<![CDATA[Aiora Sampedro | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sun, 26 Jan 2020 06:33:25 +0100 hourly 1 <![CDATA[Aiora Sampedro | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Aldian behin hartzeko pilulak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2021/029/005/2020-01-26/aldian_behin_hartzeko_pilulak.htm Sun, 26 Jan 2020 00:00:00 +0100 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/2021/029/005/2020-01-26/aldian_behin_hartzeko_pilulak.htm ready-made artefaktuak eta koadro espresionistak tartean-tartean gurutzatzen diren horietako bat. Ready-made arte eraikuntza postmoderno horietako bat museoko sabaitik zintzilik jarritako koloretako mâché paper hari batzuek osatzen zuten; halako batean, bikote maitemindu bat obraren erdira sartu, eta museoa bisitatzen zebilen beste turista bati eskatu zioten, oroigarri gisa, argazki bat ateratzeko. Laguna eta biok eztabaidan aritu ginen tarte batez, pasartea obraren desakralizazioaren adibidetzat, edo are heriotzatzat, har zitekeen adostu ezinik. Kontua da Beatriz Txibiteren poema-bilduma hau irakurtzean egoera hura gogoratu dudala, artefaktuaren eta gizakiaren arteko muga lausotzen delako.

Idazle nafarraren lanean, lehen begiradan, aparteko aipamena merezi du Pamiela etxearen edizio lanak, Txibitek berak moldatutako irudiekin atondua. Autoreak poemen artean han- hemen txertatu dituen irudiek hitzak osatzen laguntzen dute, behin eta berriz agertzen baitira gizakiaren eta inguruaren arteko haustura, forma desordenatuek eta irudi etenek ordezkaturik.

Mugi/atu deitzen da Pamielak argitaratu duen Txibiteren azken poema liburua. Izenburuak aditzera ematen duen gisan, mugimenduarekin eta hura saihesten dutenekin du zerikusia lanaren osotasunak. Argitaletxeak kontrako azalean azaltzen du egileak 2016tik aurrera Eslovenian mugei eta migrazioei buruzko egitasmo poetiko baten harira egindako egonaldi baten emaitza dela lana. Horixe izango da liburuko pieza gehienek jarraituko duten ildo nagusia, bata bestearen alboan agertuko dira askotan munduan barrena dabilen lehen munduko hiritarra eta besterik ezean emigratzera behartuta dagoena.

Mugatzeari loturik agertuko dira mugimendu mota horiek, berdintzen dituena baino handiagoa delako bata bestearengandik aldentzen dituena (Zu ni bezala, Zuen ni-ak olerkiek igartzen duten moduan); horrela, ahots poetikoa bidaia introspektibo batera abiatuko da, kanpoaldeko egunerokotasuneko egoerak ikuskatu eta aztertzetik, hausnarrean, begirada bere baitara bilduko du, eguneroko une intimoetan murgiltzeraino. Hartara, Mediterraneoan itotzen ari diren migranteei egindako poema batetik, ahots poetikoa lehen pertsonan goizean goiz egindako moto bidaia bat kontatzera igaro daiteke.

Argitaratu dituen lanetan Mugi/atu laugarren alea izanik, antzematen zaio poetari aurreko lanetan obsesionatzen duten motiboen agerpena honetan ere bai: harremanen hauskortasuna, etengabeko bidaia, hiriaren presentzia... Aurreko lanen bidetik jarraitzen du poemen eraikuntza formalak ere; laburtasuna dateke bertso-ahapaldien ezaugarririk behinena, nolabaiteko hustasuna gailentzen dela hizkien artetik, poetarentzat isiltasuna hitzak baino presenteago balego bezala.]]>
<![CDATA[Kontu triste bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2144/029/002/2020-01-12/kontu_triste_bat.htm Sun, 12 Jan 2020 00:00:00 +0100 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/2144/029/002/2020-01-12/kontu_triste_bat.htm
Simplicissimus izenburua duen testua izan da sailean publikatu den bigarren lana. Joan den urtearen amaieran eman zen argitara Patxo Telleria gidoilari, zuzendari eta aktorearen lana, eta duela hilabete batzuk estreinatu zen taula gainean, Tartean Teatroa konpainiaren eskutik. Hortaz, lana euskal antzerkigilerik ezagunenetako baten artefaktu aktuala dugu; berau sailean elkarrekin publikatu diren gainerako lanekin konparatuz, editorialaren xedearen berri izan dezakegu: euskarazko antzerkigintza garaikideko testu esanguratsuak ezagutzera ematea.

Simplicissimus, zehazki, antzerkigile bilbotarrak konposatutako euskarazko kabaret bat da, zeinetan Alemaniako Hirugarren Reicharen garaian famatu izandako Berlingo hiru komedianteren bizipena kontatzen (kantatzen?) den. Horrela, Telleriak adierazpen askatasunaren bueltan harilkatutako disertazioa taularatzen du.

Antzerkia eramateko era da gehien erakarri duena irakurle hau. Hiru plano nagusik banatzen dute narrazioa: batetik, hiru lagunen kontakizun dramatizatua egiten duten dialogoak daude; bestetik, alegoria gisa garatzen dira hiru komedianteen istorio horiek; eta, azkenik, tartekatuta agertzen dira istorioaren alegoria osatzeko egileak konposatutako kantu kabareteskoak. Pertsonaien polifonia hori da erakargarria, ikuspuntu estetikotik; Telleriak hitz-jokoak baliatzen baititu umore absurdoa eta sarkastikoa lortzeko. Akotazio gutxiko lanean, ondo funtzionatzen du ahotsen ugaritasun horrek irakurria izateko testua gorpuzteko tresna gisa.

Emaitza, ondorioz, testu gazi-gozoa da. Umorearen bidez pertsonaia historikoen miseria pertsonala arakatzen du, eta Historiako garai ilun hartako paradoxak era umoretsuan azalaraziz, adierazpen askatasunaren aldarria egiten du. Lana are garratzago bilakatzen da iraganeko gertakariak gaur egunekoengandik gertukoak direla sumatzean.

Liburua osatzen dute Susaren edizio berezietan ohikoak diren hitzaurre eta gibel-solas banak. Lehenean, EHAZEren eskutik datorren atalean, obraren marko teorikoa osatzen da, antzerki piezaren berezitasunak eta interpretazio bidea nabarmenduz; eta Oier Guillanen esku geratu den hitzatzean, berriz, egilearen ibilbidea errepasatzen da, lan honen leku berezia adieraziz.]]>
<![CDATA[Egun goibelak, irudi beltzak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2040/037/001/2019-12-15/egun_goibelak_irudi_beltzak.htm Sun, 15 Dec 2019 00:00:00 +0100 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/2040/037/001/2019-12-15/egun_goibelak_irudi_beltzak.htm Fakirraren ahotsa eta duela hilabete batzuk nobelaren gaztelaniarako itzulpena, baina hori gutxi balitz, idazlea ez da egon geldirik. Hain zuzen, Durangoko Azokan bertan, hiru lan aurkezten ikusi genuen: batetik, Amets alokatuak komikia; bestetik, Berri Txarrak musika taldearen agurrerako prestatutako liburu bat; eta azkenik, denbora hartu du argitaratutakoen artean hemengo komikia aurkezteko: Canoren eta Adur Larrea marrazkilariaren artean Txalapartak azaroaren 20rako argitaratutako Antzara eguna komikia.

Santi Brouarden hilketaz ezagutzen diren nondik norakoak azaltzen ditu lanak; izenburuak ere politikariaren hilketa baino egun batzuk lehenago Lekeitioko jaietan izan zen arrakastarik gabeko saiakerari egiten dio erreferentzia. Bi planotan dago kontatua, Canori gustatzen zaion bezala: alderdi poetiko bat, eta historia kontatzen duen alderdi bat. Historiaren barnean, gainera, bi barne-kontakizun daude kontrajarrita: bi aldeena, Brouard kide zen ezker abertzalearena eta GALeko hiltzaileena.

Alderdi lirikoari dagokion planoan, testu poetikoek Santiago Brouard pertsonaia historikoarekin dute zerikusia. Komikian bertan aipatzen da ekarritako olerkiak Brouard zenaren emazte Teresa Aldamizek, zeina poeta filipinarra den, idatziak izan direla. Horrek idazleari Espainiako estatuak Euskal Herrian baliatutako gerra zikinaren eta Hego Amerikako beste hainbat estatuk aplikatutako gerra zikinen artean lotura egiteko balioko dio, esanahi zabaleko testu bat osatuz irakurlearentzat. Bestalde, garaiko gatazkaren magnitudearen markoari erreferentzia egiteko balioko dio.

Bestalde, narrazioaren planoan ere bi kontakizun banatzen direla esan dugu, hildakoaren eta hiltzaileen planoak, alegia. Eta horietan, hainbat sekuentzia tenporal desberdintzen dira aldi berean: kontakizuna kokatzen den uneko denbora tartea; eta, gerora, Brouarden hiltzaileetako batek komunikabideetan egindako aitorpen publikoak biltzen dituena.

Ez da bereziki testu katramilatua, eta hala ere, Canoren estiloa biltzen du: badago lekurik pertsonaien barne-gogoetak azaleratzeko, lasartearrak hain berea duen estiloa ikusiz horietan. Irudiei dagokienez, zuri-beltzean daude nobela osoan zehar, eta tonu berekoa da azala ere: irakurlearen begietara kontakizunaren iluntasuna nabarmentzeko balio du. Hala ere, trazu leuneko marrazkiak osatu ditu Larreak, eta zuri-beltzen jolasak lanari histasuna ematen badio ere, irudien xumeak ez du monokromiak eragin dezakeen irudien betekada gerta dadin ahalbidetzen.

Testuak ez du gaiaren gaineko ezer berririk gehituko, ziurrenik ez da idazlearen antologietarako testu hautatuen artean egongo; eta hala ere, irakurtzen disfrutatzen da. Egileak euskal gatazkaren inguruan osatutako lanen azken emaitza, idazleak imajinario kolektiboari egindako ekarpenean testu beharrezkoa.]]>
<![CDATA[Nork beretik idazteaz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2087/037/002/2019-12-01/nork_beretik_idazteaz.htm Sun, 01 Dec 2019 00:00:00 +0100 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/2087/037/002/2019-12-01/nork_beretik_idazteaz.htm Aitaren etxea, argitaletxe beraren eskutik datorkigu. Nobelan idazle baten eguneroko jarduna kontatzen da, osatzen ari den liburuarekin jarraitzeko dituen arazoak izanik hizpide. Hainbat fokalizazio narratibo nahasten dira kontakizunean zehar; orokorrean, Ismael idazlearen eta ia koprotagonista den Jasone emaztearen ikuspuntuetatik egiten du aurrera tramak, baina, Libe Ismaelen arrebarengan oinarritutakorik ere badago. Laburtuz, bai protagonistaren bai koprotagonistaren beldurrek nahiz beren buruarekiko segurtasun faltak eragingo diete literaturari ekiteko ezintasuna, Ismaelen kasuan, jadanik hasia duen lanari jarraipena ematea galaraziz. Jasoneren kasuan, sortuko zukeen literaturari muzin egitera eramanez.

Planteamendutik bertatik, literatura moralistaren zentzua hartzen du testuak. Eta egiazki, pertsonaiek zoriontasunera iristeko egin beharko duten bidea marrazten da kontakizunean zehar, amaierako egoera gogobetegarrira iritsi arte. Lanak sortzen didan zalantza nagusietako bat hori da; nork bere buruarekiko eta besteekiko jardun beharreko moduak planteatzen dira, amaieran nork bere buruaren errealizazioa lortzeko bidean. Liburuaren izenburuak agertzen duen erreferentzia intertestual garbia ere bide horretatik doa, gizonezko protagonistari pisua zaio bere aitarekiko duen harremana, eta harekin duen lotura haustera egingo du; horrela, irakurleari erreferente ezaguna etorriko zaio gogora, baina kasu honetan, ohiko interpretazioa itzulikatuz.

Horri lotuta, bada nabarmengarria iruditu zaidan alderdi bat. Indartuta ateratzen da testua pertsonaien psikologian barneratzen den kasu batzuetan: bikotean, batak bestearekiko eta nork bere buruarekiko dituzten mesfidantzak plazaratzen dira, eta irakurleari ere eragiten zaizkio. Ondo mantentzen du tramaren tentsioa kasu horretan.

Azkenean, nobelako protagonistak nahiz koprotagonistak iristen duten konklusioetako bat da beren esperientzia pertsonaletatik idaztean lortzen dutela osatzea literatura lanik osoena. Hitzez hitz pentsatzen du hurrengoa Ismaelek bere testua idazten saiatzen ari den bitartean: «Jasonerena irakurri ondoren, badakizu zailegia egingo zaizula emakumearen benetako sentimenduetara heltzea». Hortik galderak sortzen zaizkit. Ariketa metafikzional gisa irakurrita, idazketa soilik hemen eta orain-etik hurbil uler daitekeelako zentzua hartzen du Jaioren nobelak eta, honetan Iban Zalduaren iritzi berekoa naiz. Idazle donostiarraren hitzetan: literatur lanek arazoak izaten dituzte mugak ipintzen zaizkionean fikzioaren zabalkuntzari, nobelan funtzionatu eta erakargarri izan daitekeena baztertzen delako.

Egiazki, fikzioaren mugak hainbeste estutuz, ez dakit ez ote garen ideiari estuen atxikitzen gatzaizkionak bakarrik kabituko.]]>
<![CDATA[Idazlearen mamuak eta mamarroak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2144/035/001/2019-11-17/idazlearen_mamuak_eta_mamarroak.htm Sun, 17 Nov 2019 00:00:00 +0100 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/2144/035/001/2019-11-17/idazlearen_mamuak_eta_mamarroak.htm l'art pour l'art bezala bizi duela usu adierazi duten autoreetako bat; ez da harritzekoa, horregatik, bere lanetan literaturaren erreferentziak aurkitzea. Susaren eskutik argitaratu duen Iturria azken lan honen ildo nagusia narratzaileak literatura sorkuntzaren inguruan egiten dituen hausnarketak izango dira.

Dekamerona-ren egitura gogorarazten du Elorriagaren lanak, bi planotan bananduta: batetik, idazle baten lorratzei jarraitzen dien protagonistaren eta bidean topatzen dituen pertsonaien arteko elkarrizketak agertuko dira; eta, bestetik, idazlearenak diratekeen ipuinen transkripzioak. Hartara, nobela edo ipuin-ziklo baten moduan ere irakur daiteke lana; baiki, bata bestearen atzetik tartekatutako narrazioek gai komun batzuk jorratzen baitituzte: familia, memoria, arroztasuna, aurrekariekiko lotura...

Ipuinen estetika surrealismoaren eta absurdoaren artean dabil. Pertsonaien ekintzak usu ulertezinak gertatzen dira magiarentzako lekua dagoen dimentsio batean ulertzen ez badira. Errealismo magikoaren ukituak ditu, beraz, Elorriagaren fikzioak; mamuak dira estetika horren sinbolorik argiena ipuinetan. Memoria Ikasketen arloan adierazi izan den moduan, pertsonaiak tormentatzen dituen iraganaren metafora gisa ageri ohi dira, eta, kasu honetan, ipuin bakoitzaren interpretazio indibidualerako nahiz obra osoaren irakurketari aplikatzeko balio dezake: bigarren planoarekin erkatuz gero.

Interesgarriagoa baiteritzot idazlana osatzen duen bigarren alderdi horri: Soro Barturen, ipuinak idazten dituen egilearen txikitako laguna, Europan barrena dabil sortzailearen arrastoari jarraituz, sortzen dituen testuen iturrira joz, Europako txoko banatan ezagutuko dituen pertsonaiekin Iturriaren lanari eta, orokorrean, literaturari buruzko elkarrizketa sutsuak izanez. Protagonistak gidatutako eztabaida horietan artifizio literarioen balio estetikoen nahiz sorkuntza prozesuaren gaineko diskurtso egituratu bat antzeman dezake irakurleak, zeina, une batzuetan, auto-justifikazio ariketa moduko batera gerturatzen dela iruditu zaidan. Beste planoan aurkezten diren ipuinen irakurketa hertsia egiten baita eztabaida horietako batean baino gehiagotan, eta irakurlearen jarduna gidatzeko arriskua agertzen dela iruditzen zait; preseski, zenbait ipuinen ludikotasunaren aldeko interpretazioa egiteko pistak ematen dira. Are, egilearen obsesioetako bat izan daitekeena azaleratzen da lerro horien artean; behin baino gehiagotan galdetzen dio Barturenek bidean topatzen duen lagunari zelako mailatakoa iruditzen zaion irakurtzen duen ipuina, estetikoki begiratuz, modernoa edo zaharra iruditzen ote zaion. Formatu aldetik, berritasuna dakar lan honek, Elorriagaren besteen antzera.]]>
<![CDATA[Neurriaren bila]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2000/040/005/2019-11-03/neurriaren_bila.htm Sun, 03 Nov 2019 00:00:00 +0100 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/2000/040/005/2019-11-03/neurriaren_bila.htm Zorioneko familia hamar kontakizun laburrek osaturiko ipuin-bilduma da.

Izenburuan biltzen da, hala ere, ipuin guztiak zeharkatuko dituen hari ikusezina: familia desitxuratuen inguruko hausnarketa zenbaitetan ironiko eta usu sarkastikoa. Azaleko irudiak ere emango dio pista liburura biluzi gerturatzen denari: errauts-kutxatila baten islatutako familia irribarretsua. Heriotzak, beraz, presentzia nabarmena izango du narrazio guztietan. Era berean, alderdi horrek lotzen du bilduma egilearen aurreko ekoizpenarekin; ipuin guztiek konpartitzen dute kutsu ilun bat, eta misterioaren eta pilatutako tentsioaren arteko oreka bilatzen du Irasizabalek idazketan. Agian, bide horretatik datorkio galbidea idazleari, hartzaileari irakurketa bideratu nahian gehiegitxo esaten diolako susmoa izan baitut sarri, gehienbat, narratzaile orojakileek kontatutako pasarteetan. Misterioak indeterminazioari leku gehiago egitea eskatzen duela iruditu zait kasu horietan; kimatze lana eskertuko lukeela prosak.

Alderdi positiborik nabarmengarriena narrazioen arteko fokalizazioen aniztasuna dela esango nuke. Lantzen den gaiaren osotasunaren kontrapuntu gisa funtzionatzen dute ahots desberdinek. Asmatzen du, aldi berean, generoak eskatzen duen moduan ateratzen zukua ipuinei; hau da, ipuinen amaiera aldera, ustekabeko gertakizunak azaleratuz efektu haustailea lortzen.

Thriller poliziakoen mundutik datorren egile baten lana dela jakinik, tentuz gerturatu naiz lan honetara, eta baiki, irakurketaren aurreko susmoak baieztatu ditut: euskal giroa txertatzen dela nobela beltzaren ezaugarri den kritika sozialaren bertsio inuzentearen barnean (Krisia edo Zu eta zure arreba ipuinak horren erakusle dira). Azalduko dut esan nahi dudana: gertuko pertsonaiak ageri dira protagonista gisa, maila ertaineko pertsona arruntak; batez besteko euskal irakurlea identifikatzeko gai dena eta gizarte arazoetan eragiteko aukera duena. Sarri, baina, sozialki eragiteko behar hori kontzientziaren mandatua bilakatuko zaio irakurleari, autoreak iradoki nahi dituen sarkasmoz eta ironiaz baino gehiago, onberatasunak bultzatuta jardungo duelako. Horrela, fikziozko narrazioa kontakizun minberan erortzen da maiz.

Hori da emaitza: lana erori egiten dela justu idazlearen helburu nagusia betetzeko saiakeran; ez baitu balizko irakurleak idazlearen kritika sozial horretan begi zorrotzik aurkituko, egunerokoan bizi ditugun egoera latzen gaineko iruzkin xaloak baizik, gehiengoak irits ditzakeen deliberamendu arinak.]]>
<![CDATA[Iraganari helduz, etorkizunerako poemak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/043/001/2019-10-20/iraganari_helduz_etorkizunerako_poemak.htm Sun, 20 Oct 2019 00:00:00 +0200 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/1951/043/001/2019-10-20/iraganari_helduz_etorkizunerako_poemak.htm Iraganaren izterrak deitzen den lana laugarren artefaktu literarioa dugu idazle portugaletetarraren ibilbidean.

Azken honekin bezalaxe, aurreko poema-bildumekin ere saritu dute idazlea, eta Ermua, Pasaia eta Hondarribia herrietako sariak jaso izan dituelako egingo zaio Salces ezaguna ohiko poesia irakurleari; baina, bazterreko genero hori lantzeaz gain, idazleak jarduten du beste sorkuntza eremu batzuetan ere: ITU Banda literarioarekin eta Lekore aldizkariarekin kolaboratu izan du, eta Durangoko Azokan kaleratzekoa den ATOPIArpg rol-jokoan ere parte hartzen ari da.

Baina luzamendutan ibiltzearen bekatuan erortzeko arriskua saihestea on denez, helduko diot, bada, hemen iruzkintzekoa dugun poema-liburuaren azterketari. Hiru ataletan banatu du egileak lana: lehenik, EGO izenburupean garatzen den poema-sorta dugu; bigarrenik, DEMOS deitutakoa; eta azkenik, COSMOS titulua duen saila. Atalen banaketak adierazten du ahots poetikoak bere enuntziazioaren bila egingo duen ibilbidea: pasarte intimoenetatik hasten da lanaren fokalizazioa; bigarren zatian, kolektibo baten ordezkari gisa harturik zuzentzen joango zaio idazlea irakurleari; eta amaitzeko atalburuan, hausnarketa metafisikoagoetan murgilduko da.

Hori adierazten dute atal bakoitzaren hasierarako aukeratutako aipamenek: lehen kapituluko sarrera-aipuak zentzu sentsoriala ematen die bertako poemei, haragiaren ospakizunean murgiltzea gomendatzen baitio idazleari. Bigarrenean, haiku baten tankerako lerroek jadanik erreferentzia egiten diete hartzaileari eta gizarteari. Azkeneko blokeari atzera-begiradaren zentzua duen testu batekin ekiten dio, lana hasi bezala amaituz, izenburuko eta lehen poemetako iraganaren erreferentzia azken ataleko poemetan berreskuratzeko.

Izan ere, lehen olerkia joandako denborari egindako aipamen bati loturik agertzen da; eta KOINE delako izenburupean, irakurleak bilduman bilatuko duen enuntziazio pertsonala gorpuztuko du, bertan elkartzen baitira iraganetik gaurdaino jasandako aldaketekin osatu den idazlearen narrazioa, gaur egungo ahots poetiko hori liburu guztian zehar bilatuko denaren emaitza balitz bezala.

Liburua nahiko iluna gerta dakioke irakurleari zenbait unetan; ez dirudi forma eta estetika bakar batenganako apustua egiten duenik, agertzen baitira egunerokotasunari lotutako poema narratiboagoak nahiz ahapaldi gutxitan laburtutako olerki hiper-laburrak, bai eta pop kulturi egindako keinuak nahiz sinbolismoaren agerpenak ere. Ni behintzat, atal batetik besterako alde tematiko horrek, adierazi berri dugun estiloaren eklektikotasun horri loturik, nahikoa atera nau irakurketatik.]]>
<![CDATA[Burgesiaren desamodio diskretuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1971/038/005/2019-10-06/burgesiaren_desamodio_diskretuak.htm Sun, 06 Oct 2019 00:00:00 +0200 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/1971/038/005/2019-10-06/burgesiaren_desamodio_diskretuak.htm
Unai Begiristain itzultzaileak euskaratu du lana, zeina aritua baita aurretik ere argitaletxearentzat beste zenbait jardunetan itzulpenen sailean. Sail bereko gainerako beste zenbait zenbakirekin ez bezala, Machado de Assis brasildarraren Diplomatikoa lan honekin jatorrizko egilearen eta idazlanaren nondik norakoak azaltzeko hitzaurre bat txertatu du editorialak. Aitzinsolasa nork idatzia den ageri ez bada ere, lana argitaratzerakoan izandako intentzioen berri ematen digu, era horretara, itzultzailearengandik eta editorialetik gertu kokatuz. Hala, egile brasildarraren garrantzi literarioa eta hainbat datu bibliografiko eskaintzen ditu, besteak beste.

Ipuin bakarra duen liburua da Begiristainek itzulitakoa; agian, debalde lor daitekeen itzulpen bat izanda, edizioa problematikoagoa gertatzen delako. Apika horregatik, zehazten ditu prologoak irakurleak kontuan izan beharreko hainbat gauza: europarron mundu ikuskeratik haratagoko ikuspegiaz irakurri behar dela testua, laburra izanagatik ere, brasildarrek duten mundu-ikuskera antzemateko aukera ematen duelako narrazioak.

Varias historias bildumako parte den Diplomatikoa ipuin honetan maitasun istorio tragiko bat kontatzen du narratzaile kanpo-diegetikoak: Brasilgo klase burgesaren barnean sortutako bikote harreman baten gainbehera, hain zuzen. Narratzaileak, bikotearen haustura kontatzen dio irakurleari, pertsonaiek berek baino gehiago dakiela baliatuz, kontakizunaren hartzailea ere gertakarien konplize eginez. Zentzu horretan, zenbait gertakarik irakurlearen begitan umore beltzaren kutsua hartzen dute gertaeren krudelkeria eta pertsonaien xalotasuna elkartzen direnean. Gainera, narratzaileak, erreferentzia intertestualen bidez, umore alderdia areagotzen du, Shakespeareren Otelo obrari erreferentziak eginez, jatorrizko tragedia ingelesari amaiera alternatiboa eskaintzen baitio: komedia arrunt gisa amaituz. Horrela, burgesiaren desamodio istorioa bizitza arruntaren kontakizun bihurtuko da. Horretan datza ipuinaren alderdi nabarmenena: jende arranditsuaren bizitza xehea kontatzean preseski.]]>
<![CDATA[Hariari tira eta tira]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1960/037/001/2019-09-15/hariari_tira_eta_tira.htm Sun, 15 Sep 2019 00:00:00 +0200 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/1960/037/001/2019-09-15/hariari_tira_eta_tira.htm Jamaikako neska fikziozko lana. Liburuaren kontrazalean kontakizunaren protagonista eta narratzailea izango denak bere burua aurkezten du: Dafne Zorregieta Rondaall, aita euskaldun eta ama holandarra dituen neska jamaikarra. Kontakizunean zehar jakiten joango denez, amak garai hippy eta eroa bizi izan zuenean Holandatik Mexikora lekualdatu zen bizitzera, eta aitak Euskal Herritik ihes egin eta Ameriketan barrena bidaiatzeko beharra sentitu zuenean ezagutu zuten elkar, Mexikon; gero, Jamaikara lekualdatu, eta alaba izan zuten, banantzen amaitu bazuten ere. Alabak behin baino gehiagotan aipatzen du nobelan zehar familia-joera izan dela etengabe lekualdatzea, eta baiki, irakurleak Dafneri munduan zeharreko bere bidaian zehar lagunduko dio, azken orrialdeetan Euskal Herrian amaitu arte.

Beraz, nobela Dafnek bizitzan zehar topatuko dituen pertsonaia eta istorioen arteko kateatzea izango da; istorio bakoitzaren barnean beste bat kokatuko du narratzaileak, eta, nobelaren amaieraraino ia, Dafneren bizipenek baino leku gehiago izango dute tartean agertuko diren pasarteek. Narratzaileak ezin besarkatuzko mundu baten sentsazioa helarazten dio lana irakurriko duenari, Historia nagusiaren barnean gurutzatzen diren hainbat istorio txikiren batura osatuz. Nolabait, idatz-estilo horretan dago lanaren originaltasuna eta indargunea, aise baitabil irakurlea gertakari batetik bestera. Horrela, Dafneren ibilbidea bere istorioa osatzera iritsiko da; familiako zenbait belaunaldiren historiaren xerka, Euskal Herriko azken hamarkadetako pasarte historikoekin loturik amaituko du kontakizuna: Dafnek bere aitona-amonen jaioterriak eta beren gaztaroa ezagutzera joko du Gipuzkoako zenbait herri goierritarretara, eta bertan harrapatuko du ETAren armagabetzeak eta behin betiko desegiteak.

Nobelan zehar kateatzen diren istorioek kontakizunaren lekurik nagusiena hartzen dutela esan badugu ere, liburuko azken orrialdeetan laburtzen den pasarteak dirudi narrazioaren zentzua osatzeko pisu handienekoena. Hala ere, badirudi idazketa prozesu guztiaren aitzakia azken orrialde horietarainoko bidea osatzea dela, azken pasarte horretan hartzen baitu berezko ahotsa narratzaileak, zenbait pertsonaiaren arteko elkarrizketaren bidez ETAren jardunaren eta Euskal Herriaren inguruko hainbat posizio etiko azaleratzen baitira.

Amaierako orrialde horietan sortzen den efektua narratzaileari nahiko gatazkatsua gertatzen zaiolako sentsazioa izan dut. Debate etiko-politiko horretatik Euskal Herriarekiko harreman anbibalentea azaleratzen da, eta nolabaiteko asperraldia igartzen zaio kontakizunaren haria gidatzen duen ahotsari. Eta, horren eraginez, nobelaren askapena hortik eratortzen dela irudi luke, protagonistari geratzen zaion irtenbide bakarra zibilizaziotik urrundu eta euskal mendietan ezkutatzea delarik.]]>
<![CDATA[Iragan poetarekin elkarrizketa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1960/032/001/2019-06-23/iragan_poetarekin_elkarrizketa.htm Sun, 23 Jun 2019 00:00:00 +0200 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/1960/032/001/2019-06-23/iragan_poetarekin_elkarrizketa.htm Serge. Argitaratzailea: Booktegi.]]> Serge abeslari eta musikariak.

Sergio Ruizen musikak bat egiten du poema-bildumaren tonu, orokorrean, pesimistarekin, eta poemen neurri laburrak, orokorrean, aproposak suertatzen dira kantatuak izateko, atontze lan handiegirik egin beharrik gabe. Berasaluzek aitzinsolas gisa prestatutako testuan aipatzen du bilduman txertatutako olerkiak denbora askoan zehar idatziak izan direla eta, beraz, ez dutela osotasun komun bat (badira olerki narratiboak, aforismoak, poesia surrealistatik gertuago daudenak...). Bestalde, aipagarria da hainbeste denboran itzaletan izandako poemak une honetan argitaratzearen arrazoiak ere adierazten direla epilogo horretan. Hala ere, nabarmendu daiteke lana alderik alde zeharkatzen duen ahots-poetikoaren tonu nostalgikoa. Poema gehienek iragan zoriontsuago bati -gehienetan desamodiozko istorio bat kontatuz- edo etorkizun ezinezko bati egiten diete erreferentzia. Adibide baterako, liburuan gehien aipatzen den hitza baina da, poemetan pilatzen diren ideien artean etengabe ageri den aurkakotasunaren adierazpide gisa uler daitekeena.

Izenburutik bertatik ageri da iraganarekiko lotura horren aipamena. Hemen, enarek balio metaforikoa hartzen dute, eta Berasaluzeren sarrera-testuari elkartuz, iraganaren presentziari orainalditik begiratzeko joera azpimarratzen dute. Preseski, sarrera-testuaren ondotik, liburu guztiari zentzua ematen dion aipu bat txertatu du egileak; artegatasun sentipen hori nabarmenduz: «Maletarik gabe, iraganik gabe, ametsik gabe».

Hortaz, poema-bildumaren esanahia, eta bildumako pieza gehienena, nahiko gardenak dira; izenburu nagusi horren barnean, atal gehienak interpretatzen errazak suertatzen dira, eta mezua zuzen-zuzen iristen zaio irakurleari. Zentzu horretan, gainera, ahots-poetikoak usu bigarren pertsonako forma hartzen du, eta hartzaile hipotetiko bati zuzentzen zaio, gehienetan aipatutako auhen hitz horiek helaraziz. Bestalde, Berasaluzeren ibilbideari begira, badira iraganeko oroitzapenak poemen artean; badute 1996an argitaratu zuen Azaro urrunetako intifadak poema-bildumarekin harremanik, bai tonuak, bai gaiek... Hori guztia elkartuta, mezua zenbaitetan gardenegia bilakatu daiteke.

Baina gardentasun horren alde, aitortu behar dut euskarri digitaleko formatu horrek nabarmendu egiten duela testu guztiak bat eta bakarra balira bezala irakurtzeko abagunea direla, eta horrek erraztu egiten du Enarak itzuli dira poema-liburua bezalakoak musikatzeak. Nik gehiago disfrutatu ditut musika-pieza gisa, olerki gisa baino.]]>
<![CDATA[Desamodioaren kontra, maitasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1998/035/001/2019-06-09/desamodioaren_kontra_maitasuna.htm Sun, 09 Jun 2019 00:00:00 +0200 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/1998/035/001/2019-06-09/desamodioaren_kontra_maitasuna.htm eti oporretan ipuin liburuaren aurkezpenean Harkaitz Canok oporrei eta udari lotutako ipuin bilduma bat argitaratzearen arrazoia azaldu zuen: sinplea zen, uda partean galdetzen omen zion idazleak bere buruari zenbat denbora, zenbat uda geratuko zitzaizkion bizitzeko. Bizi-gogo horrek poeten etorria elikatu du han eta hemen, eta halako nahia dario Susa argitaletxearen bitartez argitaratu berri den Cesare Pavese italiarraren poema-bildumari.

Munduko Poesia Kaierak atalean beste hizkuntza batzuetan idatzitako olerkiak euskaratzeko egiten duen lanarekin jarraitu du argitaletxeak, idazle piamontetarraren lanak ekarriz, Ion Olano Carlosen eskutik. Beñat Sarasolak, Poesia Kaierak ataleko gainerako aleekin egin ohi duen bezala, sarrera modura, idazlearen nondik norakoen berri emateko laburpen bat prestatu du egilea lehendik ezagutzen ez duenarentzat: artistaren eta haren lanaren arteko harremana nabarmendu eta haren literaturaren ildo nagusiak aipatu ditu. Idazle italiarra ezagutzen ez duen irakurleari bideratutako atal bat dela esan badut ere, aitzinsolas honetan azpimarratutako pare bat ideia lagungarriak izango zaizkio bildumaren balizko edozein irakurleri, poema sortan Paveseren jatorrizko hainbat literatura lanetako olerkiak elkarrekin bildu baitituzte argitaratzaileek, eta, beraz, Sarasolak emandako jarraibideak argigarriak suertatzen dira irakurketa bideratzerakoan.

Bilduma irekitzen duen poema, ez kasualitatez, Hegoaldeko itsasoak deritzona da, zeinaren bitartez Paveseren poesigintzak goia jo zuela uste den. Gainera, bildumako lehen erdialdean zehar gailenduko den tonu poetikoa antzematen da: Sorrentinoren film batean nola, gaztaroarekiko loturak eta Mediterraneo inguruko herritarren tonu malenkoniakoak zeharkatzen dute poema guztia, mundu berriarekiko erresistentzia jarduera baten gisa. Kritikariek adierazi izan dute Paveseren olerkigintza maitasun gaiek gidatu izan dutela, eta gizartearekin konpromiso gehien erakusten duten gogoetak Burkidea hitz lauzko obrarako utzi zituela. Alta, bestela begiratuz, baliteke lanik politikoenak poesiazko lan hauek izatea; jendearen arteko erroak indartzeaz jarduten baita poeta, etortzekoa den mundu berriari itxaron bitartean, artean geratzen diren plazer terrenalez disfrutatzeko deia eginez. Ildo horretakoak dira, Hegoaldeko itsasoak fundatzaileaz gain, Arbasoak, Jende deserrotua eta honako bertso adierazgarri hauekin amaitzen den Ulertzen ez duen jendea: «Muinoak eta mahastiak desagertzen ez diren artean, hala ibil dadin belazeak zeuden kaleetan, irri eginez, arratsetan halako nahikariak izango ditu».

Bildumako amaiera aldeko poema sorta gutxiago disfrutatu ditudan tonu lirikoagoko poemek osatzen dute, bigarren pertsonan idatzitako maite kantu horiek inspiratzen dituzten musari eskainiak baitira.]]>
<![CDATA[Hamaika testu mundu berrirako]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2060/033/002/2019-05-26/hamaika_testu_mundu_berrirako.htm Sun, 26 May 2019 00:00:00 +0200 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/2060/033/002/2019-05-26/hamaika_testu_mundu_berrirako.htm undutik mundua. Arabako hitzontzi baten kronikak Pamiela argitaletxearen Upaingoa saiakera laburren sailean argitaratu den testu periodistiko laburren bilduma da, Edu Zelaieta idazle eta EHUko irakasleak ondutakoa. Egileak sarrera testuan adierazten du lehendik BERRIA egunkariko Arabako Hitza aldizkarian eta beste zenbait egunkaritan argitaratu zituen zutabeetako testu laburrekin osatutako bilduma dela liburua, beraz, testuek ez diote a priori inolako batasun logikori jarraitzen. Karmele Jaiok epilogo maitekorra egin die pilatutako testuei, bildumaren aniztasuna laburtuz eta osotasuna emanez.

Hala ere, lehen begiradan antzematen dira egilea liburuaren hasieratik amaierara arte kezkatzen duten zenbait auzi, hiritartasunari, hemen hiria Gasteiz izanik, lotuak agertzen direnak: zein den norberaren lekua gertukoenei eragiten dieten aferetan, mundu garaikideko aitatasunarekiko jarreren eboluzioan, komunitatea osatzeko zailtasunak saihesteko aukera posibleak...

Jaiok idatzitako epilogoan, Zelaietak bizi den hiriko txikitasunetik munduaren handitasuna ulertzeko tresnak eskaintzen dituela adierazi du. Karmele Jaiorekin ados, are gehiago gehituko nuke; Zelaietak Hiri berdea deitutakoari hamaika kolore ikusten dizkio barnean: Gasteizko hiriaren irudi poliedrikoa osatu du egileak, idazleari eguneroko jardunean gertukoak zaizkion gertaerak nahiz ikusezinenak direnak. Horrela, gizarte bezala ohikoak ditugun jarrerak eta haien ondorioak planteatzen ditu gasteiztarrak.

Munduarekiko harreman hori kanporako begirada bat nahiz nork bere barrura egindakoa da Zelaietaren begietan. Egileak ironia baliatzen du begiratzen duen hori eta objektu horrekiko norberaren posizioa deseraikitzeko eta hausnarketa sorrarazteko.

Aipamen berezia egin nahi nieke Pamiela argitaletxearen saiakera sailetan argitaratzen ari diren edizio txukunei. Lan batean baino gehiagotan ilustrazioen bidez osatu du editorialak saiakera-testuan azaldutakoaren esanahia, eta, Zelaietaren liburuaren kasuan, Eneko Ugarteren eskutik etorritako irudiek margoztatu dituzte zuri-beltzean jarritako gogoetak, idazleak aldarrikatutako koloretako mundu posible guztiak.

Gogoetarako testuez gain, badira fantasiazko amaiera literarioagoak dituztenak ere, benetan dibertigarriak iruditu zaizkidanak; adibidez, Egunero: iruditzen zait fizkioaren dimentsioaren bidez testuak osoagoak suertatu direla kasu gehienetan. Hiriaren irudi ia imajinarioa osatu du horrelako idazkietan, etorkizunera begira, hiriarentzako begirada optimista bat gailenduz.

Azkenik, aurreko ezaugarrietatik eratortzen den alderdi bat nabarmenduko nuke: irakurleak ez du lanean errealitatearen azterketa sakonik egiten duen autorerik bilatuko, irakurlearengan bat-bateko efektua bilatu nahi duen ahots narratiboa baizik; eta alde horretatik, susmoa dut lanak bigarren irakurraldi batean, harridura efektua galduta, ez lukeela maila berean beteko irakurlea.]]>
<![CDATA[Humanitateen berpizte baterako]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1960/038/004/2019-05-12/humanitateen_berpizte_baterako.htm Sun, 12 May 2019 00:00:00 +0200 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/1960/038/004/2019-05-12/humanitateen_berpizte_baterako.htm Julien Vinsonen hegaldia liburukia argitaratu berri du idazleak, eta izenburuak aurreratzen duen moduan, euskaldunoi ezaguna zaigun hizkuntzalari frantsesaren inguruan pentsatutako lana da, baina, haren bizitzaren inguruko disertazio soila izatetik urrun, lanak saiakera, dokumentazio historikoa, fikziozko kontaketa eta abar biltzen ditu. Zubizarretak, Julien Vinsonen irudia aitzakia harturik, haren gaineko ikerketa-lan bat aurkezten dio irakurleari, jolas literario baten bidez, Vinsonen bizitza ikertzen dabilen pertsonaia fikzionatuz eta, tartean, hainbat literatur tradiziotako testu ezagunak txertatuz, nolabaiteko osotasunaren bila. Beraz, artefaktu literarioa ezeren gainetik humanismoaren laudapen grinatsua da.

Aurrekoari helduz, egileak lana bi plano bereizitan (idazketaren formatuan ere nabari da desberdintasuna) egituratu du: batean, Vinsonen inguruko ikerketa-lana egiten ari den pertsonaiaren fikziozko istorioa kontatzen da, eta bestean aipatutako hizkuntzalariaren eta euskara ikertzera Euskal Herrira gerturatutako beste euskalari batzuen inguruko pasarteen lekukotasuna ematen da. Bien arteko trantsizioa, alabaina, han eta hemen txertatutako kontakizunek markatzen dute. Beraz, Zubizarretaren eskutik istorioen eta historiaren arteko desberdintasuna lausotzen da. Borgesen ipuin hartan bezala (lanean egileak berak zeharka aipatua), historiaren testigantza fikziozko diskurtsotik gertukoa dela hautemango du irakurleak.

Bainaren bat jarriko nieke tarteka txertatuta ageri diren hainbat literaturatako tradiziozko kontakizunei. Badirudi istorio nagusia osatzeko moduan kontatuak izan direla, baina emaitza nahiko arraroa gertatzen da, era arbitrarioan hautatuak diruditelako. Bestalde, Euskal Herrira Vinson ikertzera etorritako neskaren inguruko fikziozko kontakizunaren nondik norakoak gehiegi saiatu barik aurreikus ditzake irakurleak.

Hala ere, bi alderdi horiek saihestuz, orokorrean, irakurketa atsegina da. Behin entzun nion unibertsitateko literatura irakasle bati nobela bat ona edo txarra den epaitzeko, irakurri ondoren buruan irudirik sortu ote zaion baloratzen duela; agian horrelakoa behar luke liburu on batek, gainerako zentzumenei, lotura arbitrarioak egiteko askatasuna emango diena. Antzerako sentsazioa izan dut aipagai den liburua irakurtzerakoan, ia ahaztuak nituen pasadizoak gogoratuz.]]>
<![CDATA[Anaia Nagusiaren hastapenetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2039/031/002/2019-04-28/anaia_nagusiaren_hastapenetan.htm Sun, 28 Apr 2019 00:00:00 +0200 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/2039/031/002/2019-04-28/anaia_nagusiaren_hastapenetan.htm
Irakurketa amaitu ondoren, editorialak emandako arrazoiaz gain beste bat gehituko nioke nik: garai jakin batekiko une politikoari ez ezik, garaikidea zaigun munduarekiko esperientzia ulertzeko ere baliagarria zaigula. Inguruan antzemandako azken gorakada faxisten harira, sare sozialek haietatik kanpo geratzen den gizartearen inguruko irudi distortsionatua ematen dutela aipagai izaten ari da azken aldi honetan eremu birtuala sarri bisitatzen dutenen artean.

Halako zerbait uler daiteke irakurlea Sofia Petrovnaren oinetan jartzen denean: Txukovskaiak idazteko hartutako posizionamenduak eragiten du halako efektua; pertsonaia protagonistaren testigantzak norberaren gogo-nahien eta gauzatutako ekintzen arteko harremana azpimarratzen du. Kontakizun guztian zehar irakurleak antzeman dezake pertsonaiek testuinguru politikoan gertatzen denaz ohartzeko dituzten arazoak, norberaren konbentzimendu politikoak harlauza baten eran pisatzen dielako. Pertsonaiek ikusten dutenaren eta sinetsi nahi dutenaren arteko loturak nobelan zehar hartzen dituzten erabakietan eragiteko duen ahalmena nabaria da.

Zentzu horretan, kontakizunean botere politikoen eta herritarren arteko deserrotzea agertzen da. Argi ikusten dira buruzagi sobietarrek herritarren bizkar burututako gehiegikeriak, eta, bide horretatik, nobelak Orwellek 1984 eleberrian gauzatutako Anaia Nagusiaren kontakizuna gogorarazten du, baina kasu honetan narrazioa, estatuaren kontrolean bainoago, herritarren psikologian barneratzen da.

Kontua da editorialak berak hitzaurrean zehazten duela Txukovskaiaren beste hainbat nobela narrazio soilak izan direla, gertakarietan zentratutakoak, eta aipagai dugun lan hau ere ildo horretatik doan irudipena dut: kontakizun honetan, irakurleak ez du inolako analisi politikorik bilatuko, ezta bizitzaren zentzuaren inguruko gogoetarik sumatuko ere. Hala ere, pertsonaien nolabaiteko jokaera inozenteak ez du nobelak funtzionatzea galarazten; hain zuzen, ez dirudi idazlearen intentzioa testigantza eskaintzea baino harago doanik, eta, horretan, esperientzia propiotik idatziz asmatzen du egileak.]]>
<![CDATA[Idazleen gorputzak eta atze-oihalak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1978/045/002/2019-04-14/idazleen_gorputzak_eta_atze_oihalak.htm Sun, 14 Apr 2019 00:00:00 +0200 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/1978/045/002/2019-04-14/idazleen_gorputzak_eta_atze_oihalak.htm Kontrako eztarritik. Emakume bertsolarien testigantzak hainbat elkarrizketa-saio biltzen dituen liburua; eta bigarrenik, hemen iruzkin-gai den Idazleen gorputzak. Egiletasuna ezbaian literaturaren joko zelaian Eider Rodriguezek ondutako saioa.

Joan den urtean Lisipe sailean bertan argitaratu zen Jule Goikoetxeak koordinatutako eta Emagin elkarte feministak osatutako Ezagutzaren matazak saioan mugimendu politikoaren eta ekinbide komunitarioen arteko elkarlanaren beharra azpimarratzen zen; eta saioaren zenbait ataletan, teorizazio feministarako esperientziaren balioa aldarrikatzen zuten egileek.

Azken adierazpen hori esanguratsua da Eider Rodriguezen lanari begiratzerakoan; izan ere, EHUko literatura irakaslea eta kritikaria ere baden egileak bost emakume idazle hautatu ditu eta, emakumezkoaren gorputzak haien ibilbide literarioan izandako eragina mintzagai izanik, hainbat elkarrizketa osatu eta lanean transkribatuta ekarri dizkigu. Ez hori bakarrik: epilogo modura, egiletasunaren eta emakume izatearen arteko harremanaz hausnarketa eskaini du Rodriguezek, irakurleari testuinguruan kokatzeko eta ikuspuntua egokitzeko balio diona, eta, liburuaren amaierako atalean, bost elkarrizketatuek emandako klabeak laburtu eta horien gaineko iruzkinak egin ditu. Metodologia horrek benetan adierazgarria bihurtu du lana: oso biziak sentitzen dira idazleen hitzak.

Mintzalagunetan adinekoenak 71 urte ditu eta gazteenak 35. Horra liburuaren beste gakoetako bat: belaunaldiz belaunaldi aldatu edota mantendu diren joerak konprobatzeko oso era gertukoan da baliagarria. Preseski belaunaldiaren gaiari dagokienean, egile helduenek aipatu dute talde batekiko atxikimendu falta, zeina determinantea izango den gazteagoen aipamenetan.

Beste alde batetik, izenburuak erakusten du elkarrizketa guztiak zeharkatuko dituen gaia: gorputzarena. Ikuspegi intertsekzionala gailentzen da guztien artean berau aipatzerakoan; batzuek haurtzaroko edo gaztetako esperientzia aipatzen dute, gibel-esperientziei erreferentzia eginez; beste batzuek lanbidearen edo idazletzari loturiko beste ekintzaile batzuen inguruko pasarteak aipatzen dituzte. Gogorrak dira testimonioak, guztiek ere abusuak jasan dituztela aipatzen dute: Epilogoa-n egileak berak zehazten du aukeratu dituen idazleak hautatzeko erabilitako irizpideetako bat aurretik pertsonalki ezagutzen zituelako izan dela; horrek, beren barrenak husten lagunduko zielako ustetan. Eta egiazki, irakurketa amaitzean halako irudipena geratzen zaio irakurleari ere.]]>
<![CDATA[Desegindakoarekin zimenduak sortzea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2285/035/002/2019-03-31/desegindakoarekin_zimenduak_sortzea.htm Sun, 31 Mar 2019 00:00:00 +0100 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/2285/035/002/2019-03-31/desegindakoarekin_zimenduak_sortzea.htm Disoluzio agiriak bilduma poetikoa. 2014. urtean argitaratu zuen Kapital publikoa liburuan nahiz 2007ko Erlojuen mekanika lanean jadanik agertzen diren giro soziopolitikoaren eta ni poetikoak kolektiboarekiko duen harremanaren inguruko hausnarketek dute zentraltasuna azken lan honetan ere. Disoluzio agiriak, baina, poetaren helduarotik osatutako olerki-sorta da; datozen belaunaldiei uzteke gauden munduaz jarduten duena. Bide batez, Xabier Gantzarainek ondutako azaleko irudi anbiguoak iradokitzen dio irakurleari lehen bistara izenburuaren nondik norakoa; berdin-berdin balio dezake uraren eta hondarraren arteko disoluzioa gogoratzeko nahiz ekaitzaren aurreko itsaso barearen uneak iradokitzeko.

Disoluzio agiriak izenburuak berak adierazten du idazlearen intentzio aitorpena izango dena: deseraikitako mundu-ikuskeratik beste proposamen berri batzuk egingo ditu idazleak, eraitsitakoa eraikitzeko asmoz; betiere, egileak hain berezkoa duen existentzialismotik idatziz. Hala ere, poemetan zehar jarrera derrotistak baztertzen badira ere, ezin ukatuzkoa da ahots poetikoan munduarekiko begirada pesimista gailentzen dela. Pesimismotik irteteko tresna ezinbestekoak bilakatzen dira bilduma honetan ironia eta autoironiaren erabilera. Adibidez, Deklarazioa pieza finean.

Poema batean baino gehiagotan hausnartzen du ni poetikoak gizartean batera egokitu diren belaunaldien arteko gatazkez. 60ko hamarkadetako iraultzak eragin zituzten belaunaldien eta aberriaren eraikuntzaz baino, kausa globalez arduratuta dauden belaunaldien arteko zubia josteko beharra duen poeta, marxismoaren lekua bilatzen saiatzen da postkolonialismoaren eta feminismoaren aroari helduz, gaztaroko garaietako idealismoa berrirakurri eta behar berrietara egokituz.

Gainera, Jose Luis Otamendiren azken garaiotako poesian gailentzen den giro soziopolitikoaren eta ni poetikoaren inguruko harremanaren inguruko gogoetak gailentzen direla esan badugu, poema-liburuan zehar herri forma hartzen duen kolektiboaren irudikapena aniztasunak ezaugarritzen du hobekien: aipatutako postkolonialismoari eta feminismoari jarraikiz, hainbat forma hartzen dituzten herritarrez osatutako kolektiboa irudikatuko da: baserritarra, etorkina, hiritarra, langilea, euskalduna, euskal herritarra, atzerritarra, eta abar.

Amaitzeko, ez nuke aipatu gabe utzi nahi ni behintzat gehien ukitu nauen alderdia: poemagintza narratiboa da Otamendik bilduma honetan jorratu duena. Ahapaldietan barrena garatzen ditu egileak ezereza berreraikitzeko hautematen dituen formak, ia era esperimental eta iradokitzailean. Baiki, horregatik bilakatzen da hain irakurketa indarberritzailea, esperimentaziorako eta ekintzarako gonbita bihurtzen baita, hain zuzen.]]>
<![CDATA[Poetaren testamentua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2023/035/002/2019-03-17/poetaren_testamentua.htm Sun, 17 Mar 2019 00:00:00 +0100 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/2023/035/002/2019-03-17/poetaren_testamentua.htm Zakurraren poema eta beste hezurrak) argitaratu zuenetik, nahiz eta tartean anaia Xabierrekin batera nobela bat baino gehiago argitaratu duen. Liburuko azalean irakurleak aurkituko ditu agortzen ari den pospolo baten argazkia eta izenburua bera, zeinak lehen begiradan denboraren joanaren inguruko hausnarketa bat aurreikusarazten duen. Aurreko poema liburutik Winston izenburupean argitaratu berri den honetara arte igaro den denborak, agian, zeresana izango du liburu guztian zehar gailentzen den atzera begirako tonua ulertzeko: poeta joandako denboraren kontzientziaz jardungo da poema gehienetan zehar.

Memoria ariketa batek lotzen ditu liburuko pasarte gehienak; batetik, badira poeta iragan denboraz hausnartzera daramaten gertaerak, eta, bestetik, poeta haurtzaroko garai zoriontsuagoetara eramaten duten oroitzapenak. Batzuk zein besteak identifikatzeko, poetak topiko klasiko ezagunak baliatzen ditu, bestela nahiko iluna datekeen interpretazioan laguntzen dutenak.

Izenburu bereko poema bikainaz hasten da liburua: Winston. Aitaren hiletaren prestaketa-lanak gogoratzen ditu poetak zigarro-pakete baten harira. Kantu elegiako horren bidez, semeak aitarekiko identifikazioa nabarmentzen du, testigua hartuz eta hurkoarekiko desberdintzea azpimarratuz.

Aipatutako beste poema multzoa, aldiz, bizitzaren aldeko kantu baten erara interpretatu daiteke: naturako irudiei eta sexualitateari loturik ageri dira olerki gehienak, eta maitasunaren ideiaren inguruan harilkatzen dira.

Lanak ez du egitura finkorik, poema bilduma baten modura uler daiteke, hau da, irizpide zehatzegirik gabe bildutako poema multzo baten modura. Orokorrean, hala ere, liburu guztia azken poema osatzerainoko bidea bailitzan ulertu daitekeela iruditzen zait; azken poemako ahapaldiek, hala, poetak zerbait lortzeko duen bide bat egiten ari delako determinazioa erakusten dute, eta, hori horrela, zentzu metaforikoa hartzen dute, idazleak lortzeke duen zerbaitekiko analogia osatuz.

Horiek kontuan hartuz, idazlearen identitatearen sorrera gai zentrala bilakatzen da. Indibiduoaren sorrera eta kolektiboarekiko harremana nahasian ageri dira; eragin kulturalei poetak egiten dien aitortzaren bidez haragituz. Influentzia literario esplizitu nahiz inplizituz josirik dago liburua: Beckett, Ungaretti eta Baudelaire.

Aurretik aipatutako ideiari loturik, zenbait irudi indar handikoak iruditu zaizkit; surrealismoaren kutsuak eta metrika aniztasunak nabarmendu egiten dute zailtasuna, baina topiko identifikagarriek gozatzen dute lana. Aipagarria da irudi horiek neurriz landuak izan direla, eta lana edertzen dutela. Bi ahapaldiko poemek, adibidez, ideia hori ondo laburtzen dute: «Hasieran, isiltasuna zen». Batere ohikoa ez den poeta baten lana irakurri nahi duenarentzat pieza egokiak biltzen ditu Winston lan honek.]]>
<![CDATA[Genero literaturaren arriskuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1999/040/005/2019-02-17/genero_literaturaren_arriskuak.htm Sun, 17 Feb 2019 00:00:00 +0100 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/1999/040/005/2019-02-17/genero_literaturaren_arriskuak.htm Film zaharren kluba. Asiain inspektorea ohiko protagonista izan da Ladronen nobeletan, zeinak, bistakoa denez, nobela poliziakoen artean kokatzen diren. Argitaratu berri den kasu honetan, Leire Asian Polizia Foraleko kideak, lagun batek mesede gisa eskatu dizkion espioitza lanak egin beharko ditu; a priori kasu ikerketa xumea ematen duen lana berehala aldrebestuz joango da, azkenerako hilketa bikoitz bat bistaratuz.

Onartu behar dut horrelako nobeletara hurbiltzerakoan tentuz ibili ohi naizela, ez baita, orokorrean, gehien erakartzen nauen estiloa. Egia da, zenbaitzuek adierazi bezala, industria literarioak bizirik irauteko bestsellerren beharra duela eta detektibe generoa gehien salduetako horien artean egon ohi dela; beraz, bere lana ondo betetzen du narratiba mota honek, baina ez da nik literaturari eskatzen diodana. Azalduko dut: motibo errepikakorrek irakurketa mugatu eta literatura aurreikusgarria bihurtzen dutelako. Kasu honetan ere, antzeko sentsazioa izan dut.

Estiloari aurreikusi ohi zaizkion eduki tipikoak aurkituko ditu irakurleak: moralitate eztabaidagarriko pertsonaiak, heroia-antiheroia anbiguotasunean oinarritzen den protagonistaren eraikuntza psikologikoa, gizarte estamentu jakin batzuetan ohikoa izaten den ustelkeriaren kritika... Formari dagokionez ere, Film zaharren kluba-k eskema narratibo nahiko itxia du; ustez kasu arin bat deskubritzera joandako detektibeak krimen latz bat deskubritzen du, eta krimena osatzen duten puzzleko piezak nahastuta emango dizkio irakurleari, hark pixkanaka-pixkanaka narratzailearen arrastoei jarraikiz misterioa deskorapilatu eta hiltzailea nor den deskubritu dezan.

Amaiera zirkularraren bidez, nobelagileak efektu katartikoa bilatu nahi du irakurlearengan; izan ere, txakurraren eta katuaren arteko jolas horretan, azkenean, detektibeak gaizkilearen izatea barneratuko du, infernuetarako erorketa metaforiko bat bailitzan, eta etorkizunean gauzatzeko asmoa duen krimen berri baten zantzuak aditzera emango ditu. Argumentuaren bira horrek umore beltz puntu interesgarria gehitzen dio nobelari; izan ere, beharrezkoa du egileak sortu dituen pertsonaiekiko gaiztakeria pittin bat mantentzea hala jarduteko. Baina estrategia hori ez da nahikoa trama guztiaren aurre-ikusgarritasuna salbatzeko; izan ere, genero honetako nobeletan nahiko erabilia den baliabidea dela jakin badaki nobela poliziakoaren ohiko irakurleak.

Puntu interesgarri bat aipatzekotan, gainerako arte espresioekiko keinuak aipatuko nituzke. Pertsonaien gustu zinematografikoen bitartez, Ladron Aranak Alfred Hitchcocken pelikulekiko ispilu-jolas entretenigarria eraikitzen du. Eta nobelako krimenari tolestura batzuk gehitzen zaizkio. Kontaketa girotzeko baliatutako eragin musikalekin ere soinu banda polita eraiki daiteke.]]>
<![CDATA[Poetika oso baten bilduma edo nola egin liburu berria baina zaharra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2027/035/001/2019-02-03/poetika_oso_baten_bilduma_edo_nola_egin_liburu_berria_baina_zaharra.htm Sun, 03 Feb 2019 00:00:00 +0100 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/2027/035/001/2019-02-03/poetika_oso_baten_bilduma_edo_nola_egin_liburu_berria_baina_zaharra.htm
Horrela, bada, poema-bilduma Greziako 1936ko langile-iraultzan hildako langile greziar baten heriotzaren inguruan osatutako poema batek irekitzen du. Poetak erreboltetan hildako semearen hilotzaren aurrean negarrez dagoen amari epitafio bat eskaintzen dio. Amak semea hiltzera eraman dutenak eta heriotza eragin diotenak madarikatzen ditu eta, azken ahapaldian, semearen testigua jasotzeko intentzioa aldarrikatzen du. Esan ohi da lehen poemak liburu guztiaren poetika bildu ohi duela, eta, hori onartuz gero, poemako azken bertso-lerro horiek egilearen intentzioarekin alderatu daitezke: poesiaren bidez iraultzaren alde kantatzea, hain zuzen.

Bildumaren hasiera intentzio-aitorpentzat jotzen badugu, azken poemak ere liburua zeharkatzen duen beste gai nagusia lantzen duela onar dezakegu. Poema alegoriko baten bidez, Ritsosek egunerokoan zehar heriotzaren etengabeko presentzia nabarmentzen du: nahitaez eta kasik ezkutuka gerturatzen den heriotzaren metafora ontzen du, saihetsezina delako eta heldu artean eguneroko mundutarrean justiziaren alde borrokatu behar delako aldarrikapen idealista plazaratuz.

Beraz, bi poema horiek lotuz, bildumak forma zirkularra hartzen du. Poema batetik besteraino zeharkatzen dituen hari ikusezin batek lotuko balitu legez, gainerako poemak bi gai horien inguruan egituratuko dira.

Aurrekoak kontuan izanik, badira klase-borrokari eta heriotzari loturik ageri diren beste bi auzi ere: herritartasuna eta historiaren zama. Auzi horien zantzuak bilduma guztiko poemetan ageri badira ere, Romiosine poema luzean lotuko dira preseski. Greziako historia guztiaren errepasoa egitearekin batera, heriotzaren presentzia gordina agertuko da; guda etengabeei, kultura heleniarrari, mitologiari eta poesiari loturik. Poema horri esker, beraz, bildumako hari nagusi guztiak elkartzen dira, honela, bilduma guztiko poetika osoa liburuaren erdigunean elkartuz.

Aurretik aipatutakoak kontuan izanik, ez nuke aipatu gabe utzi nahi liburuak orotara zentzu osotua hartzen duela edizio lan landuagatik; nahiz eta egileak berak honela editatu gabeko poemak izan, guztiak elkartzeko egin den saiakerak zentzu berriko liburu osotu bat eman du.]]>
<![CDATA[Kitzikatzeko idatziak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1971/035/005/2019-01-20/kitzikatzeko_idatziak.htm Sun, 20 Jan 2019 00:00:00 +0100 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/1971/035/005/2019-01-20/kitzikatzeko_idatziak.htm
Durangoko azokan eskuratu nuen iurretarraren Bizitzea ez al da oso arriskutsua? (Habanako gaukaria) saiakera lana. Pamielak argitaratu du egilearen hitzetan bere Habanako «gaukaria» biltzen duen liburu hau. Barruan, egunkarietatik espero den egilearen eguneroko jardunaren zantzuak bilatu beharrean, irakurleak saiakera baten itxurako testua aurkituko du. Saiakera hibridoa eta testu fragmentarioz osatutakoa, hain zuzen.

Liburuari hasiera ematen dion Abisua sarrera-testuan, Habanako gauak lasaiak direla adieraziz hasten da idazlea eta, horren kontrajarpenean, literatura asaldatzailea delako susmoa aitortuz ekiten dio bigarren paragrafoari. Irakurleak testuaren irakurketarekin izango dituen sentipenen intentzio-aitorpentzat jo daiteke. Izan ere, gaukaria izanik, egunkarian aurkitutakoak baino testu lasaigarriagoak espero ditzake irakurleak, gauaren baretasunean idatzitakoak eta irakurtzekoak, baina, preseski, kontrakoa aurkituko du: kitzikatzeko helburuz idatzitako testuak.

Abisuaz gain, beste bost ataletan dago banatua saiakera: Hankak arrastaka dabil gogoa lehena; Badakidan ez dakidana eta berorrek agian badakiena hurrengoa; Ezin zara izan mundu guztiaren kontzientzia hirugarrena; Noizean behin pentsatzen dira gauzak laugarrena; eta, azkenik, Ipurdia aulkitik altxatu gabe. Izenburuek pentsarazten dute gai nagusietakoak direla pasibotasunarekiko kritika eta kontzientziak eragindako nekea.

Bide horretatik, egilearen aurreko zenbait lan gogoratu ditzake balizko irakurleak. Aurreko obsesioak errepikatzen dira liburu honetan ere: literaturaren eta erbestearen presentzia idazlearengan, lotura horrek idazleari sortzen dion larriminaz edota irakurlearengan bilatzen duen jarrera aktiboaz.

Bide batez, ez nituzke Arestides Hernandez Ares artista plastikoaren marrazkiak eta Asun Garikanoren edizioa aipatu gabe utzi nahi. Marrazkigileak www.areshumour.com webgunean du zintzilikatuta bere sormen-lana eta bertan ageri diren irudien artean aurkitu daitezke Sarrionandiaren liburua ilustratzeko erabili diren zenbait irudi: umorearen atalean sailkatuak ditu Arestidesek, eta, egiazki, gaukariari ere umorea gehitzen diotelako sentsazioa izan dut irakurketan zehar; umore beltza, baina. Portadan ageri den irudiak adibide modura balio diezaguke: gorputz-enbor gisa belarri handi bat duen gizaki baten irudi desesperatua. Hurkoarekiko etengabeko hartu-emanak eragiten duen egonezina gogorarazi dit neuri (zeinak, bide batez, kapituluetan zehaztuko dena aurreratzen baitu).]]>