<![CDATA[Aiora Sampedro | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 21 Sep 2019 11:10:57 +0200 hourly 1 <![CDATA[Aiora Sampedro | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Hariari tira eta tira]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1960/037/001/2019-09-15/hariari_tira_eta_tira.htm Sun, 15 Sep 2019 00:00:00 +0200 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/1960/037/001/2019-09-15/hariari_tira_eta_tira.htm Jamaikako neska fikziozko lana. Liburuaren kontrazalean kontakizunaren protagonista eta narratzailea izango denak bere burua aurkezten du: Dafne Zorregieta Rondaall, aita euskaldun eta ama holandarra dituen neska jamaikarra. Kontakizunean zehar jakiten joango denez, amak garai hippy eta eroa bizi izan zuenean Holandatik Mexikora lekualdatu zen bizitzera, eta aitak Euskal Herritik ihes egin eta Ameriketan barrena bidaiatzeko beharra sentitu zuenean ezagutu zuten elkar, Mexikon; gero, Jamaikara lekualdatu, eta alaba izan zuten, banantzen amaitu bazuten ere. Alabak behin baino gehiagotan aipatzen du nobelan zehar familia-joera izan dela etengabe lekualdatzea, eta baiki, irakurleak Dafneri munduan zeharreko bere bidaian zehar lagunduko dio, azken orrialdeetan Euskal Herrian amaitu arte.

Beraz, nobela Dafnek bizitzan zehar topatuko dituen pertsonaia eta istorioen arteko kateatzea izango da; istorio bakoitzaren barnean beste bat kokatuko du narratzaileak, eta, nobelaren amaieraraino ia, Dafneren bizipenek baino leku gehiago izango dute tartean agertuko diren pasarteek. Narratzaileak ezin besarkatuzko mundu baten sentsazioa helarazten dio lana irakurriko duenari, Historia nagusiaren barnean gurutzatzen diren hainbat istorio txikiren batura osatuz. Nolabait, idatz-estilo horretan dago lanaren originaltasuna eta indargunea, aise baitabil irakurlea gertakari batetik bestera. Horrela, Dafneren ibilbidea bere istorioa osatzera iritsiko da; familiako zenbait belaunaldiren historiaren xerka, Euskal Herriko azken hamarkadetako pasarte historikoekin loturik amaituko du kontakizuna: Dafnek bere aitona-amonen jaioterriak eta beren gaztaroa ezagutzera joko du Gipuzkoako zenbait herri goierritarretara, eta bertan harrapatuko du ETAren armagabetzeak eta behin betiko desegiteak.

Nobelan zehar kateatzen diren istorioek kontakizunaren lekurik nagusiena hartzen dutela esan badugu ere, liburuko azken orrialdeetan laburtzen den pasarteak dirudi narrazioaren zentzua osatzeko pisu handienekoena. Hala ere, badirudi idazketa prozesu guztiaren aitzakia azken orrialde horietarainoko bidea osatzea dela, azken pasarte horretan hartzen baitu berezko ahotsa narratzaileak, zenbait pertsonaiaren arteko elkarrizketaren bidez ETAren jardunaren eta Euskal Herriaren inguruko hainbat posizio etiko azaleratzen baitira.

Amaierako orrialde horietan sortzen den efektua narratzaileari nahiko gatazkatsua gertatzen zaiolako sentsazioa izan dut. Debate etiko-politiko horretatik Euskal Herriarekiko harreman anbibalentea azaleratzen da, eta nolabaiteko asperraldia igartzen zaio kontakizunaren haria gidatzen duen ahotsari. Eta, horren eraginez, nobelaren askapena hortik eratortzen dela irudi luke, protagonistari geratzen zaion irtenbide bakarra zibilizaziotik urrundu eta euskal mendietan ezkutatzea delarik.]]>
<![CDATA[Iragan poetarekin elkarrizketa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1960/032/001/2019-06-23/iragan_poetarekin_elkarrizketa.htm Sun, 23 Jun 2019 00:00:00 +0200 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/1960/032/001/2019-06-23/iragan_poetarekin_elkarrizketa.htm Serge. Argitaratzailea: Booktegi.]]> Serge abeslari eta musikariak.

Sergio Ruizen musikak bat egiten du poema-bildumaren tonu, orokorrean, pesimistarekin, eta poemen neurri laburrak, orokorrean, aproposak suertatzen dira kantatuak izateko, atontze lan handiegirik egin beharrik gabe. Berasaluzek aitzinsolas gisa prestatutako testuan aipatzen du bilduman txertatutako olerkiak denbora askoan zehar idatziak izan direla eta, beraz, ez dutela osotasun komun bat (badira olerki narratiboak, aforismoak, poesia surrealistatik gertuago daudenak...). Bestalde, aipagarria da hainbeste denboran itzaletan izandako poemak une honetan argitaratzearen arrazoiak ere adierazten direla epilogo horretan. Hala ere, nabarmendu daiteke lana alderik alde zeharkatzen duen ahots-poetikoaren tonu nostalgikoa. Poema gehienek iragan zoriontsuago bati -gehienetan desamodiozko istorio bat kontatuz- edo etorkizun ezinezko bati egiten diete erreferentzia. Adibide baterako, liburuan gehien aipatzen den hitza baina da, poemetan pilatzen diren ideien artean etengabe ageri den aurkakotasunaren adierazpide gisa uler daitekeena.

Izenburutik bertatik ageri da iraganarekiko lotura horren aipamena. Hemen, enarek balio metaforikoa hartzen dute, eta Berasaluzeren sarrera-testuari elkartuz, iraganaren presentziari orainalditik begiratzeko joera azpimarratzen dute. Preseski, sarrera-testuaren ondotik, liburu guztiari zentzua ematen dion aipu bat txertatu du egileak; artegatasun sentipen hori nabarmenduz: «Maletarik gabe, iraganik gabe, ametsik gabe».

Hortaz, poema-bildumaren esanahia, eta bildumako pieza gehienena, nahiko gardenak dira; izenburu nagusi horren barnean, atal gehienak interpretatzen errazak suertatzen dira, eta mezua zuzen-zuzen iristen zaio irakurleari. Zentzu horretan, gainera, ahots-poetikoak usu bigarren pertsonako forma hartzen du, eta hartzaile hipotetiko bati zuzentzen zaio, gehienetan aipatutako auhen hitz horiek helaraziz. Bestalde, Berasaluzeren ibilbideari begira, badira iraganeko oroitzapenak poemen artean; badute 1996an argitaratu zuen Azaro urrunetako intifadak poema-bildumarekin harremanik, bai tonuak, bai gaiek... Hori guztia elkartuta, mezua zenbaitetan gardenegia bilakatu daiteke.

Baina gardentasun horren alde, aitortu behar dut euskarri digitaleko formatu horrek nabarmendu egiten duela testu guztiak bat eta bakarra balira bezala irakurtzeko abagunea direla, eta horrek erraztu egiten du Enarak itzuli dira poema-liburua bezalakoak musikatzeak. Nik gehiago disfrutatu ditut musika-pieza gisa, olerki gisa baino.]]>
<![CDATA[Desamodioaren kontra, maitasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1998/035/001/2019-06-09/desamodioaren_kontra_maitasuna.htm Sun, 09 Jun 2019 00:00:00 +0200 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/1998/035/001/2019-06-09/desamodioaren_kontra_maitasuna.htm eti oporretan ipuin liburuaren aurkezpenean Harkaitz Canok oporrei eta udari lotutako ipuin bilduma bat argitaratzearen arrazoia azaldu zuen: sinplea zen, uda partean galdetzen omen zion idazleak bere buruari zenbat denbora, zenbat uda geratuko zitzaizkion bizitzeko. Bizi-gogo horrek poeten etorria elikatu du han eta hemen, eta halako nahia dario Susa argitaletxearen bitartez argitaratu berri den Cesare Pavese italiarraren poema-bildumari.

Munduko Poesia Kaierak atalean beste hizkuntza batzuetan idatzitako olerkiak euskaratzeko egiten duen lanarekin jarraitu du argitaletxeak, idazle piamontetarraren lanak ekarriz, Ion Olano Carlosen eskutik. Beñat Sarasolak, Poesia Kaierak ataleko gainerako aleekin egin ohi duen bezala, sarrera modura, idazlearen nondik norakoen berri emateko laburpen bat prestatu du egilea lehendik ezagutzen ez duenarentzat: artistaren eta haren lanaren arteko harremana nabarmendu eta haren literaturaren ildo nagusiak aipatu ditu. Idazle italiarra ezagutzen ez duen irakurleari bideratutako atal bat dela esan badut ere, aitzinsolas honetan azpimarratutako pare bat ideia lagungarriak izango zaizkio bildumaren balizko edozein irakurleri, poema sortan Paveseren jatorrizko hainbat literatura lanetako olerkiak elkarrekin bildu baitituzte argitaratzaileek, eta, beraz, Sarasolak emandako jarraibideak argigarriak suertatzen dira irakurketa bideratzerakoan.

Bilduma irekitzen duen poema, ez kasualitatez, Hegoaldeko itsasoak deritzona da, zeinaren bitartez Paveseren poesigintzak goia jo zuela uste den. Gainera, bildumako lehen erdialdean zehar gailenduko den tonu poetikoa antzematen da: Sorrentinoren film batean nola, gaztaroarekiko loturak eta Mediterraneo inguruko herritarren tonu malenkoniakoak zeharkatzen dute poema guztia, mundu berriarekiko erresistentzia jarduera baten gisa. Kritikariek adierazi izan dute Paveseren olerkigintza maitasun gaiek gidatu izan dutela, eta gizartearekin konpromiso gehien erakusten duten gogoetak Burkidea hitz lauzko obrarako utzi zituela. Alta, bestela begiratuz, baliteke lanik politikoenak poesiazko lan hauek izatea; jendearen arteko erroak indartzeaz jarduten baita poeta, etortzekoa den mundu berriari itxaron bitartean, artean geratzen diren plazer terrenalez disfrutatzeko deia eginez. Ildo horretakoak dira, Hegoaldeko itsasoak fundatzaileaz gain, Arbasoak, Jende deserrotua eta honako bertso adierazgarri hauekin amaitzen den Ulertzen ez duen jendea: «Muinoak eta mahastiak desagertzen ez diren artean, hala ibil dadin belazeak zeuden kaleetan, irri eginez, arratsetan halako nahikariak izango ditu».

Bildumako amaiera aldeko poema sorta gutxiago disfrutatu ditudan tonu lirikoagoko poemek osatzen dute, bigarren pertsonan idatzitako maite kantu horiek inspiratzen dituzten musari eskainiak baitira.]]>
<![CDATA[Hamaika testu mundu berrirako]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2060/033/002/2019-05-26/hamaika_testu_mundu_berrirako.htm Sun, 26 May 2019 00:00:00 +0200 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/2060/033/002/2019-05-26/hamaika_testu_mundu_berrirako.htm undutik mundua. Arabako hitzontzi baten kronikak Pamiela argitaletxearen Upaingoa saiakera laburren sailean argitaratu den testu periodistiko laburren bilduma da, Edu Zelaieta idazle eta EHUko irakasleak ondutakoa. Egileak sarrera testuan adierazten du lehendik BERRIA egunkariko Arabako Hitza aldizkarian eta beste zenbait egunkaritan argitaratu zituen zutabeetako testu laburrekin osatutako bilduma dela liburua, beraz, testuek ez diote a priori inolako batasun logikori jarraitzen. Karmele Jaiok epilogo maitekorra egin die pilatutako testuei, bildumaren aniztasuna laburtuz eta osotasuna emanez.

Hala ere, lehen begiradan antzematen dira egilea liburuaren hasieratik amaierara arte kezkatzen duten zenbait auzi, hiritartasunari, hemen hiria Gasteiz izanik, lotuak agertzen direnak: zein den norberaren lekua gertukoenei eragiten dieten aferetan, mundu garaikideko aitatasunarekiko jarreren eboluzioan, komunitatea osatzeko zailtasunak saihesteko aukera posibleak...

Jaiok idatzitako epilogoan, Zelaietak bizi den hiriko txikitasunetik munduaren handitasuna ulertzeko tresnak eskaintzen dituela adierazi du. Karmele Jaiorekin ados, are gehiago gehituko nuke; Zelaietak Hiri berdea deitutakoari hamaika kolore ikusten dizkio barnean: Gasteizko hiriaren irudi poliedrikoa osatu du egileak, idazleari eguneroko jardunean gertukoak zaizkion gertaerak nahiz ikusezinenak direnak. Horrela, gizarte bezala ohikoak ditugun jarrerak eta haien ondorioak planteatzen ditu gasteiztarrak.

Munduarekiko harreman hori kanporako begirada bat nahiz nork bere barrura egindakoa da Zelaietaren begietan. Egileak ironia baliatzen du begiratzen duen hori eta objektu horrekiko norberaren posizioa deseraikitzeko eta hausnarketa sorrarazteko.

Aipamen berezia egin nahi nieke Pamiela argitaletxearen saiakera sailetan argitaratzen ari diren edizio txukunei. Lan batean baino gehiagotan ilustrazioen bidez osatu du editorialak saiakera-testuan azaldutakoaren esanahia, eta, Zelaietaren liburuaren kasuan, Eneko Ugarteren eskutik etorritako irudiek margoztatu dituzte zuri-beltzean jarritako gogoetak, idazleak aldarrikatutako koloretako mundu posible guztiak.

Gogoetarako testuez gain, badira fantasiazko amaiera literarioagoak dituztenak ere, benetan dibertigarriak iruditu zaizkidanak; adibidez, Egunero: iruditzen zait fizkioaren dimentsioaren bidez testuak osoagoak suertatu direla kasu gehienetan. Hiriaren irudi ia imajinarioa osatu du horrelako idazkietan, etorkizunera begira, hiriarentzako begirada optimista bat gailenduz.

Azkenik, aurreko ezaugarrietatik eratortzen den alderdi bat nabarmenduko nuke: irakurleak ez du lanean errealitatearen azterketa sakonik egiten duen autorerik bilatuko, irakurlearengan bat-bateko efektua bilatu nahi duen ahots narratiboa baizik; eta alde horretatik, susmoa dut lanak bigarren irakurraldi batean, harridura efektua galduta, ez lukeela maila berean beteko irakurlea.]]>
<![CDATA[Humanitateen berpizte baterako]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1960/038/004/2019-05-12/humanitateen_berpizte_baterako.htm Sun, 12 May 2019 00:00:00 +0200 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/1960/038/004/2019-05-12/humanitateen_berpizte_baterako.htm Julien Vinsonen hegaldia liburukia argitaratu berri du idazleak, eta izenburuak aurreratzen duen moduan, euskaldunoi ezaguna zaigun hizkuntzalari frantsesaren inguruan pentsatutako lana da, baina, haren bizitzaren inguruko disertazio soila izatetik urrun, lanak saiakera, dokumentazio historikoa, fikziozko kontaketa eta abar biltzen ditu. Zubizarretak, Julien Vinsonen irudia aitzakia harturik, haren gaineko ikerketa-lan bat aurkezten dio irakurleari, jolas literario baten bidez, Vinsonen bizitza ikertzen dabilen pertsonaia fikzionatuz eta, tartean, hainbat literatur tradiziotako testu ezagunak txertatuz, nolabaiteko osotasunaren bila. Beraz, artefaktu literarioa ezeren gainetik humanismoaren laudapen grinatsua da.

Aurrekoari helduz, egileak lana bi plano bereizitan (idazketaren formatuan ere nabari da desberdintasuna) egituratu du: batean, Vinsonen inguruko ikerketa-lana egiten ari den pertsonaiaren fikziozko istorioa kontatzen da, eta bestean aipatutako hizkuntzalariaren eta euskara ikertzera Euskal Herrira gerturatutako beste euskalari batzuen inguruko pasarteen lekukotasuna ematen da. Bien arteko trantsizioa, alabaina, han eta hemen txertatutako kontakizunek markatzen dute. Beraz, Zubizarretaren eskutik istorioen eta historiaren arteko desberdintasuna lausotzen da. Borgesen ipuin hartan bezala (lanean egileak berak zeharka aipatua), historiaren testigantza fikziozko diskurtsotik gertukoa dela hautemango du irakurleak.

Bainaren bat jarriko nieke tarteka txertatuta ageri diren hainbat literaturatako tradiziozko kontakizunei. Badirudi istorio nagusia osatzeko moduan kontatuak izan direla, baina emaitza nahiko arraroa gertatzen da, era arbitrarioan hautatuak diruditelako. Bestalde, Euskal Herrira Vinson ikertzera etorritako neskaren inguruko fikziozko kontakizunaren nondik norakoak gehiegi saiatu barik aurreikus ditzake irakurleak.

Hala ere, bi alderdi horiek saihestuz, orokorrean, irakurketa atsegina da. Behin entzun nion unibertsitateko literatura irakasle bati nobela bat ona edo txarra den epaitzeko, irakurri ondoren buruan irudirik sortu ote zaion baloratzen duela; agian horrelakoa behar luke liburu on batek, gainerako zentzumenei, lotura arbitrarioak egiteko askatasuna emango diena. Antzerako sentsazioa izan dut aipagai den liburua irakurtzerakoan, ia ahaztuak nituen pasadizoak gogoratuz.]]>
<![CDATA[Anaia Nagusiaren hastapenetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2039/031/002/2019-04-28/anaia_nagusiaren_hastapenetan.htm Sun, 28 Apr 2019 00:00:00 +0200 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/2039/031/002/2019-04-28/anaia_nagusiaren_hastapenetan.htm
Irakurketa amaitu ondoren, editorialak emandako arrazoiaz gain beste bat gehituko nioke nik: garai jakin batekiko une politikoari ez ezik, garaikidea zaigun munduarekiko esperientzia ulertzeko ere baliagarria zaigula. Inguruan antzemandako azken gorakada faxisten harira, sare sozialek haietatik kanpo geratzen den gizartearen inguruko irudi distortsionatua ematen dutela aipagai izaten ari da azken aldi honetan eremu birtuala sarri bisitatzen dutenen artean.

Halako zerbait uler daiteke irakurlea Sofia Petrovnaren oinetan jartzen denean: Txukovskaiak idazteko hartutako posizionamenduak eragiten du halako efektua; pertsonaia protagonistaren testigantzak norberaren gogo-nahien eta gauzatutako ekintzen arteko harremana azpimarratzen du. Kontakizun guztian zehar irakurleak antzeman dezake pertsonaiek testuinguru politikoan gertatzen denaz ohartzeko dituzten arazoak, norberaren konbentzimendu politikoak harlauza baten eran pisatzen dielako. Pertsonaiek ikusten dutenaren eta sinetsi nahi dutenaren arteko loturak nobelan zehar hartzen dituzten erabakietan eragiteko duen ahalmena nabaria da.

Zentzu horretan, kontakizunean botere politikoen eta herritarren arteko deserrotzea agertzen da. Argi ikusten dira buruzagi sobietarrek herritarren bizkar burututako gehiegikeriak, eta, bide horretatik, nobelak Orwellek 1984 eleberrian gauzatutako Anaia Nagusiaren kontakizuna gogorarazten du, baina kasu honetan narrazioa, estatuaren kontrolean bainoago, herritarren psikologian barneratzen da.

Kontua da editorialak berak hitzaurrean zehazten duela Txukovskaiaren beste hainbat nobela narrazio soilak izan direla, gertakarietan zentratutakoak, eta aipagai dugun lan hau ere ildo horretatik doan irudipena dut: kontakizun honetan, irakurleak ez du inolako analisi politikorik bilatuko, ezta bizitzaren zentzuaren inguruko gogoetarik sumatuko ere. Hala ere, pertsonaien nolabaiteko jokaera inozenteak ez du nobelak funtzionatzea galarazten; hain zuzen, ez dirudi idazlearen intentzioa testigantza eskaintzea baino harago doanik, eta, horretan, esperientzia propiotik idatziz asmatzen du egileak.]]>
<![CDATA[Idazleen gorputzak eta atze-oihalak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1978/045/002/2019-04-14/idazleen_gorputzak_eta_atze_oihalak.htm Sun, 14 Apr 2019 00:00:00 +0200 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/1978/045/002/2019-04-14/idazleen_gorputzak_eta_atze_oihalak.htm Kontrako eztarritik. Emakume bertsolarien testigantzak hainbat elkarrizketa-saio biltzen dituen liburua; eta bigarrenik, hemen iruzkin-gai den Idazleen gorputzak. Egiletasuna ezbaian literaturaren joko zelaian Eider Rodriguezek ondutako saioa.

Joan den urtean Lisipe sailean bertan argitaratu zen Jule Goikoetxeak koordinatutako eta Emagin elkarte feministak osatutako Ezagutzaren matazak saioan mugimendu politikoaren eta ekinbide komunitarioen arteko elkarlanaren beharra azpimarratzen zen; eta saioaren zenbait ataletan, teorizazio feministarako esperientziaren balioa aldarrikatzen zuten egileek.

Azken adierazpen hori esanguratsua da Eider Rodriguezen lanari begiratzerakoan; izan ere, EHUko literatura irakaslea eta kritikaria ere baden egileak bost emakume idazle hautatu ditu eta, emakumezkoaren gorputzak haien ibilbide literarioan izandako eragina mintzagai izanik, hainbat elkarrizketa osatu eta lanean transkribatuta ekarri dizkigu. Ez hori bakarrik: epilogo modura, egiletasunaren eta emakume izatearen arteko harremanaz hausnarketa eskaini du Rodriguezek, irakurleari testuinguruan kokatzeko eta ikuspuntua egokitzeko balio diona, eta, liburuaren amaierako atalean, bost elkarrizketatuek emandako klabeak laburtu eta horien gaineko iruzkinak egin ditu. Metodologia horrek benetan adierazgarria bihurtu du lana: oso biziak sentitzen dira idazleen hitzak.

Mintzalagunetan adinekoenak 71 urte ditu eta gazteenak 35. Horra liburuaren beste gakoetako bat: belaunaldiz belaunaldi aldatu edota mantendu diren joerak konprobatzeko oso era gertukoan da baliagarria. Preseski belaunaldiaren gaiari dagokienean, egile helduenek aipatu dute talde batekiko atxikimendu falta, zeina determinantea izango den gazteagoen aipamenetan.

Beste alde batetik, izenburuak erakusten du elkarrizketa guztiak zeharkatuko dituen gaia: gorputzarena. Ikuspegi intertsekzionala gailentzen da guztien artean berau aipatzerakoan; batzuek haurtzaroko edo gaztetako esperientzia aipatzen dute, gibel-esperientziei erreferentzia eginez; beste batzuek lanbidearen edo idazletzari loturiko beste ekintzaile batzuen inguruko pasarteak aipatzen dituzte. Gogorrak dira testimonioak, guztiek ere abusuak jasan dituztela aipatzen dute: Epilogoa-n egileak berak zehazten du aukeratu dituen idazleak hautatzeko erabilitako irizpideetako bat aurretik pertsonalki ezagutzen zituelako izan dela; horrek, beren barrenak husten lagunduko zielako ustetan. Eta egiazki, irakurketa amaitzean halako irudipena geratzen zaio irakurleari ere.]]>
<![CDATA[Desegindakoarekin zimenduak sortzea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2285/035/002/2019-03-31/desegindakoarekin_zimenduak_sortzea.htm Sun, 31 Mar 2019 00:00:00 +0100 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/2285/035/002/2019-03-31/desegindakoarekin_zimenduak_sortzea.htm Disoluzio agiriak bilduma poetikoa. 2014. urtean argitaratu zuen Kapital publikoa liburuan nahiz 2007ko Erlojuen mekanika lanean jadanik agertzen diren giro soziopolitikoaren eta ni poetikoak kolektiboarekiko duen harremanaren inguruko hausnarketek dute zentraltasuna azken lan honetan ere. Disoluzio agiriak, baina, poetaren helduarotik osatutako olerki-sorta da; datozen belaunaldiei uzteke gauden munduaz jarduten duena. Bide batez, Xabier Gantzarainek ondutako azaleko irudi anbiguoak iradokitzen dio irakurleari lehen bistara izenburuaren nondik norakoa; berdin-berdin balio dezake uraren eta hondarraren arteko disoluzioa gogoratzeko nahiz ekaitzaren aurreko itsaso barearen uneak iradokitzeko.

Disoluzio agiriak izenburuak berak adierazten du idazlearen intentzio aitorpena izango dena: deseraikitako mundu-ikuskeratik beste proposamen berri batzuk egingo ditu idazleak, eraitsitakoa eraikitzeko asmoz; betiere, egileak hain berezkoa duen existentzialismotik idatziz. Hala ere, poemetan zehar jarrera derrotistak baztertzen badira ere, ezin ukatuzkoa da ahots poetikoan munduarekiko begirada pesimista gailentzen dela. Pesimismotik irteteko tresna ezinbestekoak bilakatzen dira bilduma honetan ironia eta autoironiaren erabilera. Adibidez, Deklarazioa pieza finean.

Poema batean baino gehiagotan hausnartzen du ni poetikoak gizartean batera egokitu diren belaunaldien arteko gatazkez. 60ko hamarkadetako iraultzak eragin zituzten belaunaldien eta aberriaren eraikuntzaz baino, kausa globalez arduratuta dauden belaunaldien arteko zubia josteko beharra duen poeta, marxismoaren lekua bilatzen saiatzen da postkolonialismoaren eta feminismoaren aroari helduz, gaztaroko garaietako idealismoa berrirakurri eta behar berrietara egokituz.

Gainera, Jose Luis Otamendiren azken garaiotako poesian gailentzen den giro soziopolitikoaren eta ni poetikoaren inguruko harremanaren inguruko gogoetak gailentzen direla esan badugu, poema-liburuan zehar herri forma hartzen duen kolektiboaren irudikapena aniztasunak ezaugarritzen du hobekien: aipatutako postkolonialismoari eta feminismoari jarraikiz, hainbat forma hartzen dituzten herritarrez osatutako kolektiboa irudikatuko da: baserritarra, etorkina, hiritarra, langilea, euskalduna, euskal herritarra, atzerritarra, eta abar.

Amaitzeko, ez nuke aipatu gabe utzi nahi ni behintzat gehien ukitu nauen alderdia: poemagintza narratiboa da Otamendik bilduma honetan jorratu duena. Ahapaldietan barrena garatzen ditu egileak ezereza berreraikitzeko hautematen dituen formak, ia era esperimental eta iradokitzailean. Baiki, horregatik bilakatzen da hain irakurketa indarberritzailea, esperimentaziorako eta ekintzarako gonbita bihurtzen baita, hain zuzen.]]>
<![CDATA[Poetaren testamentua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2023/035/002/2019-03-17/poetaren_testamentua.htm Sun, 17 Mar 2019 00:00:00 +0100 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/2023/035/002/2019-03-17/poetaren_testamentua.htm Zakurraren poema eta beste hezurrak) argitaratu zuenetik, nahiz eta tartean anaia Xabierrekin batera nobela bat baino gehiago argitaratu duen. Liburuko azalean irakurleak aurkituko ditu agortzen ari den pospolo baten argazkia eta izenburua bera, zeinak lehen begiradan denboraren joanaren inguruko hausnarketa bat aurreikusarazten duen. Aurreko poema liburutik Winston izenburupean argitaratu berri den honetara arte igaro den denborak, agian, zeresana izango du liburu guztian zehar gailentzen den atzera begirako tonua ulertzeko: poeta joandako denboraren kontzientziaz jardungo da poema gehienetan zehar.

Memoria ariketa batek lotzen ditu liburuko pasarte gehienak; batetik, badira poeta iragan denboraz hausnartzera daramaten gertaerak, eta, bestetik, poeta haurtzaroko garai zoriontsuagoetara eramaten duten oroitzapenak. Batzuk zein besteak identifikatzeko, poetak topiko klasiko ezagunak baliatzen ditu, bestela nahiko iluna datekeen interpretazioan laguntzen dutenak.

Izenburu bereko poema bikainaz hasten da liburua: Winston. Aitaren hiletaren prestaketa-lanak gogoratzen ditu poetak zigarro-pakete baten harira. Kantu elegiako horren bidez, semeak aitarekiko identifikazioa nabarmentzen du, testigua hartuz eta hurkoarekiko desberdintzea azpimarratuz.

Aipatutako beste poema multzoa, aldiz, bizitzaren aldeko kantu baten erara interpretatu daiteke: naturako irudiei eta sexualitateari loturik ageri dira olerki gehienak, eta maitasunaren ideiaren inguruan harilkatzen dira.

Lanak ez du egitura finkorik, poema bilduma baten modura uler daiteke, hau da, irizpide zehatzegirik gabe bildutako poema multzo baten modura. Orokorrean, hala ere, liburu guztia azken poema osatzerainoko bidea bailitzan ulertu daitekeela iruditzen zait; azken poemako ahapaldiek, hala, poetak zerbait lortzeko duen bide bat egiten ari delako determinazioa erakusten dute, eta, hori horrela, zentzu metaforikoa hartzen dute, idazleak lortzeke duen zerbaitekiko analogia osatuz.

Horiek kontuan hartuz, idazlearen identitatearen sorrera gai zentrala bilakatzen da. Indibiduoaren sorrera eta kolektiboarekiko harremana nahasian ageri dira; eragin kulturalei poetak egiten dien aitortzaren bidez haragituz. Influentzia literario esplizitu nahiz inplizituz josirik dago liburua: Beckett, Ungaretti eta Baudelaire.

Aurretik aipatutako ideiari loturik, zenbait irudi indar handikoak iruditu zaizkit; surrealismoaren kutsuak eta metrika aniztasunak nabarmendu egiten dute zailtasuna, baina topiko identifikagarriek gozatzen dute lana. Aipagarria da irudi horiek neurriz landuak izan direla, eta lana edertzen dutela. Bi ahapaldiko poemek, adibidez, ideia hori ondo laburtzen dute: «Hasieran, isiltasuna zen». Batere ohikoa ez den poeta baten lana irakurri nahi duenarentzat pieza egokiak biltzen ditu Winston lan honek.]]>
<![CDATA[Genero literaturaren arriskuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1999/040/005/2019-02-17/genero_literaturaren_arriskuak.htm Sun, 17 Feb 2019 00:00:00 +0100 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/1999/040/005/2019-02-17/genero_literaturaren_arriskuak.htm Film zaharren kluba. Asiain inspektorea ohiko protagonista izan da Ladronen nobeletan, zeinak, bistakoa denez, nobela poliziakoen artean kokatzen diren. Argitaratu berri den kasu honetan, Leire Asian Polizia Foraleko kideak, lagun batek mesede gisa eskatu dizkion espioitza lanak egin beharko ditu; a priori kasu ikerketa xumea ematen duen lana berehala aldrebestuz joango da, azkenerako hilketa bikoitz bat bistaratuz.

Onartu behar dut horrelako nobeletara hurbiltzerakoan tentuz ibili ohi naizela, ez baita, orokorrean, gehien erakartzen nauen estiloa. Egia da, zenbaitzuek adierazi bezala, industria literarioak bizirik irauteko bestsellerren beharra duela eta detektibe generoa gehien salduetako horien artean egon ohi dela; beraz, bere lana ondo betetzen du narratiba mota honek, baina ez da nik literaturari eskatzen diodana. Azalduko dut: motibo errepikakorrek irakurketa mugatu eta literatura aurreikusgarria bihurtzen dutelako. Kasu honetan ere, antzeko sentsazioa izan dut.

Estiloari aurreikusi ohi zaizkion eduki tipikoak aurkituko ditu irakurleak: moralitate eztabaidagarriko pertsonaiak, heroia-antiheroia anbiguotasunean oinarritzen den protagonistaren eraikuntza psikologikoa, gizarte estamentu jakin batzuetan ohikoa izaten den ustelkeriaren kritika... Formari dagokionez ere, Film zaharren kluba-k eskema narratibo nahiko itxia du; ustez kasu arin bat deskubritzera joandako detektibeak krimen latz bat deskubritzen du, eta krimena osatzen duten puzzleko piezak nahastuta emango dizkio irakurleari, hark pixkanaka-pixkanaka narratzailearen arrastoei jarraikiz misterioa deskorapilatu eta hiltzailea nor den deskubritu dezan.

Amaiera zirkularraren bidez, nobelagileak efektu katartikoa bilatu nahi du irakurlearengan; izan ere, txakurraren eta katuaren arteko jolas horretan, azkenean, detektibeak gaizkilearen izatea barneratuko du, infernuetarako erorketa metaforiko bat bailitzan, eta etorkizunean gauzatzeko asmoa duen krimen berri baten zantzuak aditzera emango ditu. Argumentuaren bira horrek umore beltz puntu interesgarria gehitzen dio nobelari; izan ere, beharrezkoa du egileak sortu dituen pertsonaiekiko gaiztakeria pittin bat mantentzea hala jarduteko. Baina estrategia hori ez da nahikoa trama guztiaren aurre-ikusgarritasuna salbatzeko; izan ere, genero honetako nobeletan nahiko erabilia den baliabidea dela jakin badaki nobela poliziakoaren ohiko irakurleak.

Puntu interesgarri bat aipatzekotan, gainerako arte espresioekiko keinuak aipatuko nituzke. Pertsonaien gustu zinematografikoen bitartez, Ladron Aranak Alfred Hitchcocken pelikulekiko ispilu-jolas entretenigarria eraikitzen du. Eta nobelako krimenari tolestura batzuk gehitzen zaizkio. Kontaketa girotzeko baliatutako eragin musikalekin ere soinu banda polita eraiki daiteke.]]>
<![CDATA[Poetika oso baten bilduma edo nola egin liburu berria baina zaharra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2027/035/001/2019-02-03/poetika_oso_baten_bilduma_edo_nola_egin_liburu_berria_baina_zaharra.htm Sun, 03 Feb 2019 00:00:00 +0100 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/2027/035/001/2019-02-03/poetika_oso_baten_bilduma_edo_nola_egin_liburu_berria_baina_zaharra.htm
Horrela, bada, poema-bilduma Greziako 1936ko langile-iraultzan hildako langile greziar baten heriotzaren inguruan osatutako poema batek irekitzen du. Poetak erreboltetan hildako semearen hilotzaren aurrean negarrez dagoen amari epitafio bat eskaintzen dio. Amak semea hiltzera eraman dutenak eta heriotza eragin diotenak madarikatzen ditu eta, azken ahapaldian, semearen testigua jasotzeko intentzioa aldarrikatzen du. Esan ohi da lehen poemak liburu guztiaren poetika bildu ohi duela, eta, hori onartuz gero, poemako azken bertso-lerro horiek egilearen intentzioarekin alderatu daitezke: poesiaren bidez iraultzaren alde kantatzea, hain zuzen.

Bildumaren hasiera intentzio-aitorpentzat jotzen badugu, azken poemak ere liburua zeharkatzen duen beste gai nagusia lantzen duela onar dezakegu. Poema alegoriko baten bidez, Ritsosek egunerokoan zehar heriotzaren etengabeko presentzia nabarmentzen du: nahitaez eta kasik ezkutuka gerturatzen den heriotzaren metafora ontzen du, saihetsezina delako eta heldu artean eguneroko mundutarrean justiziaren alde borrokatu behar delako aldarrikapen idealista plazaratuz.

Beraz, bi poema horiek lotuz, bildumak forma zirkularra hartzen du. Poema batetik besteraino zeharkatzen dituen hari ikusezin batek lotuko balitu legez, gainerako poemak bi gai horien inguruan egituratuko dira.

Aurrekoak kontuan izanik, badira klase-borrokari eta heriotzari loturik ageri diren beste bi auzi ere: herritartasuna eta historiaren zama. Auzi horien zantzuak bilduma guztiko poemetan ageri badira ere, Romiosine poema luzean lotuko dira preseski. Greziako historia guztiaren errepasoa egitearekin batera, heriotzaren presentzia gordina agertuko da; guda etengabeei, kultura heleniarrari, mitologiari eta poesiari loturik. Poema horri esker, beraz, bildumako hari nagusi guztiak elkartzen dira, honela, bilduma guztiko poetika osoa liburuaren erdigunean elkartuz.

Aurretik aipatutakoak kontuan izanik, ez nuke aipatu gabe utzi nahi liburuak orotara zentzu osotua hartzen duela edizio lan landuagatik; nahiz eta egileak berak honela editatu gabeko poemak izan, guztiak elkartzeko egin den saiakerak zentzu berriko liburu osotu bat eman du.]]>
<![CDATA[Kitzikatzeko idatziak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1971/035/005/2019-01-20/kitzikatzeko_idatziak.htm Sun, 20 Jan 2019 00:00:00 +0100 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/1971/035/005/2019-01-20/kitzikatzeko_idatziak.htm
Durangoko azokan eskuratu nuen iurretarraren Bizitzea ez al da oso arriskutsua? (Habanako gaukaria) saiakera lana. Pamielak argitaratu du egilearen hitzetan bere Habanako «gaukaria» biltzen duen liburu hau. Barruan, egunkarietatik espero den egilearen eguneroko jardunaren zantzuak bilatu beharrean, irakurleak saiakera baten itxurako testua aurkituko du. Saiakera hibridoa eta testu fragmentarioz osatutakoa, hain zuzen.

Liburuari hasiera ematen dion Abisua sarrera-testuan, Habanako gauak lasaiak direla adieraziz hasten da idazlea eta, horren kontrajarpenean, literatura asaldatzailea delako susmoa aitortuz ekiten dio bigarren paragrafoari. Irakurleak testuaren irakurketarekin izango dituen sentipenen intentzio-aitorpentzat jo daiteke. Izan ere, gaukaria izanik, egunkarian aurkitutakoak baino testu lasaigarriagoak espero ditzake irakurleak, gauaren baretasunean idatzitakoak eta irakurtzekoak, baina, preseski, kontrakoa aurkituko du: kitzikatzeko helburuz idatzitako testuak.

Abisuaz gain, beste bost ataletan dago banatua saiakera: Hankak arrastaka dabil gogoa lehena; Badakidan ez dakidana eta berorrek agian badakiena hurrengoa; Ezin zara izan mundu guztiaren kontzientzia hirugarrena; Noizean behin pentsatzen dira gauzak laugarrena; eta, azkenik, Ipurdia aulkitik altxatu gabe. Izenburuek pentsarazten dute gai nagusietakoak direla pasibotasunarekiko kritika eta kontzientziak eragindako nekea.

Bide horretatik, egilearen aurreko zenbait lan gogoratu ditzake balizko irakurleak. Aurreko obsesioak errepikatzen dira liburu honetan ere: literaturaren eta erbestearen presentzia idazlearengan, lotura horrek idazleari sortzen dion larriminaz edota irakurlearengan bilatzen duen jarrera aktiboaz.

Bide batez, ez nituzke Arestides Hernandez Ares artista plastikoaren marrazkiak eta Asun Garikanoren edizioa aipatu gabe utzi nahi. Marrazkigileak www.areshumour.com webgunean du zintzilikatuta bere sormen-lana eta bertan ageri diren irudien artean aurkitu daitezke Sarrionandiaren liburua ilustratzeko erabili diren zenbait irudi: umorearen atalean sailkatuak ditu Arestidesek, eta, egiazki, gaukariari ere umorea gehitzen diotelako sentsazioa izan dut irakurketan zehar; umore beltza, baina. Portadan ageri den irudiak adibide modura balio diezaguke: gorputz-enbor gisa belarri handi bat duen gizaki baten irudi desesperatua. Hurkoarekiko etengabeko hartu-emanak eragiten duen egonezina gogorarazi dit neuri (zeinak, bide batez, kapituluetan zehaztuko dena aurreratzen baitu).]]>
<![CDATA[Metronomo-lana]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1960/041/004/2018-12-23/metronomo_lana.htm Sun, 23 Dec 2018 00:00:00 +0100 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/1960/041/004/2018-12-23/metronomo_lana.htm Amek ez dute-k sold out-a iritsi duela eta bidean dela jada bigarren edizioa. Thriller amerikarrak salduenen zerrendan sartzen diren abiadan saldu da thriller judizial honetako lehen edizioa. Izan ere, badu liburuak suspense amerikarraren eraginik, umore beltzaren erabileraz eta iritzi publikoaren eta pribatutasunaren arteko talkan eraikitako tramak gidatua.

Beti iruditu zait Agirrek pertsonaia protagonistaren psikologian sakontzeko gaitasun berezia duela; pertsonaiek erakusten duten munduarekiko jarrera pasibo-agresiboek desenkantuaren eta jolasaren arteko nahaste erakargarria lortzen dutela. Hala egin du azken nobela honetan, zeinetan ama izan berri den idazle bat lagun zaharra duen beste emakume baten infantizidioarekin obsesionatuko den, harik eta krimen latz horren zergatiak deskubritzea erabakiko duen arte.

Lan honek garraztasun horretatik asko du. Iruditu zait Agirrek huste ariketa bat egin duela eta barrenetik idatzi duen lan bat dela. Eskertzekoa. Bestalde, irakurtzen hasi naizen unetik tentuz neurtutako lana delako inpresioa izan dut. Hasieratik amaierara arte idazleak zer eta nola kontatu nahi zuen gogoan izan du; lan trinkoa da, kontatzen diren bi planoak tartekatzeko ahaleginean emaitza ona lortutakoa eta tramaren tentsioa hasieratik etengabe handitzen doan heinean suspenseari ondo eusten egituratutakoa. Klimaxeraino iritsita, esango nuke amaiera espontaneoagoa dela, eta azalduko dut: nobela in crescendo doan heinean tragedia itxura hartuz doa, zeinetan jelosia nahiz haragikeria nahastuz joango baitira lanak parodia tonua izateraino. Baina, goia jo gabe mozten da kontaketa, apur bat tupustean, amaierako kapituluak tramaren inertzia hausteko moldea balira bezala; besteren artean, idazleak nobela amaitzeko lituzkeen aukeren-horizontearen inguruko gogoeta metaliterarioarekin ixten da, literaturaren erabilgarritasun(ez)ari buruzko azken orrialdeetako lerro nahiko metafisiko batzuen bitartez. Iruditu zait azken kapitulu horiek berariaz bilatutako anti-klimax modura balio izan dutela eta nobelako egitura zurrunarekiko kontrastea lortu dutela.

Aurrekoari loturik, lanak feminismotik esploratzen ditu literaturaren balio sinbolikoa, errelatoen eraikuntza, artistaren fokalizazioa, produkzioaren gainkarga... Are formalki ere aplikatu du teoria; liburuko kapitulu bakoitzaren hasieran nahiz narrazioan zehar tartekatuta ageri diren beste artista edo idazle batzuei egindako aipamenen lana ere neurtua dela esango nuke: emakumeak ikusarazteko berariazko ariketa bilakatu du, eta tramarekiko ispilu-jolasa osatuz eragin horietako metatestuak baliatuz.

Gutxitan aurkitzen diren testu horietako bat iruditu zait Katixa Agirreren hau: bi aldiz irakurtzeko testua, hainbat ertz dituena eta behin baino gehiagotan berrikusteko aukerak ematen dituena. Ariketa ausarta.]]>
<![CDATA[Maitasunaren iraultza baterako manifestua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2000/039/002/2018-12-09/maitasunaren_iraultza_baterako_manifestua.htm Sun, 09 Dec 2018 00:00:00 +0100 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/2000/039/002/2018-12-09/maitasunaren_iraultza_baterako_manifestua.htm Ordena gailendu da Berlinen Luxemburgen testuarekin batera bildu dituzte liburuan. Hori guztia iraultzaile sozialistaren jardun politikoari buruzko argitaletxearen ohar batek irekitzen du, Lasaren hitzaurre batez eta Ignazio Aiestaranen hitzoste batez lagunduta.

Aipatu berri ditugun gutun horien epilogo gisa, jatorrizko edizioan ez zegoen baina euskarazko honetara ekarri duten gutun anonimo bat ageri da. «Ba al zekiten [zure borreroek] egunetan eta asteetan zehar eguneroko maitasunaz eta itxaropenaz mintzatu zinela?», diotso txertatuko gutun anonimoaren idazleak Rosa Luxemburgi, eta, egiazki, esaldi horrek ongi gordetzen du Luxemburgek bere lagunari idatzitako gutunetan irakur dezakeguna. Batek espero zezakeen alderdian burkide zuen Karl Liebeknechten emazteari bidalitako gutunetan espetxealdian zehar kanpoan gertatzen ari ziren mugimenduekiko jarraibideak edo informazioa partekatzea, baina, aldiz, maitasun adierazpenek betetzen dituzte orriok.

Korrespondentzia gauza liluragarria da, nahiz eta tarteka norberak beste norbaiten intimitatea urratzen ari den sentimendua izan dezakeen; testu politikoak osatzeko instrumentu beharrezkoa ere bada. Luxemburgen kasuan, kartzelan edertasunaz disfrutatzeari eutsi izan ziola antzematen da gutunetan; are, bizipoza antzematen zaie Sophieri idatzitako hitzei, zeintzuetan igorleak kartzelatik irtendakoan egiteko dituenen berri ematen duen. Ez zituen momentu bakar batez ere zalantzan jarri kartzelaldia amaitutakoan bizitzeko geratzen zitzaizkion urte luzeak. Aldi berean, ziegan giltzapeturik pasatzen zituen amaigabeko orduak samurtzeko baliatzen zuen edertasun estetikoaren plazera ere aipatzen da: natura, animaliak edo artelanak (literaturaganako aipamenak etengabekoak dira). Maitasun horren parte eta, oroz gainetik, lagunekiko atxikimendua agertzen da gutunotan; kanpokoen ibilerekiko interesa mantentzen du Luxemburgek espetxe barruan, eta ongizatearekiko arduratsu azaltzen da; oihartzun egiten digute Sophieri eskainitako lerrok: «Zu ere txori eta izaki horien atal bat zara, nire sentiberatasuna ere hunkitzen duzu, urrutitik bada ere».

Korrespondentziak jada ezagutzen dugun jardun politikoa osatzen badu ere, Ignazio Aiestaranek Luxemburgi hitzostean eskainitako alfabetoak iraultzailearen irudiaren zenbait alderdi argitzeko balio du: beste pentsalari marxistekiko desakordioak, teoriaren funtsak, eta abar.

Zaila egiten da adieraztea intimotasun horretatik voyeur lanetan aritzean sentitu dudan zirrara eta aldi berean zelako hunkigarriak izan diren pasarte asko.]]>
<![CDATA[Hau ez da biografia bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2182/047/001/2018-11-25/hau_ez_da_biografia_bat.htm Sun, 25 Nov 2018 00:00:00 +0100 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/2182/047/001/2018-11-25/hau_ez_da_biografia_bat.htm
Testu nagusia aberasten duten beste hainbat mikrotestu txertatzen dira han-hemenka. Adibidez, kapitulu bakoitzaren hasieran, halako marko historiko batek osatzen du jarraian kontatuko dena. Joan den astean egunkari honetan bertan egindako elkarrizketan, Dani Fanok egindako dokumentazio lan eskerga aipatzen zen; eta egiaz, lana irakurtzen duen oro konturatzen da azken emaitza honen atzean dagoen ikerketa historiko zorrotzaz. Garaiko testu originalak imitatzen dituzten txatalek Fanoren lekuan jartzen laguntzen diote irakurleari.

Izan ere, hasieratik amaierara, lana Marmolen ibilbideari egindako omenaldia dela nabarmentzen da. Gidoilariak ez du ezkutatzen militantearekiko lilura, eta gertakizun politikoekiko duen iritzia aditzera ematen du. Lanaren hitzaurre eta epilogo modura kokatutako poemek eta pertsonaien azalpenek kontatzen den garaiarekiko miresmen hori areagotzen dute.

Horrek guztiak ez du, hala ere, datu biografikoen pilaketa bihur daitekeen komiki biografiko hertsira mugatzen lana. Literatura asko dago orri horietan zehar. Salvadortarren kantuak eta mitologiak agertzen dira gertakari historikoen artean, eta testuinguru politikoarekin fusionatzen dira, nolabaiteko kutsu erromantikoa emanez. Emaitza ederra lortu du Fanok biografia balizko jaiotzen inguruan harilkatuta, eta ondo biltzen du omenaldiaren ideia: ekinbide politikoa etengabeko jaiotza bailitzan kontatzen du egileak.

Egia bada, sarrerako aipuan Galeanok dioen moduan, politika eta fantasia nahasten direnean agertzen direla emaitza utopikorik interesgarrienak, idealismoa dario orduan lan honi. Literatura itxura duen baina manifestu gorputza duen lan honetan, bizipozak zeharkatzen ditu 208 orrialdeak.

Euskararako itzulpenean, komikietako bunbuiloetan baliagarria izan daitekeen ahozko hizkera baliatzen da, gaztelaniazko mezu luzeagoak asko trinkotuz; eta emaitza interesgarria lortu da. Bestalde, ez nau erabat konbentzitu euskalkiaren erabilerak gaztelaniazko salvadortarren dialektoa imitatzerakoan; izan ere, testuinguru geografikotik kanpoko hizkerak girotzea distortsionatu egiten duen sentsazioa izan dut.]]>
<![CDATA[Bi ahoko labana]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1999/035/005/2018-11-11/bi_ahoko_labana.htm Sun, 11 Nov 2018 00:00:00 +0100 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/1999/035/005/2018-11-11/bi_ahoko_labana.htm he Times Literary Suplement-ek 2003ko lanik onena aukeratu zuen Proleterka nobela; orain, Miren Iriarteren eta Fernando Reyren eskutik euskarara ekarri du Ereinek. Nahiz eta bere literaturaz galdetzen diotenean egozten dioten hoztasuna ukatzen duen, Fleur Jaeggy gaur egungo italiar letretako idazlerik ilunenetarikotzat dute irakurleek, eta egiazki, bere prosara lehenengoz gerturatzen denak halako lanik irakurri gabekoa delako sentsazioa izango du: italiarrarenaren hizkera singlea izanagatik, garratza ere bada, irakurlea ziztatzen duten horietakoa.

Nobelaren hari nagusia izango dena itzultzaileek argitzen dute hitzaurrean emandako azalpenetan: protagonistak bere aitarekiko erakusten duen arroztasuna. Jokamolde hori are deigarriagoa egingo da narratzailea etengabe aitaren berehalako heriotzarekin jolasten denean. Marko nagusi gisa, alabak eta hil hurren den aitak egingo duten azken opor-bidaiaren berri emango zaio irakurleari. Alaba izango da kontalaria, orainalditik atzera begirako kontaketan, iraganeko bidaia horren nondik norakoak jakinaraziko ditu, eta amaiera aldera soilik ulertuko du hartzaileak jokamolde batzuen zergatia.

Mota guztietako heriotzak daude presente nobelan, eta kontakizunean zehar han-hemenka agertzen dira: suizidio moduan, gertukoek egindako hilketen kontura edo heriotzan amaitzen diren gaixotasunen etengabeko presentziaren bidez. Girotzean ere heriotza gogorarazten duten metaforak etengabeak dira: espazio dekadenteak eta giro goibelak agertzen dira etengabe. Aipatu izan den hoztasun horretan, une lazgarriak deskribatzeko erabilitako ironia eta narratzaileak gaineratutako boutade-ak tartekatzen dira, eta heriotzaren desakralizazioa eragiten du Jaeggyren lanak: saihetsezinezkoa gertatuko den patua ia etsipenez hartzen dute pertsonaiek. Protagonista ziur dago bere heriotza eta gertuko ahaide batena berandu baino lehen iritsiko direla, baina irakurleari jakinarazterakoan erakusten duen ezaxolakeriak ukitu egiten du, bereziki, bigarren mailako zenbait pertsonaiaren jarrerarekin alderatuz, zeintzuek heriotzarekiko jarrera sentiberagoak irudikatzen baitituzte.

Bide horretatik, esan daiteke jarrera batzuk amoralak izan daitezkeela. Zenbait une korapilatsutan gehiengooi burutik pasatzen zaizkigun, baina desegokitzat jotzen diren, ekintzak egitera jotzen dute pertsonaia nagusiek. Kontzienteki, jakinik gainerakoengandik desberdinak direla eta berezitasun horretaz harro.

Hoztasuna baino, zaurgarritasuna gailentzen delako irudipena izan dut nik; tristeziak zeharkatzen du pertsonaia gehienen existentzia; sorgortasunerako joera baino gehiago, inkomunikazio behartua antzematen zaie, nork bere drama garraiatzen duelako irudia.

Itzultzaileek hitzaurrean azpimarratzen dute espazio hutsek hartzen duten sinbolismoa. Baiki, halako oihartzuna uzten du nobelak, ezerezean botatako oihu batena.]]>
<![CDATA[Ezagutzarentzako bide berriak marrazten]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1997/045/001/2018-10-28/ezagutzarentzako_bide_berriak_marrazten.htm Sun, 28 Oct 2018 00:00:00 +0200 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/1997/045/001/2018-10-28/ezagutzarentzako_bide_berriak_marrazten.htm Ezagutzaren matazak deituriko lan hau Emagin talde feministak aurkeztu du, eta Jule Goikoetxeak editatu.

Hain zuzen, ildo horren inguruan egituratu da lanaren edukia ere. Lau zatitan banatuta dago liburua: lehenean lana laburtu eta gero, bigarren kapituluan nondik norakoak aurkezten dira, hausnarketaren jatorria eta eztabaidak; hirugarrenean, lantzen den gaian egileek erreferentziazkotzat jotzen dituzten zenbait eragileri egindako elkarrizketak agertzen dira, eta, laugarrenean, aurrera begirako erronkak zehazten dira.

Gustura irakurtzen da Emaginen lana, korapilatzen eta deskorapilatzen den hari baten metaforari jarraiki konparazio atsegina ondu dute egileek: hari bati tiraka ari balira bezala, han-hemenka etortzen zaizkien eztabaidei erantzunak ematen saiatzen dira egileak lanean.

Hariak, korapiloak eta matazak deitzen da lehen kapitulua, eta irakurleak aurkituko duenaren laburpena agertzen da bertan. Matazaren hari-muturrak deitutako bigarren kapitulua talde feministaren bilera bat balitz bezala dago kontatua, gogoeta politikoen artean kolektiboko kideek euren artean bileretan eztabaidatzean izaten dituzten elkarrizketak tartekatuz. Freskura horrek bizia bihurtzen du irakurketa; hala ere, irakurketa atsegina izan arren, ez da batere arina, eduki mamitsua plazaratu baitute Emaginekoek. Lanaren ildo nagusia ezagutzaren inguruko hausnarketak gidatzen du, zenbait kidek akademiarekin loturaren bat dutela igartzen da, eta, horri tiraka, akademiaren eta bertako ezagutza-sorreraren inguruan egituratzen diren botere-harremanen inguruko hausnarketa plazaratzen da, autoritateak ematen duen botere-posizioaz eta, aldi berean, horrek akademikoari eragiten dion nahitaezko larriminaz hausnartuz. Horrela, ezagutzaren erabilgarritasunaren aldeko apustua eginez amaitzen du taldeak.

Hari-bilketak kapituluan, egileek aukeratutako lau erreferenteren elkarrizketak transkribatu dituzte. Aukeratutako erreferenteak, egileak bezalatsu, askotarikoak izan dira: banakoak zein kolektiboak, korporatiboak eta militanteak, akademikoak nahiz ez-akademikoak.

Behin baino gehiagotan begiratzeko lan horietakoa da Ezagutzaren matazak. Irakurleari norbere jokabideak errepasatzeko eta berrikusteko aukera ematen diona (niri behintzat, aberasgarria egin zait ikertzailearen eta ikertuaren arteko erlazioari begiratu beharraren alderdia).]]>
<![CDATA[Hirukotea baino askoz gehiago]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2010/037/001/2018-10-14/hirukotea_baino_askoz_gehiago.htm Sun, 14 Oct 2018 00:00:00 +0200 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/2010/037/001/2018-10-14/hirukotea_baino_askoz_gehiago.htm
Istorioa bi planotan bereizten da: batetik, Saioari gaztetan trauma sorraraziko dion esperientziaren kontaketa dugu; eta, bestetik, traumaren ondorioz eragindako egoera makabroa. Lau kapitulutan banatutako kontakizunari osotasuna ematen diote kapitulu hasieretan txertatuta ageri diren krimenaren inguruko etorkizuneko elkarrizketa batzuek.

Prosa soila darabil Irasizabalek gertakarien berri ematean, tarteka beste idazle batzuen eraginak agerian utziz (aipamen esplizituak egiten dizkio Hemingwayri, besteak beste). Idazleak liburuko pasarteren batean dioen bezala, adjektiborik gabeko esaldiak baliatzen ditu narrazioan, apaindurarik gabeko girotzea bilatzen du horrela. Hala ere, gehiegizko soiltasunak pertsonaien jokaerak ere sinpleak izatea eragin dezake, eta zenbaitetan, sumatu badaitezke ere, zenbait gertakari ez dira guztiz ulertzen, horien ingurukoak deszifratzeko pertsonaien psikologiari buruzko jarraibiderik eman ez delako; hau da, zenbait kontu zintzilik geratzen diren sentsazioa izan dut.

Bestalde, generoaren konbentzioak baliatzen ditu kontaketan zehar suspensea mantentzeko: etengabe arrisku batek pertsonaiak mehatxatzen dituen sentsazioa... Hori lortzeko, hiru planoak elkarren artean nahasten dira, gertatuko denaren inguruko iragarpenak egiten dira edo pertsonaien jokabidearen inguruko zertzelada arinak ematen dira. Tentsioa mantentzen ondo asmatzen du idazleak.

Ez da sorpresa traizioaren gaia literarioki emankorra dela; eta, Irasizabalen lan honetan, bide horretatik jotzen da thrillerra osatzeko; istorioaren amaieran garden eta onberak diruditen pertsonaien arteko harremanek uste baino korapilo gehiago ezkutatzen dutela antzemango du irakurleak. Iruditu zait, ordea, tramaren bihurkatze hori nahiko zuzendua dela aurretik emandako iragarpenekin, eta ez duela guztiz funtzionatzen irakurlea astindu beharko lukeen unean.

Lantzen den beste gai bat norbere buruarekiko konfiantzaren garrantzia da. Fight club haren kutsua duen askapena lortuko du amaieran protagonistak, Aramotzeko mendilerroko inguru berezian sortutako gorrotoaren indarrak gidatuko baitu Saioa trauma gainditzeko bidean.

Orokorrean, generoaren ildoko nobela da, tentsioan mantentzen du irakurlea bukaerara arte, baina, girotzearen sinpletasunaren kariaz, amaiera aurrez ikus daiteke.]]>
<![CDATA[Fikziozko tormentuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1960/038/004/2018-09-30/fikziozko_tormentuak.htm Sun, 30 Sep 2018 00:00:00 +0200 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/1960/038/004/2018-09-30/fikziozko_tormentuak.htm
Iban Zalduaren azken ipuin-bilduman idazlearen betiko obsesioak aurkituko ditu irakurleak, 32 (beno, 33) ipuinetan zehar banaturik. Zalduak argitaratutako beste ipuin-liburu batzuetan ez bezala, azken bilduma honetan ez dago ipuin guztiak harilkatzen dituen gai nagusirik, sakabanatuta agertzen diren motiboak baizik. Gainera, zenbait ipuin jadanik ezagunak izango zaizkio donostiarraren irakurleari, han eta hemen argitaratuak izan baitira. Bestalde, ipuinen sarrera eta amaieretan idazleak txertatutako aipu batzuez gain, liburuak ez du banaketa berezirik.

Aipu horiek ematen diote batasuna bildumari nolabait; Zalduak lana osatzerakoan idazketaren inguruan gogoan izan duena jakiteko balio digute. Idazlearen aurreko beste titulu bat gogora ekarriz, aipuetan gezurraren ideia da gehien errepikatzen dena, eta fikzioarekiko ardurak lotzen ditu guztiak. Aipu horiek irakurtzerakoan, faltsukeriaren eta fikzioaren arteko muga lausotzen dela sentituko du irakurleak, eta gerora, ipuinetan gauzatua ikusiko du. Behin baino gehiagotan agertzen dira hipokrisiaren eta egoera paranormalen artean mugitzen diren pertsonaiak; baita traumaren batek tormentatzen dituen eta aurrera egiteko arazoak dituztenak ere.

Esan badugu Zalduaren ohiko ardurak errepikatzen direla, alderdi hori ipuinen lanketan bereziki igarriko da; euskal gatazkaren ingurukoak, bikote harremanetan oinarritutakoak edo zientzia fikzioari egindako kinadak usu agertzen baitira. Hala ere, bada donostiarraren azken bildumetan geroz eta gehiago agertzen den gai bat, azken liburu honetan presentzia nabaria izan duena: heriotzaren eta ondoko bizitzaren agerpena. Azken motibo hau, aurretik aipatzen genituen gertakari paranormalei loturik ageri da; horrela, bizirik diren pertsonaiak tormentatzera agertzen diren fantasmez edota traumaren bat gainditu ezinik mintzo zaizkigunez osatzen dira Jakin mina nahiz Dena kontakizunak. Agian, molde berri horretan aurkitu ditut gehien ukitu nauten ipuinak, Pareko Tabernan edo Txikitako sekretuak sentsibilitate bereziaz jantzitakoak dira; bestalde, Omenaldia (I, II eta III) auto-parodia eta ironia dosi neurtuz eraikitakoa da.

Estilo horretatik urrunago geratuz, trama gardenagoa erakusten dute zenbait kontakizunek; agian horiek izan dira hainbeste gozatu ez ditudan ipuinak. Hala ere, kontamolde horrek ez dio bildumari indarrik kentzen, izan ere, Zalduak bete-betean asmatzen duten iruzkinak egiteko duen gaitasuna guztietan ageri baita.

Azken finean, jolas literarioak agertzen dira ia ipuin guztietan, irakurlea hunkitzearekin batera dibertitzen duena.]]>
<![CDATA[Leku eta une bat, hamaika kontu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1971/038/005/2018-07-01/leku_eta_une_bat_hamaika_kontu.htm Sun, 01 Jul 2018 00:00:00 +0200 Aiora Sampedro https://www.berria.eus/paperekoa/1971/038/005/2018-07-01/leku_eta_une_bat_hamaika_kontu.htm aur galtzea tokatzen da Gotzon Hermosilla kazetariaren lehen fikziozko liburua dugu. Bi zatitan banatzen da ipuin-liburua, gaien arabera: batetik, lehen zatikoak daude, taberna giroan kokatutakoak, bigarren zatikoak bestalde, hainbat gairen inguruan eraiki ditu idazleak. Idazleak elkarrizketaren batean aurreratu bezala, gaiak bakarrik ez, gertaeren kokalekua eta pertsonaien profil sozialak ere kontakizun gehienak zeharkatzen dituzten puntu komunak dira.

Ipuin-liburuari eta lehen atalari izena ematen dion ipuinak irekitzen du liburua; maitasun istorio moduan aurkezten den kontaketak amaieran kutsu berezia hartuko du, maitasun horren zentzua alderantzikatuz. Bide beretik jarraitzen du Orratza eta kaltea ipuinak; izenburuak iradoki bezala, drogaren ondorio latzak azaleratuz. Lapurreten inbentarioa eta Poto narrazioak ere aurrekoen bide beretik doaz. San Frantzisko, New Orleans ipuina berezienetarikoa iruditu zait niri, kazetari-ikuspegia antzematen zaio Hermosillari: bizitzaren alde basatitik ibilitakoei idatzitako omenaldi antzekoa da, kronika modura eraikitakoa. Nire ustez, lehen parteko ipuinik osoena da azken ipuina; gainera, leku estrategikoan kokatuta dagoela esango nuke bigarren parteko ipuinen tonua antzematen baitzaio; pertsonaien psikologian sakontasunez erreparatuz, gertakari xume baten inguruko kontaketa harilkatzen da. Orokorrean, aipatutako guztiek dituzte komunean rock musika, drogazaleak, gaua edo tabernak, baina batez ere, pertsonaia guztiei nabari zaie zerbaiten hutsa, guztiaren amaieran zerbait faltan dutelako sentsazioa.

Bigarren partea heterogeneoagoa da gaien eta kontaketa-moldeen ikuspegitik, baina, kasu hauetan ere gertaeren kokalekua eta pertsonaien profil soziala mantentzera jo du Hermosillak. Badira memoria historikoa eta mitikoa nahasten dituzten kontakizunak, Deabrua dut iheskide esaterako; badira, halaber, giro errealistagoetan kokatutako Satorrek zulatuak irudi, Eu quedome aqui eta Hauek txakurrak dituk, zeintzuetan Euskal Herriko giro politikoko hainbat kontu gurutzatzen diren; bestalde Erietxeetako gurutzeak eta Esperantzaren indarra irakurketa metaforikoak egiteko aproposak dira. Bigarren atal honetan ere, azkeneko ipuina iruditu zait osoena; balizko amaiera irekia duen Hauek txakurrak dituk istorioan txakurrarena eta katuarena egiten dabiltzan ETAkidearen eta poliziaren arteko jolasa harrapakinak harraparia ehizatuz amaituko da.

Esan badut bi ataletan banatutako ipuinek badituztela hala sailkatuta egoteko antzekotasunak eta diferentziak, esango nuke era berean, badela bai atal bateko, bai besteko ipuin orok konpartitzen duen alderdi bat: orokorrean, idazlea saiatzen dela errealismo kutsua duten ipuinak amaieran alderantzikatzen; horrela lortzen du irakurlea harrituko duen efektua.]]>