<![CDATA[Aitor Biain | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Tue, 19 Jan 2021 00:54:51 +0100 hourly 1 <![CDATA[Aitor Biain | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Musidoraren begietatik jasoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/023/001/2021-01-15/musidoraren_begietatik_jasoa.htm Fri, 15 Jan 2021 00:00:00 +0100 Aitor Biain https://www.berria.eus/paperekoa/1877/023/001/2021-01-15/musidoraren_begietatik_jasoa.htm Pour Don Carlos filmerako irudiak, 1921ean, hain zuzen. Jeanne Roques Musidora Parisko aktore eta zinemagileak antzeztu eta zuzendu zuen filma, Jaime de Lasuenekin batera. Galdutzat jotzen zuten oraintsu arte, baina 2016an, kopia bana aurkitu zituzten Frantziako eta Tolosako (Okzitania) filmategietan. Lana zaharberritu egin dute orain, besteak beste, Euskadiko Filmategiaren laguntzarekin. Donostian emango dute filma, gaur, Tabakaleran, eta bihar, Bilbon, Arte Ederren Museoan.

«Harribitxi bat da». Hitz horiekin deskribatu du filma Joxean Fernandez Euskadiko Filmategiko zuzendariak. «Hain da arraroa horrelako zerbait topatzea...». Ez da gutxiagorako. Urteak eman baititu Frantziako zinema artxiboetan galduta, XX. mendea astindu zuten gerren aurretik egin ziren beste askok bezala. «Oso polita izango da filma ezagutzea. Eta ezagutzea esan nahi dut pelikula ezezaguna delako hemen guretzat. Bagenekien existitzen zela, baina inork ez zekien non zegoen».



Fikziozko filma da, mutua, eta Pierre Benoitek idatzitako izen bereko eleberrian oinarrituta dago. Euskal Herrian kokatzen da istorioa, Bigarren Karlistaldiaren garaian, 1875 eta 1876 artean, eta Allegria Detchard kapitainaren abenturak ditu hizpide: Espainiako koroagatik borrokan ari zen Carlos Borboikoaren zerbitzura zegoen estratega da Allegria, eta hari laguntzeko erabiliko ditu bere aberastasun, edertasun eta estrategia militarrean dituen trebetasun eta abileziak guztiak. «Erromantizismoa, intriga, gerra... denetarik dauka filmak».

Lapurdin, Gipuzkoan eta Nafarroan filmatu zituzten kanpoko sekuentziak, 1920ko maiatzetik urrira bitarte; barrukoak, berriz, dekoratuekin filmatu zituzten, Frantzian. «Superprodukzio bati buruz ari gara», zehaztu du Fernandezek. «Bertako herritar askok parte hartu zuen estra modura, baina aktore garrantzitsuak ere etorri ziren: Musidora bera, Simone Cynthia, Abel Tarride, Jean Signoret... Oso ezagunak ziren garai hartan».

Hainbat adituren arabera, Euskal Herrian filmatu zen lehen fikziozko pelikula izan zen. Fernandez, ordea, ez da baieztapen irmo horren zalea. «Koldo Larrañaga eta Eneko Tuduri historialariek, adibidez, hala dela esaten dute. Baina nik nahiago dut aurrenetarikoa izan zela esatea».



Egiletza partekatua

Bi izen ageri dira filmaren egile gisara: Musidora eta Jaques Lasseyne. Baina, egiaz, bigarren izen horren atzean dagoena Jaime de Lasuen da; erbestera joandako Bizkaiko familia aberats bateko semea. Filmari dagokionez, nolanahi ere, haren parte hartzea jarduera zehatz batzuetara soilik mugatu zen, Fernandezek azaldu duenez. «Nik dakidanez, aholkularitza lanak egin zituen batez ere: lokalizazioak hautatu, jantziak aukeratu... Ekoizle baten lana egin zuen gehiago». Lasuenek ez baitzuen gerora ibilbide zinematografikorik izan, sortzaile gisara. Musidorarekin lan egin zuen beti, hori bai. «Ekintza gizona izan zen: Lehen Mundu Gerran Frantziako Armadaren domina jaso zuen, errekete gisa aritu zen 36ko gerran, eta Bigarren Mundu Gerran ere Erresistentziarekin borrokatu zen, 1944an Gestapok torturatu eta hil zuen arte».

Horiek horrela, Fernandezek Musidoraren lana nabarmendu du: «Ikuspuntu artistikotik, Musidora azpimarratu behar da». Jeanne Roques aktore, zuzendari, gidoilari eta ekoizle esanguratsua izan zen. Louis Feuilladeren Les vampires (1915) filmean egindako lanagatik egin zen ezagun; zinemagintzaren historiako lehen bilauetako bat antzeztu zuen film hartan. Surrealisten musa bilakatu zen hari esker. «Oso emakume interesgarria izan zen, ikuspuntu zinematografikotik begiratuz gero».

Belle Epoque garaiko arrakastaren ondotik, filmak ekoitzi eta zuzentzeari ekin zion. «Arraroa zen garai haietan eta bizi zuten testuinguruan, tamalez. Pelikula baten aurrean jarri eta erabakiak hartzea ez zen erraza». Bada, Euskal Herria eta Espainia aukeratu zituen film horietako asko egiteko, hain zuzen: Pour Don Carlos, Vicenta, Soleil et ombre edo La terre des taureaux, besteak beste. «Inguru interesgarriak ziren hauek surrealistentzat».



Lan konplexu eta luzea

Munduko hainbat herrialdetan estreinatu zuten filma, baina Espainian La capitana Alegria izenburua jarri zioten. Urteetako lana izan da filma zaharberritzea. «Oso lan zaila da. Prozesu luzea, garestia eta konplexua da». Kasu honetan, gainera, are konplikatuagoa izan da; izan ere, Parisen eta Tolosan aurkitu ziren kopiak ez ziren berdinak. Beraz, filmaren «berreraikuntza orokorra» egin behar izan dute. Puntako teknologia erabili dute horretarako. «Lan mardula da; asko ikertu behar da erabakiak hartu aurretik, eta deontologia kontuan hartu. Zalantzarik gabe, zorioneko gertaera baten aurrean gaude».

Halere, muntaketaz gain, berezia da filmak duen kolorea ere: horia eta urdina tartekatzen ditu. Fernandezen hitzetan, ohikoa zen garai hartan. «Margotu bezala egiten zuten, eguna eta gaua bereizteko, besteak beste». Filmak 90 minutu inguruko iraupena du, baina ez dago osorik; zati batzuk falta ditu: 10-15 minutu, gehienez ere, Fernandezen arabera; tartean legoke testuingurua zehazten lagunduko lukeen hitzaurre bat.

Xehetasun horiei guztiei buruz ariko da, hain zuzen, Francesca Bozzano Tolosako Filmategiko zuzendaria, Donostiako eta Bilboko emanaldietan. Berak zuzendu du zaharberritzea. «Aukera paregabea izango da lan horretaz guztiaz jabetzeko, eta filma pantaila handian ikusteko».]]>
<![CDATA[EKE-Elkar literatura beka berriak ordezkatuko du Gazteluma sariketa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/023/001/2021-01-14/eke_elkar_literatura_beka_berriak_ordezkatuko_du_gazteluma_sariketa.htm Thu, 14 Jan 2021 00:00:00 +0100 Aitor Biain https://www.berria.eus/paperekoa/1877/023/001/2021-01-14/eke_elkar_literatura_beka_berriak_ordezkatuko_du_gazteluma_sariketa.htm
Sariketa berriak Gazteluma bekaren oinarriei eutsiko die oro har, eta, beraz, lehiaketara aurkeztuko diren lanak «Iparraldeko euskara batuan» sortuak izan beharko dira. Izendapena jaso duten literatur proiektuen egileek 6.000 euroko laguntza jasoko dute lana urtebetean garatu ahal izateko, eta Elkar argitaletxeak argitaratuko du ondoren.

Bi urtetik behin egingo dute deialdia, baina, orain arte ez bezala, antolatzaileek genero bat aukeratuko dute aldi bakoitzean. Aurten, komikia edo nobela grafikoa izan da aukeratutako generoa, eta, beraz, sariketara aurkeztu nahi duten proiektuek genero horretakoak izan beharko dute nahitaez. Generoa aldatu egingo dute deialdi bakoitzean.

Beste berrikuntza sortzaileei lotuta dago; izan ere, beka berria ere Iparraldeko idazleei zuzenduta dagoen arren, Hegoaldekoek ere parte hartzeko aukera izango dute, baldintza batekin, betiere: literatur proiektuaren egileetako batek Iparraldean jaiotakoa edota bertan bizi dena izan behar du. Ez da adin mugarik egongo aurrerantzean, halere.

Aurtengo deialdia zabalik da dagoeneko, eta lanak maiatzaren 31ra arte aurkez daitezke. Irabazlea nor den lau kidez osatutako epaimahai batek erabakiko du, ekainean. Nolanahi ere, lehiaketa irabazlerik gabe uzteko aukera izango da, behar bezainbat kalitatezko lanik ez dela aurkeztu erabakiko balute epaimahaikideek.

Joxe Mari Sors Elkar fundazioko lehendakariak adierazi duenez, beka berriaren helburu nagusia Ipar Euskal Herrian dauden sortzaileen «ikusgarritasuna eta zabalkundea euskararen lurralde osora» hedatzea izango da. Izan ere, haren irudikoz, Gazteluma sariketa Iparraldera soilik «mugatuta» geratu da urteen joanarekin, eta idazleei eta haien lanei ez zaie behar bezalako zabalkundea eman Hegoaldean. «Gure ekarpen nagusia hori izango da: euskal kultura sortzea, garatzea, eta ikusgarritasuna ematea Euskal Herri osoan. Esan dezagun, zabalkunde nazional bat ematea».

Sorsek azaldu du, halere, Iparraldearen «berezitasunei» eutsi nahi izan dietela sariketa berriarekin; izan ere, Elkarrek berak 2015ean berreskuratu zuen euskal literatur sormena sustatzeko Joseba Jaka beka. Hura ere bi urtetik behin egiten dute, baina Euskal Herri osoko idazleentzat da. 2018az geroztik, gainera, nobeletara edo narrazio bildumetara ez ezik, beste arlo edo diziplina batzuetara ere zabaldu zuten. Bada, beka berriak antzekotasunak baditu ere, sariketak bereizita mantentzea erabaki dute: «Iparraldea berezia da; muga horrek kulturalki zenbait urruntze egin ditu. Beraz, gure helburua da EKErekin batera hurbiltze bat egitea, eta Iparraldean idazle kopurua txikiagoa izanik ere, sortzaile gutxiago izanik ere, haiei bermatzea Hegoaldekoek daukaten aukera bera izatea».

Hogei urte, bederatzi liburu

Gazteluma sariketak gaur arteko bidean «emaitza onak» izan dituela adierazi du Pantxoa Etxegoin Euskal Kultur Erakundeko buruak. Hogei urteko ibilbidean bederatzi idazle saritu baitituzte denera, eta, ondorioz, bederatzi liburu argitaratu dituzte lehiaketari esker. Maddi Ane Txoperena Iribarren idazle eta BERRIAko kazetariak irabazi zuen iaz, orain arteko azkena, Ene baitan bizi da eleberriari esker, hain zuzen. «Zinez arrakasta ederra ukan du Euskal Herri guztian», Etxegoinen hitzetan.

Azken urteetan, ordea, eta, askotariko arrazoiak tarteko, zailtasunak izan dituzte Gazteluma saria emateko. Behin baino gehiagotan luzatu behar izan dute proiektuak aurkezteko epea, eta gertatu da saririk ez ematea, urte batez soilik izan bada ere. Horregatik erabaki dute «beste pauso bat» eman eta sariketa berria sortzea, Etxegoinek azaldu duenez.

Orain arteko egiturari eutsi diote, eta beka berria ere Elkar argitaletxearen eta Euskal Kultur Erakundearen artean sortzea erabaki dute, «elkarlana» oinarri hartuta. Etxegoinek gogorarazi du, hain zuzen, aurrez ere elkarrekin lan egindakoak direla bi eragileak; bada, harreman horren garrantzia azpimarratu du. «Oso garrantzitsua da, gaur atzo baino gehiago oraino, elkarlanak eta zubi lanak egitea. Eta bereziki pozten naiz euskal literaturaren aldeko bide hori Elkarrekin egiteaz, Iparraldeko idazleak Euskal Herri osoan ezagutuak izan daitezen».]]>
<![CDATA[EKE-Elkar literatura bekak ordezkatuko du Gazteluma sariketa]]> https://www.berria.eus/albisteak/192205/eke_elkar_literatura_bekak_ordezkatuko_du_gazteluma_sariketa.htm Wed, 13 Jan 2021 13:36:55 +0100 Aitor Biain https://www.berria.eus/albisteak/192205/eke_elkar_literatura_bekak_ordezkatuko_du_gazteluma_sariketa.htm Gazteluma sariketak gaur arteko bidean «emaitza onak» izan dituela aitortu du Pantxoa Etxegoin Euskal Kultur Erakundeko buruak. Hogei urteko ibilbidean bederatzi idazle saritu baitira denera, eta, ondorioz, bederatzi liburu argitaratu dira lehiaketari esker. Maddi Ane Txoperena Iribarrenidazle eta BERRIAko kazetariak irabazi zuen, iaz, azkena, Ene baitan bizi da eleberriari esker, hain zuzen. «Zinez arrakasta ederra ukan du Euskal Herri guztian», adierazi du Etxegoinek.
]]>
<![CDATA[Abian da Noka Mentoring-en hirugarren deialdia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/024/001/2021-01-13/abian_da_noka_mentoring_en_hirugarren_deialdia.htm Wed, 13 Jan 2021 00:00:00 +0100 Aitor Biain https://www.berria.eus/paperekoa/1879/024/001/2021-01-13/abian_da_noka_mentoring_en_hirugarren_deialdia.htm
Donostian aurkeztu zuten egitasmoa, atzo, Eusko Jaurlaritzako eta Tabakalera Zentroko arduradunek. Bertan izan ziren, besteak beste, Andoni Iturbe Eusko Jaurlaritzako Kultura sailburuordea, Clara Montero Tabakalerako kultura zuzendaria eta Victor Iriarte zentroaren zinema eta ikus-entzunezko programaren arduraduna. Antolatzaileek azaldu zutenez, hirugarren aldian, Tabakalerak bere gain hartu du proiektuaren antolaketa, eta bertan egoitza duten Donostiako Zinemaldiaren, Euskadiko Filmategiaren eta Elias Kerejeta Zine Eskolaren «ekosistemara» batuko da.

Beren lehen edo bigarren filma egin nahi duten sortzaileei «denbora, espazioa, testuingurua eta akonpainamendu profesionala» eskaini nahi zaizkie, batez ere, proiektuaren hasierako fasean direnei. Modu horretan, zinemagintzaren arloko bestelako laguntza batzuk eskuratu ahal izateko bideak erraztu nahi dizkiete sortzaile berriei, izan Eusko Jaurlaritzarenak, ICAA Espainiako Kultura Ministerioaren Zinema eta Ikus-entzunezkoen Institutuarenak edota nazioarteko zinema industriako beste eragile batzuek ematen dituztenak.

Aurreko aldietan egin bezala, aurten ere hiru proiektu hautatuko dituzte, eta «ospe handiko» mentoreen aholkularitza izango dute hirurek. Bada, iazko adituak arituko dira aurten ere lan horretan: Elena Lopez Riera, Mar Coll eta Celia Rico. Bi ardatz izango ditu aholkularitza horrek: batetik, film bat sortzeko prozesura «sormenaren bidez» hurbiltzen lagunduko diete zuzendariei, eta, bestetik, proiektu horiek zinemaren merkatuan eta industrian txertatzeko eta trebatzeko beharrezkoak diren «moduluak» erakutsiko dizkiete.

Parte hartzaileek bultzada ekonomiko bat ere jasoko dute, edonola ere: 4.000 euroko laguntza izango du zinemagile bakoitzak bere proiektua «ahalik eta baldintzarik onenetan» garatu ahal izateko.

Hego Euskal Herrian jaio edo bizi diren emakumezko zinemagileei dago zuzenduta Noka Mentoring programa, eta aurkez daitezkeen film proiektuak fikziozkoak edo ez-fikziozkoak izan daitezke. Hori bai, sortzailearen lehen edo bigarren film luzea izan behar da, gehienez ere.

Proiektuak aurkezteko epea zabalik da dagoeneko, eta otsailaren 19ra arte. Martxoaren 12an jakinaraziko dituzte programan parte hartuko duten hiru filmen izenak. Hautaketa batzordea honako hauek osatuko dute: Maialen Belokik, Donostiako Zinemaldiaren zuzendariordeak; Carlos Muguirok, Elias Kerejeta Zine Eskolako zuzendariak; eta Lur Olaizolak, Tabakalerako zinema eta ikus-entzunezkoen arloko koordinatzaileak.

Ekosistemaz baliatu

Antolatzaileek azaldu dutenez, ezinbestekoa da programan parte hartuko duten film proiektuak Ikusmira Berriak egitasmoaren aurtengo deialdian ere aurkezteko prest izatea. Tabakalerak, Donostiako Zinemaldiak eta Elias Kerejeta Zine Eskolak antolatzen dute programa hori, eta proiektu zinematografikoak garatzeko egoitza artistikoa eskaintzen diete sortzaileei.

Aurtengo aldia uztailaren 1etik abuztuaren 31ra izango da, eta, hain zuzen ere, Noka Mentoring programaren xedeetako bat da hiru proiektuak deialdi horretara «baldintzarik onenetan» aurkeztu ahal izateko prestatzea. Iaz programan parte hartu zuen Marina Palacio zinemagilea, esaterako, Ikusmira Berriak programan aukeratu zuten, Y así seguirán las cosas film proiektuari esker.

Horrez gainera, programa Tabakalerako «ekosistemara» batuko denez, sortzaileek «dagoeneko aktibatuta dagoen sare profesional eta formatiboan» parte hartzeko aukera izango dute. Horrek esan nahi du Tabakaleran zinemagintzan diharduten erakundeen testuinguruaz baliatzeko aukera izango dutela. «Hori da Noka Mentoring programak beste programa batzuekin alderatuta duen balio bereizgarririk handiena», azaldu dute antolatzaileek.

Besteak beste, zuzendariek doan izango dute Tabakalerako pantaila partekatuko programazioko zinema saio guztietarako sarbidea, eta zine eskolako askotariko ekintzetan parte hartzeko aukera izango dute programak irauten bitartean. Donostiak Zinemaldian ere industriako akreditazio profesional bat eramango dute, beren proiektuak garatzen lagundu ahal izateko.]]>
<![CDATA[Artisten Estatutua diseinatzeko lantaldea eratzea proposatu EH Bilduk]]> https://www.berria.eus/albisteak/192158/artisten_estatutua_diseinatzeko_lantaldea_eratzea_proposatu_eh_bilduk.htm Tue, 12 Jan 2021 10:13:38 +0100 Aitor Biain https://www.berria.eus/albisteak/192158/artisten_estatutua_diseinatzeko_lantaldea_eratzea_proposatu_eh_bilduk.htm Eusko Jaurlaritzak estatutua sortzeko borondatea agertu zuen legealdiaren hasieran, baina gaur-gaurkoz ez du ezer aurreratu asmo horren inguruan. Josu Estarrona EH Bilduko legebiltzarkideak gogorarazi du dagoeneko badela Espainian artisten estatutu bat, baina uste du «ezinbestekoa» dela arau propio bat izatea, besteak beste, kultur jarduerari eragiten dioten «berezitasunak» daudelako hemen, izan zerga sistemari lotutakoak, izan kultura arloko eskumenei dagozkienak. Estarronak uste du, baina, lantaldea eratzeko baldintza guztiak betetzen direla: batetik, Jaurlaritzak berak ere arau horren beharra ikusten duelako, eta, bestetik, «kultur ekosistemako eragileek prest daudelako parte hartze zabala bermatuko duen espazio batean ekarpenak egiteko». Haren iritziz, hain zuzen ere, legebiltzarrean lantalde bat eratzea formula aproposa izan daiteke alde guztien ekarpenak jasotzeko. Baldintza egokiak
EH Bilduko legebiltzarkideakazaldu du sormen eta arte jarduerak zenbait «berezitasun» dituztela, lan horiek egitea baldintzatzen dituztenak: hala nola aldi baterako edota aldizkako kontratuak, sektorearen heterogeneotasuna, proiektuetan oinarritutako lan jarduera edota sorkuntza prozesuaren emaitzei lotutako «ziurgabetasuna». Hori horrela, uste du sektorean diharduten profesionalek eta enpresek «sorkuntza ahalbidetuko eta erraztuko duen esparru arau bat» behar dutela. «Kultura eta sormen arloko profesionalek eta enpresek baldintza egokiak behar dituzte; gutxieneko lan baldintzak ezarriko dituena, babes soziala emateko esparrua egokituko duena, erretiro saria eta egile eskubideengatiko diru sarrerak bateragarri egingo dituena, fiskalitatea moldatuko duena, finantzaketa erraztuko duena, euren lana zabaltzeko eta nazioartekotzeko aukerak areagotuko dituena, kontratazioak erregulatuko dituena», adierazi du Estarronak. Eta zera erantsi du: «Arau horietako batzuk garatzeko eskumenik ez badugu ere, asko eta asko gure esku daude».]]>
<![CDATA[Izenak eta izanak, harrietan zizelkatuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/027/001/2021-01-09/izenak_eta_izanak_harrietan_zizelkatuak.htm Sat, 09 Jan 2021 00:00:00 +0100 Aitor Biain https://www.berria.eus/paperekoa/1872/027/001/2021-01-09/izenak_eta_izanak_harrietan_zizelkatuak.htm Sesenco irakur daiteke aretoaren erdian paratuta dagoen harrietako batean, eta Belsco alboan dagoen beste batean. Pertsona izenak dira, eta duela 2.000 urteko, I. eta II. mendeetako, hilarrietan daude zizelkatuta. Soriako (Espainia) Tierras Altas eskualdean aurkitu zituzten harriok orain urte batzuk: 1980ko hamarkadatik gaur arte 40 bat izan dira, eta, hain zuzen ere, euskararen forma zahar bat erabiltzen dituzten hitzok egiten dituzte berezi. Aurkikuntza horien lagin bat Bergarako Laboratorium museoan dago ikusgai, Gipuzkoan, Heriotzarako erromatar ohiturak Soriako Tierras Altas eskualdean. Euskararen aztarnak antzinako epigrafian erakusketan. Lehen aldiz daude Euskal Herrian ikusgai.

Sei hilarrik osatzen dute, denera, erakusketa: bost erromatarren garaikoak dira, eta bat are lehenagokoa da. Harri horiek hilobiaren gainean jartzen ziren bertan hobiratuta nor zegoen adierazteko; gaur egun egiten den bezalaxe, baina orduko moduak eta hizkuntzak erabiliz. Egitura antzekoa erabiltzen zuten guztietan: hilobiratuta zeuden pertsona kopurua adierazteko, busto bana marrazten zieten harriaren goiko partean; erdiko partean, epitafioa zizelkatzen zuten, hildakoaren izen-abizenekin eta familiaren erreferentziarekin; eta, azkenik, beheko partean, balio sinbolikoa duten animalien marrazkiak egiten zituzten: zezenak, behiak, oreinak...

Eduardo Alfaro arkeologoak urteak daramatza Tierras Altas eskualdeko inguruak ikertzen, eta bera arduratu da erakusketaren komisariotza lanak egiteaz. Azaldu duenez, garai hartako ohiturak nahiz erromatarrek ekarritakoak uztartzen zituzten bertan bizi zirenek, eta horren adierazgarri da, hain zuzen ere, seigarren hilarria: erromatarren aurreko garaietakoa baita, Burdin Arokoa, ziur aski. «Estela antropomorfo bat da; hau da, gizaki itxurako marrazki bat du harrian grabatuta. Hilobiaren aurrean jartzen zen, babesteko. Pieza zoragarria da, apartekoa».

Aurkikuntzaren balioa

Harrietako idatzi gehienak latinez daude, baina badira, aldi berean, latinez, zeltaz eta euskararen forma zahar bat uztartzen dituztenak ere. Pertsona izenak dira, nolanahi ere, ez euskara zaharrean idatzitako testuak, Alfarok gogorarazi duenez. Eta horrek egiten ditu berezi, hain zuzen. «Pirinioen hegoaldean inoiz aurkitu den onomastika protoeuskaldun kopururik handiena ikus daiteke hilarriotan».

Alfarok azpimarratu duenez, hilarrien aurkikuntzak eragin nabarmena izan du hizkuntza ez-indoeuroparren inguruko ikerketetan, uste edo hipotesi nagusiak aldarazi baititu. «Orain arte uste zen Ebrotik hegoaldera aurkitzen ziren euskara zaharraren aztarnak Erdi Aroko birpopulatzearen ondorio zirela. Baina hilarri hauen aurkikuntzak erromatar garaietara eramaten gaitu».

Garrantzi berezia du horrek, nola historikoki hala linguistikoki ere. Izan ere, Alfarok azaldu duenez, hilarrietan azaltzen diren aztarnek agerian utziko lukete Ebroren hegoaldetik hasi eta Soriako iparralderaino, egun Tierras Altas eskualdea den inguru horretan, bazirela erromatarrak iritsi aurreko izenak zituzten herritarrak, zeinak harreman zuzena zuten protoeuskaldunekin eta, beraz, antzinako euskararekin. Alfarok ohartarazi du, halere, «irakurketa arkeologikoa» dela soilik.

Eskualdeari dagokion balioa eman nahi izan dio arreta arkeologoak, hipotesian sakondu ahal izateko. Izan ere, inguru berezia da Tierras Altas eskualdea: garaiera handiko eremua da, eta bertako larreak oso finak dira. Neguan izotzak eta elurrak estaltzen dute, baina udako bazka kalitate handikoa da. «Jakin badakigu lurraldea, tradizionalki, transhumantea izan dela. Eta badakigu Nafarroako artzainak Pirinioetara igotzen zirela garai batean. Beraz, Ebroren iparraldean egiten bazuten mugimendu hori, zergatik ez zuten egingo beste aldean, hegoaldean?», galdetu du arkeologoak. «Non zegoen bazkarik onena neguan duela 2.000 urte? Ibarraren behealdean, Errioxako eta Nafarroako erriberan. Alegia, hemendik bi egunera oinez. Eta ez 30 egunera, orain hamarkada batzuetara arte izan den bezala».

Kontuak kontu, hilarri asko eta asko ikertzen ari dira oraindik, eta horien ondorioak argitaratu gabe daudela esan du Alfarok. Bada, dagoeneko argitaratu denaz eta argitaratu ez denaz ariko da, hain zuzen ere, hilaren 22an, 17:30ean, Bergarako Seminarixoan eskainiko duen hitzaldian. Bertaratu nahi duenak aurrez izena eman beharko du museoaren webgunean. Ondorengoa da: laboratorium.eus]]>
<![CDATA[Dantza aterabide izan dadin]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/032/001/2020-12-24/dantza_aterabide_izan_dadin.htm Thu, 24 Dec 2020 00:00:00 +0100 Aitor Biain https://www.berria.eus/paperekoa/1872/032/001/2020-12-24/dantza_aterabide_izan_dadin.htm Dantza gaitezen hil arte (Baga-Biga). Pandemiak erabat baldintzatu duen lan bat bada ere, baikortasun horrek blaitzen dituen hamar kantu bildu dituzte disko berrian, askotariko doinu, erritmo eta estiloak uztartuta. Garai makurretarako dantzarako gonbita izan nahi dute.

2018an sortu zen Modus Operandi, estreinako diskoa argitaratzearekin batera, eta, urtebetean 45 kontzertu baino gehiago eman zituen guztira, Euskal Herrian bertan eta kanpoan. Hasieratik, ordea, zailtasunez eta erronkaz beteriko bidea izan du taldeak: «aldapatsua» izan zen hasiera lehenengo lanarekin, eta «oztopoz beterikoa» izan da orain, bigarrenarekin, Iñaki Ortiz de Villalba abeslariak aitortu duenez. Izan ere, askatu beharreko korapiloak aurkitu dituzte bidean behin eta berriz.

Taldearen osaketa izan zen horietako lehena: Enrikko Rubiños bateria jotzaileak lehenengo, eta Julen Barandi Txiki baxu jotzaileak ondoren, taldea uztea erabaki zuten. Bi kide horiek utzitako hutsunea bete dute Josu Erbitik —Iseo, Tximeleta eta Txarrena taldeetan aritutakoa— eta Joseba San Sebastianek —Sen taldean aritutakoa—. Diego Martinez saxo jotzailea ere batu zaie Ruben Anton, Andoni Garcia Matxain eta Iñaki Ortiz de Villalbari. «Taldeak bultzada berri bat hartu zuen kide berriekin, eta gogotsu hasi ginen disko berria prestatzen; irrikan geunden».

Konfinamendu garaian ekin zieten kantu berriei, Internet bidezko sormen prozesuetan. «Iñakik ideiak bidaltzen zizkigun Whatsapp bidez, adibidez, melodia batekin-edo, eta nork bere etxean lantzen zituen gero», esan du Erbitik. Bera arduratu da diskoa grabatu, nahastu, ekoitzi eta masterizatzeaz, Berriobeitin duen (Nafarroa) Drum Groove estudioan.

Udan, entseguei berrekin ondoren etorri zitzaien bigarren korapiloa, ordea: zer egin diskoarekin, argitaratu edo ez? Eta kaleratzekotan, noiz? Ortiz de Villalba: «Egoera kaotiko eta muturrekoa zen. Mundu guztia egoerari bizkarra ematen ari zitzaion. Durangoko Azokarik ere ez zela izango pentsatzen genuen, eta diskoa zuzenean defendatzeko kontzerturik ere ez».

Baga Biga ekoiztetxeak ere hainbat disko beranduago kaleratzea erabaki zuen, egoerak baldintzatuta. Ritxi Aizpuru ekoizleak eman du azalpena: «Barruan eztabaida handia izan genuen. Denok egin genuen zalantza. Gure lantaldearen zati handi bat aldi baterako erregulazioan dago, gainera, baina ulertzen genuen ezin ginela geldirik egon. Existitzen jarraitu behar dugu». Aurrera egitea erabaki zuten, bada, eta aste batzuetako atzerapenarekin, baina kaleratu egin zuten Modus Operandiren diskoa. «Ezin da mundua geratu», azpimarratu du abeslariak.

«Disko ausarta»

Lehenengo diskoaren aldean, aldaketa eta berrikuntza ugari ditu lan berriak, nolanahi ere, eta doinuan antzeman daiteke hori nagusiki. Taldeak horren berea dituen ska doinuetatik erabat aldendu gabe, musika estilo eta erritmo berriak jorratu baitituzte oraingoan: punka, rocka, salsa, musika latinoa, reggaetona edo funka nahastu dituzte abestietan. «Dena koktelera batean sartuta dago. Lehenbiziko diskotik aldaketa izugarria da», azaldu du Aizpuruk.

Bada, Iñaki Ortiz de Villalba abeslariak aitortu du nahita egin dituztela proposamen horiek: «Hasi ginenean kantuak sortzen, ikusi genuen diskoa beste isuri batzuetatik zihoala. Baina guk geuk nahi genuen bide horietatik joatea». Hori berretsi du Erbitik ere. «Oso argi genuen zer egin nahi genuen diskoa grabatzen hasi aurretik ere, aurretiazko lan asko egin baikenuen. Hala ere, disko ausarta da. Aldaketa handia dago aurrekoaren aldean».

Gauza bera gertatzen da hitzekin. Maitasuna da kantuetan hizpide nagusia, baina, abeslariak aletu duenez, badira bestelakoak ere: desamodioa, salaketa soziala, desobedientzia... «Musika alternatiba bat da gure penak itotzeko eta mundua beste modu batera ikusteko, are gehiago bizitzen ari garen egoera honetan». Diskoaren izenburuak ere asmo horri egiten dio erreferentzia, hain zuzen ere —diskoko kantuetako baten izena ere bada—: «Gauzak beste era batera ikusi behar ditugu».

Ortiz de Villabak idatzi ditu kantu guztien hitzak, batenak izan ezik: Karmele Jaio idazlearenak dira Zurekin kantuarenak. Diskoan parte hartu dute, halaber, Nerea Loron La Furia rap abeslariak eta Bad Sound System taldeko Iñaki Otxandorena Moro-k. Ahotsa jarri diete Amor dulce y salado eta Zure ondoan kantuei. Musikari dagokionez, berriz, Jorgitok gitarra espainola jo du Dámelo abestian, eta Gorka Pastorrek teklatuak eta sintetizadoreak grabatu ditu pieza guztietan. Elena Tormorena da diskoaren azaleko irudia.

Taldea unerik «gozoenean» zela iritsi zen pandemia. Katalunian eta Suitzan kontzertuak ematekoak ziren aurten, baina bertan behera utzi behar izan zituzten. Bada, hirugarren korapiloa azaldu zaie orain bidera: kontzerturik izango dute? Oraingoz bakarra dute lotua: urtarrilaren 15ean izango da, Bilboko Santana aretoan. Baina ari dira zerrenda hori osatu nahian.]]>
<![CDATA[Bideoa irratia hiltzen saiatu zen aroa hona ere heldu zenekoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/026/001/2020-12-19/bideoa_irratia_hiltzen_saiatu_zen_aroa_hona_ere_heldu_zenekoa.htm Sat, 19 Dec 2020 00:00:00 +0100 Aitor Biain https://www.berria.eus/paperekoa/1879/026/001/2020-12-19/bideoa_irratia_hiltzen_saiatu_zen_aroa_hona_ere_heldu_zenekoa.htm Ez dakit zer gertatzen den azkenaldi honetan. Vitoria-Gasteizko Musika Bideo Jaialdia 1985-1990 izeneko erakusketan.

Donostiako Tabakalera zentroak, Bilboko Azkuna Zentroak eta Gasteizko Artium museoak elkarrekin sustatutako Komisario Berriak programaren barruan landu dute ikerketa hiru gazteek, eta aurtengo bekaldian aukeratutako hiru proiektuetako bat da haiena. Museoko A01 aretoan jarri dute ikusgai, Zeru bat, hamaika bide. Praktika artistikoak Euskal Herrian 1997-2002 aldian erakusketaren alboan, lotura zuzena baitu harekin: ikerketari zabaldutako leihoari esker, aldi hartan euskal testuinguruan garatutako praktika eta kategoria kulturalak berrikusteko modua eskaintzen du. Martxoaren 21era arte izango da bisitatzeko aukera.

Gasteizko bideo jaialdiaren aurreneko sei urteak izan dituzte aztergai, zehazki, eta epe horretan parte hartu zuten musika taldeen bideoak, dokumentuak, kartelak, prentsa artikuluak ikus daitezke erakusketan; baita horien testuinguruari lotutako bestelako afixak ere.

Ikusgai jarri dituzte, baita ere, Marivi Ibarrolak garai hartan eginiko argazkiak; argazkilariak orain arte argitaratu gabeko artxibokoak dira. Erakusketaren parte dira, halaber, jaialdia sustatzeko bideo bat eta Pedro Espinosa musikari eta kazetariak 1980ko hamarkadan egindako kontzertuen grabazio sorta bat.

Jaialdiaren garrantzia

«Bagenekien jaialdia existitu zela, baina informazio gutxi genuen horren inguruan», azaldu du Ane Lekuonak. Eta ezagutzaren hutsune horretan topatu zuten ikerketarako bide bat, hain zuzen; arlo akademikorako nahiz ezagutza pertsonalerako balio zuen bide mehar bat. «Ikusi genuen aukera polita zela proiektua gorpuzteko, eta hala hasi ginen. Ikerketan aurrera egin ahala jakin dugu jaialdiak benetan zer esan nahi izan zuen».

1985ean egin zen lehenengo aldiz, eta ordurako bideo musikatuen aroa hazkunde betean zen; AEBetan eta Europan, batez ere. Bada, Euskal Herrira ere iritsi zen kultura berri haren oihartzuna, Itziar Gutierrezek gogorarazi duenez: «Bideo kreazioaren inguruan bazeuden bestelako jaialdi batzuk ordurako: Donostian izan zen bideo jaialdi bat, Tolosan ere bai, eta Zinemaldia ere hor zegoen... Beraz, Gasteizko jaialdiaren hasierako asmoetako bat zera izan zen, nolabait topaleku bat sortzea, inguruan sortzen ari ziren guztia bateratzeko».

Izan ere, garai hartan ari zen gorpuzten euskal musikaren panorama aldatuko zuen mugimendua, eta horrek guztiak Gasteizen ere izan zuen eraginik. «Ekitaldi garrantzitsu eta kontzertu asko izan ziren hamarkada hartan Gasteizen, eta talde garrantzitsu asko bertan loratu ziren: Hertzainak, adibidez», azaldu du Iñigo Gomez Egiluzek. «Jaialdia, beraz, hemengo artista eta sortzaileentzat izugarrizko aukera izan zen bideoaren kultura berri hori ikusteko, eta horren inguruan eztabaidatzeko».

Industria diskografikoak bultzatzen zituzten produktu mediatikoak bilakatu ziren musika bideoak, baina Euskal Herrian kontrako bidea hartu zuten: mundu alternatibo bat irudikatzeko bitarteko bilakatu ziren, musikari gazteei esker. Hala antzeman daiteke euskal sortzaileen bideoetan, hain zuzen ere. «Korrika egitea, ihes egiteko gogoa, autoritatearen kontrako protestak, belaunaldi zaharragoen kontrako jarrerak... Badaude behin eta berriz errepikatzen diren kode batzuk, orduko behar horietara eramaten gaituztenak», Gomez Egiluzen arabera.

Meloi bat zabaltzearen pare

Artxiboetan arakatu dute gehienbat informazioa eskuratzeko, baina mediatekak ere bisitatu dituzte. Garaiko errealizadoreen, musikarien, sortzaileen eta jaialdiaren antolatzaileen testigantzak ere jaso dituzte, ikerketa osatzeko. Lekuonak azpimarratu du, ordea, hari mutur bat baino ez dela: «Zer garrantzia zuen bideoak bere garaian? Zer harreman zuen kultur erakundeekin? Emakumeek zer paper zuten bideoetan? Ildo pila bat atera daitezke. Guk batzuk baino ez ditugu aztertu».

Historialariak dira hirurak, baina nor bere esparruan hasi da bidea egiten. Bada, Gutierrezek dio Komisario Berriak programa «beste esperientzia bat» izan dela esperientzia bilketa propio horretan, baina argi du leihoa zabaldu besterik ez dutela egin. «Gurea hurbilpen bat besterik ez da. Meloi handi bat zabaldu izanaren irudipena daukagu».]]>
<![CDATA[Arabak inoizko aurrekonturik handiena izango du krisiari aurre egiteko]]> https://www.berria.eus/albisteak/191289/arabak_inoizko_aurrekonturik_handiena_izango_du_krisiari_aurre_egiteko.htm Thu, 17 Dec 2020 09:21:52 +0100 Aitor Biain https://www.berria.eus/albisteak/191289/arabak_inoizko_aurrekonturik_handiena_izango_du_krisiari_aurre_egiteko.htm Gonzalezek hiru lerro nagusi aipatu ditu: pertsonak eta zaintza, ekonomiaren eta enpelguaren susperraldia, eta «proiektu eraldatzaileak». Aurrekontuaren ia erdia hartuko du gizarte politiken arloak (%49). Aldundiak 85 milioi euro bideratuko ditu adinekoen zaintzarako, adibidez, eta 13,6 etxez etxeko laguntza zerbitzua indartzeko. Bestalde, 23,4 milioi euro bideratuko dira enplegua sortzeko eta krisiaren eraginik handiena jasan duten sektoreei laguntzeko: turismoa, ostalaritza edota merkataritza sektoreei laguntza zuzenak emango zaizkie. Azkenik, digitalizazioa, trantsizio energetikoa eta klima aldaketa ardatz dituzten proiektuak ere bultzatuko ditu Aldundiak. Gonzalezke esan du krisia «aukera» izan behar dela Arabarentzat. Bada, aldundiak inbertsioei eusteko ahalegina egingo duela azpimarratu nahi izan du diputatu nagusiak. «Inbertsioen kopuruaren goranzko joerari eutsi nahi diogu». Aldundiak 105,17 milioi inbertitzea aurreikusten du obra publikoetan eta azpiegituretan. Atzeratu egin beharko dira, halere, Mendizorrotza futbol zelaiaren berritzea edo auditorio berria, besteak beste.]]> <![CDATA[«Den-dena ez da txarra Amazonen»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2060/004/001/2020-12-13/den_dena_ez_da_txarra_amazonen.htm Sun, 13 Dec 2020 00:00:00 +0100 Aitor Biain https://www.berria.eus/paperekoa/2060/004/001/2020-12-13/den_dena_ez_da_txarra_amazonen.htm
Eta apustua ez zaie batere gaizki atera, astean 150 eta 200 liburu artean saltzen baitituzte plataformaren bitartez, Madariagak ziurtatu duenez. «Luzera begira, merezi izan digu, egia esan». Gaur egun, 30.000 liburu inguru dituzte Amazonen erakusleihoan. Hori bai, denda fisikoan baino zertxobait garestiago saltzen dituzte, plataformaren bitartez egiteak eragindako kostu gehigarriei aurre egin ahal izateko.

Izan ere, hiru ordainketa egiten dizkiote Amazoni. Tarifa finkoa da lehena: plataforma erabiltzeagatik 40 euro ordaintzen ditu negozioak hilero. Salerosketa bakoitzaren komisioa da bigarrena: erosketa bakoitzaren %15 edo %20ko komisioa kobratzen die plataformak. Eta liburuen tasa da azkena: saldutako ale bakoitzeko euro bat ordaindu behar dute. «Garestia da Amazonen saltzea», azpimarratu du Madariagak. Eta gaineratu du gainerako baldintzak ere zorrotzak direla: «Bidalketa gastuak, bidalketa epeak, bezeroen balorazioak... Baina guri funtzionatzen digu, egia esan».

Bilboko Astarloa kalean dute denda fisikoa, eta Amazonez gain beste zazpi plataformatan ere saltzen dituzte produktuak. «Guretzat, Amazon edo plataforma handiak ez dira etsaiak; alderantziz, aliatuak dira, haiei esker lortu baitugu Interneteko merkatua handitzea azken urteetan».

Bat datoz Donostiako jaki denda bateko arduradunak ere: «Amazonen den-dena ez da txarra». Ez dute izenik eman nahi izan, negozioan eragin ditzakeen albo kalteengatik. «Ulertzen dugu Amazonen aurkako jarrera, eta bat gatoz puntu askotan. Badakigu Amazonek ez dituela behar adina zerga ordaintzen, adibidez; hori aldatzea nahiko genuke. Baina Amazonek negozioari eusten eta hazten ere lagundu digu».

2015ean hasi ziren Amazonen saltzen. «Oso zaila da lehen pausoa ematea. Salmentak ez dira asko izango ongi kokatuta ez bazaude; lehia handia dago», adierazi du arduradunak. Urtetik urtera lortu zuten eskariak handitzea, eta lehen urteetan online egindako salmentak fakturazioaren %8 izatera ere iritsi ziren. «Baina pandemiak dena aldatu du», adierazi du. Izan ere, une honetan, fakturazioaren erdia da Internet bidezko salmentari dagokiona. «Argi eta garbi: salbatu egin gaitu, dendako salmentak nabarmen jaitsi baitira, eta etxera eramateko zerbitzuak ere ez digu funtzionatu».

Baldintzak zorrotzak direla iritzi dio jaki dendako arduradunak ere, baina aitortu du ez dutela inoiz arazorik izan. «Gertatzen da bidalketetan arazoak izatea paketearekin, eta berriz bidali behar izatea. Dirua galtzen da, baina hori onartu behar duzu». Egun, Europara bidal ditzakete soilik produktuak, baina mundu osoko eskariak jasotzen dituzte, Asiatik batez ere. «Aliexpress atzetik dugu, gainera; egunero bidaltzen dizkigute mezuak, baina ezin gara denera iritsi». Tokiko beste merkatu elektroniko edo plataforma batean ere saltzen baitute, baita webgune propioaren bitartez ere. Hori bai, aitortu du salmenta iturri gehigarri bat baino ez direla momentuz. «Nik neuk nahiago nuke lehengora itzuli, eta bezeroak gure denda fisikora etorriko balira. Baina, une honetan, egoera zein den ikusita, ahal dugunari eusten ari gara».

Burtsan aritzearen gisakoa

Maialen Bordarentzat ere diru gehigarri bat baino ez da Amazoneko salmentei esker irabazitakoa. «Ez dut kontuan hartzen normalean, gehigarri bat baino ez da niretzat». OUKA arropa dendako arduraduna da. Gipuzkoan, Arrasaten eta Beasainen denda bana dauka, eta badira lau edo bost urte produktuak saltzeko Amazonen erakusleihoa baliatzen hasi zela. «Saldu ez dugun stock-a kentzeko erabiltzen dugu, oinetakoak batez ere. Ez dugu Amazonen negozioa bilatzen».

Izan ere, Bordak uste du Amazonen saltzea «burtsan aritzearen gisakoa» dela. «Diru asko irabaz daiteke, baina galdu ere bai». Eta horregatik ohartarazi du ongi asmatu behar dela noiz erabili, zertarako, eta zer produkturekin. «Informazio asko lor dezakezu bertan, beste webgune batean izango ez duzuna, eta hori garrantzitsua da». Hala ere, iritzi dio kontrako bidean ere etor daitekeela hori; izan ere, arrakasta duen produktu bat izanez gero, Amazonek berak merkeago jartzen du, eta saltzaileak «elkarren lehian» jartzen ditu. Argi du, nolanahi ere, etorkizuna merkatu elektronikoetan dagoela.]]>
<![CDATA[«Euskal Herriko Amazon bat sortzea izan daiteke alternatiba bat»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/005/001/2020-12-13/euskal_herriko_amazon_bat_sortzea_izan_daiteke_alternatiba_bat.htm Sun, 13 Dec 2020 00:00:00 +0100 Aitor Biain https://www.berria.eus/paperekoa/1913/005/001/2020-12-13/euskal_herriko_amazon_bat_sortzea_izan_daiteke_alternatiba_bat.htm
Konfinamenduko irudia izan da: dendak itxita, eta Amazon saldu eta saldu. Joko arauak aldatu behar dira?

Lehenik, ulertu behar dugu zer den Amazon, egoera nola konpondu erabaki aurretik. Nik askotan esaten dut Amazon logistika enpresa bat dela, denda baino gehiago. Makineria logistiko erraldoi bat da, produktuen banaketetarako eta itzulketetarako; horretan baitu arrakasta Amazonek, beste gauza askoren artean. Eta haren funtzionamendua ere ulertu behar dugu: herritarren gehiengoak ez baitu ulertzen Amazoni hainbeste emateak zer ondorio izan ditzakeen markengan edo enpresengan. Horregatik uste dut Amazoni ezin zaiola aurre egin soilik debekuarekin edo erregulazioarekin; sorkuntza bitartez egin behar da.

Nola egiten da hori?

Uste dut alternatiba bat izan daitekeela Euskal Herriko Amazon bat sortzea, nolabait esatearren. Kontua ez da webgune bat sortzea; logistika makineria bat sortu behar da, banaketak eta itzulketak egiteko. Orain Euskadin solte dauden pieza logistikoak elkartu behar dira. Proiektu publikoa izan behar da, Frantzian egiten ari diren moduan.

Orain arte merkatariei webgune bat zabaltzeko eskatzen zitzaien, Internet bidez saldu ahal izateko, baina badirudi orain hori ere ez dela nahikoa.

Interneten saltzea ez da arazoaren muina, beste guztia baizik: banaketa eta itzulketa logistika, ordainketa moduak, bermeak, packaging-a… Alegia, Interneten saltzeaz ari garenean aipatzen ez diren kontuak dira garrantzitsuenak, salmenta bera baino gehiago. Salmenta garrantzitsua da, noski, baina zer gertatzen da itzulketekin? Datuek diote Internet bidez saltzen den herena edo laurdena itzuli egiten dela; beraz, horretarako prest egon behar da, eta denda askok ez dute izaten itzulketa politikarik ere. Marketplace-ek erraztasun horiek ematen dizkiete, hain zuzen.

Azkenaldian, ugaritu egin dira marketplace edo merkatu elektroniko izeneko plataformak. Beraz, irtenbidea txikiak toki batean elkartzea da?

Bai, erabat. Baina kontuz, marketplace-aren subiranotasunera joan behar dugu; hau da, uste dut etorkizuna eskualde mailako marketplace-ak sortzean datzala. Ongi dago Alemanian marketplace bertikal bat eratzea, gai konkretu batean espezializatua dena, baina horrek ez luke arazoa konponduko. Bertatik ekin behar diogu, bertan sortu behar ditugu.

Nolakoak izan beharko lirateke plataforma horiek? Nork bultzatu beharko lituzke hemen?

Gero eta transbertsalagoak badira, hobe. Alegia, orotariko produktuak eta saltzaileak izan beharko lituzkete. Eta proiektu horiek eremu publikotik etorri behar dira; marketplace globalak mehatxu publikoak baitira, ez bakarrik tokiko merkataritzarentzat, baita finantza arloarentzat ere. Jakin nahi nuke zein den Amazonen eragina Euskadin ogasunari dagokionean edo enpleguari dagokionean... Eremu publikoko arlo asko daude Amazonen mehatxupean; beraz, horien alternatibak sortzeko bultzadak eremu publikotik etorri beharko luke.

Halere, merkatari batzuek Amazon erabiltzen dute marketplace gisara produktuak saltzeko. Garaitu ezin badiozu, elkartu zaitez harekin?

Hala da. Zure produktuak Amazonen izateko bi aukera daude: zuk Amazoni saltzea zuzenean, edo Amazonen bitartez saltzea. Bi aukerak oso ezberdinak dira, eta merkatariek Amazonekin duten harremana ere oso desberdina da bietan. Batzuei baliagarria izango zaie, baina denei ez. Aliantza horiek ulertu behar dira epe ertainera begira; hau da, behin barruan egonda gerta litekeenaz pentsatu behar da halakoetan.

Zenbateraino da aukera eta zenbateraino mehatxu?

Aliantza horiek arrisku ugari dituzte luze jo gabe. Produktuak Amazoni salduz gero, adibidez, zure marka erabat desager daiteke. Hori gertatu zitzaien, esaterako, Toys R Us-i eta Nikeri. Azken horrek duela urtebete utzi zion Amazonen saltzeari, eta albiste garrantzitsua dela uste dut, ez baita edozein marka. Nire iritziz, aukeraketa ona egin zuen.

Halere, kontsumitzaileak dauka ardura guztia. Egoki ikusten duzu hori?

Epe laburrera begira ongi dago ardura horretan azpimarra egitea; garaiz erreakzionatzen badugu, jendea lehenago ohartuko baita egoeraz.

Baina prezioak bakarrik axola dio kontsumitzaileari? Zergatik du Amazonengan konfiantza hori?

Horregatik egiten dut azpimarra Amazon zer den benetan ulertzearen garrantzian. Batetik, Amazon produktu asko dira, eta horregatik nabarmentzen dut transbertsalitatearen kontuan. Bestetik, bezeroaren gustuetara eta nahietara egokitutako gomendioak dira, alegia, zein produktu gustatuko litzaizukeen pentsatzen du une oro. Eta, azkenik, erosketa esperientzia da; hau da, klik bat behar da erosteko, eta bi itzultzeko. Horren aurka lehiatzea oso zaila da.

Datu guztiak gordetzen ditu Amazonek, hain zuzen. Zenbateraino da garrantzitsua hori?

Amazon datuen enpresa bat da. Jeff Bezosek bezeroa ezagutzeko antolatu zuen enpresa guztia. Alegia, Amazonen gertatzen den guztiak bezeroaren taularen inguruan orbitatzen du. Horregatik ulertu behar da funtzionamendua ere bai.

Amazonek badu ahulgunerik?

Nire ustez, datuak fabrikatzaileekin ez partekatzea ahulgune bat da. Produktuak nork erosten dizkion jakinaraztea, adibidez, saltzaileari. Amazonek inoiz nahiko ez lukeen zerbait da hori. Alternatiba ezberdin bat sortzeko aukeratako bat da datuak irekiak izatea, ondasun publiko izatea.]]>
<![CDATA[«Aluaren gaia nerabeekin lantzeko ezin hobea da obra»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/024/001/2020-12-09/aluaren_gaia_nerabeekin_lantzeko_ezin_hobea_da_obra.htm Wed, 09 Dec 2020 00:00:00 +0100 Aitor Biain https://www.berria.eus/paperekoa/1913/024/001/2020-12-09/aluaren_gaia_nerabeekin_lantzeko_ezin_hobea_da_obra.htm Ama-alu-lur (Sorgin baten ametsak) obra. May Gorostiaga (Tolosa, Gipuzkoa, 1971) da zuzendaria. Liburuan argitaratu dute orain (Denonartean).

Zerk eraman zintuen antzerki obra sortzera?

Ideia zoragarria iruditu zitzaigun: alu bat, duela 15.000 urte modu magiko-mistiko batean zizelkatua haitzulo batean, eta hainbeste urte pasatu ondoren horrela agertzea... Gai asko ukitzen zituen; bazuen zerbait. Pixkanaka hasi ginen ideia bat garatzen, eta antzezlan bat sortzea erabaki genuen.

Askotariko gaiak jorratzeko helduleku izateak egiten du berezi antzezlana?

Bai, gai asko ukitzen ditugu: antropologia, filosofia, mitologia, feminismoa... Saiatu gara elkartzen aditu askorekin, haien ikuspuntua ere jasotzeko. Kontu horiek guztiak aipatzen ditugu.

Zertan egin duzue azpimarra?

Eszena batzuetan ikusiko dugu aluak zein errepresentazio izan duen historian. Oraindik asko kostatzen da hitza ahoskatzea. Zer gertatu zaigu orain dela 15.000 urte alua kobazuloetan modu mistiko batez zizelkatua izan ondoren klarion edo errotuladore batekin paretetan zakilak pintatzen hasteko? Gizarte gisa aurreratu dugu? Kontu horien inguruan jartzen dugu arreta obran.

Formatu txikiko antzezlana da, baina ez da obra sinple bat.

Topiko hutsa da: askotan pentsatzen dugu formatu txikiko obrak izan behar direla gai sinple bat oinarri dutenak, komedia arinak. Baina azken urteetan ikusten ari gara kalitatezko produktuak egiten ari direla formatu txikian ere. Gure kasuan, adibidez, izugarria izan da atzean egon den taldea. Bertsoekin osatu du testua Ekaitz Goikoetxeak, Imanol Arabaolazak ere lagundu digu testuarekin, eta Bea Larrañaga eta Itziar Saenz aktoreek ere lagundu digute obra osatzen.

Liburu formatuan argitaratu duzue antzezlana. Testu guztia jasotzen du liburuak?

Bai, testua osorik jasotzen da liburuan, bertso eta guzti. Hitzaurrea Juan Kruz Igerabidek idatzia da, eta, hark dioen moduan, lotsarik gabeko testua da, baina ez lotsagabea. Lehendik ere harremana genuen Igerabiderekin, eta hasiera-hasieratik eman zigun baiezkoa. Hari esker jarri ginen harremanetan argitaletxearekin ere.

Oholtza gainera eramango duzue berriz antzezlana?

Bai. Justu momentu onenean ginela iritsi zen pandemia, eta proiektua gelditu egin behar izan genuen. Orain heldu diogu berriz, eta urtarrilean hasiko gara emanaldiekin. Horrez gain, Kultura Eskola Katalogoan ere sartu digute, eta, horri esker, ikastetxeetan gaiaz aritzeko aukera izango dugu. Iruditzen zaigu obra tresna ezin hobea dela aluaren gaia nerabeekin lantzeko, batez ere. Irakasle askok ikusi dute obra, eta denek esan digute baliabide ederra dela.]]>
<![CDATA[«Bertsolaritza eta gizartea nola aldatu diren ikus daiteke liburuari esker»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/031/001/2020-12-08/bertsolaritza_eta_gizartea_nola_aldatu_diren_ikus_daiteke_liburuari_esker.htm Tue, 08 Dec 2020 00:00:00 +0100 Aitor Biain https://www.berria.eus/paperekoa/1886/031/001/2020-12-08/bertsolaritza_eta_gizartea_nola_aldatu_diren_ikus_daiteke_liburuari_esker.htm Bertsoak Argazkitan liburuaren bitartez. Bertsolaritzaren eta gizartearen garapena islatzen du. Liburua salgai dago Durangoko Azokan, baina aurkezpen ofiziala abenduaren 11n egingo du, Tolosako Kultur Etxean (Gipuzkoa), 19:00etan.

Zergatik uztartu dituzu bertsoa eta argazkia?

Nire aurreko liburuekin egin bezala, proiektu honen asmoa izan da aisialdia eskaintzea irakurleari argazkiak eta testua uztartuz, betiere euskara gorenean; hau da, atsotitzak herri jakinduria direla esan izan den moduan, kasu honetan, bertsoak hainbat mendetan jorratu diren askotariko gaien kontakizunak dira. Eta hori islatu nahi izan dut liburuarekin.

Nola egin duzu bertsoen aukeraketa?

Aintzane Irazusta gai jartzaileak egin du aukeraketa, nahiz eta bion artean adostu ditugun: 75 bertso aukeratu ditugu denera, 40 bat bertsolarirenak. Gustukoak izatea izan da irizpidea, hala ere; ez ditugu argazkien arabera aukeratu. Askotariko bertsoak daude, zaharrak nahiz berriak, eta gai aldetik ere denetarik aurki daiteke.

Argazkiak zuk egindakoak dira, ordea. Nola izan da prozesua?

Behin bertso bilduma eskuetan genuela, banan-banan irakurri, eta saiatu ginen irudikatzen nola isla genezakeen bertsoak kontatzen zuena argazki baten bidez. Batzuetan paisaiak dira, eta beste batzuetan antzezleak bilatu behar izan ditut, nolabaiteko eszena moduko bat sortuz.

Nori zuzenduta dago liburua?

Bigarren lerroko bertsozaleari eskainitakoa dela esango nuke. Lehenengo lerroan daudenek ere gozatuko dute. Baina badago jende asko bertsozalea dena, baina agian saioetara joateko ohitura handirik ez duena. Pertsona horiek liburu honekin asko gozatuko dutela uste dut, baita ikasi ere.

Emaitzak zer esperientzia eragiten du irakurlearengan?

Gizartea gero eta bisualagoa da, eta, batez ere, belaunaldi berrietan nabaritu daiteke hori. Bada, irudiak asko laguntzen du testua hobeto barneratzen, eta irakurketa prozesuaz beste modu batean gozatzeko aukera ematen du. Baina, kasu honetan, beste irakurketa bat ere badago: liburu osoarena. Hau da, bertsoaren bitartez ikus daiteke bertsolaritza eta gizartea nola aldatu diren; garapen horren isla da liburua bera: gauza batzuk aldatu dira, baina beste batzuek berdintsu eusten diote, eta hori ikus daiteke, adibidez, gaietan, edo kontatzeko moduetan.

Hitzaurreak ere izan daitezke horren adibide, ezta?

Bai, saiatu naiz ikuspegi oso bat erakusten: Xabier Amurizak iraganari buruz dihardu bizitza osoa bertsolaritzari eskaini ondoren, eta Alaia Martinek, berriz, etorkizunera begira idatzi du gehiago.]]>
<![CDATA[«Agian, nire ibilbidean falta zen hitzik gabeko istorio luze bat»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1982/043/001/2020-12-06/agian_nire_ibilbidean_falta_zen_hitzik_gabeko_istorio_luze_bat.htm Sun, 06 Dec 2020 00:00:00 +0100 Aitor Biain https://www.berria.eus/paperekoa/1982/043/001/2020-12-06/agian_nire_ibilbidean_falta_zen_hitzik_gabeko_istorio_luze_bat.htm Mattin ilustratzaileak (Donostia 1967). Konturatu orduko, ordea, istorio bat sortua zuen. Helduentzako komiki gisa argitaratu du orain: Klak (Zortziko Editions).

Sormenerako bulkada ba izan zenuen itxialdian?

Bai, nire kasuan bai. Hainbat lantegi bertan behera gelditu zirelarik, heziketa lanetan ere aritzen bainaiz, baliatu nuen egoera sormenari ekiteko, eta hasiak nituen hainbat kontu ixteko. Eta orain ari naiz jasotzen uzta hori.

Klak da emaitzetako bat. Nolatan sortu zenuen komikia?

Hasiera batean, ez nuen zehazki liburu bat egitea buruan. Helburua zen, nolabait, egoerari aurre egiteko bideratzea lan hori. Gero, marrazkiak egin ahala, ohartu nintzen beharbada bazegoela argitaratzea, eta agian testigantza moduan polita izan zitekeela. Eta hain zuzen ere, itxialdian bertan amaitu nuen lana.

Helduentzako komikia da. Zer dela eta?

Belardok 20 urte bete ditu, eta, horren ajea dela eta, banuen pixka bat helduentzat komiki bat egiteko gogoa. Eta kasu honetan, ahalegin bat egin dut, istorioak ez baitauka hitzik. Beraz, saiatu naiz grafikoki-eta pixka bat narrazioari garrantzia ematen.

Erronka moduan hartu duzu?

Bai, izan zitekeen. Tira, komikiari buruz badira aurreiritziak, eta 2017an Zarrakamalda argitaratu nuenean, dagoeneko egin nuen helduentzako liburu bat. Oraindik badaude aurreiritziak, nire irudikoz, eta honek erakusten du komikia ez dela soilik haurrentzako, nahiz eta gustura egiten ditudan haurrentzat ere.

Grafikoki eta narratiboki egindako ahalegina berria zaizu?

Beti saiatzen naiz neure buruari eragiten. Eta beharbada, kasu honetan, berrikuntza izan daiteke hitzik gabekoa izatea. Ohartu naiz kultura bisuala bete-betean dugula, eta, agian, nire ibilbidean falta zen hitzik gabeko istorio luze bat. Gaztaroan Kattalingorri deitutako pertsonaia batekin makina bat komiki egin nituen hitzik gabekoak, baina orain 44 orrialde egitea beste zerbait da.

Zein izan da zailtasuna bestela?

Beharbada, nola bukatu asmatzea. Zeren eta egoera hartan saiatu nintzen informazio gehiegi ez jasotzen, hain zuzen, neure burua ez sobera itotzeko eta ez blokeatzeko. Beraz, irakurleak ere ez du ikusiko halako tesi bat; batez ere, irakurle-ikusleak ikusiko duena da gauza atsegin bat. Saiatu naiz itxaropentsua izaten pixka bat.

Zuri-beltzean da. Zergatik?

Kasu honetan, beharbada, koloreak ez liokeelako informazio gehiagorik gehituko. Esan nahi dut, zuriz eta beltzez soilik eginez, akaso, irakurle-ikusleak arreta eskainiko dio narratibari estetikari baino gehiago. Kolorean hasi banintz, beharbada, estetikari garrantzi handiegia emango nioke.]]>
<![CDATA[«Folka da nire oinarria, baina melodiaren arabera moldatu dira kantuak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2118/030/002/2020-12-05/folka_da_nire_oinarria_baina_melodiaren_arabera_moldatu_dira_kantuak.htm Sat, 05 Dec 2020 00:00:00 +0100 Aitor Biain https://www.berria.eus/paperekoa/2118/030/002/2020-12-05/folka_da_nire_oinarria_baina_melodiaren_arabera_moldatu_dira_kantuak.htm Amesen Egongelan.

Folk eta rock artean murgiltzen diren hamar kantu osatu dituzu denera. Nolako diskoa da?

Folka da nire oinarria, baina soinuaren eta melodiaren arabera moldatu dira kantuak. Hamar film labur izango balira bezala, izaera propioa hartu du bakoitzak. Saiatu naiz kantu batzuetan esperimentatzen, nahiz eta hasieran horren aldeko ez izan.

Hitzek zer kontatzen dute?

Ez naiz poeta bat, baina askatu naiz apur bat, eta askotariko gaiak landu ditut kantuetan. Autobiografikoak dira gehienak, baina ez denak. Eta esango nuke maitasuna dela gai nagusia.

Bakarkako lana da, baina laguntza izan duzu.

Iker Eskurza musikari eta teknikariaren laguntzarekin lortu dut diskoa osatzea. Uztailean grabatu genuen, bere estudioan. Ahotsaz gain, gitarra elektrikoa, akustikoa eta aho soinua jo ditut nik, eta hark grabatu ditu baxua eta gitarra moldaketa batzuk; bion artean osatu ditugu kantu denak diskorako. Toni Mateosen laguntza ere izan dut baterian, halere, lau kantutan.

Nola joko duzu zuzenekoan?

Oraingoz bakarka egingo ditut kontzertuak, eta uste dut folkera gehiago lerratzen diren kantuak joko ditudala. Gustatuko litzaidake, halere, aurrerago talde bat osatzeko aukera izatea.]]>
<![CDATA[Formei forma gehiago ematen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/035/001/2020-12-05/formei_forma_gehiago_ematen.htm Sat, 05 Dec 2020 00:00:00 +0100 Aitor Biain https://www.berria.eus/paperekoa/1893/035/001/2020-12-05/formei_forma_gehiago_ematen.htm Helmets erakusketa. Artistaren lanen inguruan museo batean egiten den aurreneko erakusketa monografikoa da, eta 24 piezak osatzen dute guztira: eskulturak dira ia denak. Datorren urteko maiatzaren 2ra arte izango da ikusgai.

Atzo aurkeztu eta ireki zuten, hasiera batean iragarri baino hilabete batzuk beranduago, Beatriz Herraez Artiumeko zuzendariak aitortu zuenez; izan ere, COVID-19aren krisiak eragin du museoaren programazioan ere. Atzerapena, halere, baliagarri izan zaie erakusketari beste buelta bat emateko. «Egutegian egindako aldaketa bakoitzarekin, data berri bakoitzarekin, berriz pentsatu behar izan dugu lanak museoan nola kokatu», azaldu zuen Herraezek. Hain zuzen, bera arduratu da komisario lanak egiteaz, Enrique Martinezekin batera.

Museoko A1 aretoan dago erakusketa, baina areto horren barruan piezak ez daude espazio zabal batean denak batera; aitzitik, hainbat aretotan sakabanatu ditu artistak. «Lehen aldia da erakusketa bat modu horretan antolatu behar izan dudana, eta horrek erakusketa nola antolatu nahi nuen pentsarazi dit».

Bada, obra zaharrak eta berriak tartekatu ditu, ibilbide zehatzik gabe, elkarren arteko eragina lortu nahian. «Oinarrian, atzera begiratzea izan da», adierazi zuen Crespok. «Niretzako funtsezkoak izan diren pieza zaharrak identifikatu eta gaur egungoekin batera maila berean jartzeko, espazio berean eta bizikidetzan, familia edo lantalde desberdinen gurutzaketak edo loturak proposatuz».

Artistak berak onartu zuen behin eta berriz aldatu behar izan zituztela piezak tokiz, eta azken unera arte egin duela zalantza kokapenarekin. Cresporen esanetan, ordea, horrek haren pentsatzeko eta praktika artistikoa ulertzeko modua erakusten du. «Sarri egiten dut atzera, eta berrartu eta eguneratu dezaket lan bat, bost urtez geldirik egon bada ere. Jarraitutasunean oinarritzen naiz: gauzek forma ezberdinak hartu arren, koherentziari eta interesei eusten diote».

Gorputzak eta arkitektura

Hori horrela, Cresporen lanak bricoleur delako teknikaren barruan koka daitezke; hau da, aurretik ziren formak berriz konfiguratzeko, konbinatzeko eta eraldatzeko prozesuaren bidez, artistak elementu eta irakurtzeko modu berriak proposatzen ditu. Harenean, obra gehienak gorputzaren eta arkitekturaren arteko elkarrizketan oinarritzen dira. Elkarren arteko harremanari esker, artistak lengoaia propioa landu du, zeina eskultura formatuaren bidez azaleratzen duen. Askotariko materialez egindakoak dira eskulturak: hormigoia, aluminioa, altzairua, argizaria, burdina, erretxina, zeramika...

Erakusketa, halere, hainbat pieza multzoren bidez egituratzen da; horien artean dago, hain zuzen, Helmets: artistak duela gutxi egindako obrek osatzen dute pieza multzo hori, eta, erakusketari izenburua emateaz gain, egitura ere jartzen dio lan multzo horrek. Obra horiek giza gorputza espresuki aipagai dute, maniki baten jatorrizko forma eraldatzen baitu artistak, ebaki, aldatu eta berriz muntatutako gorputz adarren bitartez.

Instrumentos y fetiches (Instrumentuak eta fetitxeak) izeneko obra multzoak, bestalde, formatu txikiagoko lanak biltzen ditu. 2017an egindako piezak dira. Diskoen edo errotuladoreen gisako eguneroko objektuei egindako moldeetatik abiatzen da Crespo eskultura horiek osatzeko. Brontzean urtutako moldeak dira denak: lau pieza dira guztira, eta paretan kokatu ditu artistak, apal baten gainean.

Igeltsuz eta argizariz egindakoak dira, aldiz, Voy, sí (Banoa, bai) izeneko obra multzoko piezak. Azken horiek aurten sortutakoak dira. Erakusketarako propio egindakoak dira, halaber, No Osso eta Core izeneko lanak ere. Aurrenekoak erretxinaz egindakoak dira, eta aretoko horman jarriak dira, horma zeharkatuko balute bezala; hormigoiz eta metalez egindakoak dira bigarrenak. Sei pieza dira denera: orain eskultura eta orain kaleko altzari dira, eta modu sekuentzialean instalatuta daude.]]>
<![CDATA[Eskalaren intimitateak agerian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/035/001/2020-11-28/eskalaren_intimitateak_agerian.htm Sat, 28 Nov 2020 00:00:00 +0100 Aitor Biain https://www.berria.eus/paperekoa/1872/035/001/2020-11-28/eskalaren_intimitateak_agerian.htm Platina izeneko erakusketan bildu ditu denak, eta Donostiako San Telmo museoko laborategia aretoan jarri ditu ikusgai orain. Otsailaren 7ra arte izango dira bertan.

Artea abian programaren barruan landu ditu piezak Amenabarrok: San Telmo museoak eta Kutxa Fundazioak elkarlanean sortutako egitasmoa da, eta oraindik ibilbide profesionala garatzen ari diren sortzaileei laguntzea du helburu. Bakarkako lehen erakusketa monografikoak egitea erraztu nahi diete. Gipuzkoan jaiotako edo lurraldearekin lotura duten artistek hartu dezakete parte.

Amenabarro da programako lehen artista hautatua. Arte Ederrak ikasi zituen Euskal Herriko Unibertsitatean eta Parisko Ecole National Superieure des Beaux-Artsen, eta, gerora, hainbat egonaldi artistikotan parte hartu du Austrian, Turkian eta Hego Korean, besteak beste. Bere lanak bertako nahiz nazioarteko erakusketetan erakutsi ditu, bakarka nahiz taldean, eta lehen aldia du museo handi batean.

Pinturaren esparrutik egin du artistak gaur arteko bidea, hein handi batean, baina badira pare bat urte eskulturara eta objektura hurbildu zela. Erakusketa bera bada diziplina guztien batura moduko bat: eskulturek, objektuek nahiz irudi margotuek osatzen baitute bilduma. Areto zabal batean elkarrekin daude lan guztiak. Obra gehienak erakusketarako egindakoak dira, baina badira lehenago egindakoak ere.

Bitxigintza eta eskultura erlazionatzetik sortutakoak dira pieza gehienak, halere. Bi arloen artean dagoen «harreman uste baino agerikoagoak» erakarri du artista bereziki. «Ez dago muga zehatzik bien artean». Bada, bi esparruen artean «marruskadura» sortzen duen ardatz horren gainean sortu du erakusketa.

Intimotik publikotasunera

Sormen prozesuan arreta berezia jarri dio objektuen eskalari, eta, bereziki, piezen arteko nahiz piezen eta ikuslearen arteko harremanari. Modu horretan, esparru batetik bestera egindako jauziek aukera eman diote «intimoaren ideiatik publikotasunera aldatzeko»; bi norabideetan, gainera. «Eskalaren kontua asko gustatzen zait ez delako bakarrik tamaina kontua. Eskalak asko baldintzatzen du ikuslearen harremana objektuekiko».

Pieza batzuk gehiago lerratzen dira bitxigintzara, eta, beste batzuek, aldiz, eskulturen antz handiago dute. Baina denak dira bitxi eta denak eskultura, aldi berean. «Historikoki botere sinboliko nabarmena izan duen harribitxia bezalako objektu batetik abiatzeak nire begirada beste esparru batera desbideratzea ekarri du». Prozesuak, izan ere, gehiago izan du jolasetik asmo edo helburu jakin batetik baino: «Hasieran eman dezake oso planifikatua izan dela guztia, zerbait hartu eta 'hau egingo dut' esan izan banu bezala. Baina prozesuak gehiago izan du zoritik eta probatik».

Aretora sartu eta ezkerretara ikus daitezke pieza txiki guztiak, erakusmahai batean jarrita zein sabaitik zintzilikatuta, ilara horizontal paralelo bat osatuz. Ikuslearen arreta bereganatuko duten lehen lanak, halere, altzairuzko bi pieza erraldoi dira: zintzilik dago bata, lurrean bestea. Eta igeltsuzko hiru zilindro dituzte alboan.

Materialen eta tresnen erabilerari egiten dio erreferentzia erakusketaren izenak ere: Platina. «Izena gustatzen zait hitza bera geratzen delako nolabait materialen tartean: platinoa ekartzen dit gogora, eta zilarra, baina baita pletina ere. Tarte horretan geratzen da izena, irekia da, eta ez du esanahi zehatzik; iradokitzailea da».

Aretoaren atze hormara hurbildu ahala, berriz, irudi margotu sorta bat ikus daiteke. Prisma izena jarri dio artistak irudi serie horri, kolorearen deskonposizioari erreferentzia eginez. Izan ere, katalogoetatik nahiz aldizkarietatik hartutako orrialdeak dira denak, gainetik koloretako esprai batekin maskaratuak. Berrinprimaketa lan bat da oinarrian, irudia bi geruzaren emaitza gisa agertzen baita: batetik, euskarriak berak duen irudia dago, eta, bestetik, gainetik margotzearen ondorioz sortzen den emaitza. «Tentsio horri helduko dioten harreman kontzienteen eta inkontzienteen bilbe bat sortu nahi dut, eta, nolabait, objektu baten izaeraren osagaitzat hartzen ditugun esanahiak birpentsatu».

Erakusketarekin batera, artistaren pieza guztiak biltzen dituen katalogo bat ere argitaratu du museoak, Harkaitz Canoren testu batekin. Amenabarrok, bestetik, bi bisita gidatu eskainiko ditu abenduaren 15ean, 18:00etan bata eta 18:45ean bestea; doakoak izango dira, baina erreserba egin beharko da aurrez museoaren webgunean.]]>
<![CDATA[EZ DA GIRO OSTATUTIK KANPO]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1966/020/001/2020-11-22/ez_da_giro_ostatutik_kanpo.htm Sun, 22 Nov 2020 00:00:00 +0100 Aitor Biain https://www.berria.eus/paperekoa/1966/020/001/2020-11-22/ez_da_giro_ostatutik_kanpo.htm
Nola edo hala, baina «eusten» ari direla esan du Martinezek, zabalik dauden negozio txikiei esker, batez ere. Langile gehienak aldi baterako enplegu erregulazioan ditu, halere; komertzialak izan ezik. «Supermerkatu txikiekin, mintzategiekin eta halakoekin ere egiten dugu lan. Lau lata saltzen ditugu, baina nahiago dugu geldi egon baino kalean egon, hemen gaudela esateko bada ere. Egoera etsigarria da bestela ere».

Jatetxeak itxi izana ere «kolpe latza» izan da Guikar enpresarentzat. «Behi haragia besterik ez dugu saltzen, eta ostalaritzari lotuta dago gure negozioaren %95 inguru, hau da, ia dena. Aurten gainera, Espainiako txuleta haragirik onenaren saria jaso dugu, laugarren urtez. Marketin aldetik, sekulako bultzada zen hori, eta dena ixtea oso gogorra izan da», azaldu du Asier Goikoetxea enpresako saltzaileak.

Txuletak eta azpizunak dira Guikarren produktu nagusiak, eta, beraz, produktu horiek saltzea zailagoa zaie ostatuak itxita diren garaiotan. «Zabalik diren jatetxe gutxietan ez da horrenbeste saltzen, eta eramateko janaria prestatzen dutenentzat gure produktuak ere ez dira aproposenak». Hanburgesak, bai, badituzte, eta haiei esker ari dira fakturazioa apur bat txukuntzen. «Zeinek esango zigun orain dela bost urte-edo hanburgesak egiten hasi ginenean, negozioa salbatuko zigutela?».

Euskal Herritik kanpo dute merkatu zati handi bat; Espainian, Madrilen bereziki, «ezagunak» direla adierazi du Goikoetxeak, eta hara begira ari direla egunotan. Baina zerumugan laino beltzak ikusten ditu. «Ahal duguna egiten ari gara. Baina, egia esan, aurreikuspenak ez dira onak: ez dugu arnasa hartzeko tarterik ikusten epe motzean».

Ekoizleak arinago

Tabernak, jatetxeak, hornitzaileak eta ekoizleak: ostalaritzaren itxieraren ondorioak kate guztian ari dira nozitzen. Ekoizleen kasuan, halere, kolpea apur bat arinagoa izaten ari da, merkatu zabalagoa dutelako gehienek. Hori da Amurrioko (Araba) Acha destilatze lantegiaren kasua, adibidez. Gina, rona, vodka, whiskia eta antzerako likoreak egiten dituzte. «Zorionez, bezero txiki asko ditugu toki askotan, nola Espainian hala nazioartean. Eta horrek modua eman digu bertako fakturazioan izan dugun %30eko jaitsiera hori konpentsatzeko», azaldu du Agustin Martin kudeatzaileak.

Taberna txikietatik hasi eta jatetxe kate ezagunetaraino, ostatu asko dira Acha destilatze enpresaren bezero, hornitzaile eta banatzaileez gain. Establezimendu handiekin eta supermerkatuekin ere egiten dute lan, baina, orain, alor horretan ez dute salmentarik. Martinek adierazi du merkatuan ziurgabetasuna eta «beldur handia» dagoela, eta egoera asko aldatzen dela «kilometro gutxiren artean». «Zer esan nahi du horrek? Ahalegin hirukoitza edo laukoitza egin behar dugula orain arte saltzen genuenaren laurden bat saldu ahal izateko».

Bastidako (Araba) Tierra upategian ere esportazioei esker ari dira «arnasa hartzen». «Zorionez, pandemia iritsi aurretik, gure negozioaren %80 esportazioetara bideratuta zegoen. Beraz, ez gaitu bete-betean jo», azaldu du Carlos Fernandez upategiko arduradunak. Europan eta AEBetan saltzen dute ardoa bereziki. «Bizkaian eta Gipuzkoan ere egiten dugu lan, eta hor bai, bat-batean geratu da dena, eta nabaritu dugu».

Fernandezek azpimarratu du, ordea, etxeko kontsumoa dela gakoa. «Hemen ez dago ohitura handirik Europako herrialde batzuekin edo AEBekin alderatuta. Begira Belgika, adibidez: egoera larria da han ere, eta, halere, ardoa bidaltzen jarraitzen dugu. Eta berdin Suitzara edo Alemaniara: etxean kontsumitzeko ohitura handiagoa dute. Hemen garagardoa agian bai, baina ardoa gehiago kostatzen da».

Oso bestelako egoera du Laukote upategiak. «Fakturazioa %75-80 inguru jaitsi zaigu bat-batean. Gure negozioaren zatirik garrantzitsuenetarikoa da ostalaritza», esan du Norberto Miguelek, upategiaren arduradunak. Guardiako (Araba) upategiaren kasuan, esportazioak ez dira zuloa estaltzeko adina izaten ari. «Esportazioek konfinamendu garaian arnasa eman ziguten; udan, batez ere. Baina guk saltzen dugun eremuan, AEBetan, oraintxe arazoak izaten ari dira COVID-19arekin, eta ostalaritza ixten ari dira han ere. Gure nazioarteko salmentak %10-20 inguru izango izango dira orain».

Arabako Errioxako upategiek upelak ardoz beteak dituzte; uzta bikaina izan da aurtengoa, eta horri zein irtenbide eman asmatu ezinik dabiltza gehienak. Laukoteren kasuan, inguruko bezeroen artean aurkitu dute irtenbide bat, salmenta zuzenaren bidez: «Bertako jendeari esker ari gara datuak apur bat txukuntzen, zuzeneko salmenta bidez erosten hasi baitira Eguberrietarako ardoa. Eta kanpaina horri esker, uste dut zerbait saltzerik izango dugula».

Salmenta zuzenaren bidea

Asko dira, hain zuzen ere, zuzeneko salmentaren bidea hautatu dutenak beren produktuak saldu eta diru sarrera batzuk lortu ahal izateko. Konfinamendu garaian negozio askoren irtenbidea izan zen, eta ikasgai hura baliatu nahi izan dute orain ere, ostalaritzaren itxierari aurre egiteko. Eta hori izango da Eguberriei begira erabiliko duten estrategia.

Interneten aurkitu dute horretarako erakusleihoa. Tierra upategiaren kasuan adibidez, dagoeneko martxan diren askotariko plataformen bidez saltzen dute ardoa. «Plataforma askotan gaude, eta bai, saltzen dugu. Baina batez ere upategian bertan ari gara saltzen, betiko eta gertuko bezeroei. Etxera eramateko erraztasunak ematen dizkiegu. Baina hemen asko falta zaigu oraindik ohiturak aldatzeko. Pentsa, ezagutzen dut ardo ekoizlerik etxean ardorik ez duena. Imajinatu zein den etxeko ardo kontsumoaren maila hemen».

Urte zailak datozela ohartarazi du Fernandezek. «Egoerak hobera eginda ere, bi uzta elkartuko dira mundu osoko upategietan. Ardo kontsumoa nabarmen handituta ere ez dugu hori guztia merkatura aterako. Uste dut gutxienez bi urte oker datozela».

ABRA Arabako Errioxako Upeltegien Elkarteko kideek alavawines.com webgunea ireki dute, bestalde; tresna hori baliatu nahi izan du Laukotek bere ardoak saltzeko. «Aukera ona izaten ari da, eta eskaera asko ari gara jasotzen», azaldu du Norberto Miguel arduradunak. «Baina ez pentsa erraza denik, egun denok baitugu webgune bat, eta jendeak ez du ohitura handirik Internetez erosteko».

Bat dator Fernandezekin, halere: «garai zailak» datozela uste du hark ere. Jatorri izen propio baten beharra galdegin du estrategia gisara. «Argi dago ardoa prezio duin eta justuan saldu nahi badugu marka propio bat behar dugula. Orain etorriko den prezio gerra ikaragarria izango baita».

Ardoa baino zailagoa dira saltzen Acha destilatze enpresak ekoizten dituen produktuak, Martinek azpimarratu duenez. «Hornitzaile guztiek esaten digute gehien saltzen ari dena ardoa, garagardoa eta bermuta direla. Eguraldiak ere eragiten du, baina whiskia, vodka, rona… oso gutxi saltzen dira». Baina pandemiak hala behartuta, Interneterako jauzia egitea erabaki dute, beste negozio bide bat irekitzeko asmoz.

Sarasti Edariak-ek ere pandemiaren bigarren olatua baliatu du webgune bat atontzeko. «Astigarragako Udalaren diru laguntza baten zain nago, webgunea amaitu ahal izateko. Ez dugu eskaera handirik espero, baina sinetsita nago gutxienez zulo batzuk estaltzeko balioko digula. Probatu nahi dugu», esan du Martinezek.

Guikarrek, ordea, lehendik ere saltzen zuen Internet bidez, eta izurritearen itzalean, nabarmen igo zaizkie eskaerak. «Konfinamenduan izugarria izan zen; orain, ordea, gutxiago ari gara saltzen». Gabonak gertu daudela eta erosketak egiteko «garai aproposa» dela gogorarazi du Goikoetxeak. «Eta, gainera, guri arnasa emango ligukete».]]>
<![CDATA[Paperaren orban beltzak agertokian ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1961/029/001/2020-11-20/paperaren_orban_beltzak_agertokian.htm Fri, 20 Nov 2020 00:00:00 +0100 Aitor Biain https://www.berria.eus/paperekoa/1961/029/001/2020-11-20/paperaren_orban_beltzak_agertokian.htm Sisiforen paperak antzezlanaren estreinaldiak ezarri zuen izpi hori, hain zuzen ere. Tanttakak Euskaldunon Egunkaria-ren itxiera oinarri hartuta egindako obrak. Atzo jokatu zuten aurreneko aldiz. Errealitate fikzionatu bat eskaintzen du obrak: gertakizunaren aurreko eta ondorengo egunak ditu kontagai. Baina 2003ko otsailaren 20ko gertaera haiek ezagunak dira edonorentzat, gutxi asko bada ere: atxiloketak, miaketak, tortura salaketak... Memoria kolektiboaren parte dira egun, baina horrek ez du esan nahi denek berdin oroitzen dutenik. Ongi gogoan dute egun hura Marisol Ruiz de Eginok eta Amelia Murgak, esaterako. «Lanean nintzela gogoratzen dut. Benetan gogorra izan zen egun hura. Donostiara joan ginen, manifestaziora, horrekin ere gogoratzen naiz. Kolpe handia izan zen egunkaria ixtea», azaldu zuen Eginok. Akorduan dute gertakari hura Josune Erauskinek, Asis Iriondok eta Hasier Arraizek ere. «Gogoratzen naiz nola joan ginen Donostiako manifestaziora. Oso hunkigarria izan zen», adierazi zuen Iriondok. «Euskaldun guztiok sentitu ginen erasoak egun hartan. Gogoratzen dut Gasteizko manifestazioa, adibidez, eta jende oso ezberdina egon zela. Herri honen bihotzean ukitu zuten», erantsi zuen, aldiz, Arraizek. «Oroitzapen, elkartasun eta bizipen hori askotan kontatzen diogu gure seme-alabei ere», gaineratu zuen Erauskinek. Izan ere, asko dira gertakarien berri modu horretan jaso dutenak. Nerea Agirrek eta Ane Isasmendik, kasurako. 12 urte zituzten Euskaldunon Egunkaria itxi zutenean. «Oroitzapen gutxi ditut, egia esan. Gogoratzen dut nola jarri genuen kamiseta eskolan, kurtso amaieran egin genuen ekitaldian. Baina momentuko beste oroitzapenik ez daukat», aitortu zuen Agirrek. «Gizartean ezinegon handia zegoela oroitzen dut, eta gurasoak gaiaren inguruan hizketan», erantsi zuen Isasmendik. Isiltasuna eta barreakstrong> 19:00etan zen emanaldia hastekoa, baina bizpahiru minutuko atzerapenarekin entzun zen megafoniatik ahotsa, jendeari bertaratu izana eskertuz, eta maskararen erabilera derrigorrezkoa dela gogoraraziz. Edukiera murriztua izanagatik ere, aretoa bete-betea zegoen ordurako. Sisiforen paperak irakur zitekeen atze oihalean, argi izpiez idatzita. Berehala igo zen oihala, erdizka lehenik, eta zazpi lagun atera ziren lehen planora, agertoki osoa hartzen zuen marko zuri batera: gitarra elektrikoaren musika entzun zen lehenik, eta jarraian ekin zioten aurkezpenari. «Ireki komatxoak», lehenik. «Gaur, azaroak 19, orban beltzak agertu dira Kontxako hondartzan», ondoren. Eta oihala goraino. Agertokiaren erdian ikus zitekeen erredakzio bat, euskarazko egunkari bakarraren erredakzioa, kartoizko mahai eta aulkiekin. Eta apur bat eskuinerago, epaitegiko bulegoak, polizia etxekoak. Horiek ere kartoizko mahai eta aulkiekin. Eta paperez josita. Baina, ororen gainetik, galderak ziren etengabe errepikatzen zirenak: zein hizkuntza da zailagoa, euskara ala poloniera? Nork irakurtzen du hirugarren paragrafotik aurrera? Zer da aitortzen zailagoa, egia ala hanka sartzea? Zergatik kazetaritza? «Eta zer egingo dugu orain?». Bruselarako bidaia bat. Zigarro bana eskuan. «Mendian gora haritza». Eta kolpe bat. «Ahuntzak haitzean dabiltza». Eta beste bat. «Itsasoaren arimak dakar/ ur gainean bitsa». Eta kolpe bat. «Kantatu nahi dut bizitza». Eta beste bat. «Usteltzen ez bazait hitza». Eta kolpe bat. «Mundua dantzan jarriko nuke/ jainkoa banintza». Tarteka barre algara batzuk ere entzun baziren ere, ikus-entzuleek adi-adi ikusi eta entzun zuen kontakizuna ordu eta erdiz, erabateko isiltasunean. «Beti dago orban beltz bat hasieran. Sartu hatza, eta hasi idazten. Itxi komatxoak». Argiak piztearekin batera igo ziren oholtzara Martxelo Otamendi, Harkaitz Cano eta Fernando Bernues, antzezleekin batera ikusleak agurtzeko. Lore sorta bat ere jaso zuten. Ia bost minutuko txalo zaparrada hura izan zen isiltasuna hautsi zuen soinu bakarra, orban beltza argiztatu zuena. BERRIA antzezlanaren azken entseguetako batean izan zen joan den astean: ]]> <![CDATA[Zurrunbiloari eusteko aldi bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/032/001/2020-11-19/zurrunbiloari_eusteko_aldi_bat.htm Thu, 19 Nov 2020 00:00:00 +0100 Aitor Biain https://www.berria.eus/paperekoa/1893/032/001/2020-11-19/zurrunbiloari_eusteko_aldi_bat.htm
Asmo eta xede horrekin ekin zioten duela bost urte, Baratza aretoak eta han lanean ari den Parasite kolektiboak Zurrunbilo martxan jarri zutenean, hain zuzen. Hala azaldu du Marian Suarez antzezle eta antolatzaileak: «Jaialdi honen helburua bikoitza da: euskaraz lan egitearen aldeko apustua egiten duten artista eta konpainiei laguntzea eta horien sorkuntzak ohiko ikusleei eta, inoiz parte hartu ez duten arren, horretarako jakin-mina dutenei hurbiltzea».

Bost antzezlanek osatzen dute egitaraua, eta den-denak emakumezkoek sortu edota antzeztutakoak dira. «Hori da aurtengo berezitasunetako bat», Suarezek azaldu duenez. Obra gehienak bere osotasunean ikus daitezke oholtzan, baina bada oraindik sormen prozesuan dagoenik ere. Formol laborategiaren Maketa antzezlana da horietako bat: «Errenteriako Eztena jaialdian erakutsi zuten zati bat, eta, oraingoan, prozesuaren beste parte bat erakutsiko dute», azaldu du Suarezek. Obra horrek zabalduko du jaialdia, bihar.

Gero, Kamikaz kolektiboko Erika Olaizolak idatzi eta Metrokoadroka sormen laborategiaren laguntzarekin sortutako pieza eskainiko dute: Panpina. Umorea eta performancea uztartzen dituen arren, gai sakonak ditu ardatz. Erika Rooibos izeneko aktore ezagun baten argi-ilunak erakutsiko ditu Olaizolak berak bakarkako lanean.

Larunbatean, berriz, Erresistentzia arazo fisikoa da eskainiko du Maite Aizpuruak. Dantzertin ikasitakoa da Aizpurua, eta, egun, Horman Poster kolektiboaren Antigone edo ezetzaren beharra antzezlanean dabil lanean. Bere lehenengo lana erakutsiko du Gasteizen Aizpuruak. Barkako lana da hau ere, eta antzerki performancearen formatua du obrak.

Jarraian, ostera, Tripak kolektiboak Urruna aurkeztuko du. Suarez bera da sortzaile eta aktoreetako bat, Natalia Suarez, Andrea Berbois, Mayi Martiarena eta Maite Gugerzarekin batera. Sumendi baten oinetan, irudimenezko leku batean girotutako obra bat da.

Azkenik, igandean, 43o13'44' N izeneko pieza emango du Olatz Gorrotxategik. Bere familiaren memorian eta memoria kolektiboan egindako bilaketa baten emaitza erakusten du obrak. «Beste baterako bidean aurkitutako istorioa da, non irudimenak oroimenak utzitako hutsuneak betetzen dituen». Antzerki dokumentala da, «biografia politiko bat».

Liburu bat hausnarketarako

Proposamen eszenikoez gain, Bidenteak gara liburuaren aurkezpena ere egingo dute jaialdian aurten. Lan «kolektiboa» da, eta iragan apirilean, konfinamendu betean hainbat sortzailek eta kudeatzailek eta jaialdiarekin lotura duten beste eragileek egindako topaketa birtuala du oinarri. «Topaketa hartan konturatu ginen gure artean bazirela kezka batzuk, gure sektoreari zer gertatuko zitzaionaren ardura moduko batzuk, eta galdera horietatik abiatuta sortu genuen liburua», azaldu du Suarezek.

Liburua bera eztabaidarako eta hausnarketarako «tresna» izatea nahi dute. «Bizi dugun garaiak eskatzen du hausnarketa bat edo lur hartze bat, sormenaz gain, noski. Hori dela eta, abiapuntua izan zen etorkizun utopiko praktiko bat imajinatzea eta sektorea nola egongo den proiektatzea, zer egin dezakegun aztertzeko; nondik jo erabakitzeko, finean», azaldu du Suarezek.

Liburua Ehaze Euskal Herriko Antzerkizale Elkarteak argitaratu du, eta PDF formatuan izango da eskuragarri. Aurkezpena igandean izango da, 16:00etan, Aldabe gizarte etxean, eta lekua aldez aurretik eskatu beharko da reservas@salabaratza.com helbidean. Emanaldietarako sarrera «gutxi batzuk» ere eskuragarri daude oraindik. Interneten, Baratza aretoaren webgunean eros daitezke. Egunean bertan, txarteldegian ere eskuratu ahalko dira, halere.]]>