<![CDATA[Amagoia Gurrutxaga Uranga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Fri, 13 Dec 2019 14:52:01 +0100 hourly 1 <![CDATA[Amagoia Gurrutxaga Uranga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Gizarte bat lau ahotsetara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/027/001/2019-12-13/gizarte_bat_lau_ahotsetara.htm Fri, 13 Dec 2019 00:00:00 +0100 Amagoia Gurrutxaga Uranga https://www.berria.eus/paperekoa/1876/027/001/2019-12-13/gizarte_bat_lau_ahotsetara.htm Pentsamendu soziala izan zen. Bertan hitz egin zuten, hurrenkera honetan: Iñigo Martinez Peña bigarren hezkuntzako filosofia irakasleak, Ignazio Aiestaran EHUko filosofia irakasleak, Idurre Eskisabel kazetaritza irakasleak eta Beñat Irasuegi kooperatibistak. Denek heldu zioten egungo gizarteari begiratzeko ariketari, Joxe Azurmendiren pentsamendutik abiatuta.

HIPERINDIBIDUALISMOA

«Pentsamendu soziala erredundantzia bat baino ez da. Ez dago soziala ez den pentsamendurik, bakarrizketan ari bagara ere». Hortik abiatu zuen bere jarduna Iñigo Martinezek. Jaio berria denean, nabarmendu zuenez, umearen negarrari norbaitek hitza jartzen dio, interpretatu egiten du, eta interpretazio horrekin umea hizkuntzaren sare sinbolikora barneratzen du. Indibiduo kontzeptua zalantzan jar daitekeela azaldu zuen, hitza latinezko dividere hitzetik datorrela gogoratuz, eta osotasun zatiezinari egiten diola erreferentzia. «Norbanakorik ez da zatiketarik gabe, bikoizketarik gabe». Indibidualismoa ideologia nagusi duen XXI. mende honetan ere ez.

Hiper aurrizkia. Hiperindibidualismoa. Hipermodernitatea. Hipermerkatua. «Hazkunde etengabearen eta gehiegikeriaren logika bizitzaren esparru ia-ia guztiei» aplikatzeko. Dena konparagarri, oro kuantifikagarri, dena ranking bilakatu nahi da. «Talde lanaren eta kooperazioaren abantailak, askotan, lehiakortasunaren eta zoriontasunaren izenean aipatzen dira». Sozialismo neoliberal berria hortxe. Testuinguru politikoa ezabatu eta ezkutatzeraino. Horren aurka, Martinezen ustez, «diskurtsoak testuinguru instituzional eta politikoetan aztertu, ulertu eta txertatu behar dira, harremanak elkarrekin pentsatu, asmatu eta eraiki ahal izateko».

EZKERRAREN EZINA

Joseba Sarrionandia eta Joxe Azurmendi nabarmendu zituen Ignazio Aiestaranek egungo dinamika soziala aztertu duten adituen artean, eta bien ekarpenak erkatuz egin zuen aurrera hitzaldian. XVII. mendean agertu zen interes ekonomikoaren kontzeptua azpimarratu zuen lehenik. Ordutik hasitako bidetik, Aiestaranen esanetan, «merkatuaren esku ikusezin erraldoiak» itotzen du jendea egun, eta esku horrek politika klasikoa ere suntsitu du, benetako erabakiak korporazio handien eta finantza botereen esku ikusezinetan utziz. Sarrionandiaren hitzak ekarri zituen gogora, «Syriza, Podemos, Bildu eta halakoetan badago injustiziaren kontzientzia bat, eta badago gogo iraultzaile bat». Baina ez dago horretarako estrategiarik, pedagogiarik, baldintzarik. «Sarrik deskribaturiko ezker europarraren porrotak korrelazioa dauka Azurmendiren azterketekin», hizlariaren iritziz. «Kapitalari aurre egiten ez dion ezker berriaren populismo postmodernoa kritikatzera heldu da Azurmendi. Subalternitate posmodernoa eta aniztasun populista desegiten dituenean, bat nator harekin».

FEMINISMOAREKIN

Idurre Eskisabelen ustez, gizartea eraldatzeko eta herrigintzan sakontzeko bide gisa, «gehiago pentsatu behar lirateke feminismoa eta naziogintza elkarrekintzan». Zenbat ez ote da pentsatu eta idatzi azken hamarkadetan, esaterako, marxismoaren eta nazioaren arteko harremanez? Feminismoarekin elkarrekintzan, aldiz, oso gutxi. Gaur egun aldatu egin da egoera, baina, Eskisabelen ustez.

«Gaur egun saihetsezina zaigu ikustea patriarkatuak eta hartatik eratorritako menderakuntzek den-dena zeharkatzen dutela. Hasi maitasun intimotik, segi aberria bera pentsatzeraino». Nazioaz feminismoarekin elkarrizketan pentsatzea ezinbestekoa den bezalaxe, erantsi zuenez, feminismoak ere ezinbestekoa du nazio auziaz pentsatzea, ideologia eta praxi politiko emantzipatzaile orohartzailea garatzea bokazio duenez. Errealitatea asko aldatzen ari den testuinguru orokor baten barruan, «errealitate berri hori naziogintzatik pentsatzeko feminismoak tresna oso interesgarriak» eman ditzakeela erantsi zuen. «Elkarrizketa oso interesgarria gerta daiteke Judith Butlerren gizakiaren eraikitze performatiboaren eta Joxe Azurmendiren gizaberearen artean, esate baterako».

DISTOPIA KOOPERATIBOA

Distopia bat proposatu zuen Beñat Irasuegi kooperatibistak. «Egun modan dago distopia, eta ez naiz batere zalea». 2034. urterako jauzia egitea proposatu zuen, hala ere. «2034an, sumisioa eta emantzipazioaren arteko talkan, jendea aukera egiten ari da». Emantzipazioaren aldeko irlak sortuz, alegia. Eraldaketa horretarako bidean, gaurtik ekiteko, Azurmendi «erreferente handi» gisa azaldu zuen, kooperatibismoari buruz egindako lanagatik. «Kooperatibismoa eraldaketarako etengabeko tresna da. Eta etengabeko tresna delako, komunitateak sortzeko tresna ere bada. Egiten duguna gara, eta egiten ari gara gero eta jende gehiago. Eta egiten dugun horretatik pentsatu behar dugu».]]>
<![CDATA[Joxe Azurmendiri aitortza eginez hasi dute hari buruzko kongresua]]> https://www.berria.eus/albisteak/174971/joxe_azurmendiri_aitortza_eginez_hasi_dute_hari_buruzko_kongresua.htm Thu, 12 Dec 2019 10:02:46 +0100 Amagoia Gurrutxaga Uranga https://www.berria.eus/albisteak/174971/joxe_azurmendiri_aitortza_eginez_hasi_dute_hari_buruzko_kongresua.htm ]]> <![CDATA[Ideiekin apurtutako kateak ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/021/001/2019-12-12/ideiekin_apurtutako_kateak.htm Thu, 12 Dec 2019 00:00:00 +0100 Amagoia Gurrutxaga Uranga https://www.berria.eus/paperekoa/1877/021/001/2019-12-12/ideiekin_apurtutako_kateak.htm Joxe Azurmendi. Euskal Pentsamenduaren ur-jauzia kongresuko lehen hitzaldia emateko ardura. Arbola beltzaren poema izena jarri zion, eta pasadizo pertsonal bat kontatuz egin zuen hitzaldiaurrea: 1971n, Londresen zegoela, poema luze bat idatzi zuen 21 urteko Zulaika gazteak, Adanen poema amaigabea. «Nire lehenengo idatzia zen, eta lagun batek, irakurri ostean, zakarrontzira botatzeko esan zidan». Joxe Azurmendiri (Zegama, Gipuzkoa, 1941) Alemaniara eskuizkribua helarazi ahal izan zion, baina, eta handik hilabetera jaso zuen Azurmendiren idatzi bat. «Nire irakurle funtsezkoa izan zen. Ni idazle banaiz, euskaldun idazle, Joxerengatik da. Beti aurkitu izan dut haren babesa, jakin arren ez zegoela ados nire zenbait idatzirekin. Horregatik nago hemen». Behin hori esanda, pentsalariaren idazle genesia azaltzen saiatu zen Zulaika, ondorengo obra osoan egin duen subjektibazioari errepasoa eman ahal izateko. «Interesatzen zaidana da Joxe Azurmendik gure belaunaldiaren haustura oinarrizkoak nola idatzi eta bizi izan dituen». Genesi horretan, pentsalariak 1971n argitaratu zuen lan bat nabarmendu zuen antropologoak: Hitz berdeak, Azurmendiren poema liburu bakarra. Hor ageri da haren sorrera idazle gisa, Zulaikaren ustez. «Arbola beltzaren poema da zaharrenetako bat bilduma horretan, eta Azurmendiren gazte denborako barne giroa ondo azaltzen du: 20 urterekin, Arantzazuko fraidegaia da, eta fedea galdu duen ateoa sentitzen da bere baitan». 1962 aurretik gertatu zen hori, Gabriel Arestik Harri eta Herri kaleratu aurreko urtean. «Eta Azurmendi poetaren fede galtzearen aitorpen horren bihotzean dago gertakizun traumatiko bat: 14 urte zituenean, lan istripu baten ondorioz, aita hil zitzaion». Hala idatzi zuen Azurmendik: «Aita hil dit Jainkoak». Baita hau ere: «Kate honek lotzen nau, kate honek hiltzen nau». Izpirituz frantziskotar eta intelektualki ateo sentitu zen, Zulaikaren iritziz. Arestik bere Harri eta Herri Azurmendiri eta beste apaiz bati eskaini ziela nabarmendu zuen, eta kateon aipamena egiten duela liburu horretan, Azurmendiri eskainitako lerrootan: «Joxepe lagun maitea, nun da zeruko atea, kanta dezagun batea, apur dezagun katea». Kate apurketa betean azaldu zuen antropologoak filosofoaren ekina. Eskribitzea oinarrizko gertatu zitzaion belaunaldi bateko kide izatetik. «Azurmendiri ere idaztea bihurtu zitzaion bizitzako zeregin inportanteena, erabaki oinarrizkoena. Aipatu dudan esperientzia traumatikoak egin zuen idazle. Ez karrera bat aurrera ateratzeko, bere kateetatik libratzeko baizik, gaztetako izaera eta sorterriari fideltasuna gordetzeko». Zulaikak gerra ondoko euskal belaunaldien grinean kokatu zuen pentsalariaren lekukotasuna. «Euskal Herria helburu duen lekukotza, baina, betiere, Europan jarriz bere talaia». Bere garaiari egokitu zitzaion sentimendu agoniko unamunotarrarekin. Garai hori da, antropologoaren esanetan, «Gernikaren erreketarekin hasi eta ETAren akaberarekin amaitzen den euskal mendea». Euskal Herriak aldaketa erabatekoak bizi izan dituen aroa. «Eta Azurmendiren lana, oro har, euskal mendearen haustura ideologiko, erlijioso, kultural eta politikoak aztertzea izan da». Krisia hitz ikur bihurtuta. Bere hurbilekoei kritika egiteko gaitasuna beti erakutsiz. «Nozio politiko fundatzaileen inguruan ekarpen funtsezkoa izan da harena». Irekiera ekitaldia Zulaikaren hitzaldia baino lehen, irekiera ekitaldia egin zuten kongresua hartu duen San Telmo museoan, Azurmendi bera entzuleen artean lehen lerroan eserita zegoela. EHUko Joxe Azurmendi Katedraren zuzendari Iñaki Zabaletak hitz egin zuen lehenik,eta idazle, pentsalari eta filosofoaren obraren kantitatea eta sakonera nabarmendu: «Nazioarte mailako pentsalari bat daukagu etxean bertan». Pentsalari horrek landu dituen gaien askotarikotasuna aipatu zuen. Tartean, «ezerosoak» direnak ere bai. «Bere osotasunean, Joxeren obra konpromiso baten emaitza da. Aktibista bat da. Euskal hizkuntzaren, kulturaren eta pentsamenduaren aktibista bat. Altxor handi bat utzi digu. Oraindik ez da behar bezala aztertu». Altxor horrek laster ale berri bat izango duela ere aurreratu zuen Zabaletak: Pentsamenduaren Historia Euskal Herrian. Kongresua bera, eta kongresua antolatzeko lana Jakin Fundazioarekin batera gidatu duen katedraren egitekoa, Zabaletaren esanetan, pentsalariaren obra ikertzea eta ezagutzera ematea da, «baina Joxe bera jainkotu gabe». Jakin Fundazioaren izenean, Joan Mari Torrealdai aritu zen hizlari gero. Pentsalariaren obran taldeak izan duen garrantzia eta euskararen hautuaren zergatia azaldu zituen. Pedro Migel Etxenike zientzialariak, Markel Olano Gipuzkoako ahaldun nagusiak eta EHUko errektore Nekane Balluerkak ere hitz egin zuten. Denek egin zioten aitortza eta eskertza Azurmendiri, bere lanagatik. ]]> <![CDATA[Joxe Azurmendiri buruzko kongresua egingo dute, gaurtik etzira, Donostian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1856/024/001/2019-12-11/joxe_azurmendiri_buruzko_kongresua_egingo_dute_gaurtik_etzira_donostian.htm Wed, 11 Dec 2019 00:00:00 +0100 Amagoia Gurrutxaga Uranga https://www.berria.eus/paperekoa/1856/024/001/2019-12-11/joxe_azurmendiri_buruzko_kongresua_egingo_dute_gaurtik_etzira_donostian.htm Hizkuntza, etnia eta marxismoa (1971), Zer dugu Orixeren kontra? (1976), Zer dugu Orixeren alde? (1977), Espainolak eta euskaldunak (1992), Demokratak eta biolentoak (1997), Hizkuntza, Nazioa, Estatua (2017) eta beste hainbat saiakera eta ehunka artikulu. Lan horiek guztiak «azken mende erdiko Euskal Herriaren eta mundu aldakorraren lekuko» izan dira, Joxe Azurmendi. Euskal pentsamenduaren ur-jauzia kongresuaren antolatzaileen ustez.

Gaurko 15:30etik etziko 14:30era bitartean egingo dute kongresu hori, Donostian, San Telmo museoan. Azurmendiren ibilbidean gako diren bi eragilek elkarlanean antolatuta: Jakin fundazioak eta EHU Euskal Herriko Unibertsitateak —aurtengo uztailean sortu duen Joxe Azurmendi Katedraren bitartez—. Gipuzkoako Foru Aldundiaren babesa izan dute.

«Hutsune bat identifikatuta geneukan Joxe Azurmendiren pentsamenduaren zabalkundean. Iruditzen zitzaigun hor egin zitekeela lan polita eta handia, talde bat osatzen, hark landutako gairen batean adituak zirenekin eta Azurmendirengana gerturatuta edo gerturatzeko prest zeudenekin. Hori izan zen apustua hasieratik», antolakuntza taldeko Haritz Azurmendi Arrueren arabera. Joxe Azurmendiren nazioa Nazionalismo Ikerketen argitan. Abertzaletasun kulturalaren defentsa Euskal Herri garaikidean doktorego tesia egina dauka, eta hizlari gisa ere ageri da egitarauan, beste 60ren bat parte hartzaileren ondoan.

Izen ugari

Parte hartzaileen zerrenda luzean, idazle, akademiko zein irakurle interesatuak, arituak edota adituak aurki daitezke. «Denak zeuden prest. Denek aitortzen zuten haren obran badagoela pentsamendu sendo bat, norberarena aberasten duena; eta haren pentsamendua badela erreferentzia bat, haren pentsamenduaren bueltan komunitate oso handia kabitzen dela. Jende askok egin du esfortzua kongresu honi beretik zerbait eskaintzeko», Azurmendi Arruek nabarmendu duenez. Ekarpenak, betiere, antolatzaileek ezarritako sei gidalerroon inguruan egingo dituzte: hizkuntzaren eta kulturaren filosofia; naziogintza eta estatugintza; gogoeta etikoak; gizaberea; pentsamendu soziala eta kooperatibismoa; eta euskal pentsamenduaren transmisioa. «Azurmendiren lan gehientsuenek, planteamendu honekin, badute beren lekua egitarauan», antolakuntzako kidearen iritziz.

Bihar izango da kongresuko egunik trinkoena, hiru gelatan egun osoko egitarau bana aukeran jarrita. «Gauza asko dago egun horretan, mahai bat baino gehiago aldi berean, gai oso zehatzetan zentratuta zenbait, eta denera ezingo du iritsi jendeak», Azurmendi Arrueren esanetan. Egitarauko ekitaldi guztietan eman du izena jende askok, erantsi duenez. Zenbaitetan, 70etik gora pertsonak. «Egunero 70-80ren bueltan ibiliko gara, eta ez genuen espero hainbesteko parte hartzerik. Jendearen erantzunarekin oso gustura gaude. Dena grabatzen saiatuko gara, eta, ahal den neurrian, jendearen eskura jartzen».

Ostirala, kongresuko azken eguna, lasaiagoa izango da, belaunaldi berriagokoen hitzaldiekin, Joseba Sarrionandiaren itxiera testuarekin eta Joxe Azurmendiren poemagintzan oinarrituta Aginako Zero Bat taldeak sortutako ikuskizunaren emanaldiarekin. «Espero dezagun hemen bildutako indarrak urteetarako lana ematea. Hau lehen kongresua izango da, baina ez azkena».]]>
<![CDATA[Antzerkiaren ispilu izateko, Ganbila]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/030/001/2019-12-05/antzerkiaren_ispilu_izateko_ganbila.htm Thu, 05 Dec 2019 00:00:00 +0100 Amagoia Gurrutxaga Uranga https://www.berria.eus/paperekoa/1873/030/001/2019-12-05/antzerkiaren_ispilu_izateko_ganbila.htm Bazterreko ahotsak, Simplicissimus eta Francoren bilobari gutuna. Susa argitaletxeak abiatu du bilduma, EHAZE Euskal Herriko Anzterkizaleen Elkartearekin batera, eta atzo aurkeztu zuten, Donostian. Oier Guillanek egin zituen aurkezpen lanak, Miren Tirapu (Iruñea, 1981), Patxo Telleria (Bilbo, 1960) eta Manex Fuchs (Larzabale-Arroze-Zibitze, Nafarroa Beherea, 1974) antzerkigileak ondoan zituela. Ez alferrik, Guillan da bildumaren koordinatzailea, eta ganbila hitzaren definizioa irakurriz hasi zituen bildumari buruzko azalpenak: «Kanpoaldera kurbatua duen ispilu bat da ispilu ganbila, non fokua ispiluaren barruan dagoen puntu bat den. Ispilu ganbilak, oro har, ikuspegi zabala hartu nahi den egoeretan erabiltzen dira. Hala ere, irudi deformatua ematen dute». Bilduma berria definitzeko metafora perfektua horixe, Guillanen ustez. «Ikuspegi zabala eman nahi genukeelako euskal antzerkiaz, unean-unean fokua obra edota ahots jakin batzuetan jarriz. Bilduma honekin, zentzu batean, euskal antzerkian orain gertatzen ari dena erretratatu nahi genuke, egun gertatzen dena azaleratu. Eta, ahal dela, horren inguruan gogoeta egin». Dokumentazio izaeraz gain, beraz, asmo soziala ere badu Ganbilak. Horregatik, antzezlan bakoitza inguratzen duten testu periferikoekin lagunduta datoz testu nagusiak, hitzaurre, hitzoste, dramaturgiari buruzko ohar, egileen gogoeta eta egileei buruzko azterketekin batera.

Bat, bi eta hiru

Miren Tirapuren Bazterreko ahotsak da bildumako lehen alea. Bertan jasotzen dira Beheko Larraine konpainia sortu zuenetik —2016tik— taularatu dituen bi obren testuak: Atte hil aurretik eta Manifestu bat. Maika Etxekoparrekin elkarlanean ondu zuen lehena, eta Gaizka Sarasolarekin bigarrena; inprobisaziotik abiatuta bietan. «Atte hil aurretik-en, pertsonaia berezi bat sortu nuen. Harekin maitemindu nintzen, eta bigarren lana hari eskaintzea erabaki nuen. Hori da Manifestu bat», zehaztu zuen Tirapuk. «Nire apustua izan da, hasieratik, euskara hutsean lan egitea». Alde horretatik, Beheko Larraine erronka bat bihurtu da harentzat. «Gero, artistikoki lengoaia propioa bilatzeko aukera ematen dit».

Ganbila bildumako bigarren alea Tartean konpainiak estreinatu berri duen Simplicissimus da. Patxo Telleriak idatzi du, eta Jokin Oregi antzerkigilearen hitzaurrearekin dator liburuan, baita Telleriaren ibilbide luzearen errepasoa eginez Oier Guillanek idatzitako hitzostea ere. Ibilbide horren ikuspegitik hitz egin zuen atzo Telleriak: «Antzezlan baten argitalpena antzezlanaren une jakin bateko argazki bat da, eta, argazki hori atera aurretik eta ondoren, antzezlana mugitu egiten da. Antzerkia, azken finean, izaki biziduna da». Simplicissimus lanaren argazkia baino gehiago, zirriborro bat marraztu zuen antzerkigileak, hitzez, ez zaiolako gustatzen antzezlanak kontatzea: «Umorearen inguruko hausnarketa bat da, Alemanian gerra artean bizi ziren kabareteko hiru komikoren bitartez kontatua».

Ximun Fuchsek eman zituen, azkenik, Ganbilako hirugarren alearen inguruko zehaztapenak. Artedrama, Le Petit Theatre de Pain eta Dejabu konpainietako kideek Igor Elortzarekin eta Unai Iturriagarekin batera kolektiboki idatzitakoa da Francoren bilobari gutuna, eta, testua ontzen eta taularatzen aritzeaz gain, atzo aurkeztu zuten liburuaren hitzostea ere idatzi du Fuchsek —hitzaurrea Arantxa Iturbek sinatua da—. Bertan azaltzen du bi adarreko familia duela: bata, judu alemana; bestea, euskalduna. «XX. mendeak ekarri dituen gerlengatik eta hainbat peripeziarengatik, nire familiaren bi ardatzak egon dira kontzentrazio eremuetan. Bat, judua izateagatik; eta bestea, euskalduna izateagatik». Hortik hasi omen zen aztertzen hainbat teoria, trauma kolektiboaren transmisioaz eta gainditzeko eraz. «Trauma kolektiboak izan direnean gure kulturagatik, gure kulturak behar ditu atzeman tresna egokiak horiek gainditzeko. Teoria hori antzerkira eramaten saiatu ginen lan honetan».

Lan horrek ondorio zuzena izan zuen Fuchsengan: euskaraz eta frantsesez aritzeko sortua zuten Le Petit Theatre de Pain konpainia frantses handia utzi eta kolektibo txiki bat sortu dute Manex anaiak eta berak: Axut. «Ikusi genuen ez dela posible frantsesa eta euskara batera lantzea, beti frantsesak irabaziko duelako. Orduan, Iparraldetik egitea hautatu dugu; euskara hutsean ez, baizik eta euskara betean». Zaldi urdina taularatzen ari dira orain, Artedramakoekin eta Dejabukoekin batera.

Durangoko (Bizkaia) San Agustin antzokian aurkeztuko dute Ganbila, bihar, 17:00etan, eta hainbat aktorek hartuko dute parte. Aukeratuak dituzte jada bildumako hurrengo hiru liburuak: Eneritz Artetxeren Isiltasuna; Kepa Errastiren Mami Lebrun; eta itzulpen bat, Sarah Kaneren 4.48 psikosia. Aleok eskuratzeko, Ganbila.eus gunetik egin daitekeen harpidetza sistema ere abiarazi dute.]]>
<![CDATA[Antzerkigintzaren ispilu izan nahi duen Ganbila]]> https://www.berria.eus/albisteak/174683/antzerkigintzaren_ispilu_izan_nahi_duen_ganbila.htm Wed, 04 Dec 2019 09:45:20 +0100 Amagoia Gurrutxaga Uranga https://www.berria.eus/albisteak/174683/antzerkigintzaren_ispilu_izan_nahi_duen_ganbila.htm <![CDATA[Sarrionandiaren gau gehiago]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/035/001/2019-12-03/sarrionandiaren_gau_gehiago.htm Tue, 03 Dec 2019 00:00:00 +0100 Amagoia Gurrutxaga Uranga https://www.berria.eus/paperekoa/1877/035/001/2019-12-03/sarrionandiaren_gau_gehiago.htm Bizitzea ez al da oso arriskutsua? saiakera aurkeztu zuen Pamiela argitaletxeak, Donostiako Koldo Mitxelena kulturunean. Toki berean egin zuten lan haren segidaren aurkezpena: Airea ez da debalde. Hala, Habanako bi gaukari eman ditu idazleak urtebete juxtuko tartean.

Habana hirian eta gauez idatziak izateak batzen ditu bi lanak. Ez horrek bakarrik, hala ere, Joxemari Iturralde idazlearen (Tolosa, Gipuzkoa, 1951) esanetan. «Duela urtebete, hemen ginen Habanako lehen gaukaria aurkezten, eta, gu hemen lan hura aurkezten ari ginen bitartean, Sarrionandia Habanan ari zen oraingo hau idazten». Iazko azaroaren 1etik aurtengo otsailaren 28ra bitarteko idatziak bildu ditu bertan, izan ere, eta honela irakur daiteke liburuan: «Haren jarraitzailea izango da beste hau, argitaratuz gero».

Duela urtebeteko aurkezpenean, Iturraldek zioen Ni ez naiz hemengoa (1985) eta Bizitzea ez al da oso arriskutsua? liburuekin zirkulu bat osatzen ari zela Sarrionandia. «Arku bat irudikatzen nuen, bi zutabe horien gainean jarrita. Arku batek zirkunferentzia erdia osatzen duenez, beste erdia falta zitzaion zirkunferentzia osoa osatzeko. Orain, Airea ez da debalde liburuarekin, beste laurden bat erantsi dio zirkunferentziari», nabarmendu zuen atzo.

Zirkunferentziaren laurden horren izenburuak gogora dakar Sarrionandiak Habanako kaleetan bizi izandako pasadizo bat, Iturralderen hitzetan: «Kuban, pneumatikoaren zulaketari ponche deitzen zaio; eta zulatuak konpontzeko tailerrari, ponchera». Tailer horietako batean, bada, bizikletadun batek bere erreminta kaxa zabaldu du, zulatua konpontzeko behar direnak saltzeko-edo. Puzgailuaren goma luzea borobilean bilduta dago, kakotik eskegita horma zurian. Eta gainean, pintatuta: «Airea ez da debalde». «Beraz, dena salgai dago, dirua errege. Izan ere, denak du bere prezioa leku guztietan. Kuban gehiago, beharbada», Iturralderen aburuz.

Tantaka irakurtzekoa

Fernando Rey itzultzaileak (Iruñea, 1961) egin ditu Sarrionandiaren lan berriaren editore lanak, eta, atzo nabarmendu zuenez, «Ni ez naiz hemengoa eta Bizitzea ez al da oso arriskutsua? liburuetan bezala, tantaka, dosi txikietan, egunkari baten gisan, zer pentsatua eta zer sentitua ematen dio irakurleari lan honekin».

Tanta horien artean aletzen ditu idazleak, editorearen arabera, Kubako eta Habanako gertaerak eta zertzeladak; Ameriketako indigenen historia, kultura eta bizimodua; eta «haien giza eskubideen urraketak eta defentsa». Baita Sarrionandiaren beraren bizitzaren xehetasun, gogoeta eta desirak ere. Eta, han-hemenka, idazleak besteren liburuetan aurkitutako aipamenak.

«Saiakeretan, batzuetan, oso afirmazio borobilak egiten dira, baina Sarrionandia ez da saiakeragile orojakile ageri, baizik eta oroiradokitzaile», Reyren hitzetan. «Mila detaile, aipamen eta gogoeta konpartitzen ditu irakurlearekin. Oso liburu aberatsa iruditzen zait alde horretatik». Liburuan bertan jasota dagoen esaldi bat gogoratu zuen editoreak: «Batzuek hitzak ipintzen dituzte paperen gainean. Beste batzuek paperak ipintzen dituzte hitzen gainean». Sarrionandia lehendabiziko talde horretakoa da, Reyren aburuz.

Joxemari Iturraldek, bada, idazlearen aurreko paperak ekarri zituen gogora azken liburuaren gaiak aletzerakoan: «Moroak gara behelaino artean? eta Lapur banden etika ala politika liburuak ezagutzen dituen irakurlea bide ezagunetan aurkituko da Airea ez da debalde-ko pasarte askorekin topo egitean». Herria zer den galdetzen hasten denean, esate baterako. «Herriaren kontzeptua erreibindikatu egin behar dela esaten du Sarrionandiak. Besteak zer diren jakina dela diosku, eta herria zer den erabakitzeko dagoela oraindik. Eta kontzeptu hori gero herri kolonizatu izatearekin lotzen du, euskara dela eta».

Adar askoko pentsamendua agertzen du Sarrionandiak bere azken lanean. Adar horietan erakargarriena irakurlearentzat, Iturralderen arabera, idazlearen alde intimo eta kuttunena erakusten duena izan daiteke: «Aipamen pertsonalak egiten dituenean, esate baterako, zortzi egunez torturatua izan ostean kartzelan nola egon zen kontatzen digu. Eta lagunak aipatzen dizkigu. Eta familia: 15 urteko Mikel eta 4 urteko Ainhoa seme-alabak. Badaude pasarte hunkigarriak, bestelako Sarrionandia bat erakutsiko digutenak».

Pott Bandan kide izan zuen eta adiskide duen idazleari buruzko desideratum batekin amaitu zuen aurkezpena Iturraldek: «Orain hemen eguna da, eta Habanan gaua da. Agian, oraintxe bertan, hura iaz idazten ari zen liburu hau guk komentatu dugun bitartean, Sarrionandia idazten ari da datorren urtean argitaratuko duen liburua. Horrela, zirkulua erabat itxiko du. Hala bada, espero dut bera egotea hemen zuen aurrean aurkezpen lanak egiten. Hala izan bedi».]]>
<![CDATA[Catriona, Sherlock eta Gaby]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2034/038/001/2019-12-03/catriona_sherlock_eta_gaby.htm Tue, 03 Dec 2019 00:00:00 +0100 Amagoia Gurrutxaga Uranga https://www.berria.eus/paperekoa/2034/038/001/2019-12-03/catriona_sherlock_eta_gaby.htm Catriona eta Arthur Conan Doyleren (1859-1930) Estudio Eskarlata eta Baskervilletarren ehiza-txakurra. Bestetik, burundiar baten lehen eleberria: Gael Fayeren (1982) Ene herri txikia.

Irati Bereauk itzuli du azken lan hori. 2016an eman zuen argitara Fayek, eta izugarrizko arrakasta lortu —hainbat sari jaso ditu, eta 30etik gora hizkuntzatara itzuli dute dagoeneko—, Burundiko hiriburuan jaiotako mutiko baten bizipenekin. Gaby du izena mutikoak. Frantsesa eta zuria du aita; ama, ruandar errefuxiatua, beltza. Gaby gustura bizi da Bujumburan, baina, hutuen eta tutsien arteko gerraren ondorioz, Frantziara emigratuko du, arrebarekin batera. Gaby Gael Fayeren alter ego-a da, nolabait, Bereau itzultzailearen ustez: «Kontakizuna ez da erabat autobiografikoa, baina asko dauka idazlearen biografiatik». Faye ere Bujumburan sortu eta hazi zen, izan ere, Gaby bezalaxe. Eta Gabyren antzeko arrazoiengatik alde egin behar izan zuen Frantziara. Behin Frantzian, Faye hip-hop kantari gisa egin zen ezagun. 2013an atera zuen lehendabiziko diskoa: Pili Pili sur un croissant au beurre». Disko horretako Petit Pays kantan du oinarri, hain zuzen ere, Ene herri txikia eleberriak.

«Oso lokala izan arren, Gabyk kontatzen duenak haur baten ikuskera ematen du, munduko edozein lekutan ulertzeko modukoa. Gai unibertsal asko aipatzen ditu», itzultzailearen esanetan. Lagunarteko harremanez, familiakoez, identitateaz, emigratu beharraz, herriminaz, hizkuntza jakin bat jakiteak hiztunari dakarkionaz, irakurtzeaz, indarkeriaz... «Haurren ikuspegia aldarrikatzen du, humanoa, aurreiritzirik gabea». Irakurtzeko erraza egiten den estiloan emanda.

Xabier Olarrak itzuli berri duen Catriona ere, Ene herri txikia bezalaxe, irakurtzeko erraza eta ederra da, Igelako Joseba Urteagaren esanetan. «Lehenik argitaratuak genituen Robert Louis Stevensonen Ballantraeko Premua eta Bahitua, Olarrak berak itzulita. Azken horren jarraipena da Catriona». David Balfourren Bahitua nobelako abenturen segida gisa idatzi zuen idazle eskoziarrak Catriona, bere bizitzaren hondarretan, eta 1893. urtean eman zuen argitara. Abentura nobela bat da, eta emakume bat du protagonista: Catriona.

Bilduma, Denonartean

Igelak bilduma berria sortu du Conan Doyleren lanentzat, Denonartean argitaletxearekin batera. Sherlock Holmes Irudiduna izena jarri diote. Xabier Olarrak eta Usoa Wyssenbachek itzuli dituzte lehen bi aleak: Estudio eskarlata eta Baskervilletarren ehiza-txakurrak. Fernando Vicentek ilustratu du lehena; Javier Olivaresek bigarrena.

Lehendik ere argitaratuak zituen Igelak Conan Doyleren lanak. Zirriborro eskarlata 1989an eman zuen. Sherlock Holmesen abenturak 1 eta Sherlock Holmesen abenturak 2 aleek, berriz, 1997. urtean eman zituzten argitara. Orain, duela 30 urte Zirriborro eskarlata zena Estudio eskarlata bihurtu da. «Sherlock Holmesen bilduma bat abiaraziz gero, Sherlock Holmes lehenbizi agertu zen nobelarekin hasi behar da; Estudio eskarlata-rekin, alegia. Eta nobela hori orain dela 30 urte argitaratu genuenez, eraberrituta argitaratu behar zen. 30 urte ez direlako alferrik pasatu, ez itzulpenaren arloan, ezta euskara batuaren arloan ere», Olarraren esanetan.

Bilduma estreinatzeko aurkeztu duten beste liburua ere, Baskervilletarren ehiza-txakurra, mugarria da Holmes ikerlariaren ibilbidean: «Conan Doylek lan horretan berpiztu zuen bere pertsonaia». The Final Problem (Azken arazoa, 1893) izeneko lanean, izan ere, idazleak amildegi batean behera bota zuen Holmes. «Teorian, Holmes han hil zen, baina bere amak, editoreak eta irakurle sutsu piloak hala presionatuta, berpiztu egin behar izan zuen. Kostatu zitzaion erabakia hartzea, baina hala egin zuen, 1902an». Baskervilletarren ehiza-txakurra liburuan.

Robert Louis Stevenson adiskidearenak bezala, nobela serioak idaztea amets zuen idazlea, hala, Holmesen arrastora itzuli zen. Arrasto horren xerkan, Sherlock Holmesen kanonean dauden lau nobelak eta bost bildumatan argitaratu zituen 56 ipuinak argitaratuko ditu Igelak. Detektiberik ikonikoenarekin irakurle euskaldunak ere goza daitezen. «Nolabaiteko jainkoa zen detektibea sortu zuen Conan Doylek, besteek ikusten ez dutena eta muturraren aurrean edukiagatik asmatu ezin dutena, ikusten eta asmatzen dakiena. Logika erabiliz, betiere. Horrela sortu zuen bere eredua». Horrela lortu zuen arrakasta, Stevensonek bezala. Gaur arte.]]>
<![CDATA[Beste koska bat Sarrionandiaren pentsamenduan]]> https://www.berria.eus/albisteak/174585/beste_koska_bat_sarrionandiaren_pentsamenduan.htm Mon, 02 Dec 2019 17:48:06 +0100 Amagoia Gurrutxaga Uranga https://www.berria.eus/albisteak/174585/beste_koska_bat_sarrionandiaren_pentsamenduan.htm <![CDATA[Bost buru eta harri bat Orekan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/026/001/2019-11-29/bost_buru_eta_harri_bat_orekan.htm Fri, 29 Nov 2019 00:00:00 +0100 Amagoia Gurrutxaga Uranga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/026/001/2019-11-29/bost_buru_eta_harri_bat_orekan.htm Koklea, atzo aurkeztu zuten, Donostiako Taba kafetegian. «Ez gara urtero edo bi urtean behin diskoa egiten duten horietakoak. Disko baten eta hurrenaren artean beste hainbat eta hainbat lan egin ditugu», esan zuen Martinez de San Vicentek. Eta baten eta hurrenaren artean badirela aldeak: «Hasierako Quercus endorphina hartan, Kepa Junkera izan zen produktorea, eta pixka bat haren esanetara aritu ginen. Nomadak TX gure bidaiaren konposizioak izan ziren, tokian-tokian topatzen genuenarekin. Silex-ek eta honek antz handiagoa dute, seguruenik». Silex-en alde harmoniko eta melodikoa aurki daiteke Koklea-n, nabarmendu zuenez. Nomadak TX diskotik ere badu zerbait inportantea, baina: «Proiektu hartatik jasotako beste herri batzuetako gure lagunen parte hartzea».

Hala, disko berrian parte hartu duten abeslarien artean daude, Thierry Biskari euskaldunaren ondoan, Mendebaldeko Saharako Aziza Brahim, Galiziako Monica de Nut, Okzitaniako San Salvador taldea eta Japoniako Emi Toko. Bakoitzak bere hizkuntzan kantatu du, «hizkuntzon sonoritatea diskoan jaso nahi bat» izan dutelako taldea osatzen duten bost kideek. Denak agertu ziren atzo Martinez de San Vicenterekin batera: Mikel Ugarte (txalaparta), Mixel Ducau (alboka, saxoa, klarinetea eta gitarra), Iñigo Egia (perkusioa) eta Juanjo Otxandorena (buzukia eta mandolina).

Txalapart etxearekin argitaratu dute hamalau kantako diskoa. Grabaketa lanak Oh Brother estudioetan egin dituzte. Nahasketa eta masterizazioa, berriz, Musik'art Proyect estudioetan. Kanta horietako bat interpretatuz hasi zuten atzoko aurkezpena, eta lan berriaren inguruko azalpenak etorri ziren gero.

Kiribilean

Hitz bat: kiribil. Kiribil bat ageri da, izan ere, Koklea-ren azalean. «Ikusiko duzue, aurreko hiru diskoetan ez bezala, txalapartarik ez dela ageri disko honetako azalean. Fisikoki ez dago, baina gure eskuak hor daude, makila hartzeko keinuan; eta, gure eskuen gainean, Fibonacciren kiribila. Kiribil horrek eraman gaitu disko honen kontzeptura». Txalaparta jotzearen, txalapartaren beraren unibertsoaren nolabaiteko irakurketa matematiko batera. Beste kiribil bat: koklea. «Belarrian daukagun hezur kiribil bat da koklea, eta hezur horretan gertatzen da uhin mekanikoen transformazioa soinura».

Hala, eskuetako Fibonacciren kiribilarekin abiatutako txalaparta bidean, koklearenak jasotzen eta bihurtzen du ttakuna musika. Kiribilaren zirkulua itxi arte. Txalaparta jotzearen, txalapartaren beraren unibertsoaren nolabaiteko irakurketa fisiko bat. Kolektiboa. «Taldeak garrantzi handia dauka disko honetan, talde soinua eta talde izaera ondo islatzen dira bertan. Hamabi urte daramatzagu elkarrekin, eta soinu propioa daukagu jada. Horregatik, boskote formatuan defenditzeko asmoarekin sortu dugu Koklea».

Mikel Ugarte, taldeko beste txalapartaria, bat etorri zen Martinez de San Vicenterekin. Sormenaren bihurrikeriak aipatu zituen: «Sortzen hasteko behar edo momentua ailegatzen da tarteka, eta guri ere ailegatu zaigu tenore hori». Eta disko hau ardaztu duen osagai ezinbesteko bat bada, bere ustez: «Harrizko txalapartatik abiatu dugu sormena. Abesti batzuk oso Oreka dira. Beste batzuetan, testura eta atmosfera erritmikoak sortzen saiatu gara, azaleko formula matematikoen gure interpretazio moduan. Nire ustez, urrats bat aurrera egin dugu txalaparta arloan lan honekin. Eta talde gisa ere bai». Taldeari aukera berriak ireki dizkiolako. Ados agertu zen Mixel Ducau taldekidea: «Harrizko txalapartekin, harmonikoki eta melodia aldetik askoz definituago behar du egon guztiak. Juanjo harmonietan, Iñigo erritmoetan eta ni melodietan, zerbait koherentea sortzen entseatu gara denon artean. Harriak lan gehiago eskatzen du, baina merezi izan du».

Taldeko bi txalapartariek ondutakotik abiatuta, betiere. «Lan mardula, bereziki, Mikeli eta niri egokitzen zaigu», kontatu zuen Martinez de San Vicentek. «Denbora asko ematen dugu Txokoaldeko [Usurbil, Gipuzkoa] tren geltokian. Hori dugu lantokia, eta hor sortzen dugu kantuaren nolabaiteko bizkarrezurra. Gainontzekoa, gainontzekoen ekarpena da». Eta kantuak «bukatu-bukatu», estudioan bukatzen dituzte. «Ideiarekin joan, eta estudioan bertan eraikitzen ditugu piezak».

Beren eraikin kiribilduaren lehen lagina datorren ostegunean erakutsiko dute, Durangoko Azokako Ahotsenean, 16:20ean. Eta Andoain (Gipuzkoa), Altsasu (Nafarroa), Barakaldo (Bizkaia), Mutiloa (Gipuzkoa) eta Noainen (Nafarroa) lotuak dituzte jada emanaldiak. Uda arte aritu nahi dute aretoz areto. Uztailetik aurrera, berriz, kalean eman nahi dituzte kontzertuak. Diskoko beste kanta bat joz itxi zuten atzoko aurkezpenaren kiribila.]]>
<![CDATA[Oreka TX, harrizko oinarriekin]]> https://www.berria.eus/albisteak/174418/oreka_tx_harrizko_oinarriekin.htm Thu, 28 Nov 2019 16:52:56 +0100 Amagoia Gurrutxaga Uranga https://www.berria.eus/albisteak/174418/oreka_tx_harrizko_oinarriekin.htm <![CDATA[Jolasak konkistatutako eremua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/030/001/2019-11-28/jolasak_konkistatutako_eremua.htm Thu, 28 Nov 2019 00:00:00 +0100 Amagoia Gurrutxaga Uranga https://www.berria.eus/paperekoa/1893/030/001/2019-11-28/jolasak_konkistatutako_eremua.htm Joemak eta polasak, Elkar argitaletxeko Antxiñe Mendizabalen hitzetan. Zenbakirik ez, baina aurkibidea baduen liburua da; poema bisualekin; poema soinudunekin; poema kontzeptualekin; desagertzen den azken poema batekin; tintarik gabe geratzen diren orriekin; tinta gehiegirekin daudenekin... «Nola utzi digute hau egiten, hain libre ibiltzen, jolas hain sakonki tontoak egiten?», galdetu zion atzo Iñigo Astizek (Iruñea, 1985), liburuko poemen idazleak, editoreari, liburuaren aurkezpenean. Ondoan zeukan Maite Mutuberria (Eltzaburu, Nafarroa, 1985) ilustratzailea.

Jolasa da poema liburuaren motorra, halaxe nabarmendu zuten biek ala biek, eta aurkezpena bera jolas bihurtu zuen Astizek. «Liburu hau osatzen duten poemak eta irudiak sortu dira jolasetik, eta, era berean, beren helmuga da jolasa. Horregatik jolasak daude tituluan, jolasak poemetan, jolasak irudietan, jolasak aurkibidean, jolasak biografietan, eta jolasak kontrazalean. Esan daiteke jolasak konkistatutako lurralde bat dela liburua», esan zuen.

Bokal guztiak erabiliz hasi zuen poemario ilustratuaren azalpena poetak —kazetari aritzen da BERRIAn-, baina bokalak galtzen hasi zen berehala. «Liburu heu heur ete geztetxoentzeko bildume beteen ergiteretu dugu, beine ez dut uste bekerrik heur eta geztetxoentzeko denik. Kesu honeten, irekurleen urteek beino gerrentzi hendiegoe dute irekurleen jolesteko gogoek». A-a galdu zuen, lehenik, eta, bokal eranzketan segituz, e-a ere ezkutatu zuen hurrengo azalpen sortan: «Poimo liburu hou idotzi dugu usmo orgi botokin. Guk nohi duguno do, irokurlook liburu hou bukotzon duonion, sontitzoo goguo jorroitzoko jolostun hitzokin oto morrozkiokin». I-a erori zitzaion hitzetatik segidan, Elkar argitaletxeari aukera eman izana eskertzerakoan: «Orobotoko oskotosonoz ogun dugu lon Moutu Mutuburruk utu nuk, utu hurrugutuk uskurruk umun buhur duzkuugu Ulkur urgutulutxuuru, ulortu dutuloko guru proposumunu utu bubustu dutuluku». Azken esaldi jolastia, u hutsez betea: «Busturuk gubu, mulu uskur uturtzuugutuk. Kuttu».

Idazten, aspalditik

Liburuko hainbat poema irakurri zituen Astizek atzoko prentsaurrekoan. Bokal guztiak erabiliz. Liburua aspaldi ontzen hasitako alez osatua dagoela esateko beta ere hartu zuen: «Ez dakit zenbat urte daramadan hauek idazten, baina lagun batek umea eduki zuenean asko intentsifikatu zen poema kopurua». Lagun hori garai zailak ari zelako bizitzen. Hari irribarre bat ateratzeko asmoz hasi omen zitzaion poemok bidaltzen, Whatsappez. Bueltan irribarrea bidaltzen zion lagunak, eta, horrek hauspotuta, idazten segitu zuen Astizek.

Aurretik, Baita hondakinak ere poema liburua argitaratu zuenerako —2012an—, emanak zituen haurrentzako poema batzuk Behinola aldizkarian. Haietako baten bertsioa ere jaso du orain Joemak eta polasak-en. «Ez dakit benetan haurrentzako idaztea ote nuen buruan poema hauekin hasi nintzenean. Jolaserako tresnak hartu, eta poemak ahalik eta zabalen uzten saiatu naiz beti». Haur-heldu dikotomiatik aldentzeko modua bilatu du, azkenean. «Aurten bertan argitaratu dudan Analfabetoa poesia liburuan sartu ala ez sartu, zalantza egin nuen hemen agertu den poema batekin». Ez sartzea erabaki zuen. Lotsa eman zion. Damu zaio. «Orain, poemak eta joemak bereizten ditut». Orain joemak eman ditu.

Joemez gain, baina, polasak ere badaude liburuan. Eta Astizen hitzek ezinbesteko osagarri dituzte bertan Mutuberriaren ilustrazioak. 6 urte dituztenetik ezagutzen dute elkar poetak eta marrazkilariak, ordutik egiten dute bat, besteak beste, marrazketarako eta idazketarako zaletasunean. Poemek jolaserako bidea ireki diotela nabarmendu zuen atzo Mutuberriak: «Marraztea dut lana, eta aldiro etortzen zait norbait esanez ez dakiela marrazten edo gaizki marrazten duela. Zer da ongi marraztea, baina? Liburu honek ateak ireki zizkidan, ongi marraztu beharrean, pozik marrazteko. Sentsazio horrekin aritu nintzen, marraztu eta marraztu, asko pentsatu gabe». Konpultsiboki. Hala aurkitu zuen irudiekin kontatu nahi zuenaren tonua. Akuarelak lagun. Ohikoa duen digitalizaziorainoko lan prozesuaren kontra. «Normalean, testua jaso eta asko pentsatzen dut, nola kontatu erabakitzeko. Planifikatu egiten dut. Orain, justu kontrakoa izan da. Akuarelak hartu eta modu oso soltean marraztu dut. Printzipioz ontzat emango ez nituzkeen ilustrazioak ontzat emanez».

Konpultsiboki sortutako irudi horien artean aukeratu ditu poemak laguntzeko aleak. Horrez gain, bi orrialde hartzen dituzten hainbat ilustrazio handi ere egin ditu. «Horietan bai, horietan planifikazioa egin nuen, baina eskuz betiere. Irudi handiak berez ez daude lotuta poema batekin. Liburuko poema ezberdinak biltzen dituzte». Eta lagunaren poesiak sortu dizkion sentimenduak ere bai.]]>
<![CDATA[Felipe Juaristi, maitasunaz eta erredentzioaz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2019-11-27/felipe_juaristi_maitasunaz_eta_erredentzioaz.htm Wed, 27 Nov 2019 00:00:00 +0100 Amagoia Gurrutxaga Uranga https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2019-11-27/felipe_juaristi_maitasunaz_eta_erredentzioaz.htm Ahotsa egunkarian. Liburu kritikak idazten ditu; baita literatur munduko zenbaiten egonezina eragiten ere. Hainbesterainokoak dira jasotzen dituzten kexuak, egunkariko zuzendari Luis Berriak Madrilera bidaliko du azkenean, hilketa bat gertatu delako han: Sebastian Saldias punk musikariarena. Saldias Madrilgo erbestera alde eginda zegoen; Alberdik ikertu beharko du zergatik. Hortxe Felipe Juaristik (Azkoitia, Gipuzkoa, 1957) Erein argitaletxearekin plazaratu duen Erbesteko elurra nobelaren abiapuntua eta ardatza.

Ez bakarra, baina. «Pertsonaia asko daude nobelan, bakoitza bere rolarekin. Kontatzeko era ere plurala da. Estilo pluraleko nobela korala da. Sonetoak daude. Antzerki obra laburrak ere bai, batzuk filosofikoak, beste batzuk maitasunarekin zerikusia dutenak». Maitasuna. Juaristiren nobelaren gogoetagai nagusietako bat, eta idazlea ondorio ez oso baikorra ateratzera ekarri duena: «Ez dakigu maitatzen. Seguru asko, ez dakigulako maitasuna zer den. Maitasunaren esanahiari beste ideia asko erantsi dizkiogu: errukia, desira, babesa, kontsolamendua».

Bi emakumeren artean bizi ditu bere maitasun ezinak Fermin Alberdi protagonistak: Anaisabel Zubiri poeta eta Maria Zubillaga antzerkigilea. «Ez daki nor maite duen gehiago. Eleberriko pertsonaiak maitasunaren bila dabiltza, baina ez daude seguru aurkituko ote duten. Emakumeek indar handia dute bertan», Juaristiren hitzetan. Hala tartekatu ditu Zubiriren eta Zubillagaren ahotsak testuan: Zubirirenak dira sonetoak, Zubillagarenak antzezlanak. Eta horietan ageri dira solasean, besteak beste, Tomas Hobbes eta Benito Spinoza, Madrilgo Lavapies auzoan; eta Franz Kafka eta Milena maitalea, Zestoako (Gipuzkoa) bainuetxean; eta Karl Marx eta Sabino Arana, Donostiako Parte Zaharrean; eta Troiako Elena eta Itakako Penelope, Bilboko Guggenheimen; eta Pio Baroja eta Miguel Unamuno, Artxandan; eta, azkenik, Eduardo Txillida eta Jorge Oteiza, Haizearen Orrazian. Esanahi sinbolikoa dute solasaldi horiek denek.

Duela sei urte

Juaristik 2007an eman zuen helduentzako aurreko nobela: Ez da gaua begietara etortzen (Erein). Duela sei urteko udan hasi zen idazten atzo aurkeztu zuen Erbesteko elurra; Madrilen hasi ere. Han egin omen zuen topo Juaristi abizeneko beste Juaristi batekin, Jonekin. «Ea Madrilen zer nenbilen galdetu zidan. Deskantsatzera joan nintzela erantzun nion, eta hark ezetz, deskantsatzera ezetz, erbestera joan nintzela bota zidan». Madrilgo egonaldi hartan piztu omen zitzaion aurkeztu berri duen nobelarako ideia. Pertsonaia bat omen zuen buruan, «iraganeko gertaera baten kariaz barneko mina ezin kendurik» bizi zena eta, une batean, dena utzi eta desagertzea erabakitzen zuena. «Azken finean, denok nahi dugu, nolabait, guri egindako kalte edo minari amaiera ematea, edo guk egindakoa ezabatu ezin bada, leuntzea edo goxatzea. Erredentzio nahia da. Bizitzan zaila da halakorik egitea, baina fikzioan lor daiteke. Aldaketa gerta daitekeela, alda gaitezkeela, hori da liburuaren muina».

Hori guztia, «erudizioz beteriko atmosfera narratibo baten bitartez» azaldu du Juaristik, Iñaki Aldekoa editorearen ustez. «Atmosfera horren atzean gure mundua dago, gure iragana. Gure artean gertatutakoen, hildakoen eta harremanen, oihartzuna bizi da traman, nolabait. Min horien ondorioak daramatzate motxilan nobelako protagonistek».

Horren adierazle da, esaterako, Sebastian Saldiasen bizitza fikziozkoan 2011ko urriaren 20ak izandako eragina. Borroka armatua behin betiko uzteko erabakia data horretan jakinarazi zuen ETAk, eta Juaristiren biografian ere seinalatua izan zen oso: «Estatubatuarrek 'non zeunden Kennedy hil zuten egunean?' galdetzen duten bezalaxe, gure galdera litzateke: 'Non zeunden ETAk armak betirako utziko zituela jakinarazi zuenean?'. Oso gogoan dut egun hura. Euskadi Irratiko zuzendari nengoen». Nobela ez omen du, hala ere, errealitatetik hartutako pasarteekin osatu. «Erabateko fikzioa da. Orain, fikzioa zer den... Errealitatearekin egon daitezkeen antzekotasun guztiak kointzidentzia hutsa dira». Idazketatik beretik ikusiko du hori irakurleak, idazlearen aburuz, tonua eta pertsonaiak nabarmen «esajeratuak» direlako batzuetan: «Berehala konturatuko da irakurlea hemen badagoela egoera batzuk ironiarekin —eta sarkasmoarekin ere bai, zenbaitetan— tratatzeko borondate bat, tragediatik ihes egiteko nahi bat. Gehiago du komediatik tragediatik baino, nahiz eta hilketa bat badagoen».

Duela sei urte hasitako idazketa bidea gorabeheratsua gertatu zaio idazleari. «Kosta egin zait bukatzea. Ez aurrera eta ez atzera egon nintzen momentu batean, gorputzak ere krak egin zidan». Eta berriro hasi zen. Emaitza kalean da jada.]]>
<![CDATA['Erbesteko elurra' nobela aurkeztu du Felipe Juaristik]]> https://www.berria.eus/albisteak/174297/039erbesteko_elurra039_nobela_aurkeztu_du_felipe_juaristik.htm Tue, 26 Nov 2019 17:33:09 +0100 Amagoia Gurrutxaga Uranga https://www.berria.eus/albisteak/174297/039erbesteko_elurra039_nobela_aurkeztu_du_felipe_juaristik.htm <![CDATA[Rikardo Arregi, 'Zutik']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1835/034/001/2019-11-26/rikardo_arregi_zutik.htm Tue, 26 Nov 2019 00:00:00 +0100 Amagoia Gurrutxaga Uranga https://www.berria.eus/paperekoa/1835/034/001/2019-11-26/rikardo_arregi_zutik.htm Udarregi bertsolariari omenaldia egiten ari zitzaizkion Usurbilen (Gipuzkoa), eta Rikardo Arregik (1942-1969) hitza hartu zuen, «euskal gazteriaren» eta euskal idazle berrien izenean: «Ez dugu tradizioari eta lege zaharrari begira egon behar. [...] Euskal Herria ez da berpiztu behar den gizarte bat: oraindik jasotzeko dagoen gizarte bat da».

Urteetan, hitzaldi haren grabazioa eduki du pentsalari, kulturgile eta ekintzaile zenaren anaia Mikel Arregik. Grabazio horren zatiak entzun daitezke Zutik film dokumental laburrean. Ainara Mendiolak (Errenteria, Gipuzkoa, 1978) zuzendu du; Maluta* Filmsek ekoitzi dio ordu laurdeneko lana. «Bi ideia biltzeko jarri diot izena Zutik», zioen atzo Mendiolak berak. Batetik, Rikardo Arregi bere etxeko txokoan edo bileretan soilik aritzen zen pertsona ez zela nabarmendu nahi zuen: «Usurbilgo hartan bezala, altxatu, bere ideiak jendaurrean azaldu, eta hainbat ekimen abian jartzeko gauza zela adierazi nahi nuen». Bigarren ideia: «Oraindik ere zutik daudela Rikardo Arregi bera eta hark egindako lana». Hura auto istripuz hil zenetik mende erdi joan da —1969ko uztailaren 10ean hil zen—. Eta istripu horrek ixten du dokumentalaren zirkulua.

Euskal prentsan idazten eta hitzaldiak ematen hasi osteko Rikardo Arregi agertzen da filmean, etxeko sukaldean familiakoekin hizketan, euskal herritarrak euskalduntzeko lanean, bileretan, gogoetan eta idazketan, Lur argitaletxea sortu berritan... Gaur egungo irudiekin eta datuekin tartekatuta. «Orain arte, Arregi ezagutu zutenekin hitz eginda eta haien ikuspegitik landu da, nolabait, haren jarduna. Nire helburua izan da haren barrurago sartzen ahalegintzea». Hura ezagutu zutenek esandakoa kontuan hartuta, bai, «baina, batez ere, haren idazlanak eta etxekoek esandakoa aztertuta».

Atzo aurkeztu zuten emaitza. Arregiren jaioterrian, Andoainen (Gipuzkoa). Mendiolaren ondoan, Ritxi Lizartza ekoizlea eta Mikel Arregi aktorea agertu ziren prentsaurrekoan. Azken horrek jokatzen du, hain zuzen ere, Rikardo Arregiren —bere osabaren— rola. «Nire osaba zenari buruz, bere ideietan pertsona oso-oso konbentzitua zela ikasi dut,euskara mailan batez ere, eta oso argi zeukala zer nahi zuen eta, batez ere, asko hausnartzen zuela». Hori guztia duela mende erdiko testuinguruan kokatzea garrantzitsutzat jo zuen Arregi aktoreak: «Ia dena debekatuta zegoen, eta dena egiteko».

Testuinguru horretan, Rikardo Arregirena bezalako figura bat «harrigarria» gertatzen da, Mendiola zuzendariaren ustez: «24 urte betetzeko zegoen Usurbilen hitzaldi hura eman zuenean, eta berak baino adin eta autoritate askoz gehiago zeukan jendearen aurrean esan zuen dena aldatu egin behar zela, ezin zela euskaldun fededun ereduarekin jarraitu, gizartea asko aldatua zelako eta, nazioartean bezala, hemen ere hizkuntza estandarizatu eta modernizatu egin behar zela, hilko ez bazen».

Euskal Herrian gertatzen ari ziren aldaketa sozioekonomiko eta kulturalez jabetuta zegoen Arregi, izan ere. «Fabriketara-eta etorritako etorkin asko zegoen hemen, eta garbi zeukan haiek ere euskaldundu egin behar zirela, denak zirela euskal gizartea eta denen artean egin behar zela aurrera». Ideia horrek badu baliorik gaur egunerako ere, Mendiolaren ustez. Baita beste honek ere: «Dena birpentsatu beharra dagoela. Beti ageri da ideia hori haren ibilbidean». Ikusleari bere ondorioak ateratzen uztea erabaki duela nabarmendu du, hala ere: «Ikusle bakoitzak erabaki behar du Arregik bere garaian egin zuen gogoeta eta aldarrikapen hura zein neurritan den gaurkoa».

Estreinaldia

Bihar estreinatuko dute jendaurrean Zutik filma, Andoaingo Bastero kulturgunean. 19:00etan hasiko da emanaldia, eta sarrera doan izango da. Abenduaren 15ean, berriz, Usurbilen emango dute. Ritxi Lizartza ekoizleak atzo azaldu zuenez: «Usurbilgo Udalak auzokako emanaldiak antolatu nahi ditu, eta hala egitea espero dugu». Toki gehiagotan ere filma ematea dute helburu, nabarmendu zuenez: «Garai hartan eztabaidan edo pil-pilean zeuden gaiak landu eta haien fruitua zein izan den kontatzea ere nahi genuke, filmarekin batera, mahai-inguru bat-edo antolatuta».]]>
<![CDATA[Gorpuztutako literaturaz, mamututako ahotsez]]> https://www.berria.eus/albisteak/174080/gorpuztutako_literaturaz_mamututako_ahotsez.htm Fri, 22 Nov 2019 09:45:51 +0100 Amagoia Gurrutxaga Uranga https://www.berria.eus/albisteak/174080/gorpuztutako_literaturaz_mamututako_ahotsez.htm <![CDATA[Gorpuztutako letrez, mamututako ahotsez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1964/024/001/2019-11-22/gorpuztutako_letrez_mamututako_ahotsez.htm Fri, 22 Nov 2019 00:00:00 +0100 Amagoia Gurrutxaga Uranga https://www.berria.eus/paperekoa/1964/024/001/2019-11-22/gorpuztutako_letrez_mamututako_ahotsez.htm
Emakumeen hitzak eta gorputzak mahai inguruan aritu ziren hiru idazleak, Ainara Gorostitzu kazetaria gidari zutela, herenegun, Donostiako Ernest Lluch kultur etxean. Bakoitza, bere esperientziatik. Baskaran, gaztelaniaz idatzi dituen Partir (2015) eta Cuerpos malditos (2019) nobeletatik -bigarrena euskarara ekarri diote, Gorputz madarikatuak izenburuarekin-. Miner, Nola iritsi naiz ni honaino (2017) eleberritik eta Moio. Gordetzea ezinezkoa zen (2019) kronika liburutik. Rodriguez, Eta handik gutxira gaur (2004), Haragia (2007), Katu jendea (2010) eta Bihotz handiegia (2017) narrazio liburuetatik; eta aurten argitaratu duen Idazleen gorputzak saio laburretik ere bai.

Hasteko, gorputzetik idazteaz egin zuten gogoeta hirurek. «Nik ez dut nire gorputzetik hitz egiten; bai, ordea, gorpuztutako gauza batzuetatik, ukatutako gorputzetatik», zioen Minerrek. Bilakaera bat bizi izan duela zehaztu zuen Rodriguezek. Plazara lehenengo liburuarekin atera zenean, gorputzetik ez zuela idatzi sinetsita omen zegoen. Bigarrena idatzi zuenean, gauza bat omen zuen buruan: «Ez zezatela ikusi emakumezko idazlea, baizik eta idazlea». Hirugarren liburutik aurrera, gero eta gutxiago jo du gorputzaren kontra. «Uste dut geuk ere neutraltasunetik idatz genezakeela uste genuela, baina, behin plazara irtenda, konturatu ginela hori ezinezkoa zela, eta hor zegoela gure gorputza, testuaren atzean, ondoan, azpian, lerro artean, kritiketan, toki guztietan. Onartu beste aukerarik ez dugu eduki».

Baskaranek galdera bat proposatu zuen: «Zer da gorputzik gabe idaztea? Gizonei ez zaie esaten gorputzetik idazten dutela. Eiderrek bezala, nik ere, nire lehenengo eleberrian generorik gabekoa izatea nahi nuen pertsonaia». Bigarren liburuan, berriz, begirada maskulinoak emakumeen gorputzetan nola eragiten duen aztertzen saiatu zen. «Emakumeen gorputzak, sentimenduak eta bizitzak deskribatzeaz gain, maskulinitate batzuk izendatzen, deskribatzen eta auzitan jartzen ere hasi gara, zenbaitetan», esan zuen Minerrek.

Emakumeen gorputzaz, desiraz, sexualitateaz idatzi duten emakumeez aritu ziren segidan. Minerren aburuz, Leire Bilbaoren eta Miren Agur Meaberen poema bildumetan jauzi bat gertatu zen emakume gorputzen irudikapenean. «Meaberen Azalaren kodea liburu mugarria izan zen niretzat ere, baina hori baino askoz lehenago ere, Amaia Lasak idatzi zuen alfabeto berri baten beharraz, mundua izendatzeko. Iruditzen zait oraindik ere haur eskolan gaudela gai honi dagokionez», erantsi zion Rodriguezek. Baskaranek gogoratu zuen, lehen nobelan protagonista masturbatzen irudikatu zuela-eta, elkarrizketa guztietan horri buruz galdetu ziotela: «Nik uste nuen gainditutako gai bat zela». Ez, bada. Bide hori hasi besterik ez da egin, Minerren iritziz ere».

Zientzia-fikzioa

Miren Agur Meaberengana itzuli zen Rodriguez. Azalaren kodea haurdunaldian zehar idatzi zuen Meabek, batez ere, eta amatasunari eta haurdunaldiari buruzko poemak aukeratzean, tentu handiz aritu omen zen, «bazekielako horrek eragin negatiboa edukiko zuela bere egiletasunean».

Egiletasuna onar dakion, kanonean onartua izateko, emakume idazleari amatasunaren irudi negatiboa ematea eskatzen ote zaion ere galdetu zien moderatzaileak hiru idazleei. «Amatasunaren irudi negatiboa, jakina, behar genuen. Orain arte, izan ere, nola izan dira idatziak eta deskribatuak ama pertsonaiak literaturan, orokorrean? Jasanezina zen hori, zientzia-fikzioa. Zientzia-fikzioaren apalean egon behar lukete literatura guztietako amek», erantzun zion Rodriguezek. Ñabardura bat ere egin zuen, baina: etxeko aingerua omen zen emaztearen kontra femme fatale estereotipoa sortu zuten bezala, orain mum fatale-a sortu dutela, madalenak egiten eta leihotik begira bizi den amaren kontra. «Nire ahalegina da kontziente izatea horretaz. Ez nuke nahi erreakzioz idatzi. Hori ere idatzi behar da, baina ez hori bakarrik».

Beste eskakizun bat: emakume idazle garaikidearen ahotsa gordina, punka eta makarra izatea. Rodriguezi berari behinola irakurri zion elkarrizketa bat aipatu zuen Baskaranek, horri buruz: «Gordintasunetik idatzi behar dugula ematen du, besteek serio hartzeko, kurtsi eta emakumezko literatura etiketa ez jasotzeko. Zuk esan zenuen, Eider».

Miner ez da ez gordin eta ez punk sentitzen, bada: «Nik neure burua ez dut gordintzat, baina badakit testu batzuk, agian, badirela gordinak. Eroso sentitzen naizen estiloa da, baina ez da kontraerasoan sortutako estilo bat». Rodriguezek ere ez du transgresiorako idazten, nabarmendu zuenez: «Ez naiz ez punki, ez makarra, ez azido, ez ilun. Baina gure inkontzientean badago zerbait, emakumezko literatura hainbat klixeri lotua dagoela adierazten dutenak». Halako etiketak, «ahots potenteak eta kontundenteak» agertzean ezartzen zaizkie emakume idazleei, Minerren ustez. «Baina beste ahots ez hain kontundente batek ere onargarria izan beharko luke, eta ez da», ihardetsi zion Rodriguezek.

Beste etiketa bat: autofikzioarena. Baskaranek ederki asko ezagutzen du. Lehen liburua argitaratu zuenean, asko galdetu zioten horri buruz: «Oso gaztea nintzen, eta neu hasi nintzen autofikzioa aipatzen. Gero konturatu nintzen gaizki ari nintzela; emakume idazleen kasuan, autofikzioaren etiketa erabiltzen dela gutxiesteko, beti gure kakez ari garela-edo aditzera emateko».

Autofikzioaren beste lagun bat, Baskaranen ahotan: literatura feminista. «Orain, ez dira atrebitzen literatura femeninoa aipatzera; 'literatura feminista' esaten dute , gurea ez dela literatura adierazteko. Literatura, benetakoa, gizonek egiten dute».

Indarkeria sinbolikoaz zein fisikoaz ere hitz egin zuten. Bortxakeriaz eta bortxaketez. «Denok ezagutu dugu bortxa. Idazten duzunean, beraz, orban batetik ari zara, eta bortxaz idazten duzu hori, ezinbestean», zioen Rodriguezek. «Bortxaketari buruzko narratiba hegemonikoa beti ezezagunekin-eta irudikatzen da, eta hori gezurra da. Bortxatzailea gertukoa izan ohi da beti, eta hori irudikatzea helburu bat izan da niretzat», Baskaranek. Minerrek, azkenik, kezka agertu zuen egungo planteamendu zenbaitekin: «Min humanoaz hitz egiten da asko, eta niri ez zait interesatzen minari buruz hitz egitea, ez bada politikatik. Min guztiek daukate jatorri politiko bat».]]>
<![CDATA[Irakurzaletasuna aldarri]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/030/001/2019-11-19/irakurzaletasuna_aldarri.htm Tue, 19 Nov 2019 00:00:00 +0100 Amagoia Gurrutxaga Uranga https://www.berria.eus/paperekoa/1909/030/001/2019-11-19/irakurzaletasuna_aldarri.htm Altzateko jauna-ren doinuak. Pello Ramirezen txeloa, eta dantzari bat. Hala abiatu zen atzo Euskadi sariak banatzeko ekitaldia, Tabakalera eraikineko bosgarren solairuan, Donostian. Bingen Zupiria Kultura sailburua izan zen lehena hitza hartzen: «Azkenaldi honetan, euskal sorkuntzak urrezko aldi bat bizi duela entzun dut han eta hemen. Ni bat nator iritzi horrekin. Pizkunde berri baten aurrean gaudela uste dut. Sortzaileak eta publikoa behar ditu loraldi horrek, iraungo badu». Zorionak eta eskerrak eman zizkien saridun guztiei.

Euskarazko ataletan, saria jasotzen lehena Juan Carlos Etxegoien Xamar izan zen, Etxera bidean saiakeragatik. Euskararen bazterketaz hitz egin zuen. «1936ko gerra nabarmendu zen bereziki oraindik gelditu ez den kulturizidio horretan», hasi zuen hitzaldia. «30 urte geroago, gaztaroan, guztia bilatu behar izan genuen. Gure hizkuntza, kultura, historia». Etxerako bide hori oroimen historikoaren barruan kokatu nahi izan duela azpimarratu zuen: «Memoria historikoa ez da arma ekintzei bakarrik mugatu behar, eta eskolako curriculumaren bidez hurrengo belaunaldiei kontatu behar diegu zer gertatu den euskaldunok gutxiengo bat bilakatzeko bere ukatutako lurraldean».

Asisko Urmeneta igo zen segidan oholtzara, ilustrazioko Euskadi saria jasotzera, AztiHitza. Xahoren biografikoa albumagatik. «Nire gaurko diskurtsoa duela 60 urte idatzi zuen, Parisen, Jon Mirandek: Euskaltasun erromantiko baten alde du izena», adierazi zuen. 1958an argitaratu zuen testu hori Mirandek, Irrintzi aldizkarian, eta hala idatzi zuen, besteak beste: «Dantzari, pilotari edo muslari on izanki, euskaldun ona zara, euskara tutik ez jakinik ere. (...) Azkeneko mende erdi honetan, euskaltasun berri bat sortu digute. Euskaldun erredugarria gizon gotor baina bakezale bat da, puska ona, gaiztakeriarik gabeko, alai eta optimista. Langile eta errealista, gainera, oraiko munduari egokitzen dakiena. Adiskide maiteak, bada ordu euskalduntasun irri egingarri hori arbuiaturik, beste baliosago baten moldatzeari buruz abia gaitezen». Miranderen testua osorik irakurri zuen Urmenetak, eta erantsi: «Esker mila AztiHitza-ren xedean sinetsi duzuen guztiei, abertzale erromantiko nahiz arrazionalista guztiei».

Itzulpenen aldarria

Isabel Etxeberriak itzultzaileen lana aldarrikatu zuen Alice Munroren Etsaiak, lagunak, ezkongaiak, maitaleak, senar-emazteak ipuin bilduma itzultzeagatik saria jasotzean. «Euskal literatur itzulpena oso momentu interesgarrian dagoela uste dut». Erantsi zuenez, pribilegio gisa bizi du lan kolektibo horretan parte hartu ahal izatea. «Kalitate handiko lan bat egiten ari diren pertsona multzo baten ordezkari gisa jasotzen dut sari hau. Orain, lan hori irakurri egin behar da».

Patxi Zubizarretaren txanda etorri zen gero, haur eta gazte literatura saria jasotzeko. Korri, Kuru, korri! liburuaren benetako protagonistaz hitz egin zuen, Afrikatik Europara bidean zeharkatu behar izan zituen lurraldeak, itsasoa, presondegiak eta nekeak aletuz. «Gelditu, entzun, begiratu. Sortzaileontzat araua da hori. Azkarregi bizi gara. Eta gure eginbeharra entzutea da».

Irati Elorrieta izan zen azkena saria jasotzen, Neguko argiak nobelagatik. Saria eman ziotela jakin zuenean, nabarmendu zuenez, pozaz haragoko emozioak hartu zuen. «Idazten aritu naizen azken bi urteetan nire laguntzaile taldea deituko dudanak eman didan babesa ekarri zidan gogora sariak. Zaintzaile taldea ere dei nezake. Zainduta sentitu naiz, oso zaurgarri sentitu naizen denboran». Zaintzaren aldarria egin zuen idazleak.

Daniel Innenarityk eta Ramon Ederrek ere jaso zuten saria, erdarazko saiakerarena eta literaturarena, hurrenez hurren. Iñigo Urkulluk amaitu zuen ekitaldia: «Aitortza da sari hauen helburuetako bat. Bestea, literatura eta sortzaileak ikusgarriago egitea da. Literatura eta irakurzaletasuna erdigunean jarri nahi ditugu».]]>
<![CDATA[Egungo Hegoafrika gogoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/034/001/2019-11-17/egungo_hegoafrika_gogoan.htm Sun, 17 Nov 2019 00:00:00 +0100 Amagoia Gurrutxaga Uranga https://www.berria.eus/paperekoa/1942/034/001/2019-11-17/egungo_hegoafrika_gogoan.htm
Putumak 14 urterekin izan zuen lehen harremana literaturarekin, eskolan, rap kanta bat idatzi zuenean; ordutik, oholtza gainean ahoskatzeko hitzak sortu ditu. «18-19 urterekin hasi nintzen nire poesia beste batzuei erakusten, mikro aurreko saioetan, irakurketetan». Antzerki eskolan sartu zenean hasi omen zen pentsatzen nolako ahotsa nahi zuen izan artista gisa. Hala, antzerkigile gisa nabarmendu da, hainbat sari jasoz arlo horretan. Slam poesiagile gisa ere bai. Jendaurrean testu propioak hiru minutuz aurkezteko eta entzuleek onena aukeratzeko lehiaketak dira Slam norgehiagokak. Hegoafrikako txapelduna da Putuma.

Duela bi urte eman zuen lehen liburua: Collective Amnesia (Amnesia kolektiboa). Hiru ataletan dago banatuta lan hori: Memoria heredatua da lehena; Memoria lurperatua bigarrena; eta Post-memoria hirugarrena. «Apartheid osteko Hegoafrikan bizi den emakume, beltz eta queer gisa bizi izandako esperientziez mintzo naiz liburuan, baina ez horretaz bakarrik». Familiarekin eta norbere buruarekin eraikitako harremanez, erlijioaz, maitasunaz, heriotzaz eta galeraz ere ari da. «Eta kolonialismoaren zeharkako kalteez».

Jarryd Kleinhansek egindako hiru bideorekin -atal bakoitzeko bat- lagundu zuen Putumak bere opera prima-ren argitalpena, paperean idatzitako hitzen dramaturgia aldarrikatze aldera. Inor ez zuen harritu, antzerkiak liburuek baino gehiago erasan izan diotela errepikatu izan baitu beti. Horregatik, akaso, poesia performatuaren eta poesia idatziaren arteko mugak ez ditu sekula izan oso argi: «Slam poesia eta spoken word poesia moduko kontzeptuek gatazka sortu izan didate, poesia idatziaren eta poesia esanaren arteko dikotomia faltsu bat markatzeko bide eman dezaketelako. Poesia idatzia, jakina, tradizioarekin, zuritasunarekin eta ikasketa maila jakin batekin lotu ohi da». Poesia esana, aldiz, joera politiko nabarmenekin, ez-zuriekin, sumindurarekin eta intelektualitate maila xeheagoarekin, Putumaren ustez. «Nire testuak txar amorratuak direla uste dute aditu batzuek; beste batzuek diote nirea ez dela poesia, beste zerbait baizik. Niri bost». Hegoafrikako Rhodes eta Stellenbosch unibertsitateetan ikasgai bihurtu dituzte haren testuak, hala ere. Baita Goteborgeko unibertsitatean ere, Suedian.

«Zure kuraia zor diezu zure ametsei». Esaldi horrekin agurtu du Putumak Twitter herria Amnesia kolektiboa argitaratu zuenetik, 2017an. Ordutik, 11 aldiz berrargitaratu diote, eta ia 6.000 ale saldu ditu jada. Kopuru izugarri ona da hori Hegoafrikako literatur sisteman -200 eta 500 ale artekoak izan ohi dira poesia liburuen edizioak-. Fenomeno bilakatzeraino. Iaz Afrikako Poesiaren Glenna Luschei saria jasotzeraino. Beste hizkuntza batzuetara jauzi egiteraino: alemanera eta gaztelaniara itzuli berri diote ingelesetik, eta danierazko itzulpena ere iragarri dute datorren urterako. Forbes aldizkariak 30. postuan sailkatu du Afrikan eraginik handiena duten gazteak zerrendan. Halakoen aurrean tentuz jokatu behar dela nabarmendu izan du poetak: «Gure ahotsak darabiltzate beren agenda sustatzeko. Buruargitasun handia eskatzen du egoera honek».

Itzultzailearen zailtasunak

Arrate Hidalgok itzuli du gaztelaniara Amnesia kolektiboa, Laurence Schimelekin batera. Lehendik ere arituak ziren elkarrekin lanean, Makhosazana Xabak prestatutako Like the untouchable wind (Haize ukiezina nola) poesia antologia gazteleratzen. «Laurencek eta biok aspalditik ezagutzen dugu elkar. Lan hau itzultzea proposatu zidanean, eta irakurri nuenean, poema liburu oso potentea iruditu zitzaidan. Oso kokatuta dago idazlearen identitate politikoan. Uste dut liburu horretan dauden poemek poesia maitatzeko bidea zabal dezaketela».

Ez, Hidalgok ez zuen lehendik ezagutzen Putumaren lana. Itzuli ahala ezagutu du. «Zerk hunkitu nauen gehien haren poesian? Bere burua hainbeste erakutsi izanak eta hain politikoa izateak, uste dut. Aktibista, politiko ageri da, egungo Hegoafrikaren testuinguru historikoaren kontzientzia osoz; baina, aldi berean, kontu erabat pertsonalak aipatzen ditu. Koleka Putumaren bizitza zati oso bat hor dagoela esango nuke, nahasketa horretan».

Nahasketa horretan, poetaren ahozkotasunerako joera ere sartzen da, Hidalgok nabarmendu duenez. «Bere poesia interpretatiboa da; boz gora esateko sortua da; bereziki, erritmoarekin eta kadentziarekin esateko». Horrek zailtasun erantsia ekarri dio itzulpen lanari: «Jatorri hizkuntzan daukan erritmoa itzulpenean ez galtzea, hori izan da lanik zailena niretzat».

Azkenik, Afrikako ahotsekiko begirada du aipagai Hidalgok: «Nork irakurriko duen eta zenbateraino edukiko dituen irekita begiak, irakurketa aldatuz joango da. Batzuk harritu egingo ditu. Gurasokeria handia dago, eta halaxe uzten gaituzte aldiro halako lanek, jo eta ma. Kolonialismoa indarrean dago».]]>
<![CDATA[Botak eta fusilak hizketan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/029/001/2019-11-15/botak_eta_fusilak_hizketan.htm Fri, 15 Nov 2019 00:00:00 +0100 Amagoia Gurrutxaga Uranga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/029/001/2019-11-15/botak_eta_fusilak_hizketan.htm
Kristo fusilarekin lana izan zen haren kronikagintza nazioartean ezagun egin zuten lanetako bat. 1975ean argitaratu zuen, joan den mendean, Afrikan, arabiar herrialdeetan eta Latinoamerikan gertatu zen gerrillen loraldiaren erakusgarri. Prentsan argitaratuak zituen hamar kronika bildu zituen bertan, eta Carlos Alonso argentinar margolari iraultzailearen koadro baten izenburua hartu zuen bilduma izendatzeko. Che Guevara hil eta denbora gutxira egin zuen Alonsok Kristo fusilarekin koadroa, eta 1960-1970eko urteetan Latinoamerikan piztu ziren borroken sinbolo artistiko bihurtu zen. «Espiritu horri keinu egin nahi izan zion Kapuscinskik bere bildumari ere Kristo fusilarekin izenburua jartzean», Amaia Apalauza itzultzailearen (Iruñea, 1979) esanetan. Liburua euskarara ekarri du, eta Katakrakekin argitaratu. Atzo aurkeztu zuen, Donostian, Katakrakeko Hedoi Etxarte ondoan zuela.

«Gerrillariaren figurari eskaini zion Kapuscinskik liburu hau, gerrillari hori edonongoa izanik ere. Gerrillaria esanda, Latinoamerika etorri ohi zaigu burura guri, baina mundu guztian zehar ibili zen hura, eta harentzat berdin-berdin zen gerrillari Latinoamerikakoa, edo Ekialde Hurbilekoa, edo Afrikakoa», zehaztu zuen itzultzaileak. Horren adibidetzat du, hain zuzen ere, itzuli duen lana.

Hiru ataletan dago banatuta lan hori. Munduko hiru ertz agertzen ditu, nahiago bada. Lehendabizikoan, Palestinako gatazkari buruzko lau kronika daude, «arabiarren ikuspegitik emanak beti»; Libanotik, Siriatik eta Jordaniatik. Bigarren atala da liburuko luzeena. Bolivia, Guatemala, El Salvador eta Haitiri buruzko testuak daude bertan; eta Che Guevararen eta Salvador Allenderen ibilbideak alderatzen dituen beste bat. 1967an joan zen Kapuscinski Latinoamerikara.

Bigarren atal horretan jasota dagoen Guatemalari buruzko testua, Zergatik hil zuten Karl von Spreti, lehenago argitaratua zuen Kapuscinskik, liburu beregain gisa. «1970ean argitaratu zuen. Gero, testu hura laburtu, egokitu, eta Kristo Fusilarekin bildumara ekarri zuen». 1970eko bertsioa berreskuratu dute, bada, euskarazko libururako; Sonia Kolaczeki esker. «Artur Domoslavski biografoak dio Gerra Hotzaren eta garai hartako Iparra-Hegoa harremanen parabola bat ere badela testu hori». Kapuscinskiren ustez kaltegarria zelako munduari Gerra Hotzaren betaurrekoetatik begiratzea, Ekialdea-Mendebaldea edo Komunismoa-Kapitalismoa ardatzak erabiltzea. «Nahiago zituen Iparra-Hegoa, Aberatsak-Txiroak ardatzak, eta hori oso nabaria da liburu honetan», itzultzailearen esanetan.

Afrika agertzen da, azkenik, liburuko hirugarren atalean, Mozambikeko independentzia gerraren hastapenak azaltzen dituen kronika ez oso luze batean. «Domoslavskik dio Kapuscinskiren kosmobisioa ulertzeko lan gakoetako bat dela liburu hau, haren sentiberatasun soziala eta bestearenganako enpatia ikusteko. Gertutasun hori metodo bat da hark egiten duen lanean», nabarmendu zuen Apalauzak.

Etxarte ados agertu zen itzultzailearekin. Zehaztu zuenez, liburuko erreportaje guztietan ageri da Kapuscinskik «kazetaritza literarioa» deitu ohi zuenaren ederra. «Hark ulertu zuen kazetaritzarik interesgarriena polifonikoa dela beti. Toki batera joan, jendeari entzun, eta jendeak esandakoa hartu, nahastu, eta beste era batera aurkeztea erabaki zuen». Horrek eman ei zion Europa abandonatu eta munduan zehar aritzeko aukera. «Ekarpen asko egiten ditu liburuak. Gauzak esplikatzeko daukan patxada, bat». Toki asko ezagutu eta tokiotan dauden argia, kolorea, usainak, hotsak, bizimoduak, eta, batez ere, jendeak azaltzeko. Ezagunak batzuk, ezezagunak asko.

Oinetakoak makulu

«Gertaerei buruzko literatura egin zuela esango nuke nik. Gertaera dago Kapuscinskiren lanaren atzean. Baina badu ukitu literarioa. Liburu honetan bada, esaterako, Kapuscinskiren beste lan batzuetan ere agertzen den motibo narratibo bat: botak edo oinetakoak. Askotan erabili zuen irudi hori, errealitatea kontatzeko», azaldu zuen Apalauzak.

Liburuko errealitatea eta egungoa ez dira erabat desberdinak, Etxarteren aburuz: «Gaurkotasun handiko gaiak dira hemen agertzen direnak». Antzeko gogoeta irakur dakioke Ane Irazabal nazioarteko berriemaileari liburuaren hitzaurrean. Duela mende erdiko ametsen bilakaera ere aipatu zuen Etxartek: «Liburu hau eta beste hainbat argitaratu zituenean, Kapuscinskik esperantza jarria zuen deskolonizazio prozesuetan, baina ez zuten aukerarik eman hark espero zuen mundu berria lortzeko».]]>