bera pasatzerik nahi ez bazuen. Baina kasurik ez zigun egin, eta Manex Pagola seminariotik kanporatu zuen, baizik eta San Andresko elizarat abiatzen zela meza euskaraz behatzeko. Hala, 11 apezgaiak asaldatu ginen, eta gutuna idatzi genion apezpikuari, liturgia euskaraz eskatuz eta Pagolarekin elkartasuna erakutsiz. Apezgoa utzi, eta Etxarrin [Zuberoa] laborantza ikasketei lotu ondoren, hogei urtez aritu naiz laborari aholkulari eta eskola emaile.

Alabak sortu gabe, Senpereko ikastolaz erdi zinen.

Argitxu Noblia Seaskako lehendakariarekin bildu nintzen, eta guk eman zerrendari gutuna igorri zien. Bildu ginenen artean lokala atzeman genuen 1972an, zazpi edo zortzi haurrekin. Izugarri ausarta izan behar zen orduan.

Herria astekarian izkiriatua duzu: «Frantziak kolonialismo linguistiko suntsitzailea eraman du mendez mende [...], gure izatea ukatzeraino».

Ideia Pako Aristiri kendu diot: piramidearen teoria. Jakina da hizkuntza bat galtzen hasten dela agintariek kolonialisten hizkuntza hartzen dutelarik. Gutxietsi digute hizkuntza; ahalkegarria zen euskaldun agertzea eta euskaraz mintzatzea. Hitzeman zuten erreparazio historiko hura ez da biharko. Gauza txipiena egiteko ere beti trabak ezartzen dituzte, herritik hasita.

Traba horien gainetik anai-arreben arteko elkartasuna.

1975-1976an sartu nintzen Anai-Artean, Ramon Sagarzazu Xenpe-k proposamena eginik. Banekien 1936-1939an zer gertatu zen, eta ez nion indarrik Elizari eman nahi, Euskal Herriari baizik. Orduan ez baitzen Eliza baizik konta, eta beti gaina hartzen dio Euskal Herriari. Anai-Artearen historiari buruzko liburu bat egiten ari gara, eta gisa berean, jarraipena eta norabidea antolatzen.

1983ko abenduaren 1ean GAL zure bahitzen entseatu zen.

Anai-Arteko bilkura bururatu berri genuen Donibane Lohizunen [Lapurdi], aski ongi oroit naiz: Aita Larzabal hain gaizki zen, non beso azpitik hartua baitzuten, eskailerak jausteko. Orduan, Karlos Ibarguren eta biok merkatuko plazarat buruz abiatu ginen, autorat. Alta, tren geltokitik beheiti hurbildu zitzaizkigun hiru gizon, presaka. Hasi zitzaizkigun galdezka frantsesez: zer ari ote ginen hor, nongoak ginen... eta Karlosi galdetu zioten espainola ote zenez. Beharrik, ez baitzuen erantzun, zeren eta berehala atzemanen baitzioten azentua! Kasaila bila ari ziren. Erran ere erran ziguten, frantsesez: «Kontent ez bazarete, goi mailatik babestuak gara». Partitzeko momentuan, espraiez ihinztatu gintuzten. Lasterka ihes egin, eta etxerat sartu ginen. Hiruetarik, Mohand Talbi eta Jean-Pierre Echalier mertzenarioak ezagutu nituen. Aita Larzabal eta Telesforo Monzon zendu zirelarik, Anai-Artea ordezkaririk gabe gelditu zen. Ez ginen haien neurrira heltzen, aparantziarik ere ez!

Lau aldiz arrastatu zaituzte.

Lau hilabetez egona naiz preso elkartasun delituagatik. Gure etxean, bertze etxe askotan bezala, ez zen giltzarik.

ELB sindikatua erein zenuen.

Sindikatu ofiziala jaun eta jabe zen Iparraldean, nahiz eta ordezkariak beti kexu agertzen ziren Paueren kontra. Baina ez zitzaien burutik pasatzen bertze sindikatu berri bat sor zitekeenik. Lanari esker Euskal Herri guzian ibiltzen nintzen, eraikin aholkulari. Jende gazte franko ezagutu nuen: bada, gutun bat igorri nien sindikatu baten sortzeko prest izan zitezkeenei. Horrela, 40 lagunetarik 35 bildu ginen Hazparneko trinketean: 1976an 27 kiderekin abiatu eta sortu zen ELB, 1981ean ofizial egin bazen ere. EHNE sindikatua elkarrekin sortu genuen, Andoainen [Gipuzkoa]: bi urtez aritu nintzen han lanean.

Lapurdi 1609 elkartearen sortzaileetarik ere bazara, duela 400 urteko auziak oroituz.

Duela hamar urte sortu genuen, sorgin auziaz folklorea egin nahi baitzuten turismoari lotuak diren horiek. Baina sorginak deitzen dituztenak gure arbasoak ziren. Horregatik, lan handia egin dugu: Iduzki Lore antzerkia hamazazpi aldiz eman zen, zortzi hitzaldi egin genituen, eta Baionako antzokian bertso saioa antolatu genuen bertsolari finalistekin. Hala, Nestor Basterretxearen Oroit Mina obra Senpereko jauregi aitzinean ikusgarri ezarri dugu, arbaso haien omenez.

Liburu andana bat ere idatzia dugu; historiaz bereziki, gure leloa dominaren ifrentzua landu delarik. Azkenik argitaratu dugun liburua 1813/1814 Euskal Herria suntsitua da. Napoleonen tropen sarraskia oroitzeko, Saran [Lapurdi] eskultura ederra estreinatu dugu, herriko etxearen partaidetzari esker: Ahantzi ezina.

Eriak aski ez egin duzun guzia kontatzeko.

Horiek oro, bistan dena, ongi eramaten den talde baten lana dela. Denak bihotzetik eskertzekoak dira: etxetik hasita.]]>
<![CDATA[Elkartasunaren motorra berotzen, Juneren Hegoak elkartearen alde]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1858/045/001/2019-06-08/elkartasunaren_motorra_berotzen_juneren_hegoak_elkartearen_alde.htm Sat, 08 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1858/045/001/2019-06-08/elkartasunaren_motorra_berotzen_juneren_hegoak_elkartearen_alde.htm
Tartean egongo diren quad eta buggie batzuk, eta haurrei probatzen utziko diete egun guzian zehar.

Ibilgailuek protagonismo osoa hartuko badute ere, osatzeko animazio asko bilduko dira bertan: puzgarriak, trikitilariak, kontzertuak, makillaje tailerra, askaria, konpartsa, zozketa eta jokoak.

Elkartasuna bihotzean

«Haurrak gaixorik dauzkaten familiei edo haurren bat galdu dutenei laguntzeko elkartu ginen lagun talde bat, eta abiatu genuen Elkartasunaren Motorra Eguna, duela lau urte», esan du De Sosak. Horregatik, egunak ekarriko dituen irabaziak Juneren Hegoak elkarteari emanen dizkiote. Orain arte egindakoek aldiro oparitzeko 6.000 euro ekarri dizkiete; «beraz, gero eta jende gehiago etorri, orduan eta hobeto haientzat», ohartarazi du antolatzaileak. Eguna 09:00 hasiko da, 21:00 oheratzeko, heldu zein haurrek «ongi pasatzeko», gehitu du De Sosak.

EGITARAUA
09:00-15:00. Xenpelar plazan puzgarriak eta txosna, jateko eta edateko parada.
10:00. Mota guzietako ibilgailuak iritsiko dira Errenteriako erdiguneko karriketara. Han egongo dira ikusgai egun osoan. Quadetan eta buggietan ibili ahalko da.
10:00-11:30. Trikitilariek erdiguneko karrikak alaituko dituzte.
12:00. Dantzaldia, Eureka orkestraren eskutik.
12:30-14:00. RocKalean taldearen kontzertua.
17:00-18:00. Juneren Hegoak elkarteak haurrentzako jokoak eta makillajea eskainiko ditu.
18:00-18:45. Furius konpartsaren itzulia.
18:45-19:00. Zozketa.
19:00-19:30. Sonakay taldearen kontzertua eta sorpresa.
19:30-20:15. Toxic Street Dance taldearen emanaldia.]]>
<![CDATA[Azken notak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1864/045/001/2019-06-08/azken_notak.htm Sat, 08 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1864/045/001/2019-06-08/azken_notak.htm Llargo-k. Gogoetatzeko eta pausa bat egiteko tarte horretan ikusiko dute Musikaren Egunak segidarik ukanen ote duen beste «ibilmolde» batez. «Ez ote da Bil Xokoa elkarte bat tipiegia horrelako festibal baten muntatzeko? Beharbada beste herrietako elkarteekin juntatuz segi lezake?», galdetu dio bere buruari Etxeberrik. Hasteko, onartu du «festibal tipia» eman diotela Zuberoari, zeinak euskara, euskal kultura eta kanpoarekiko irekidura ardatz izan dituen.

Oroitu ditu hiru hamarkadetako une azkarrak; adibidez, Gatibuk jo behar zueneko hartaz: «Zuhaitz bat harrietara eroririk, errekak gainezka egin zuen eta aro ezinago txarra zen, baina kausitu genuen kontzertu horren ematen!». Ez du ahantzi egungo kideen laguntza, eta bidean utzi dituztenena ere, hala nola Dominika Agergarai zenarena.

Euskarazko gaualdiak hasi ziren bart: herriko gazteen «sorpresa-performancearekin», maskaradez, bertsolariekin, Ez dok hiru antzerkiarekin eta Musik'alde txarangaren doinuekin. Gaur, plazan, 15:00etatik aitzina hasiko da besta. Eta, bihar, 11:00etatik goiti, zernahi animaziok beteko du Urdiñarbe.

Musikaren Eguna



Gaur, egun osoz, Urdiñarben (Zuberoan).]]>
<![CDATA[«Iruditzen zait euskal hiztunak galduak direla; idazte eredurik gabe»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-06-07/iruditzen_zait_euskal_hiztunak_galduak_direla_idazte_eredurik_gabe.htm Fri, 07 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-06-07/iruditzen_zait_euskal_hiztunak_galduak_direla_idazte_eredurik_gabe.htm Navarrorum, euskararen gaineko nafartar dokumentuak, bi mila urteko ondarea izeneko erakusketa kari, hitzaldi zikloa antolatu dute Irisarri Ospitalean (Nafarroa Beherea). Celine Mounole (Larresoro, Lapurdi, 1981) filologo, irakasle, ikerlari eta euskaltzain urgazleak eskaini du lehen mintzaldia: Euskararen historia: lehen lekukotasunetarik XX. mendea arte.

Irisarriko hitzaldia nola joan da?

Izugarri ongi! Sentitu dut bazela jakin-min handia. Bada beharra unibertsitatetik ilki eta zertan ari garen erakusteko. Euskal gizarteari ez zaio eman parada hizkuntzaren eta herriaren historia ezagutzeko.

Erroak ebaki dizkiote.

Dena lotua da Iparraldean euskarak duen estatusari. Herriak ez du bere historiaren kontzientziarik, ez baitzaio erakusten. Euskararen erabilera bultzatzeko indarra egiten bada ere, ez da heldu estatus handi batera: etxekoa eta eskolakoa gelditu da. Beraz, ez da beste hizkuntzen mailan. Hizkuntza gaitzen entseatu diren autoreen ezagutzarik eza dago, eta penagarria da, preseski, Iparraldean izan baita tradizio handia. Are, Hegoaldean hobeki ezagutzen dituzte Iparraldekoek beraiek baino. Egoerak gaitu horretara eraman.

Idazte tradizio hori nondik dator?

Akitaniako idazkunetatik abiatu eta Erdi Aroko lekukotasunetaraino, euskara guztia zeharka agertzen da: latina edo erromantzearekin tartekaturiko euskal erroko toponimo eta antroponimoak dira; hitzak eta sintagmak. XV-XVI. mendeetan hasi zen euskaraz nahita idazten: bidaiarien hiztegi ttipiak, konparazione, Aymeric Picaudena: ogia, arrain, ardo... XVI. mendetik goiti, hizkuntza literario bat sortzeko kezka aski goiztiarra agertzen da: beste hizkuntzen maila berera heltzeko; ez zedin bakarrik etxeko hizkuntza izan, diglosia gainditzeko eta teknikak eta zientziaren beharretara egokitzeko hitzak sortuz.

Kezka horiek oraingoak dirudite.

Bada hari bat: [Manuel] Larramendiren iraultzaren proiektu kulturala ez zen ezdeusetik abiatu; bazuen klasikoen berri: [Joanes] Leizarraga, Axular, [Joanes] Etxeberri... XX. mendeko idazleek ere segitu zuten bilatzen hizkuntza eredua, funtsean, euskara batua arte: Arestik eta Azkuek, konparazione. Landareak egiazki hartu zuen euskara batuaren garaian, baina ez da erran behar lehenagotik entsegu eta asmorik izan ez denik. Orain ere berdin jarraitzen dugu: idazten ari garen gramatika berrirako klasikoei so gaude, nora buruz joan jakiteko.

Nafar-lapurtera klasikoa bizi da?

Eskualduna kazetarekin hasi zen ontzen, Iparralde osorako idazten baitzuten. Hala, eredu bat sortu zuten aski naturalki, zeina belaunaldi oso batek landu baitzuen: [Jean] Barbier, [Jean] Hiriart-Urruti, [Jean] Etxepare... Geroago, [Piarres] Lafittek gramatika bat finkatu zuen hortik. Erran behar da iraun duela elizari esker, oraino ere sentitzen da. Izan ere, maila jasoa garatzeko gune bakarra Iparraldean eliza izan da. Euskara dotore horrek iraun du apezek iraun duteno, logikoa da orain galzorian egotea. Iruditzen zait euskal hiztunak galduak direla; idazte eredurik gabe. Iparraldeko jende askorentzat, euskaraz ongi idaztea Gipuzkoako ereduan idaztea da. Heldu gara une batera non Barbier, Etxepare Aldudekoa eta Hiriart-Urrutiren testuak lantzen ditugularik ikasleek ez dituzten ulertzen. Kalitatea bermatzen zuten, eta, eredu emaile ziren aktore horiek desagertzearekin, oraingo Iparraldeko hiztunak galdurik dira, eta eredurik gabe.

Zer egin daiteke?

Unea da Iparraldean eragile guziak bil gaitezen irizpideak eta kalitatearen bermeak finkatzeko. Kalitatea bera lotua da hizkuntzaren estatusari. Bada, dauden behar handiei erantzuteko, eta jende kualifikatu eskasiaren aitzinean, ez da ezartzen kalitate bermerik: euskara irakasteko ez da C1 eskatzen! Alta, horrek epe luzera sekulako desmasiak ekarriko ditu, gizartean maila apaleko euskara hedatzen baita. Beharraren izenean eskura ditugunak hartuz gero, ondotik formatu behar dira, Hegoaldean bezala. Baina inbertsio handia eskatzen du.

Unibertsitateak ote du zer egin?

Funtsezko rola du: euskal ikasketetako lizentziak ikasleei eman behar die hizkuntza, herria eta kulturaren ezagutza ona. Berak ditu sortu behar biharko euskal gizartearen aktoreak: irakasle, kultur eragile, idazle, itzultzaile, teknikari...

Kantitatea ez bide da kalitatea.

Hiztunak irabazi ditugu, eta beharrezkoa zen, baina kalitateari behatzea izugarri premiazkoa da. Hala, Iparraldeko Hitza-k lantzen duen bidea eredugarria egiten zait.

Zer dakarte klasikoek?

Zehaztasuna eta adierazkortasuna espresioetan. Hiriart-Urruti edo Etxepare irakurtzea batua irakurtzea da; morfologia eta aditz batzuk aldatu, eta kito. Idatzia zuten landu, horregatik dira eredu. ]]>
<![CDATA[Gaskoi kulturaren taupadak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1922/038/001/2019-05-30/gaskoi_kulturaren_taupadak.htm Thu, 30 May 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1922/038/001/2019-05-30/gaskoi_kulturaren_taupadak.htm
Elkarte okzitaniazaleen mapa Peio Dibonek marraztu du; Elkargoko okzitaniera teknikariak. Izan ere, Elkargoak hizkuntza politika proiektua bozkatu aitzin diagnosi bat egin baitzuen ikusteko okzitanieraren eta kulturaren inguruko elkarteak zertan diren Ipar Euskal Herrian. Bozketa horrez geroztik, Iparraldean euskarak hamabost teknikari dauzka, eta okzitanierak bakarra.

Jakin behar da Okzitaniako hizkuntzari okzitaniera erraten zaiola, baina bere baitan baduela gaskoia, dituuen aldaera anitzetarik bat. «Gaskoiak berezitasun anitz ditu; horregatik, jendea aski atxikia zaio», esan du Dibonek. Berez, Garona ibaiaren hegoaldean dira gaskoiez mintzo: Bordeletik Tolosaraino.

Zuzen esateko, hamabi dira gaskoi elkarteak Euskal Herrian: lau Baiona-Angelu-Miarritzen, bortz Bidaxuneko lurraldean eta bi Bastidan (Nafarroa Beherea); eta bat Ahurtin (Lapurdi).

Dibonek esanguratsuenak zerrendatu ditu. «Urte osoan badira ekitaldi garrantzitsu batzuk gaskoiaren eremuan, baina ezin konparatuzkoak dira Herri Urratsek duen arrakastarekin!».

Horietarik aipagarriena zaio Xarnegu Eguna. Beti formatua bera du festibalak, larunbat gauean kontzertu emanaldia egoten da eta biharamunean Lous Charnegous elkarteak antolatzen duen gaskoien eguna, maiatzaren lehenaren inguruan.

Data bertsuan, La Maiada aste gaskoia ere antolatzeko usaia aspaldikoa dute Angelun (Lapurdi); duela 40 bat urtekoa. «Gaskoien eta bereziki Landetako besta bat da: herriko etxeek edo besta batzordeek pertsona bat omentzen dute pinu bat landatuz; oso alaia eta koloretsua izaten da». Badu hiru urte Bokalen ere gauza bera egiten hasi direla. «Zinezko programazio eder bat antolatzen dute, garaikidea da, on egiten du!».

Baionako bestetan badute okzitaniarrek protagonismoa, irekiera-ekitaldian herriko etxeko balkoitik Lo prosei olerkia gaskoiez irakurtzen baitu urtero ezaguna den gaskoi edo frantses batek. Horrez gain, San Izpiritu auzoan gaskoi akademiak ostatua zabaltzen du egun horietarako, eta kantu eta dantza gaskoiak egiten dituzte.

Irailean, Val d'Adour Maritime elkarteak Si l'Adour m'etait conte ibaiaren bestaren seigarren edizioa izanen du aurtengoa. «Aturri ibaia argitan ezartzea dute xedea, hala, ibaiari lotuak diren ofizio zaharrak eta gaur gelditzen direnak ezagutaraztea. Egia da gaskoiak biziki lotuak direla Aturriri, eta alderantziz ere!».

Bastidako Clarenza Bastide de l'oralite elkarteak bi festibal antolatzen ditu urte guziez, 2017az geroztik, Primaderan eta Larrazkenean izenekoak. Gaskoi kultura eta hizkuntza agertzen dira han.

Toki berean, Memoire Vivante elkarteak ahozko lekukotasunak biltzen ditu badira hamar urte. Hastapenean, Bastidako gaskoia biltzeko ideia bazen ere, egitasmoa publiko bilakatu da, eta, departamenduak bultzaturik, Baionaraino ere hedatu ziren. Ahotsak.eus edo Mintzoak.eus taldeek egiten duten ahozko ondarearen bilketaren antzekoa.

Aci Gasconha Angeluko elkarteak helduentzako okzitaniera ikastaroak antolatzen ditu, eta CFPOC ematen ditu -AEK bezalako elkartea-. Horrez gain, dantza tailerrak, koro mistoa eta gizonezkoena ere badituzte. Okzitanierazko literatura funtsa apailatu dute mediatekan, ororen eskuragarri.

Bokaleko SICSBP Los Bidaous talde folklorikoak dantza eta zango makuluetan ibiltzea du. Aturri behereko elkarte guztiak Ligams Gascon deu Baish Ador federazioan bilduta daude. Preseski, datorren asteburuan dute bilkura publikoa egitekoa. «Gauza franko antolatzen dira kultura gaskoiaren inguruan BAMetik Bidaxuneraino [Nafarroa Beherea], haatik, ez dute elkarren berri, eta honi esker zubiak egiten dira, ahots bakarra dute eta indartzen dira», esan du Dibonek.



Goulamas'k talde okzitaniarraren kontzertua, aurtengo Xarnegu Egunean, Bardozen. / JACQUES ANICET

Xarnegu Eguna.
Hizkuntzen bidegurutzea

Elkartea 2005ean sortu zen, eta hamabost urteak ospatu berri ditu hilabete honen hasieran. Bardozen (Lapurdi) antolatu kontzertu soil batetik hasi, eta oraingo egunean Bidaxuneko lurraldeko zazpi herriak besarkatzen ditu Xarnegu Egunak: mintzaldi, erakusketa, antzerki, ibilaldi, altxor-bilatze eta bisita gidatuak antolatzen dituzte. «Xarnegu identitatea bultzatzeko eta horretaz harro egoteko helburua du festibalak», esan du Laurie Rolando kideak, «Xarneguk adiera gaitzesgarria badu ere, nahasketa adierazten du, Euskal Herrian den lurraldea izanik ere, ez baitira herri horiek ez euskaldunak, ez gaskoiak, ez eta biarnesak ere». Azaldu duenez, jendea betidanik mintzo da bai euskaraz bai eta gaskoiez ere. Xarles Bidegain euskaltzainak ikertu du eskualde horretan mintzo den euskara «berezia». Programazio osoa hiru hizkuntzatan egiten dute, haiek «bultzatzeko». Gainera, talde euskaldun, gaskoin eta biarnesez gain, urrunagokoak ere ekartzen dituzte. Tokiko sorkuntzaren alde aritzeko bertako jendearengana joaten dira, «haien eskaerak zeintzuk diren jakiteko».




Los Charnegous elkarteko Baroumes, umorezko ipuinak gaskoiez kontatzen. / LOS CHARNEGOUS

Los Charnegous.
Okzitaniera-gaskoia, lau haizeetara

Eskolan hizkuntzak debekatu zituzten belaunaldikoa naiz, eta debekatzen duten guziak motibatzen nau!», hasi da Jean-Claude Barroumes. Samatze eta Akamarreko (Nafarroa Beherea) elkarteko sortzaile eta lehendakaria da. Horregatik, hain zuzen ere, «biarnesa, euskara eta gaskoia ama-hizkuntzak bultzatu eta entzunarazi nahi ditugu». Izan ere, ondare bizia den aldetik «merezi baitute salbatzea», horregatik biarnes/gaskoi gaueko kurtsoak ematen ditu elkarteak, gainera, Bidaxuneko eskola eta lizeo elebidunetan parte hartzen du umorezko ipuin-kontalari gisa. Gisa berean, Gaskoi Eguna antolatzen du Xarnegu Egunen igandean: meza gaskoiez eskaintzen dute, gaskoi bazkaria eta gaskoizko animazioak: a cappella kantariak, lehengo tresnen aurkezpena eta ipuin kontaketa, esaterako. «Gero eta jende gehiago etortzen da, beraien aita-amen eta amatxi-aitatxien hizkuntza nahi baitute entzun». Irrati emankizunak ere egin izan ditu.








'Hospitalites' antzezlanak etorkinak eta Bastidarrak ditu mintzagai. / LAURE CELLIER ETA PIERRE NYDEGGER

Clarenza.
Ahozko sorkuntza babesteko

Clarenza elkarteak Bastidako (Nafarroa Beherea) ondare materiala eta ez-materiala babestea eta baloratzea du helburu, lekuko sorkuntza artistikoa dela medio, eta horregatik ematen dio garrantzi berezia ahozkotasunari. Hiru ideiarekin antolatzen dituzte beti ekitaldiek: kultura baserri aldera ekartzea, Bastidako artisauak diruz laguntzea, eta transmisioa. «2017an sortu genuenean, kulturen topaleku izan nahi genuen, eta hori dugu helburu lehena», azaldu du Francis Dagorret elkarteko lehendakariak. Urte osoan lanean aritzen badira ere, bi saio nabarmentzen dira: irail bukaerako Larrazkenean jaialdia eta iragan berria den Primaderan. Horietan musika, dantza eta antzerkia uztartu dira bi egunez, ezohiko emanaldietan. «Baliteke neguan ere hitzordu bat gehitzea», esan du. Gauza «berriak» ezagutarazi nahi dituzte, «tradizio hutsean egon gabe, forma berriak emanez». Horren adibidea Hospitalites antzezlana da: zortzi herritar elkarren artean kontu-kontari jartzen ditu lanak. «35 aldiz eman dugu Europan barrena! Harritu gaitu gure istorioek jendea zenbat hunki duten».








Nadau taldea, Bidaxuneko Agramont jauregian, Bidache Culturek antolatu kontzertuan. BIDACHE CULTURE

Bidache Culture.
Xarneguak: ez euskaldun eta ez gaskoi

Bidaxune lurraldeko bost herrietako kultura-foklorikoa bultzatzea xede du elkarteak. «Ez gara okzitaniarrak ez eta euskaldunak ere: xarneguak gara, etiketarik gabekoak», esan du Jean-Paul Sudaka elkarteko buruak. Haurrentzako liburua argitaratu berri du: Biduzen gaindi; euskaraz, okzitanieraz eta frantsesez. «Desberdina denari nahi dugu zabaldu». Okzitaniera batuaren alde egin dute horretarako, «populazioaren hiru laurdenak ez baztertzeko. Okzitaniera ahoz transmititu izan da luzaz, baina bakoitzak bere aldetik berezitasunak hartzen joan da, elkar ez ulertzeraino». Sudakaren aburuz, liburuari esker, «gaskoia eta euskara eskola elebidunetan bakarrik entzuten duten haurrek gurasoekin parteka dezakete». Elkarteak Ondarearen Eguna, erakusketak eta kontzertuak antolatzen ditu. Frantziako historiaren inguruko liburuak argitaratzen ditu, frantsesez. «Eskualde ttipitik atera behar da bertzeengana joateko» uste du lehendakariak. Hala, euskara edo gaskoi hutsez aritzea «irekiduraren kontra joatea» dela uste du Sudakak.



]]>
<![CDATA[Patxa plaza, patxadatsu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1878/038/001/2019-05-25/patxa_plaza_patxadatsu.htm Sat, 25 May 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1878/038/001/2019-05-25/patxa_plaza_patxadatsu.htm
Herri galdeketa bidez baionarrek deliberatutakoa gauzatu du herriko etxeak, eta gaur dute plaza zaharberritua estreinatuko. Euskal historiaren lekukoa da: Patxa gazte mugimenduaz gain, han bahitu baitzituzten GALen lehen biktimak: Lasa eta Zabala, ondotik torturatu eta hil egin zituztenak.

«Garai berezia zen: gogorra, hiru urtez GAL ibili baitzen, atentatuak baitziren, hilak... Gu sortzez erradikalak ginen; giro bortitzean jaio ginelako. Ez ginen zinezko errealitatean, desfasatuak ginen», xehatu du Patxa mugimenduaren lau sortzaileetariko bat den Jean-Noel Etxeberri Txetx-ek.

Harekin batera, Jano Fourcade, Joelle Cesaire eta Yves Salaberrik sortu zuten, 1986ko urte hastapenean: «Ibiltzen ginen Kalimotxo fanzine erradikal, artistiko eta kulturalean. Alta, praktika soziopolitikoa bultzatu nahi izan genuelarik, taldekideek ez zuten bat egin. Hala, Patxaran fanzinea sortu genuen, Patxa gazte mugimendu abertzalearekin batera», argitu du Txetxek. Lehen urtean lokalik ez bazuten ere, 87ko Baionako bestak aitzinttoan ikusi zuten garaje bat alokagai. Bada, hormak irudiz bete zituzten, eta denborak lagundurik, Baionako poteoaren paisaian naturalizatu zuten Patxokia.

Oroitarazi du testuingurua berezia zela, batetik, euskal rock erradikalaren bultzada betean zegoela Euskal Herria -Zarama, La Polla Records, Potato, Kortatu, Hertzainak... -, eta, bertzetik, Frantzian ere rock alternatiboak sortzen ari zirela. Preseski, «ene lehen ateraldia Patxa plazan izan zen, 16 urtetan: Beruriers Noirs taldeak jo zuelarik, Patxak antolaturik», oroitu da Xabi Larralde, mugimenduan parte hartu zuen kidea. «Enetzat, mugimendua euskal rock erradikalari eginiko ekarpena izan zen, bai eta faxisten kontrako borrokari ere, zein intsumisioaren aldeko kanpainari. 1986an, ikasle mugimenduarentzat garrantzitsua izan zen, eta Patxokiaren itzulian ibilki ginen». Dudarik ez du: toki «dinamikoa eta erakargarria» zen.

«Patxa mugimendua berria zen Iparraldean: musika eta estetikarengatik, bai eta hiritarra zelako ere, ordura arteko baserriko giro abertzalearekin haustura bat gertatu zen», azaldu du Eneko Bidegain Patxa: besta bai, borroka ere bai (Gatuzain, 2010) liburuaren egileak. «Mugimendu abertzalearen alde kristauarekin eta Frantziarekiko menpekotasunarekin eten zuen, aldaketa ekarri zuen: punkak, antimilitaristak eta feministak ziren».
Patxaran fanzinea. Patxa gazte mugimenduaren abiapuntua zen aldizkaria.
Helie Baiona Ttipian zegoen polizia etxeko komisarioa zen / Txetx Etxeberri

Txetxek ere bat egin du: «Ikusiak ginen punkiak bezala, Guken estiloko taldeak baitziren ordura arteko euskal taldeak. Begi bitxiez so egiten gintuzten, baina Herri Batasunak ulertu zuen nor ginen, eta martxa bai, borroka ere bai kanpaina abiatu zuen bi mugimenduen arteko moztura gerta ez zedin». Antolatu zuten 1987ko lehen Rock Egunak «begiradak aldatu» zituen, zeinean 1.500 gazte bildu baitziren: orduan sekula ikusi gabea.

Patxa mugimenduak Doriane Billard kidearen bizia zizelkatu zuen, euskara ikasteaz gain bere ibilbide politikoa orduan abiatu baitzuen Patxokian: Euskal Herrira jin eta «oxigeno totala» izan zen harentzat: «Frantziaren eta Espainiako estatuen kontrako gar herrikoi hori sentitu nuen, eta faxismoaren aurkako borroka atzeman». Azaldu du «milaka gauza» bazela garaian, eta beti erantzun bat eman behar zitzaiela. Horregatik, astean lau bilkura egiten zituzten. «Gure bizitza zen: lan guti eta borroka anitz!». Gero atera zuen bere leloa mugimenduak: borroka bai, besta ere bai. Nabarmendu du erabakiak horizontalki hartzen zirela, «zinez parte hartzailea» zela. Baionako besta alternatiboak bultzatu zituzten: komunak eskatu zituzten, eta eraso sexisten kontrako kanpaina feminista abiatu zuten. Izan ere, «Patxa plaza bestetako txizalekua zen», Fabien Mendiburu Patxondo elkarteko kidearen arabera.
Lokala kanpotik, Patxa plazan kokatua, ateko margolanek errepresio ororen kontrako aldarrikapena laburbiltzen zituzten / Txetx Etxeberri

Plazak darama haien so mutua: murruan marraztuak baitira Lasa eta Zabalaren aurpegiak, Jon Anza eta Jean-Louis Larre Poporenetik hurran, begien aitzinean gertatzen den guziari adi.

Harkaitz Canok ederki girotu zuen Soto eta Zeberio fikziozko pertsonaien bahiketa Twist eleberrian (Susa, 2011), zeinak Joxean Lasa Arostegi eta Joxi Zabala Artanorena islatzen baitu, 1983ko urriaren 15eko gau hartan zinez gertatua, Patxa plazan. «[...] gutxien espero duten lekuan, ez diete utzi kotxea hartzen ere, ezustean harrapatu dituzte, kapusai beltza jarri diete akaso, xuxurlatu egin diete zerbait belarrira, bai, hitzak dira gutxienekoa gorrotorik glazialenarekin esaten direnean, zerbait leuna eta izugarria, «sartu autora», kapusaiaren pean atzerriko azentuaz agian -zein azentu ez da arrotz kapusaia soinean duzula esaten badizute?-».

Berez, Arrangoitzeko bestetarat (Lapurdi) abiatzekoak ziren 4L batean. Alta, aparkalekuan bakarturik gelditu zen autoa, umezurtz. Txoferrak hamabi urteren buruan identifikatu zituzten Alacanteko Bussot herrian (Herrialde Katalanak), gisu hautsek estalirik. Tolosar bi gazteak GALen lehen biktimak izan ziren. «Plazak beti jakin izan du memoria atxikitzen», baieztatu du Jean François Lefort Lof-ek. Patxa mugimenduan ibili zen kide eta Iparraldeko hirugarren intsumisoa izan zen. Harentzat, plaza Iparraldean gazte mugimendu abertzalearen «lehen kimuaren» ereile izan da. Ondoren, GAL heldu zaio bururat. «Euskalduntasuna» galdua zuen familian, eta mugimenduaren bidez berreskuratu zuen, euskararekin batera. Gainera, «gazteen egoera ekonomikoa kontuan hartzen zuen mugimenduak, ongi sentitu nintzen», argitu du Lofek. Oroitu da droga kontsumoaren kontrako borrokalekua izan zela, saltzaileekin «zenbait kalapita», ukan baitzituzten.

Patxan ongi pasa

Badira lau urte Patxondo elkartea plazan hartu zuela egoitza. Haien helburua da «ongi pasatzea», horregatik dute lelo hau hautatu: amodioa, rock'n roll eta tokiko produktuak. «Ongi jakiteko non sartzen ginen, Jano Fourcade gomitatu genuen Patxa mugimendua behar bezala ezagutzeko: mugimendu alternatibo, abertzale, feminista eta antifaxista», deskribatu du Fabien Mendiburu kideak.

Ideia horiei segida Zizpak ematen diela argitu du Marilou Lapeyrade gazteak. Iturri zaharretik ur berria, agertoki berritua, ideia beren plaza.
'Besta bai, borroka ere bai!' zuten lema: biak uztartzen zituzten 23 bis Tonneliers karrikako lokalean, Patxa plazan / Txetx Etxeberri ]]>
<![CDATA[«Ez zaio beldurrik ukan behar ezberdin izateari »]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-05-15/ez_zaio_beldurrik_ukan_behar_ezberdin_izateari_.htm Wed, 15 May 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-05-15/ez_zaio_beldurrik_ukan_behar_ezberdin_izateari_.htm Zaz (Chambray-les Tours, Frantzia, 1980) nazioarteko lehen lerroko boz frantsesa tai gabe dabil taulagainez taulagain. Eskualdea ongi ezagutzen du: Izar Adats auzo herriko talde landesak egin zuen famatu 2010ean, bertan egon zen bi urteetan. Hortik aitzina, bere baitatik abiatu, eta Effet miroir du karrikaratutako hondar diskoa. Baionan bi kontzertu emango ditu —bat atzo eta bestea gaur— biak Kanboko Xan Mixel Garikoitz kolegioko 200 ikasleren koroak lagundurik. Kontzertuen hasieran, euskal kantari bat gonbidatu dute, baina «sorpresa» atxiki nahi dute. Zazen birak Londres, Tokio eta Osakara eginen du jauzi heldu den astean.

Euskal Herria ez zaizu arrotza.

Bazuen aspaldi ez nintzela zuen eskualdeetara jautsi. Hemen nuen ukan ene lehen esperientzia profesional gisa: ordaindu egin zidaten kantatzearen truk. Izar Adats taldeari esker izan zen, bi urtez aritu bainintzen tai gabe mugitzen; zinez akigarria zen, baina esperientzia bikaina! Guhaurrek genuen dena egin behar: muntatu eta desmuntatu... Hamabost lagun ginen bertan ari; familia handi bat bezalakoa zen. Orduan dut lanbidea ikasi.

Euskararekin egin duzu jada topo.

Izar Adats taldean, tarteka, aperitifaren momentuan, euskaraz kantatzen hasten ziren taldekideak. Hor nuen lengoaia entzuten. Kantu ederrak dira, sakonak, urrunetik heldu direnak. Oso espiritualak eta identitarioak, erroetan ontsa barnaturik direnak, ahantzi behar ez den zerbait magikoa dira.

Zein da euskaraz kantatuko duzun abestia?

Sorpresa da! Zinez ederra da; ileak tente jartzen zaizkit. Kantu garrantzitsua da. Batzuen artean hori hautatu nuelarik, Nellyk [Guilhemsans] erran zidan oso kantu garrantzitsua zela. Arras ni sentitzen naiz kantu horretan.

Nola joan da elkarlana 200 ikasleekin?

Biziki harro naiz. Sekulako lana da burutu dena hemen. Bi orenez taula gainean irautea nekeza da, beraz, pentsa haur batendako! Errepikan bi haur trenpu sartu dira, uste dut beroak eta emozioek eraginik. Sekulako esperientzia izan da. Nellyk ikaragarriko lana egin du amodioz beterik; inpresionatu nau. Jende ederra da, zinez. Lehen aldia dut horrelako elkarlanarena; dena egokitu dugu haur koro batekin emanaldia eskaintzeko. Zoragarria da.

Zer mezu dakarzu?

Partekatu eta elkarrekin proiektuak sortzearena. Berez, duela hiru urte sortutako Zazimut proiektuaren barnean sartzen da hau, zeinek lurra eta bizidunaren errespetua baititu oinarri. GKE ttipiak laguntzen ditut gisa horretan; zoragarria da. Proiektuak ekarri dizkit bozkarioa eta jende berria ezagutzea. Ikusten duzu ez zaudela bakarrik, eta badela mundu osoan etengabe lanean ari den jendea, heziketa eta garapen iraunkorraren alde. Ororen buru, mundu hobe baten alde, eta biharko gizartearentzako balio baikorren alde.

Estilorik baduzu?

Denetarik egin nahi dut: pop, jazz, variété française, rock eta manouchearen arteko nahasketa da enea.

Zer ematen dizu kantuak?

Konexioa. Munduarekin eta bozkarioarekin konektatua egoten naiz kantatzen dudalarik, bai: munduarekin lotzen nau. Uste dut lorios garelarik gure lekuan gaudela. Egia da ez dela beti erraza alegera izatea, baina lantzen eta elikatzen den zerbait da. Ez pentsa! Gertatzen zait bozkarioan ez egotea, baina burua berriz altxatzen dut, eta beti haren bila nabil. Asebetetzen nau loriak. Gisa berean, kantatzea transmisioa ere bada: mezu, emozio eta balioak ondokoei helaraztea.

Preseski, zein dira zuretzat balio garrantzitsuak?

Denok desberdinak garela eta berezitasunak dauzkagula. Hain zuzen, horiek dute edertasuna ekartzen. Munduan dena da konparazioa, baina desberdintasun hori aberasgarria da. Ez zaio beldurrik ukan behar ezberdin izateari eta norbera izateari, betiere errespetuan: emakume, haur, artista, homosexual... Beldurra ezjakintasunaren eta amodio eskasaren marka da.]]>
<![CDATA[36. Herri Urrats, 37. ikastola]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1900/038/001/2019-05-14/36_herri_urrats_37_ikastola.htm Tue, 14 May 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1900/038/001/2019-05-14/36_herri_urrats_37_ikastola.htm
Izan ere, 36. Herri Urratsek arrakasta gaitza bildu baitzuen igandean. Dena bete-betea bazen ere, jendea «ongi banatua» zela ere nabarmendu du zuzendariak; guneka «pilaketak» izan baziren ere, «eguzkiaren beharretan zen jendea».
Irekiera ekitaldia. Paxkal Indo Seaskako lehendakariak eman zion abiatze ofiziala. / GUILLAUME FAUVEAU

Jendetzaren erakusgarri izan ohi dira aparkalekuak: kasurako, hamahiru hektarea bete ziren osoki autoz. Haren irudiko, «jendetza uholdea» bildu zen igandean, eta oroitzen da hori gertatu zela Ziburuko (Lapurdi) Kaskarotenea ikastolak gorabeherak pairatu zituelarik ere, auzapezak argindarra moztu ziolarik.

Paxkal Indo Seaskako lehendakariak abiatu zuen besta ofizialki, 10:00etan: dasta «gazi-gozoa» utzi zion bestak. «Ongi lan egin dugu, denak konbentzitu baititugu, Paris izan ezik». Bada, Seaskak irakasle postuak eskatu dizkio heldu den ikasturterako Frantziako Hezkuntza ministerioari: 30, hain zuzen ere. Haatik, orain arte ez dizkio bost baizik hitzemanak: «Larria da, zinez». Oroitarazi du iaz jadanik 20 postuko «defizita» bazela, horregatik, Seaskak hamar hartu zituela bere gain: Euskararen Erakunde Publikoak bortz hartu zituen, eta azken bortzak irakasleek beraiek «oparitu» zituzten, geletan 26 ikasle onartuz: «Ohartzen gara irakasleek egiten duten indarraz».
Aro paregabea. Eguraldia lagun, familiak ere baliatu ziren egunaz. / GUILLAUME FAUVEAU

Halaber, Gorostiagak salatu zuen Frantziak «ito» egin nahi duela euskarazko irakaskuntza, «oztopatu eta suntsitzen» ere entseatu dela sarea; euskara «biziberritzen» ari den honetan, «ez du maite».

Irekiera ekitaldian Euskal Herri osoko ordezkariak egon ziren: Euskal Hirigune Elkargoko auzapezak, eta Eusko Jaurlaritzako eta Nafarroako Foru Gobernuko ordezkariak. Gainera, senatari eta diputatuek ere beren burua agertu dute, departamenduko eta Akitania Berria eskualdeko hautetsiekin batera. Ororen buru, Euskal Herriko ordezkaritza politikoak «aho batez» erakutsi dio babesa Seaskari. Frantziako Estatuko ordezkaririk ez zen, ordea.

Olivier Dugrip errektoreak bai, bestan parte hartu zuen, arratsaldean, baina «pribatuki». Dugripek gomendatu dio Indori Jean-Michel Blanquer hezkuntza ministroari «beste bilkura bat» eska diezaion. «Errektoreak Bordeletik ez du gehiago fitsik egiten ahal», argitu du ikastolen lehendakariak. «Hezkuntza ministroa da oztopoa. Girondinoak eta jakobinoak beti hor dute segitzen: jakobinoak dira nagusi oraingo gobernu honetan, Frantzia uniformea nahi duten horiek», gehitu du Indok. Argi du arazoa ez dela administratiboa: «Arazoa hizkuntza politikarena da: euskarazko irakaskuntza ito nahi dute, publikoa nahiz Seaska. Orain, elkarrekin erantzun behar diogu».
Haurrendako animazioa. Haurrak izan ziren eguneko protagonistak: haurrendako egitarau joriak ekarri zuen Sarako ikastolako ikasle izama den Pontx pailazoa, eta arrakasta handia bildu zuen. / GUILLAUME FAUVEAU

Hariaren bi muturrak

Izpiritu horrekin bat, Biga Bai Ipar Euskal Herriko irakaskuntza publikoko adar elebidunetako gurasoen elkarteko kideek ere parte hartu zuten Senpereko bestan. Gisa berean, eskola publikoko irakasleen ordezkariek ere bai. «Gakoa Parisen da orain, han dute dena blokeatzen. Lan egin beharko dugu, azken 50 urteotan berdin aritu garen bezala, egoera desblokeatzeko».

Banakoak zangoak altxarazten dituen gisan, Frantziako Hezkuntza Ministerioaren jarreraren parean, «sor eta gor» baita, Seaskak bere boza entzunarazi nahi du. Izan ere, Herri Urratseko jendetzaren oihartzunetik landa, mobilizatzera deitu dute, hezkuntza ministerioaren bulegoetara: Baionan, Donibane Lohizunen, eta Uztaritzen (Lapurdi); hala-hala, Donibane Garaziko (Nafarroa Beherea) zerga etxeen aitzinean. Horiek oro, ortziralean 18:00etan egingo dituzte, Euskaraz ikasi nahi dugu, murgiltze-eredua ez hunki lemapean.
Karrikako animazioa. Txarangek alaitu zituzten karrikak, batzuetan, leku eskasez. / GUILLAUME FAUVEAU

Zeren eta Seaskak ez baitu bideragarri ikusten bost postu horiekin heldu den sartzea abiatzea: kalkuluak eginez, kolegioan, gelaka 46 ikasle «metatuko» bailirateke.

Aldarrikapen haboro ere egin ziren igandean: preseski, ekitaldirik jendetsuenetarikoan, En Tol Sarmientoren kontzertua hasi baino lehen, Bernat Etxepare lizeoko ikasle batzuek brebeta azterketaren baldintzak jakinarazi zituzten; euskaraz ikasitakoa frantsesez erakutsi behar dute azterketaren egunean.
Zikiroa. Klasiko bihurtu da, eta ez zuen hutsik egin. / GUILLAUME FAUVEAU

Arrakastaren putarrak

Ikasleriaren zabalak Baionako Bernat Etxepare lizeoaren paretak hertsi egin ditu. Horregatik, 36. edizio honek bildu dituen sosek haiek handitzeko eta Baionako Estitxu Robles kolegioko berritze lanetarako balioko dute.

Horrekin aski ez, poxeluak poxelu, Seaskaren 37. ikastola zabaltzeko menturan dira datorren ikasturterako: Arbona-Ahetzekoa (Lapurdi). «Estatuak ito eta beldurtu nahi bagaitu ere, guk beti aitzina segituko dugu, eta, horregatik, irailean ikastola berria irekiko dugu», esan du pozik Gorostiagak. Hastapenean, ama-ikastola bakarrik izanen da Arbonan; aitzinago, lehen maila Ahetzen. Hala, 4.000 ikasle izanen dira Ipar Euskal Herriko ikastoletan irailean; duela 11 urteko kopuruaren bikoitza, hain zuzen ere Paskal Indok lehendakaritza hartu zuenean. Alta, utziko du postua «fiertatea eta umiltasuna» sentitzen: «Ez da militante batendako kargu ederragorik». Baina, lana ere bada egiteko: Ipar Euskal Herriko ikasleen %10 baizik ez baita ikastoletan: hala, hirukoiztea dago jomugan, eremua euskalduntzeko. ]]>
<![CDATA[«Euskal gizarteak ez zizun emaztea apaltzen»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1950/050/001/2019-05-12/euskal_gizarteak_ez_zizun_emaztea_apaltzen.htm Sun, 12 May 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1950/050/001/2019-05-12/euskal_gizarteak_ez_zizun_emaztea_apaltzen.htm Nine idazle eta ikerlariak (Liginaga, Zuberoa, 1944) begiak ñir-ñir deskribatzen du bere tesi liburuko azala: «Hau ene amaren etxondoa duzu: Goihenetxea. Ene ttantta zuzun prima, eta lehenago, axama». Lerro hau izan daiteke Lagarderen lan ororen abiapuntu: eleberriarena nola ikerketena ere. Preseski, Eguzki Amandrea nobelaren bigarren zatia argitaratzekotan da, frantsesez; «ene euskara ez baita on». Eta datorren maiatzaren 17 eta 18an parte hartuko du Amarauna Ziordiko (Nafarroa) Matritopaketan. Letra modernoak egin eta gero, psikologia eta psikologia soziala ikasi ditu. Tesia 56 urterekin defenditu zuen, 2000. urtean.

Prima eijerra, zutan fidaturik.

Amaren etxondoan, Goihenetxean, ene ttantta zuzun prima, eta lehenago axama. Oroit nauzu, ttantta horrek kontaturik, eztei batzuetara gomitatu zutelarik prima eta premuen ohorezko mahaian jarrarazi zutela 5 urte baizik ez zituelarik! Orduan pentsatu nizun matriarkalismoz beterik zela gizarte hau, eta hortik abiatu zuzun ene ikertzeko interesa, etxean banizkizun jakileak.

Oinordekotzak sexuak berdintzen zituen?

Bai, Antzinako Erregimenean primatasun absolutua zuzun: amaren zuzenbidea deitzen dudana, Bachofeni ikasirik, gure gizartea biziki desberdina zuzun. Berak hiru aro ikusten zizkizun: Promiskuitatea; Demetrismoa: amaren sinesmena; eta Patriarkalismoa. Eboluzionista bazen ere, zinez interesgarria zuzun.

Sexu bat ala bertzea ukanik ere, oinordetzan ez zuen eraginik.

[Claude] Levi-Straussek patrilinealismoa eta matrilinealismoa deskribatu zizkizun. Lehenean, aitak zion izena ematen semeari; bigarrenean, berriz, amak; haatik, etxean autoritatea duena ama horren anaia duzu. Etnologo, soziologo eta antropologoek gizarte androzentratua ikusten zizuten hor. Zentzu berean, [Pierre] Bourdieuk ere zioen alaba etsipenaren soluzioa zela. Alta, ene ustez, euskal gizartean ez zuzun hala: gure etxean, hasteko, arra-axama [birramama] prima zuzun anaia bat zeukalarik, anaia hauta zezaketen, baina ez zizuten hala egin, eta baduzu zernahi etsenplu.

Matriarkatua al da euskaldunen arbasoa?

Nehor ez denez ados kontzeptu horren gainean, nahiago dizut erran amaren zuzenbidean oinarritutako gizartea zela, Bachofenen gisan. Ongi entelegatzeko, ikus adibide hau: matriarkatuak lau formula zizkizun bikotekideetako bat zentzen zelarik berrezkontzeko, betiere, haurrak zeuden kasuetan: lehen bietan kanpotik etorritakoa zuzun hila, etxeko premu/prima zenaren anaia/ahizparekin zuzun esposatzen. Azkeneko bietan, prima/premua zuzun hildakoa; beraz, kanpotik etorritakoa primaren ahizpa edo premuaren anaiarekin zuzun esposatzen. Patriarkatuak bi formula baizik ez zizkizun: Jakoben ezkontza: maite zuen gazteenarekin ezkondu ahal izateko primarekin egin behar izan zuen lehenik, eta lebiratua: senar zenaren anaiarekin esposatzea, haren autoritate pean.

Dotearen kasuan ere, amaren zuzenbidean, berdintasuna zuzun bi sexuendako. Lehentasun horrek segitu zizun XIX. mendera arte. Euskal Herri osoan hala zuzun; desberdintasun batekin: Gipuzkoan eta Bizkaian gurasoek zizuten bikotekidea hautatzen, betiere amaren zuzenbidearen barnean. Itziar Monasteriok Bizkaian ikertu dizu, eta Oihane Oliverik Gipuzkoan.

Maite Lafourcade usu aipatzen duzu.

Izugarriko lan handia egin dizu, milaka eztei kontratu ikertu baititu, eta erakutsi ohitura zaharretan Euskal Herri osoan beti zehazten zutela prima edo premua zenetz esposatzen. Pirinio osoan ere bazizuten lehentasun orokorra, baina ez jabego partekatua. Hala, ene buruari galdegin diot nola eraikitzen ote zuten beren identitate sexuala halako sistema berdintzailean, izan dotea, etxeko izena edo ondasunarentzat. Konklusio honetara heldu ninduzun: euskara dela medio. Toka/nokaren bidez, hor baduzu hi izenordaina, zinez inportantea. Apezek kendu nahi zizuten, erraten baitzuten ijitoen hizkuntza zela! Euskal gizarteak ez zizun emaztea apaltzen: hor agertzen duzu emazte eta gizonen arteko desberdintasuna, identitate sexuala eraikitzeko, baina aldi berean berdintasunean: simetrikoki. Identitate sexualaren terminoa tesia egin eta gero atzeman nizun.

Levi-Straussekin ados al zara?

Levi-Straussek arrazoia zizun erratean instituzioak duela nortasun sexuala eraikitzen; haatik, gurean beste instituzio sozial bat zuzun: hizkuntza. Toka/nokan aditza jokatzen duzu simetrikoki; alta, hizkuntza indoeuropar orotan generoa lotua duzu izenari, izenondoari, izenordeari... Maskulinismoak irabazten dizu beti komunztaduran. Hala, toka eta noka gabe ezinezkoa zukezun egitura berdintzailea. Levi-Straussen teoriarekin ezin nizun euskaldunen gizartea esplikatu, ikusten bainuen bazela hemen zerbait zinez desberdina. [Julio] Caro Barojak izugarri ontsa ikusia zizun euskaldunen kasuan etxeko osabak ez zuela autoritaterik, Levi-Straussek deskribatzen zuenaren kontrara.

Zerk zuen hautsi sexuen simetria hori?

Iparraldean, Frantziako Iraultzak zizun zinez andeatu gure gizartea, eta Hegoaldean, karlistek. Aitzin, etxeko ondasunaren jabe bikote zaharra eta gaztea zituzun erdiz erdi; autoritatea partekatua zuzun. Demagun, lau bozak beharrezkoak zituzun etxe baten saltzeko. Alta, iraultzatik landa, gazteak ez zizun laurdena baizik. Ez dizut erraten paradisu bat zenik, sistema horrek bazizkizun bere mugak, baina amak bazizun leku bat, eta emazte ezkongabeak ere. [Jose Antonio] Azpiazuk ikertu dizu azken horiek ez zirela bazterturik. Gisa berean, katolizismoak dizu sartu patronimoa, eta feudalismoak maskulinismoa.

Zertan zituen amaren zuzenbideak bere mugak?

Ez baitzen prima eta premurik aski gazteenekin esposatzeko, bazuzun anitz zelibato, debekaturik ere baitzen neskazahar eta mutilzaharrendako etxean ezkontzea, intzestuaren tabua errespetatzeko, hain zuzen ere, jabetza partekatua zaintzeko.

Dabiltzan feminismoen arabera, euskal matriarkatua mito bat da.

Euskal Herriko feminismoak dio emaztea beti apaldurik zela; Levi-Straussen teoriari jarraitzen diote, demagun, [Anuntxi] Arana eta [Juan Inazio] Hartsuaga antropologoek. Levi-Strauss jainkoa balitz bezala ikusten dizute. Baina ezin da ukatu bazela ere besterik: euskal gizartean etxeak zizun manatzen oro, eta hartan, emazteak eta gizonak hein berean zituzun. Eta feminista nauzu!

Psychologie Clinique aldizkariko Olivier Doville zuzendaria izugarri zorrotza duzu zientifikotasunean, eta argitaratu berri didate ene tesitik jalgi Meurtre du père et domonyme basque artikulua. Ene lana zientifikoa duzu, logikoa eta adibidez josia.

Zientzia eta fikzioa, biak bidelagun dituzu.

Eguzki amandrea eleberria atera nizun ene etxondoan behatutakotik abiatuz: ezagutu ez nuen osaba hartaz. Amaren eguzaita zuzun. Hizkuntzaren transmisioa duzu gaia, heroiaren sentimenduak dituzu hor: zer min hartzen duen euskara galtzearekin eskola frantsesarengatik, eta ber denboran hizkuntzarenganako amodioa...

Hizkuntzak badu zer erranik zure bizian.

Irakasle nintzela, gauero mihiarekin itotzen ninduzun, eta amigdaletan ere arazoak nizkizun. Hala, psikoanalisia egitea deliberatu nizun, eta terapeutak galdegin zidazun: «Zein lengoaiaz mintzo zara?». Orduan ikusi nizun ene inkontzienteak euskara ez-hizkuntzatzat zeukala: eskola frantsesak didazu hori ekarri; ene burua hobendun sentitzen nizun euskara jakiteagatik. Hizkuntza eder hori errotik maite dizut, baina ez dizut ontsa ematen ahal, nahiz eta Mauleko AEKn ikasten berrasi nintzen, Mixel Etxebeste Mauleko auzapeza irakasle nuela, 19 urte besterik ez zuela!]]>
<![CDATA[«Lanak gatazka baten historia kontatzen du, baina barnetik»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/036/001/2019-05-09/lanak_gatazka_baten_historia_kontatzen_du_baina_barnetik.htm Thu, 09 May 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1891/036/001/2019-05-09/lanak_gatazka_baten_historia_kontatzen_du_baina_barnetik.htm www.lhypothesedemocratique.org dirua biltzeko kanpaina, hiru proiektuak gauza daitezen.

Zerk ekarri zaitu euskal historia lantzera?

Gatazka armatuaren ordez soluzio politikoak bilatzen ari den herri horrekiko bi estatuen etengabeko bortizkeriak eta mespretxuak naute bultzatu mobilizatzera. Nola azaldu debekatzen dutela elkarte, egunkari, alderdi politiko edo edozein bizitasun demokratiko? Areago, nola esplika emantzipazio horren bultzatzaileak atxilotzen eta torturatzen dituztela? Galdera horiei eta beste askori erantzun nahi nien.

Lan hori engaiamendua ere bada.

Dena da engaiamendu. Dokumentalgileok gugan sinesten dutenen kontalariak gara. Boz berezi horien zaindari garen aldetik, badut haiekiko ardura bat, bai eta hain estigmatizatua izan den herri horrekikoa ere. L'hypothèse démocratique proiektuak nahi du gatazka baten historia proposatu, baina bakanetan bezala, barnetik kontatua, bere eragileen ahotik. Horretan, ene arrotz estatutuak ahalbidetzen dit kanpoarekiko bitartekaritza egitea.

La paix maintenant film laburrak eta oraingo film luzeak partekatzen ote dute eduki bera?

Webgunean eskuragarri izanen da La paix maintenant 2017ko film laburra, baina bi proiektuak arras desberdinak dira. Lehena desarmatzea zalutzeko eta laguntzeko film militantea zen, bi estatuen astakeriaren parean. Alde horretatik, biziki ekumenikoa zen. Aldiz, L'hypothèse démocratique obrak historia idatzi dutenekin historian sakontzeko parada ematen du.

Zer konklusiora heldu zara?

Goizegi da, oraindik ere muntaketan ari baikara. Baina deigarri zaizkit mugagabeko bizitasuna eta ezin kontatuzko sormena. Zirraragarria zait prozesuan obratu duten lagun horien kuraia, buruargitasuna, pazientzia eta duintasuna.

Izen bakarra, hiru formatu.

L'hypothèse démocratique saiatuko da argitzen Euskal Herriko gatazkaren 80 urte. 70 elkarrizketa baino gehiagoko paleta bera da hiruentzako. Webgunean, elkarrizketa guziak zintzilikatuko ditugu: 1930eko urteetako gatazkatik gaur egunera arteko tartea biltzen du. Film luzeak zinemako gelak eta publiko zabala ditu xede, eta 1960ko urteetatik honako garaia besarkatuko du. Azkenak nazioarteko telebistak ditu jomugan; 2009tik honako tartea.]]>
<![CDATA[Hazia hazkurriaren iturri]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/030/001/2019-05-02/hazia_hazkurriaren_iturri.htm Thu, 02 May 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1881/030/001/2019-05-02/hazia_hazkurriaren_iturri.htm
«Uros nago, lurretan traktore gainean», esan du nekazariak, hor baita hobekien sentitzen. Are gehiago, Lyongo (Frantzia) kasazio gorteek arrazoia eman berri baitiote: Monsantok saltzen duen Lasso herbizida «akastuna» dela ebatzi du, eta Françoisen pozoitzearen arduradun egin dute konpainia.

«Nola irudikatu horrelakoak pairatuko nituenik segundo batzuetan gasa arnasteagatik», adierazi du. Hain zuzen ere, orenak aitzinatu ahala, trenpu sartzen hasi zen, eta bikotekideak larrialdietara eraman zuen. Hasieran, medikuek ukatu egin zioten gaia arnastu izanaren ondorioak pairatzen ari zela; hala, psikiatrikora igorri zuten, eta epilepsia ere aipatu zuten. Urte baten buruko, inguruak estuturik lortu zuten demostratzea intoxikazioa izan zela: mintzatzeko arazoak, mehetzea, akidura handia... Bortz hilabetez egon zen ospitalean, bihotzak 200 taupada minutuko izaten zuen, konortea galtzen zuen eta koman murgiltzen zen. Hortik aitzina, araberako tratamendua eman zioten eta sendatu zen. Haatik, hiru mezu garbi eman zizkioten: ezingo zuen produktu kimikoekin lan egin, eta ondorioak ukanen zituen sendatuta ere.

Laneko istripu gisa hartu bazuten ere, segurantza sozialak ez zizkion galdutako lanorduak ordaindu nahi.


Paul François laborari kaltetua. Pestizidak utzi eta biologikoan hasi da. L. FRANÇCOIS

Epaiketen epopeia

Horretan abiatu zen nekazariaren epaitegietako epopeia: 2010ean eritasun profesional gisa onartzea lortu bazuen ere, Monsantoren kontrako salaketa jartzea deliberatu zuen 2007an, ohartu baitzen herbizida hori Kanadan debekatua zutela, AEBetan eta Alemanian. Europak ere erabaki bera hartu zuen 2007an, «erabiltzaileentzat produktu lanjerosegia» zelakoan. Hamabortz urteko auzitegietako borroka malkartsuak hirugarren garaipena ekarri dio: kasazio gorteek behin betiko erabakia hartu berri baitute: «Etiketatze akastuna» edukitzeagatik, eta «produktu arriskutsua» izateagatik kondenatu baitute, oraingoz, Monsanto 50.000 euro ordaintzera abokatu gastuetarako. Françoisek tiroideko tumorea kentzeko ebakuntzatik bortz septizemia eta biriketako enbolia pairatu ditu. Ondoko hilabeteetan prozedurak segituko du kalte-ordainei dagokienez: «Borroka %99an irabazia dugu», esan du. Hots, Monsantok helegitea aurkez dezake, eta baliteke ere forman arrazoia ematea. «Haatik, funtsari dagokionez, erabakia gibela-ezinezkoa da». Edozein erabaki etorrita ere bera ez dela baretuko azpimarratu du, «ene emazte zenaren omenez». Orain, ustiapen osoan ekologikoan ari da nekazaria, eta Phyto-victimes elkartea sortu du, pestizidek kalte eginiko profesionalei begira. Iparraldeko eta Biarnoko hiru lagun dauzkate bertan.



Ikusten ez den mamua

Ezagunena Monsanto bada ere, gaia zabalagoa da. Mundu mailako hazi eta agrokimiken merkatua aztertu behar da. XIX. mendeaz geroztik hasi ziren haziak pribatizatzen eta saltzen; ordura arte trukean oinarritzen zen hazien mugimendua. Dena den, azkeneko 30 urteotan alorrak «erabateko aldaketa» jasan duela esan du Marc Badal Kristina Enea fundazioko teknikari-adituak, haziena ekoizpen agrokimikoekin uztartu baitute. Emeki-emeki, enpresa handiek txikiak irentsi dituztela gaineratu du Badalek: 2016ko datuen arabera, hiru konglomeratu handik (Syngenta-ChemChina; DuPont-Dow eta Monsanto-Bayer (Bayerrek Monsanto erosi baitzuen) kontrolatzen zuten munduko hazien merkatuaren %44,5 -GEO genetikoki eraldatutako organismoak barne-, eta agrokimikoen merkatuaren %60,4.

Horiek horrela, jokaldi borobila lortu dute hazien merkatuaren monopolioek: beraiek sortu dituzten pestizidak jasan ditzaketen haziak genetikoki moldatu dituzte. Ika-mika handia piztu du horrek mundu osoan, luzaroan gizakiarengan eta ingurugiroan eragin ditzaketen ondorioek kezkaturik. Adibidez, Bizi mugimenduak Peirahoradako (Landak) Monsantoren egoitza blokeatu zuen iragan urtarrilean. Ekainean hamar urte beteko ditu mugimenduak.

Europak GEO hazi bakarra ereiten baimentzen du: Mon 810 artoa. Elikagaien etiketan GEO den agertu behar da, baldin eta %0,9 baino gehiago bada. Espainia da Europako GEO ekoizlerik handiena: 115.246 hektarea iaz.

Frantziak, berriz, lege bidez debekatzen du GEO haziak ereitea. Haatik, kabalak bazkatzeko urtero inportatzen ditu lau milioi tona genetikoki eraldatutako soja -Roundup Ready, hau da Monsantok glifosatoz eginiko Roundup herbizida jasateko gai dena-, koltza eta artoa AEBetatik.

Lur emankorretan

Euskal Herriak baditu bere GEO hektareak: Nafarroa Garaian, Erriberan batez ere, iaz 8.100 hektarea arto landatu zituzten, horietarik 852 Alesbesen. Iragan irailean, Ekologistak Martxan elkarteak bultzaturik, Nafarroa Garaiko 50 herrik GEOrik gabeko gune deklaratu zuten euren burua Nafarroako Gobernuaren aurrean, hots, «biztanleen erdiek baino gehiagok», azaldu du Ester Montero Gonzalez kideak. «Itoizko urak monolaborantza ekarri du, Erriberako baratze historikoen ordez», esan du Badalek.

Arabari, Bizkaiari eta Gipuzkoari dagokienez, erkidegoaren legediaren babesari esker ez da GEOrik ekoizten, nahiz eta 2016an 0,88 hektarea ekoiztu ziren. «Non? Inork ez daki, ikerketa bat bultzatu genuen, baina segidarik gabe», adierazi du Roberto Ruiz de Arkaute Neiker erakundeko laborantza ekologikoaren teknikariak. «Ez dute jakinarazi nahi laborariek; Frantzian bezala, suntsi ez ditzaten».

«Euskal Herriko haragi guzia transgenikoz elikatua izan da, ekologikoa ez bada», azaldu du Badalek. Horren kontrako borrokan aurrean izan zen Jon Harluxet laborari duzunariztarra, lagunekin berpiztu baitzuen bertako arto gorria, izen bereko elkartea sortuz: «Biologikoan ari ginen, eta gure haziak erosten genizkion transgenikoak egiten zituenari!». Gaur, Iparraldean borroka politikoki «irabazia» dela uste du: «Hemen biologikoan ari garenak zainduak gara, legeari esker». Ez du sozialki posible ikusten transgeniko hitza daraman ezer berriz ere zabaltzea.

Aragoiko (Espainia) laborari-kide baten borroka eredu gisa hartu zuten: Antonio Ruiz. Comite Aragones de Agricultura Ecologicako lehendakari zelarik, sekulako borroka egin zuen, ekologikoan ari zen nekazari baten arto ekoizpenaren %32 kutsatu baitzuten auzoko pentze transgenikoek. Nazioarteraino iritsi ziren, demostratu zutelako GEO eta GEO ez denaren arteko bizikidetza ezinezkoa dela. Hainbertzerainokoa izan zen haien eragina, non AEBetako enbaxadako kideak hurbildu baitzitzaion «mehatxatzera», merkatua kolokan jar zezakeelakoan. «Borroka utzi nuen osasun arazoengatik», esan du Ruizek. «Amore eman behar ez bada ere, bizitzaren prozesuetan konfiantza ukan behar da». Alde batetik, GEOren irudi «txarrari» esker «gero eta gehiago» dira uzten ari direnak, eta, bertzetik, ikerketa berrien arabera, «29 belar txarrek erakutsi diete erresistentzia pestizidei».

Biharko Lurraren Elkartea ari da hazien etxe bat antolatzen, Gipuzkoan Aleka sortu duten bezala: «Euskal Herriko lehena izango da, hemengo haziak biltzen, biologikoak eta artisau moduan ekoiztuak», esan du Badalek.]]>
<![CDATA[«Nafarroa bat da bakarra»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-04-29/nafarroa_bat_da_bakarra.htm Mon, 29 Apr 2019 00:00:00 +0200 Ainize Madariaga https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-04-29/nafarroa_bat_da_bakarra.htm
Tren geltoki zaharretik hurran, Mattin eta Xalbador bertsolariak geldirik daude, Amikuzeko Kilimon elkarteko erraldoien eramaileak askaltzen ari baitira: etxaldeko arroltzeek ongi horitutako moleta tentagarria, xingar eta lukainka; eta leku zentrala: inguruko mahatsak eman arno beltza. Aisit da Xalbadorren eleez oroitzea: «Nafarroa bat da bakarra». «Gaita jotzen dut, pasacalles eta balsak plaza ttipian joko ditugu, gero dantzak, eta azkenik larrain dantza, usaian bezala, eguerdi inguru», azaldu du Jean Michel Etxegaraik. «Badira ere Iruñeko, Luzaideko, Arrasateko, Tuterako, Uztaritzeko eta Garaziko musikariak; Baigorrin bada eskola bat; beraz, bada hemengo jole asko ere», gaineratu du.

Zalu jan behar dute, hamaiketan hastekoa baita dantzari, musikari, joaldun, Basaldun, buruhandi eta erraldoien desfilea.

Elizako plaza txikiko bidean askaltzera doa Pilipe Bidart ere; irriak ez dio bakerik ematen, ezagun zaio: begitarteak alegrantzia salatzen baitu. Oroitzen da nola 1970eko hamarkadan abiatu zuten besta hori «pixka bat» herria berpizteko: «Ekintza militante horrek eztabaida franko piztu zuen, baina emeki-emeki besta giroa bilakatu da; baina, helburu hori ahantzi gabe, herrikoitu da, eta militantziatik harat bildu ditu jendeak». Gaineratu du belaunaldi berriek hartu dutela lekukoa, eta izugarri garrantzitsu zitzaiela.

Merkatua ezti-eztiki hasia da iratzartzen. Ator zuriz jantziak diren bi mutil hatsantuak dira presa handiz kontrako norabidean: «Nafarroako errege-erreginak eta moroak dira Baigorriko ziganteak; berantean gara!».

Elizaren magalean dago Iruñeko Karrikiri euskara elkartea, eta Juan Luis Etxaburu Ondarru-k ongi oroitzen du hastapeneko giroa: «Hasieran herri honetako leiho guziak itxita zeuden, esan nahian: 'Guk ez dugu parte hartu nahi festa honetan, edo hau ez da gurea'. Eta orain, zorionez, normalitatea da». Harentzat, Nafarroa Euskal Herriko lurralde handi bat da, garai batean lortu zuena estatu bat izatea, VII. mendean. Euskal Herri «aske» baten alde ari da lanean, eta, horretarako, «garrantzitsua» zaio hizkuntza berreskuratzea. Basaizea elkarteko jendea «zinez goxoa, zabala eta euskalduna» dela esan du.

Hortik ez urrun, Ihitz Iriarte solasean ari da; orain «beste plan» batean dator: lehen gehiago arrastirian ibiltzen bazen ere, orain eguneko planean dator. Nafarra sentitzen da Iruñean bizi delako, baina euskaldun gisa «oso zuberotarra»; haren aburuz, Zuberoak badu garrantzia beste probintziek bezala, eta «ttipitasunak» ez du kalterik.

Plazan abiatu da Battitt Crouspeyreren eta Aitor Servierren arteko bertso balsa: bertzeak bertze, herriko etxe berria eta Etxauziaren erosketaren suspensea zabaldu dituzte mikroetan. Anartean, ez dira jendarmeena eta ingeles matrikula duen autoa baizik iragan. Desfilea ailegatu da, plazari leku guzia hartuz, irrintziek belarrienak hartu dituzten ber.

Talo eta ostatutik ez urrun, Xan Bereterretxek lagun giroa xerkatzen du, bai eta ere egunean zehar frankotan aditu den nafartasuna, «elkarrekin atxikiarazten gaituen nazio kontzientzia, euskaltasunarekin eta hizkuntzarekin lotua». Alboan du Amaia Boy, besta egitera etorria: Diabolo Kiwi, Holako Deluxe, eta «beti bezala» Kiki Bordatxorekin.]]>