<![CDATA[Amaia Igartua Aristondo | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 27 Jun 2022 10:00:44 +0200 hourly 1 <![CDATA[Amaia Igartua Aristondo | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Ikasi, sasi guztien gainetik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1906/038/001/2022-06-25/ikasi_sasi_guztien_gainetik.htm Sat, 25 Jun 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1906/038/001/2022-06-25/ikasi_sasi_guztien_gainetik.htm
Hamar bat urte baino gehiago iraun dute ikasketa denek: biloben zaintza tarteko, egun batzuetan ordu batez baino ezin izaten zen egon UHEIk Bilbon duen batxilergo egoitzan, Arabella auzoan. Denbora lapurtu zioten, halaber, bere eraikinean igogailu bat ipintzeko kudeaketek, eta urtebetez gaizki egon zen koronabirusaren ondorioz.

Dena den, UHEI «ikaslearen egoerara moldatzen da», Xabier Valle zuzendariaren arabera, eta horregatik aukeratzen dute askok: Araba, Bizkai eta Gipuzkoan dago institutua, eta hiru lurraldeetako 800 eta 900 lagun artean daude matrikulatuta oinarrizko hezkuntzan, eta 550 batxilergoan —datorren kurtsoko aurrematrikulazio epea zabalik dago oinarrizko hezkuntzan, eta astelehenean irekiko dute batxilergoan—. Institutuak beta ematen die klaseak aurrez aurre edo online egiteko, eta, hortaz, ikasketak uztartu ditzakete lanarekin, edo bertaratzea galarazten dieten bestelako arrazoiekin.

Izan ere, askotarikoak dira ikasleen egoerak, Vallek nabarmendu duenez. Gehienak adin nagusikoak dira, baina zenbait adingabe ere badaude. «Adibidez, puntako kirolariak, kasu psikiatrikoak, eskola jazarpena jasandakoak, edo fobia akademikoa duten batzuk», aletu du zuzendariak. Halaber, ikasle batzuk aurrez aurreko ikastetxeetan ari dira batxilergoa egiten, baina bizpahiru irakasgai UHEIren bidez egiten dituzte, beren zentroetan ez delako talderik sortzen. «Latina, Marrazketa Teknikoa, Artearen Historia...».

Ikasleen helburuak

Helduengan ere ugariak dira motiboak, baina hiru talde identifikatu ditu Vallek, gutxi-asko. Lehenean, 18 eta 25 urte bitartekoak daude, ikasketak utzi eta urte gutxira berriz abiatzen dituztenak. 25 eta 45 artekoek lan baldintzak hobetu nahi izaten dituzte nagusiki, zuzendariaren irudiko. Eta urriena da hirugarren taldea: Martinena, hain justu. Ikaste hutsagatik ematen dute izena, erronka pertsonal bat delako haientzat, eta ez beste pauso bati ekiteko bidea edo baldintza. «Etxetik kanpo lan egin eta jubilatu direnak dira, edo etxekoandreren bat, zaintza lanak arindu zaizkionean animatu dena». Espetxeetako eta gazte egoitzetako ikasleak ere badituzte.

Behin hasita, ezin gelditu: ikasketak bukatu ditu Martinek, baina ez zaio ase jakiteko eta ikertzeko grina. Irakurtzea gustuko izan du beti, baita gauzak ikastea ere, eta horretan jarraitzen du. Orain, apunteak ordenatzea du helburu, «bilobentzat baliagarriak izan daitezen», eta aparatu bat garatzen dihardu, erregairik erabili gabe energia sortuko duena. «Batxilergoa ikasteak ideiak argitzen dizkizu; buru bizkorragoa eta irekiagoa izaten laguntzen dizu». Memoria hobetu zaiola igarri du.

Dafne Gonzalez Villar bilbotarrak ere erdietsi du helburua: ikasten jarraitu ahal izatea. Batxilergoa egiten zebilen ohiko ikastetxe batean, baina zaildu egin zitzaion han jarraitzea. «Eguneko ospitale batean nengoen erietxeratuta elikadura portaeraren nahasmenduagatik». Orduko hartan ezin zituen ospitalea eta ikastetxeko baldintzak uztartu, eta koordinatzaile batek UHEI gomendatu zion.

17 urte zituen institutuan sartu zenean, eta hasieran ez zitzaion samurra egin. «Egoerak azpimarratu egiten zuen gaixo nengoela, zerbitzu berezi bat behar nuelako». Baina berehala ohitu zen, eta oroitzapen ederrak ditu garai hartaz. «Disfrutatu nuen. Benetako lagunak egin nituen, kuadrilla txiki bat, lehengo institutuan ez neukana. Polita izan zen, baina gogorra». Duela bi urte eskuratu zuen titulua. Humanitateen Batxilergoa egiteko talderik ez zenez bildu, Ekonomiakora jo zuen, eta orain, 20 urterekin, Gizarte Hezkuntzako gradua ari da ikasten unibertsitatean.

Erizaintzako gradua du jomugan, berriz, Marian Henao iruindarrak. Orain dela 20 urtetik, zehazki. «17 urterekin etorri nintzen hona [Galdakaon bizi da, Bizkaian]. Lana nuen, bi seme izan nituen, eta egokitu nintzen. Baina momentu batean esan nion neure buruari errutina hautsi beharra nuela». Erizaintzako laguntzaile aritzen da Bilbon, eta beharrean ikusitakoak bultzada eman dio ikasketak ahalik eta azkarren burutzeko. «Pandemian gauza asko ikusi ditut. Bizitza badoa, berehala. Gehiago baloratzen ditut gauza txikiak, esfortzuak, dena».

Aurten atera du batxilergoa, 39 urterekin. Selektibitatera aurkeztu da, eta gainditu du, baina ez du lortu graduan sartzeko adinako kalifikazioa. Baina ez du etsi: datorren urtean ahaleginduko da berriro, lortu arte. «Lan baldintzak ere hobetu nahi ditut, baina batez ere nigatik egiten dut. 11 eta 7 urteko semeak ditut, eta eredua naiz haientzat. Esan nienean selektibitatea gainditu nuela, asko poztu ziren».

Erakundearen erronkak

Urrutiko Hezkuntzako Euskal Institutuak urte gutxiko ibilbidea du oraindik, baina aspaldiko habeetan bermatzen da. Eusko Legebiltzarrak 2013an onartutako Bizialdi Osoko Irakaskuntzari Buruzko Legean jaso zen haren sorrera, eta 2018an UHEI antolatzeko dekretu bat argitaratu zuten. Horren ondorioz, erakunde bakar batean batu ziren aurretik sei ikastetxe zirenak: lurralde bakoitzeko hiriburuan bina zentro zeuden, oinarrizko hezkuntzari eta batxilergoari zegozkienak, eta horiek hogei urte inguru zeramatzaten funtzionatzen. Legeak eta dekretuak batu egin zituzten egoitzok: bai administrazioari dagokionez, eta, Donostian eta Gasteizen, baita fisikoki ere, eraikin berean paratu baitzituzten. Bilbon, ordea, banatuta daude oraindik. «Ikasleen kopurua handiagoa da, eta etorrera, nahiko irregularra», arrazoitu du Vallek.

Bizkaiko eskaintza ere batzea da erakundearen erronketako bat, zuzendariaren iritziz, baita hiru lurraldeetako zentroek ikastetxe bakar bezala funtzionatu dezaten ere. Baina ez da egiteko bakarra. Esaterako, euskararen presentzia indartzeko asmoa ere badute, Vallek azaldu duenez. Gipuzkoan, aspalditik eskaintzen da oinarrizko hezkuntza osoa D ereduan, baina Bizkaian eta Araban ikasgai gutxi batzuk baino ez daude euskaraz.

Gonzalez Villar euskalduna da, eta «faltan sumatu» zuen bere hizkuntzan ikasi ahal izatea. «Gogorra izan zen dena euskaraz ikasteari utzi eta erdaraz ikasten hastea. Ez da hainbeste eskaintza kontua, baizik eta jendeak ez duela euskara aukeratzen». UHEIk aurtengo matrikulak aztertu ditu, eta eskaria %15 ingurukoa izan da, Valleren arabera. Datorren kurtsoan euskaraz ikasteko aukera gehiago izango dira, eta zuzendariak uste du eskaintzak eskaria ere handituko duela. Gipuzkoan ez ezik, Araban eta Bizkaian ere euskaraz eskainiko dute oinarrizko hezkuntza osoa, eta, batxilergoan, jendetsuenak izan ohi diren ikasgaiak emango dituzte D ereduan. «Batxilergo osora zabaldu nahi dugu euskarazko eredua», dio Vallek.

Orobat, ikasketak abandonatzen dituztenei ere erreparatuko diete. Zuzendariaren hitzetan, UHEIn «abandonu tasa nahiko handia da, helduen hezkuntzan gertatzen den bezala, orokorrean». Hori eragozteko, jarduera txikia duten ikasleenganako arreta indartuko dute, «tutoretza trinkotuta emaitza hobeak lortzeko». Halaber, irakasgai bakoitzeko gela birtual bat irekiko dute; orain arte, lurralde bakoitzean gela bakarra zegoen. Izan ere, pandemiarekin handitu egin da lezioak Internet bidez jarraitzen dituztenen kopurua. Azken urteetan matrikulazioak gutxitu izanak ere kezkatzen ditu.]]>
<![CDATA[«Nire kartela ez da kopia bat; pop artean oinarritu naiz»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2022-06-21/nire_kartela_ez_da_kopia_bat_pop_artean_oinarritu_naiz.htm Tue, 21 Jun 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2022-06-21/nire_kartela_ez_da_kopia_bat_pop_artean_oinarritu_naiz.htm
Zergatik parte hartu duzu Bilboko Aste Nagusiko kartel lehiaketan?

Normalean, parte hartzen dut Interneten topatzen ditudan kartel lehiaketa ia denetan. Bat Bilboko jaiena izan zen; asko jakin gabe jai horiez, ikertzen hasi nintzen. Orain ari naiz konturatzen zer handia den festa.

Marijaia ezagutu zenuenean, zer iruditu zitzaizun?

Ikusten hasi nintzen zer pertsonaia dauden, zer den ohikoena, eta Marijaia topatu nuen. Gustatzen zait; aurreko kartel ia denetan egon da. Marijaiak pop artea iradoki zidan, eta estilo hori erabili dut.

Zergatik lotzen duzu pop artea Marijaiarekin?

Ileko kiribilengatik, makillaje koloretsuagatik, eta, oro har, dituen askotariko koloreengatik. Iruditzen zait 1980ko urteetako janzkera duela.

Nola joan zinen diseinua osatzen?

Aztertu dut zeintzuk diren pop estiloaren ezaugarri komunak, eta ikusi nuen betaurreko asko zeudela. Marijaiaren aurpegiaren lehen planoa egin nahi nuen, eta horretarako erabili nituen betaurrekoak, eskuak haietan txertatzeko, besoak igota egoten baita.

2017an, sanferminetako kartel lehiaketa ere irabazi zenuen. Gustuko duzu formatu hori, ezta?

Hala da. Zaletasun bat da. Orain ez naizenez horretara dedikatzen, laguntzen dit diseinuan trebakuntza ez galtzen; gustatzen zaidan zerbait bilatzen dut, eta neure burua probatzen dut lehiaketetara aurkeztuz.

Orokorrean, zein da gakoa?

Nire irudiak festetako pertsonaiengan oinarrituta daude. Normalean, erraldoietan eta buruhandietan zentratzen naiz, eta bazter uzten ditut zezenketak, adibidez.

Jaietako kartelak ez ezik, zure gainontzeko diseinuak ere pertsonaiengan ardazten dituzu?

Ez daukat estilo jakin bat. Kartelei dagokienez, aurreko urteetako irabazleak bilatzen ditut, ikusten dut zer proposamen egin dituzten eta zer gustatzen zaion jendeari, eta estilo horren arabera egiten dut lan, baina nire ekarpenak egiten.

Nolakoak dira ekarpen horiek?

Argazkiekin muntaketa egiten dut, eta irudia distortsionatzen dut: irudi askotatik bakar bat egiten dut. Aurpegi bat bada, seguruenik pertsonaia beraren hiru bisaia izango ditu diseinuak. Orain, ahalegintzen ari naiz ilustrazioa gehiago jorratzen.

Bilboko jaietara joateko asmoa duzu?

Ez dakit, urrun dago.

Beste urteren batean, agian?

Noizbait joango naiz, seguru. Baina galdu ditudan festa asko daude oraindik.

Sare sozialetan esan dute litekeena dela zure kartela kopia bat izatea, pop arteko beste irudi baten antz handia baitu. Zer diozu?

Ikusi dut, bai. Ez nago ados sare sozialetan esaten ari direnarekin. Interneten begiratu nuen pop artea zer zen, eta irudi pila agertzen ziren. Estilo horretan oinarritu nintzen: kolore primarioak, puntuak, marra beltzak. Bazeuden betaurrekodun batzuk; hasieran, betaurrekorik gabe egitera nindoan. Estetikak bat egiten du, diseinatzaile grafiko askok estilo horretara jotzen dutelako. Nire diseinua beste horren oso antzekoa izan da azkenean, baina nire asmoa ez zen kopia bat egitea. Antza du marrazketa estilo bera delako, besterik ez.]]>
<![CDATA[Beharrerako babesa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2022-06-18/beharrerako_babesa.htm Sat, 18 Jun 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2022-06-18/beharrerako_babesa.htm
Goiz da, eta oraindik badago non aterpe hartu, hala moduz. Hodeiek itxaropena ematen dute; zuhaitzek, gerizpe preziatua eraikin batean sartu ezin diren horiei. Eta, hala ere, Bilbo Garbiko behargin Francisco Javier Yebenes izerdi patsetan dago jada 11:00etarako minutu gutxi batzuk falta direla. Ez zaio nahiko Casilda Iturrizar parkeko arbolek osatzen duten sabai mardula. «Oso gaizki» pasatzen ari da egun hauetan, dioenez. «Hemen apur bat hobeto gaude, iturri asko daudelako. Baina behin eta berriro edan behar dugu ura».

Arratsaldea du hark ere jopuntuan. 08:00etatik 18:00etara bitartean lan egiten du. «Hobeto litzateke 06:00etatik 14:00etara lan egingo bagenu. Okerragoa baita egoera sabela beteta dagoenean». Ez dute protokolorik halako egunetarako, eta, hortaz, euren gain dago beren burua zaintzeko ardura. «Eguzkitako krema eman, eta ura edan eta edan».

Orobat, zuhaitz handi batek babesten ditu Agua eta haren lagunak, Areatzan. Askotariko orrazkerak erakusten dituen panel handi bat dute aurrean, arrosa koloreko txirikorda deigarri sorta alboan, eta kasik ematen du gotortuta daudela horien atzean. Egunok «oso zailak» izaten ari dira Aguarentzat, beroagatik. Orain ez du bezerorik, alboan dituen emakumeekin ari da solastatzen, baina hor jarraitu behar du nahitaez. «Ezin dugu etxean egon ezer egin gabe».

Eguerdia gerturatzen ari da; igaroa da 30 graduren langa. Gerizpeak giroa leuntzen du, baina behin-behinekoa da; itzalak beste ertzen bat estaliko du aurki, andreak dauden txoko horretatik aldenduko da. «Gerizpea pasatzen denean, eguzkitan geratzen gara, eta oso gogorra da», Aguaren hitzetan. Are gehiago arratsaldean. Batzuetan geratu egiten dira; besteetan, egitekoren bat dela medio, eguzkiari izkin egitea lortzen dute.

Ordu eta erdian zapuztu dira hasierako itxaropenak: eguerdirako, ia oskarbi dago zerua, eta 35 gradu edo gehiago ikus daitezke hiribilduko termometroetan; eguzkiak jotzen duen horietan, berrogeitik gorako markak daude. Eta, bitartean, arbolak ere desagertu dira. Guggenheim museoaren aldamenean, Louise Bourgeoisen armiarmarantz daraman zubitxoan, turistak ohi baino gutxiago gelditzen dira argazkiak ateratzeko. Biluzik dago eremua; eguzkiak bete-betean jotzen du; ahal bezain azkar zeharkatzen du jendeak.

Baina hura du lantoki Dam Diopek. Larruzko eskumuturrekoak eta bestelako apaingarriak paratuta dauzka oihal baten gainean, eta horien aurrean dago, lasai, nahiz eta ez zaion samurra egiten. Beroa gustuko duen arren, azken egunetakoa «gehiegizkoa» iruditzen zaio. «Arratsaldeko bostetatik aurrera, oso konplikatua da hemen geratzea». Beste kale saltzaile batzuk ere badaude zubian. «13:00etan edo 14:00etan, denek alde egiten dute jateko, ur freskoa edateko, itzalpean egoteko. Ni 13:00etan joango naiz».

Urte osoko arriskuak

Ez da tenperatura, ordea, Kalean behar egiten duten batzuei beldurrik handiena eragiten diena. Izan ere, beroa joango da, baina ugazabak ez. Obra batean dabilen langile batek uko egin dio hitz egiteari, adierazpenek nagusia asalda dezaketelakoan. «Ezin dizut erantzun, sentitzen dut. Nolako otsoa den... ikaragarria».

Beste obra batean, tentuz eman ditu azalpenak behargin batek, eta nahiago du bere izena ager ez dadin. Itaunei erantzuten die lan egiteari utzi gabe, bi metro inguru luze diren leihoak hara eta hona eramaten dituen bitartean.

Dioenez, ahalegintzen ari da ur asko edaten: «Ondo hidratatu behar dugu ezer gerta ez dakigun; bestela, bero kolpe bat izan dezakegu». Kasu horretan ere, beharginei dagokie segurtasun neurriak ezartzea. Protokoloa badago, baina «inork ez du betetzen», obrako langilearen arabera. «Tenperatura jakin batetik gora ezin da lanik egin, ordu bakoitzeko lan egiteari utzi behar diozu zenbait minutuz...». Nolanahi ere, irizpideak ez dira aplikatzen.

Beraz, beste baliabide batzuk bilatzen dituzte. «Ezkutuan, lan egiteari uzten diozu batzuetan; beharra aurreratzen duzu, eta denbora irabazi; gerizpean gelditzen zara...». Aste osoa soldatzen ibili behar izan dute, eta goizetan egiten saiatu dira. «Behin eguzkia bete-betean jotzen hasten denean, ezinezkoa da».]]>
<![CDATA[Irudien bitartez ezagutzea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2022-06-16/irudien_bitartez_ezagutzea.htm Thu, 16 Jun 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2022-06-16/irudien_bitartez_ezagutzea.htm Itsasoaren aurrean etzanik olerkian, eta, ondoren, aletu egiten du nori ez zaion mintzo: harroputzei, boteretsuei eta handinahiei, besteak beste. Baina gero eta gehiagori hitz egiten die; jada, baita euskaldunei ere, Azpeitiko (Gipuzkoa) Kulturaz Kooperatibak kudeatutako Dinamoa Sormen guneko Gure Marrak proiektuari esker. Munduko hamar ipuin euskaratu eta ilustratu dituzte, bakoitzarekin liburuxka bat egin, eta kutxa batean argitaratu dute sorta.

Proiektuaren oinarria Gure Mintzak izeneko egitasmoa da. Dinamoan bazegoen interesa munduko kontakizunak bildu eta ipuin liburu ilustratua sortzeko, baina bazegoen, era berean, zalantza bat, Xabier Gantzarain Dinamoko kideak gogoratu duenez. «Zenbat hizkuntza hitz egiten dira gure herrian?». Duda argitu zuten lehenik eta behin: Azpeitian 50 mintzaira baino gehiago erabiltzen dira, hain justu. Horiei toki bat eskaini behar zietela deliberatu zuten, hizkuntzon funts edo artxibo bat osatuta, eta hiztunen esperientziak bideoz jasotzen hasi ziren: hizkuntzarekin lotutako bizipenez gain, migrazio prozesuarekikoak ere galdetu zizkieten, jakiteko, besteak beste, nola heldu ziren Euskal Herrira, eta zer moduz sentitzen ziren Azpeitian.

«Baina ikusi genuen Gure Mintzak proiektuak har zitzakeela forma ugari», Gantzarainen arabera. Bideoetarako, hiztunei eskatu zieten beren kulturako testuren bat partekatzea, izan kondaira bat, izan poema bat, izan kantu bat. Eta iruditu zitzaien moldeok bide ematen zutela beste lanketa baterako. «Lehen bulkada izan zen kontakizun horiek merezi zutela beste leku bat izatea, iruditzen zitzaigulako beharbada bideoetan galdu egiten zirela, testigantza baten parte balira bezala ulertzen zirela».

Horiei autonomia eta ikusgaitasuna emateko abiatu zuten Gure Marrak. Kontakizunetako hamar hautatu zituzten, hamar hizkuntza ezberdinetakoak, eta bederatzi euskal irudigileri egokitu zitzaien haiek ilustratzea. Lantegi formatuan antolatu zuten: 2020an, Dinamoan bildu ziren marrazkilariak sei astez -erdian beste bi izan zituzten marrazkiak euren kabuz lantzeko-, eta han egon ziren istorioak eraman zizkietenak ere. Hori horrela, sortzaileek aukera izan zuten ipuinen testuingurua eta garrantzia ezagutzeko.

Bi urte inguru ondoren, paperean mamitu dira lan eta hartu-eman ordu horiek. Alena Axurkevitxek eta Ainara Azpiazu Axpi-k moldatu dute Bielorrusiako Palexuki eta Paleviki ipuina; Marija Lovricek eta Aiora Urbieta Eizagirrek, Kroaziako Gabonetako gutuna; Marta Trigo Martinezek eta Olatz Alkorta Martinek, Galiziako Itsasoaren aurrean etzanik; Nisar Haiderrek eta Miren Puertas Abaunzek, Pakistango Otoitza aberriaren alde; Vinicius Eronide Da Silvak eta Carmen Olano Iriartek, Brasilgo Saci Perere; Marina Evelia Pons Salek eta Paula Martin Estevezek, Argentinako Coquenaren kondaira; Michaela Fortova Mixa-k eta Maite Azpiazu Errazkinek, Txekiar Errepublikako Txakurra saltoka; Sabrina Romero Marcosek So Saitorekin elkarlanean doitu du Japoniako Taro Uraxima, eta Nadia Kerdirekin batera Aljeriako Auzo lapurraren istorioa; eta Senegalgo Ez dago etorkizunik eta ihes egiteko ordua da eraman zuen Lala Sowek, eta haren laguntzarekin ilustratu zuen Ainara Iñiguez Ormazabalek.

Formatuaren ekarpena

Atzera begiratua 2020ra: sortzaileak eta laguntzaileak solastatzen ari dira Dinamoan, erabakitzen nola adierazi marrazkiaren ertzen bat; aldi berean, ilustratzaileek euren artean egiten dute berba, elkarri bozetoak erakusten dizkiete, bestearen lanari esker norberarena biribiltzen dute. Eta horiek gidatzen, Leire Bilbao idazlea eta Maite Mutuberria ilustratzailea daude.

Gisa horretako formatu batean parte hartzen zuen lehen aldia zuen Bilbaok, eta oroitzapen ederrak ditu. «Polita da ikustea jendeak nola egiten duen lan, nola ekiten dion testu bati». Pasarteak orraztea eta moldatzea egokitu zitzaion, eta gogoan du erronka nabarmenena lekua izan zela, elementu asko sartu behar baitziren hamasei orrialdetan. «Liburu batean, lehenengoa testua da. Lehen prozesua izan zen testua euskaraz jartzea, erarik literarioenean, eta ahalik eta hitz gutxienekin ahalik eta gehien esanez».

Albumaren formatuak baldintzatu zuen irudigileen jarduna, eta, gainera, Dinamora heldu zirenean, ez zekiten zertan oinarrituta egin beharko zuten marrazkia. Hala, haien estilora eramatea izan zen beharraren gakoa, idazlearen irudiko: hain zuzen, «bakoitzak bere zigilua markatzea».

Askotarikoak dira seiluak: txatal deigarriekin osatu dituzte irudiak batzuek; koloreak mugatu, eta zuriaren gaineko trazu beltzak nabarmentzen dira Otoitza aberriaren alde lanean, esate baterako; grafitoaz egindako marra ilunak eta lausoagoak uztartu dira Gabonetako gutuna ipuinean, hondo zuri-beltzean nabarmentzen diren zati laranja eta urdinekin. Eta egon da kontakizunaren jatorrira jo duen ilustratzailerik ere.

Lantegira heldu eta egitasmoaren nondik norakoak azaldu zizkietenean, asmoak «hankaz gora» jarri zitzaizkion Axpi ilustratzaileari. Testu itxi bat, haiek moldatu ezingo zutena: aurreikusitakoa bertan behera utzi behar izan zuen. Baina horrek ere balioa duela begitantzen zaio. «Zuk bilatu ez duzun zerbait tokatzen zaizunean, aukera bat izaten da bide berriak bilatu behar izateko, ohituta zauden horretatik harago».

Ildo berrien bila abiatu eta berehala topatu zituen. Axurkevitxekin hizketan hasi orduko, hark galdetu zion: «Nahi duzu Bielorrusiako jantziak erakustea?». Eta hori izan zen hauspoa, Azpiazuren hitzei erreparatuta. «Zoragarria izan zen, emakumeen brodatuetan narrazioak daudelako; inspirazio iturri oso handia izan zen». Ohikoa ez zuen molde horri tiraka taxutu zituen irudiak. «Saiatu nintzen estetika bielorrusiarrean oinarritutako kontakizun bat egiten».

Formatuak baldintzatuta, betiere; testurik luzeena egokitu zitzaion, eta horrek galarazi egin zion bi orriko ilustrazioak egitea, adibidez. Beste baliabide batzuetara jo zuen, eta marrazkian txertatu zituen testu zatiak. Kolore laranja eta more biziak eta beltza gailentzen dira Azpiazuren lanean, eta hondo arrosa leuneko ertzak gehitu zizkion orri bakoitzari, ipuin tradizionalen erara.

Gure Marrak, bidea egiten

Kalean da jada Gure Marrak: Azpeitiko Sanagustin kulturgunean eskuratu daiteke, edo dinamoa@kulturaz.eus helbidera idatzita; 25 euroan dago. «Uste dugu material polita izan daitekeela bai ikastetxeetan lantzeko, bai hezkuntza arautuko beste eremuetan. Beste edozein eragilek ere erabiltzeko modukoa ikusten dugu: hori da guk nahiko genukeena», dio Gantzarainek. Ikastetxe batzuetan erabiltzen ari dira dagoeneko, baita Gure Mintzako bideoak ere, eta lehenengo balorazioak positiboak dira. «Esan digute oso ondo datorkiela batik bat kultura aniztasuna lantzeko. Ikasleak gustura ari dira».

Proiektu irekiak dira biak ala biak, Gantzarainen hitzetan, eta baliteke beste formaren bat hartzea aurrerantzean. «Gure asmoa da funts horretara gero eta jende gehiagoren esperientziak gehitzea».]]>
<![CDATA[«Neska migratzaile adingabeei ez zaizkie bermatzen eskubideak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2022-06-14/neska_migratzaile_adingabeei_ez_zaizkie_bermatzen_eskubideak.htm Tue, 14 Jun 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2022-06-14/neska_migratzaile_adingabeei_ez_zaizkie_bermatzen_eskubideak.htm Hiru aldiz ikusezin erreportaje sakona, eta, harekin, gradu amaierako lanen lehen Berria saria irabazi du orain. Gaur emango diote, graduazio ekitaldian.

Zergatik aukeratu zenuen gai hori?

Gai posibleen zerrenda egin nuen, eta argi atera nuen feminismoa eta migrazioa batu beharko nituela. Okurritu zitzaidan bakarrik datozen neska adingabeen egoera islatzea, hedabideetan bilatzen hasi, eta ez bainuen albiste askorik aurkitu.

Ezta migrazioa sakon jorratzen dutenetan ere?

Hedabide askok hitz egiten dute migrazioaz, batzuek ikuspegi negatibo batekin, gorrotoa sustatzeko. Badaude migrazioaren beste ikuspuntu batzuk kontatzen dituztenak, baita adingabeen istorioak ere. Baina gehien-gehienak mutilei buruzkoak dira. EITBk atera zituen pare bat nesken ingurukoak, eta Publico-k badauka arlo bat nesken ingurukoa. Baina, bestela, ez zegoen ia ezer.

Datuetan ere ikusezinak dira. Iturrietako batek aipatzen du batzuetan nahiago dutela ez esan adingabeak direla. Zergatik?

Horretaz hitz egin nuen EAEko Arartekoko Haur eta Nerabeen Bulegoko arduradunarekin, Elena Aiarzarekin. Esan zidan agian ez direla fidatzen, eta horregatik ez dutela ezer esaten. Egia da, eta Ukrainan ikusten da orain, badagoela emakumeen salerosketaren eta prostituzioaren kontua, eta agian neskek uste dute bide horretatik badoaz seguruago edo babestuago egongo direla.

Nola baldintzatzen ditu adingabe izateak?

Ikusezinak dira: ez zaizkie bermatzen eskubideak; instituzioek, babesa eskaini behar dieten horiek, ez dute ezer egiten haien alde. Orain, berriro hitz egin dut neska haiekin, eta batzuek nahiago izan dute beren izena ez agertzea.

Prozesuan arazorik izan al duzu testigantzak lortzeko?

Hasieran gehienbat. Erakunde eta instituzio guztietara mezuak bidali nituen, eta gehienek esan zidaten ez zutela neskekin lan egiten, han ez zutela neskarik. Arartekokoaren elkarrizketatik tiraka lortu nituen testigantzak. Euskal Herriko probintzia bakoitzeko egoera ere islatu nahi nuen.

Antzeman zenuen haien istorioa kontatzeko erreparorik?

Batzuek ez zuten halakorik, baina ez zelako inon aterako. Gainera, denak oso jatorrak eta irekiak izan ziren. Beste batzuek erreparoak izan zituzten, gerretatik ihesi zetozelako, edo familiarekin gaizki zeudelako. Orokorrean, familiari buruz hitz egiteko erakutsi zuten erreparo pixka bat. Bestela, dena ondo.

Elkarrizketatu batzuk jada ez dira adingabeak. 18 urte betetzea mugarri bat izan da haientzat. Nola aldatu zaie egoera?

18 urte betetzean, adingabeen babes juridikoa bertan behera gelditzen da, eta zorroztasun osoz aplikatzen da Atzerritarren Legea. Horrek zailtasun ugari dakartza, batez ere dokumentazioa lortzeko. Edo, adibidez, erreportajean badago neska bat 18 urte baino gehiago dituena, eta kalean bizi izan dena hilabete batez, zailagoa delako babes sistemetan sartzea. Aldundiek badituzte programak 18 urte bete eta gero bertan egoteko, baina agian urtebete itxaron behar dute babes sistema horietara sartzeko; orduan, urtebete hori kalean ematen dute.

Denek bat egiten dute alde batera eta bestera joan behar horretan.

Bai, batez ere hasieran. Hiru egun zentro batean, edo bi aste, gero beste batera... Badirudi ohikoena dela zentro batera bidaltzea denak, balorazio moduko bat egitea, eta gero bidaltzea egokiena den zentrora.

Zer-nolako harremana dute euren jatorriarekin?

Galdetu nien etorkizunean zer egin nahi zuten, herrira bueltatu edo hemen geratu: gehienek esan zidaten hemen gelditu nahi zutela eta, bueltatzekotan, bisitan baino ez.

Hizkuntzarekin kontu berezia izan duzu, ezta?

Beldurra nuen; gaia landu dut, baina baliteke pentsatzea hitz bat ez dela diskriminatzailea, eta haientzat okerrena izatea. Gazteei galdetu nien zuzenean, eta BERRIA hartu nuen erreferentziatzat, ze baditu migrazioaren inguruko albisteak: begiratu nuen nola idazten duten, eta kazetari bati ere galdetu nion, Maite Asensiori. Erabaki nuen migratzaile hitza erabiliko nuela gehienbat, eta atzerritar kontu instituzionaletarako utziko nuela.]]>
<![CDATA[Iazko sagardo uzta, 2020koa halako hiru]]> https://www.berria.eus/albisteak/214605/iazko_sagardo_uzta_2020koa_halako_hiru.htm Mon, 13 Jun 2022 13:47:12 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/albisteak/214605/iazko_sagardo_uzta_2020koa_halako_hiru.htm <![CDATA[Klasiko agorrezina ahots goran]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2022-06-09/klasiko_agorrezina_ahots_goran.htm Thu, 09 Jun 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2022-06-09/klasiko_agorrezina_ahots_goran.htm Martutene (Erein, 2012) eleberriko narrazioa: uztartu egiten dira Juliak pentsatu, ikusi eta entzuten dituenak zehar estilo librean, eta txertatu egiten da bortizki esaldi luze baten erdian andreari bat-batean etorri zaion oroitzapenen bat.

Martutene eleberriko pasarte hori irakurtzen ari da Bilbo Zaharra euskaltegiko ikasle bat. Izan ere, atzo Ramon Saizarbitoriaren liburua irakurri zuten Bilboko Arriaga antzokiko foyerrean, euskaltegiak antolatzen duen irrakurraldi jarraituaren hamabosgarren aldian. Korapilatsua suerta daitekeen moldea du Saizarbitoriaren obra mardulak, eta mataza hori askatzea egokitu zitzaien berrehun bat pertsonari, guztira; batzuk telematikoki aritu ziren. Euskaltegiko ikasle eta irakasleek, kazetariek, idazleek, enpresa, erakunde eta instituzio publikoetako ordezkariek eta euskaltzainek hartu zuten parte, besteak beste, eta sei orduz txandakatu ziren obrako pasarteak ahots goran irakurtzeko. Arriaga plazan pantaila handi bat ipini zuten, irakurraldia kanpotik ere jarraitu ahal izateko, eta zuzeneko emanaldia eskaini zuen eitb.eus-ek.

Irakurtzen jarraitu du ikasleak. Komak eta parentesiak baino ez ditu ohartzeko gaia aldatu dela, gertatu ahala ematen baititu narratzaileak gogoetak, sentsazioak eta, are, interpelazioak ere, ordena jakinik gabe: Juliak eta amak ez diote elkarri hitzik egiten parean dauden arren, eta Juliaren senarrak zalantzak entziklopedian kontsultatzeko esan ohi dio Zigorri; dena nahas-mahasean. Pasartea bukatu, eta euskaltegiko ikaskide bati utzi dio tokia atrilean. Hark ere heldu die Juliaren kezkei, ahalegindu da Ramon Saizarbitoriaren estiloan ez galtzen. Eta haren atzetik, beste dozenaka lagunek agertu dituzte gainontzeko pertsonaien ikuspuntuak ere: Martin, Pilar, Abaitua eta Lynn.

Irakurketa lauagoa egin dute batzuek, prosodia landuagoa erakutsi dute besteek. Abiadura hartu, eta proposizio batekin egin dute tupust zenbaitek; testuaren izaera entziklopedikoaz jabetuta, irakurketa moteldu dute gehienek. Silabaz silaba ahoskatu dute interdaktilar hitza; «Garondoan bi», esan, eta geldiune nabarmena egon da «tiro» berba ebaki baino lehen. Arnasa sakon hartzen entzun zaie ia denei.

«Bertigoa» eragiten du

Martutene argitaratu zenetik hamar urte bete dira aurten, eta lanak amaiera ematen dio garai bati; horregatik hautatu du euskaltegiak irakurraldirako. Kaleratu zenetik klasikotzat jo zuten, eta, hori horrela, literaturazale askoren jomugan dago. Steilas sindikatuko kide Ana Perezek irakurri gabe du liburua, baina horretarako gogoa du orain, egokitutako pasartea leitu eta beste batzuk gainbegiratu ondoren. Epe muga ipini dio jada bere buruari. «Ea datorren urterako irakurtzen dudan».

Baina Martutene-k «bertigoa» ematen diola aitortu du. «Esaldiak luzatuz doaz, parentesi artekoak ere luzeak dira, eta galdu egiten zara». Eta 800 orri ditu ia. «Denbora behar da, eta gogoa, halako istorio luze eta sendo batean sartzeko». Hala ere, ez du uste zaila denik; euskara batuan egoteak bidea errazten duela esan du.]]>
<![CDATA[‘Martutene’-ren esaldi amaigabeak, ahots goran]]> https://www.berria.eus/albisteak/214415/lsquomartutenersquo_ren_esaldi_amaigabeak_ahots_goran.htm Wed, 08 Jun 2022 16:54:16 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/albisteak/214415/lsquomartutenersquo_ren_esaldi_amaigabeak_ahots_goran.htm <![CDATA[«Niretzat, igeri egitea psikologoarengana joatea bezala da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2022-06-08/niretzat_igeri_egitea_psikologoarengana_joatea_bezala_da.htm Wed, 08 Jun 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2022-06-08/niretzat_igeri_egitea_psikologoarengana_joatea_bezala_da.htm
Nola joan zen Eivissako lehia?

Jendea oso prestatuta joaten da. Hogei parte hartzaileko muga zegoen. Irabazlea, Laura Volpi, Olinpiar Jokoetan egon zen. Iberiar penintsulako probarik gogorrena da, seguruenik: 30 kilometro luze da; jendeak uste du Mediterraneo itsasoa oso lasaia dela, baina haizea sartzen da, eta gora eta behera zoaz. Itsasoaren erdi-erditik goaz. Igerilari bakoitzarekin zodiak bat doa pilotu batekin eta laguntzailearekin, eta batzuk mareatu eta botaka hasi ziren. Irabazteko neukan aukera bakarra zen itsasoa oso txarto egotea.

Orain Jerseykoa duzu. Aurreko emaitzak motibatzen zaitu?

Bakarrik joango naiz. Barku bat alokatu dut. Ez daukat inor kontra, eta aste bat dut egiteko. Batzuetan, itsasoa hain dago mugituta, ezin daiteke egin. 8.000 metroko mendi bat igotzea bezala da: hurbiltzen zara, eta, ikusten baduzu gustura zaudela, saiatzen zara tontorrera igotzen. Jerseykoan, arazoa uraren tenperatura da: 14 gradu; eta 41 milia nautiko daude [ia 76 kilometro]. Motibazioa eman dit lasterketak, ikusi dudalako ondo nagoela; ez nuen minik izan.

Erronka nagusia Jerseykoa da?

Bai. Berez, Eivissakoa zen Jerseyrako entrenamendua. Ehun bat pertsonak bukatu dute historian; lehen euskal herritarra izango nintzateke. Normalean, uztailean eta abuztuan egiten da, eta nik ekainean joatea erabaki dut, neure burua probatzeko, eta ikusteko zelan erantzuten dudan ur hotzagoko erronketan. Urte guztia daramat neopreno barik ur hotzetan igeri egiten, eta ur beroa baino hobeto daramat. 10-12 graduan, ondo egon naiz sei orduz; baina ikusi beharko nola egongo naizen hamar ordutik gora.

Erronkez ari zara: lasterketak eta zeharkaldiak aukeratzean, hori da irizpidea?

Bai: erronka izatea, neure burua ezagutzea. Lekuak ere atentzioa eman behar dit: inguruak, urak, naturarekiko harremanak... Xarma berezia izan behar du. Badaude batzuk fisikoki erronka direnak, baina lekuagatik uko egin diet: adibidez, Gangesekoa [India]. Hor ez naiz sartuko. Lekua deigarria izateak eragina du, baita nire bikotekideari gustatzeak ere [Eider Eibar ilustratzailea; entrenamenduetan eta zeharkaldietan laguntzen dio].

Inguruak errendimenduan ere eragiten du?

Bai. Leku polit batean bazaude, ura garbi badago, arrainak ikusten badituzu... Edo itsasoa apur bat mugituta badago ere, gustatzen zait. Kontu oso psikologikoak dira, eta gorabehera handiak dituzu. Aldarte onak laguntzen dizu aurrera egiten.

Ogibidez informatikaria zara. Nola uztartzen duzu igeriketarekin?

Nire lankide guztiak kirolariak dira, eta haiek ere laguntzen didate entrenamenduetan eta psikologikoki. Lanaren arabera, hilabete batzuetan ez daukat denborarik ezertarako, baina baditut beste garai batzuk lasaiagoak, eta gehiago entrenatzen naiz. Baina entrenamendua beti da lanaren araberakoa, denbora librean, asteburuetan... Ordutegi eta planifikazio jakin batzuk bete behar ditut: joan, egin eta disfrutatu egiten dut; presioa izan barik, psikologikoki askatzailea izan dadin. Ze, niretzat, psikologoarengana joatea bezala da igeriketa, estresa kentzen didalako. Eta estresa sortzen badit, orduan ez du balio ezertarako.

2015ean hasi zinen lehiatzen. Zergatik?

Beti egin dut kirola, bizikleta, futbola, eskubaloia... Zeozer egin nahi nuen osasuntsu mantentzeko, eta igeriketarekin hasi nintzen; txikitatik gustatu izan zait asko itsasoa. Ondo moldatzen nintzen: ikusi nuen dohainak nituela. Lehen saiakera hamar kilometroko lasterketa bat izan zen, Menorcan [Balearrak]; nahiko aurrean amaitu nuen. Hobetuz joan naiz, eta gaur egun nahiko maila ona dut; adibidez, Eivissakoan faboritoetako bat nintzen. Parte hartzaileetako batek esaten zidan: «Ez dut sinisten zu 33-34 urterekin igerian hasi eta niri aurre egiteko kapaz zarenik».

Entrenamenduetan eta zeharkaldietan, Eider Eibarrekin joaten zara. Ur irekietan igeri egiteak dependentzia dakar, ezta?

Eiderrekin joaten naiz, eta badago talde bat Getxon [Bizkaia], Ur irekiak Galea. Inoiz ez naiz joaten bakarrik. Itsasoan norbaitekin joan behar duzu, zure mailako norbaitekin. Gure taldean maila oso handiko igerilariak daude; eduki ahal ditudan taldekiderik onenak dira, eta oso giro ona dago.]]>
<![CDATA[«Hilerrietako bakearekin eta isiltasunarekin gozatzen dut»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2022-06-07/hilerrietako_bakearekin_eta_isiltasunarekin_gozatzen_dut.htm Tue, 07 Jun 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2022-06-07/hilerrietako_bakearekin_eta_isiltasunarekin_gozatzen_dut.htm Itxaropenik eza lanarekin: begiak itxita, gora begira dagoen harrizko eskultura baten bustoa ageri da, eta aurpegiera are atsekabetuagoa ematen diote hezetasunek. Bilboko Photobat argazkilaritza elkarteko presidentea ere bada Guillen Montero.

Zergatik hasi zinen hilerrietan argazkiak ateratzen?

Ikusten dituzu besteek publikatzen dituzten argazkiak, gustuko dituzu, eta animatzen zara zu ere egitera. Beti ibiltzen gara lekuak bilatzen argazkietarako, eta leku aproposa iruditu zitzaidan. Ez nuen erlazio esturik erlijioarekin, familiakoak ere ez ditut hilerrian... Baina hilerriak gustatzen zaizkit; bidaiatzen dudanean, saiatzen naiz hilerriak ere bisitatzen.

Zer berezitasun dituzte, oro har? Artistikoki zer eskaintzen dizute?

Berezitasunak badituzte arkitekturari dagokionez; hilobiak bereziak dira. Eta eskultura piloa egoten dira, batez ere hilerri handietan eta zaharretan; berriagoak minimalistak direnez, ez dago hainbeste ornamenturik. Paisaia ere berezia da, leku oso lasaiak dira, lorategi politak daude... Denetarik dute.

Hilerriak lotuta daude iruditeria jakin batera. Alde sinboliko horretaz ere baliatzen zara?

Bai. Beti bilatzen ditut emozioak transmititzen dituzten eskulturak, edo hezetasunak dituztenak... Bilboko hilerrian, Derion dagoenean [Bizkaia], badaude bi edo hiru pertsonatako eskulturak, adibidez. Nahiz eta harrizkoak edo marmolezkoak izan —gogorrak, esan dezakegu—, sentimenduak eta emozioak transmititzen dituzte. Eta hori bilatzen dut.

Hain justu, Bilboko hilerrien lehiaketan aurkeztu zenuen argazkiko protagonista eskultura bat da.

Lehiaketa berezia izan zen. Beste batzuetan —adibidez, online egiten direnetan—, zure artxiboan duzun argazkirik onena aukeratu eta bidaltzen duzu. Baina honetan momentuan egindako argazkia izan behar zuen, eta ezin zen ez ukitu, ez editatu.

Nolakoa izan zen zen prozesua?

Oso sinplea: paseoan joan, eta, zeozerk atentzioa ematen zidanean, gelditu, eta hasten nintzen pentsatzen ea zer angelutatik atera argazkia, zer altueratik... Adibidez, erabaki behar da osotasuna edo zati bat erakutsiko duzun, segun zer adierazi nahi duzun, edo zein den alderik hoberena. Ikerketa lana egitea da. Nik argazki asko atera nituen, eta gutxi gorabehera bukaeran ikusi nuen eskultura, kasualitatez, urrutitik, eta gustatu zitzaidan. Aurpegia ateratzea erabaki nuen: gorputzak transmititzen du, baina iruditzen zitzaidan aurpegiak irudikatzen zituela emozioa, tristura, etsipena...

Horregatik lausotu zenuen hondoa, aurpegiera are gehiago nabarmentzeko?

Bai. Azkenean, hilerri batean eskultura eta arkitektura pila bat dago, eta, angeluak ez badituzu ondo hartzen, nahi ez dituzun gauzak agertzen dira hondoan. Jakin behar duzu protagonismoa daukan hori isolatzen, indarra emateko, hainbeste informaziorekin ez galtzeko.

Hemen, ateratzen dira argazkiak hilerrietan, oro har?

Europan askoz hedatuago dago hilerriak bisitatzea. Hemen ez dago hain zabalduta, eta hilerrian argazkiak egitea, are gutxiago. Azkenean, uste dut jendearentzat hilerria isilik egoteko leku bat dela, errespetua ematen dizuna, eta gustukoa ez dena, hilerri batean sartzea ez delako oso atsegina.

Zure kasuan ez da hala, ezta?

Niretzat kontrakoa da: nik gozatzen dut hilerrietako bakearekin eta isiltasunarekin... Sentsazio horiekin disfrutatzen dut. Turismoa egitera datorren jende gutxik erabakitzen du hilerria bisitatzea; nik hori egiten duten oso gutxi ezagutzen ditut. Baina uste dut hedatuko dela, ondare handia dutelako; uste dut administrazioek indarra egin behar dutela bisita horiek turismoari zabaltzeko, beti errespetuz.]]>
<![CDATA[Dena alde ibilian jarraitzeko ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1927/038/001/2022-05-31/dena_alde_ibilian_jarraitzeko.htm Tue, 31 May 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1927/038/001/2022-05-31/dena_alde_ibilian_jarraitzeko.htm Argazki bilduma «Oso pozik» agertu da gerentea, hainbat arrazoirengatik, eta, nagusiki, «euskararen ikuspuntutik». Izan ere, helburuak «sobran» bete direla nabarmendu du Aldatzek. «Azpimarratzeko helburu bat zen jendea etortzea gure ikastolara, eta elkarrekin egotea, eta horiek bete-betean lortu ditugu». Orobat, jasangarritasunari dagokionez ere erdietsi dira ezarritakoak: Ibilaldiaren aurkezpen egunean, garraio publikoa lehenestera deitu zuen Aldatzek, «inoiz baino errazagoa» izateagatik, eta bide hori aukeratu dute parte hartzaileetako askok, haren hitzei erreparatuta. Itzuleraren Ibilaldia zen, hein handi batean, eta horrek, zirrara ez ezik, beldurra ere eragiten zien antolatzaileei. Aldatzek aitortu duenez, «kezka» zuten 3. eta 4. guneengatik, Ollargan parkean kokatutakoengatik hain justu, ikastolatik urrun zeudelako. «Baina, egia esan, oso giro ona egon zen han. Ez zen egon istilurik; osasun zerbitzukoek esan zigutenez, ez zuten aparteko esfortzurik egin izan behar». Aldatz «harro» dago ikastolako irakasle, ikasle eta gurasoez, baina baita jaialdian parte hartu zuten lagun guztiez ere, izan zuten jokabideagatik. «Komentario orokorra izan zen oso garbi egon zirela guneak, auzoa eta parke guztiak». Eta antolatzaileak ere jabetu ziren horretaz, bai jaialdian, bai igande iluntzean, egiturak desmuntatzeari ekin ziotenean. Atzo bukatu zuten beharra, 07:00etatik aurrera, Ibilaldiaren aje betean. «Oso nekatuta gaude, baina helburuak lortu izanaren nekea dugu; asebetetze handiko nekea da». Abusu ikastolak antolatutako hirugarren Ibilaldia izan zen igandekoa, baina, hala ere, askok ez zuten ez ikastetxearen ez auzoaren berri, azaldu duenez. «Esaten genuen, eta atzo egiaztatu genuen». Horiek horrela, festak harridura eragin zien batzuei. «Jendea aho bete hortz geratu zen daukagun ikastolarekin, dagoen parajearekin, parkeekin». Ikastolaz ere «harro» dago Aldatz. «Jende askok eta hainbat erakundek eta ikastolak zoriondu gaituzte, ikastola txukun eta oso polit dagoelako». Uste du Ibilaldiak ikusgaitasuna eman diola ikastetxeari. Lau eremu, ekintza piloa Abusu ikastolaren zutabeak laburbildu dituzte jaialdiaren aurtengo leloan: Erro, harri, har! Sustraiak aldarrikatzeari egiten dio aipamen erro-k; euskararen eta ikastolen aldeko temari harri-k; eta pertsona guztienganako abegikortasuna erakustea du xede har-ek. Leloko elementu bakoitzarekin izendatu zituzten jaialdiko bigarren, hirugarren eta laugarren kokaguneak, hurrenez hurren: Ibaieder parkean izan zen erro gunea, eta Arrigorriagako Ollargan berdegune zabalean paratu zituzten harri eta har. 10:00etan hasi zuten jaieguna: Abusukoek lekukoa eman zioten Ondarroako Zubi Zahar ikastolako ordezkariei, han egingo baita Ibilaldia 2023an. Ondoren, ekintza andana bat egin zituzten 18:00etaraino. Ikastaro eta musika ikuskizun mordoa egon ziren, eta haurrek, gazteek zein helduek gozatu zuten proposamenez. Besteak beste, dantza eta zirku ikastaroak eskaini zituzten, eta, orobat, musta danborra jotzen irakatsi zuten, baita herri kiroletan aritzen ere. Eguerdian eta arratsaldean, askotariko doinuek alaitu zituzten Abusu eta inguruko bazterrak: besteak beste, Afrika Bibang, Yogurinha Borova, Garilak 26, Kai Nakai, Itziarren Semeak eta Goazen igo ziren agertokietara. Gune batetik besterako txangoak antolatu zituzten, eta ikastolan bazkaldu zuten. Dena dela, ospatzeko abagunea ez ezik, aldarrikatzekoa ere egon zen igandean. Ibilaldia kultur elkarteko lehendakari Josune Bañales arduratu zen horretaz. Pandemia izan zuen ahotan, eta haren ondorioz euskarak eta euskal kulturak «galdutako» esparruak berreskuratzeko deia egin zuen. Halaber, Soziolinguistika Klusterrak aurkeztutako kale erabileraren datuak ere ekarri zituen hizpidera: beheranzko joera eten izana ez da «albiste txarra», Bañalesen irudiko. «Baina ikerketa horren beste aldeak erakusten digu euskararen egoerak geldialdian segitzen duela. Ez da atsegina egoera hau. Ikastolak ez ginen sortu euskaraz irauteko; euskararen egoera iraultzeko jaio ginen, euskaraz egiteko eta euskaraz eragiteko». ]]> <![CDATA[«Sukaldaritza tradizionalean ez zen haragi asko erabiltzen»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1864/036/001/2022-05-28/sukaldaritza_tradizionalean_ez_zen_haragi_asko_erabiltzen.htm Sat, 28 May 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1864/036/001/2022-05-28/sukaldaritza_tradizionalean_ez_zen_haragi_asko_erabiltzen.htm
Zergatik bihurtu zinen begetariano?

1980ko urteak ziren. Diktadorearen heriotzarekin, aldaketa espektatibak sortu ziren. Baina apalduz joan ziren, eta desengainua etorri zen: horrek kaosa ekarri zuen batez ere gazteen bizitzara, eta muturrera eraman zen, autodestrukziorantz. Krisi existentzial horren ondorioz, zaintzen hasi nintzen bai neure burua, bai neure ingurua. Begetariano egin nintzen iruditu zitzaidalako osasungarriagoa eta jasangarriagoa zela.

Noiz hasi zinen sukaldaritzan?

Arte Ederrak ikasten hasi nintzen, baina hemendik joan, eta utzi egin nuen. Itzuli nintzenean, 1986an, buruan nerabilen proiektua mamitu zen: izan ere, nire bizitza onerako aldatu zuen begetarianismoak, eta iruditu zitzaidan hori partekatzeko modu bat zela jatetxe bat sortzea. Garibolo abiatu genuen urte hartan. Bi urte geroago, jatetxea errotuta zegoenean, Arte Ederren karrera bukatzea erabaki nuen, eta jatetxea utzi nuen. Urte batzuen ondoren, pentsamendu beganora hurbildu nintzen; arrautzak eta esnekiak jateari utzi nion.

Nolakoa izan zen aldaketa hori?

Oraindik ez genituen errespetatzen animaliak. Lehen, garrantzirik gabeko objektu erabilgarriak ziruditen; ematen zuen ez zutela sentitzen. Baina beldurra dute, pozten dira... Gu bezala. Animaliekiko errespetua gertuago dago beganismotik. Interesa nuen elikadura beganoan, baina baita filosofian ere. Eta ez zen gauza berri bat: historikoki, kultura batzuek modu berezia izan dute munduarekin eta izaki bizidunekin erlazionatzeko, bai Ekialdean, bai Mendebaldean. Baina badirudi ahaztuak ditugula aukera horiek, hemen ohikoa delako txuleta eta urdaiazpikoa jatea.

Nolakoak izan ziren hastapenak? Zailagoak, baliabide gutxiago zeudelako?

Tira, sukaldaritza tradizionalean ere ez zen haragi asko erabiltzen. Txikia nintzenean, txarriboda egiten zen, baina urtean behin. Joera zen buruaskiak izatea, eta funtsean ortutik bizi ziren; animaliarik egotekotan, esnea ere hartzen zen. Beti egon izan dira oso presente lekaleak, barazkiak eta elikagai begetalak, orokorrean. Gerraostea bizi izan genuenontzat, haragia luxuzko produktua zen.

Zer harrera izan zuen Garibolo jatetxeak?

Ireki genuenean, Bilbon bazeuden bi jatetxe begetariano, arrautzak eta esnekiak ere erabiltzen zituztenak, eta bazuten publikoa. Normalean etxetik kanpo bazkaltzen zutenengan igartzen zen gehiago zaintzeko interesa. Eta beganismoa apur bat beranduago etorri zen. Orain, uste dut errotuta dagoela eskaintza gastronomikoan, oro har: hau da, lokal askok dute alternatiba beganoren bat. Baina beganoak baino ez diren lokal oso gutxi daude.

Zer izan behar da aintzat menu begano bat osatzean?

Lehenik eta behin, izan dadila zaporetsua, jende batek uste baitu jaki begetarianoak eta beganoak gatzgabeak direla. Hasi ginenean, errezeta tradizionalak egiten genituen batik bat, baina globalizazioak gastronomian ere eragiten du, eta orain fusio sukaldaritzara jotzen dugu, jatorri askotako platerak nahastuta. Aldi berean, horrek ahalbidetzen du eskura izatea osagai batzuk, lehen lortzeko zailak zirenak. Guk tokiko produktua erabiltzen dugu, baita errezeta exotikoetan ere; irudimenezko ukitua ematen diogu. Eta, oro har, menu orekatua da, osasungarria.

Orain errazagoa da eskaintza beganoa izatea?

Ezagutza handiagoa dago, eta informazioa eskuragarriagoa da. Elikagaiak moldatzeko moduez informazio asko dago; are, beste jaki baten zaporea emateko. Guk gure produktuak egiten ditugu, baina artisau txikiekin ere egiten dugu behar, eta oso produktu onak egiten dituzte proteina begetalarekin, adibidez: hanburgesak, albondigak... Beste jende batek eraldaketan egiten du lan.

Jaki begetalek animalia jatorrikoak gogoraraz ditzaten?

Izan daiteke. Joera handiagoa dago maila industrialean eta ikerketa zientifikoan, ikertzen eta garatzen ari baitira okelaren oso antzekoak diren proteina begetalak. Baina guri ez zaigu interesatzen ildo hori. Guk koilararekin jaten diren platerak ditugu gustuko, tradizionalak, zaporetsuak, eta irudimentsuak izan daitezkeenak. Ez dago zertan jakiak estaltzen ibili animalia jatorrikoen antza izan dezaten.

Penguin tabernan ere eskaintza beganoa sortu duzue berriki.

Lokala 2018an ireki genuen artisau garagardoa egiten hasi ginelako; beganoa da hura ere, eta zigilua du, ez duelako animalia jatorriko gehigarririk. Artisau garagardoan espezializatutako lokal bat zen, baina ez geneukan sukalderik. Pandemia baino lehen, asmoa genuen eskaintza gastronomiko beganoa egiteko; bi urteren ondoren hasi gara.]]>
<![CDATA[«Albokari izaera mitologikoa eman zaio: benetan, jotzea ez da hain gaitza»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/046/001/2022-05-22/albokari_izaera_mitologikoa_eman_zaio_benetan_jotzea_ez_da_hain_gaitza.htm Sun, 22 May 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1946/046/001/2022-05-22/albokari_izaera_mitologikoa_eman_zaio_benetan_jotzea_ez_da_hain_gaitza.htm
Noiz sortu zitzaizun musikarekiko interesa?

Txikitatik. Ikastetxean txirula goxoa irakasten ziguten, baita bestelako gauzak ere. Bereziki, piano jotzailea den lagun batek eta biok bikain jotzen genuen perkusioa [barreak], 7 urterekin. Abileziaren bat-edo baneukan. Bosgarren mailan, txistuarekin hasi nintzen. Eta, etxean, musika zerrarekin, AEBetara erosia postaz. 14 urterekin, edo igual lehenago, zeharkako txirularekin hasi nintzen. Beti ibili naiz zerbait jotzen. Karreran, 1987an, albokarekin hasi nintzen, txalapartarekin pixka bat, eta nafar gaitarekin.

Ikastetxean soilik izan zenuen musikarekiko harremana?

Txikitan bai, ikastetxean. Curriculum arruntean ematen zenaz gain, eskolaz kanpoko ekintza gisa txistua eta solfeoa ikasten nituen. Gero, autodidakta izan naiz gehienbat, horrek dakartzan gabeziekin, baina baita abantailekin ere.

Zeintzuk izan dira gabeziak eta abantailak?

Ez baduzu prestakuntza arautu bat, gauza batzuk galdu egingo dituzu, hori argi dago. Baina zure interesak gidatzen zaitu, eta igual beste batzuek ikertu ez dituzten gauzak nik ikertu egin ditut, akustikan eta holako gauzetan.

Autodidakta izatea hautu pertsonala izan da?

Ez, horrela izan da, besterik gabe. Inoiz ez nuen pentsatu modu arautuan ikastea.

1987an egin zenuen topo albokarekin. Nola izan zenuen instrumentuaren berri?

Etxean ezagutzen genuen alboka, Leon Bilbaoren diskoetatik batez ere. Aita zale amorratua zen, eta musika entzuten genuen, zein polita zen, arbasoak barrutik ateratzen direlako soinu horrekin. Ikusi genuen urte hartan hori ikasten hasteko aukera zegoela Bilbon, Udal Txistu, Alboka eta Pandero akademian. Arnasa ikasten hasi ginen; anaia eta biok joan ginen hara, ezagutu genituen beste zale batzuk, eta hasi ginen gure lehenengo gauzak egiten. Apurtxo bat ondo jotzen hasi ginenean, klaseak bukatu eta pote batzuk hartzera joaten ginen Bilboko Alde Zaharrera, eta alboka jotzen genuen.

Zergatik erakarri zintuen albokak, bereziki?

Daukan soinua, horren benetakoa... Batez ere, alboka tradizionalak daukan soinua. Oraingoak hobeak dira beste soinu tresnekin jo ahal izateko, baina tradizionalak duen soinu grabeago, lodiago horrek xarma berezi bat dauka.

Orduan, alboka ezaguna zen?

Gutxi batzuen artean, gaur egungo moduan.

Egoera ez da aldatu, orduan. Ez du hobera egin.

Igual orain apurtxo bat ezagunagoa da, baina, hala ere, geure buruari ziria sartzen ibiliko ginateke pentsatuko bagenu oso hedatua eta ezaguna dela. Gutxiengo batek ezagutzen du; lehenago, are gutxiagok.

Horrek zure formakuntza autodidakta zaildu zuen, ereduak topatzeari dagokionez?

Ez; albokan dena egiten zen modu autodidaktan. Ez zegoen metodorik. Egia da albokariren batek idatziak zituela partitura batzuk libururen batean, beste batzuk zeuden eskuz egindakoak... Ni hasi nintzenean, liburuko partiturak ezin nituen irakurri; oso gaitzak ziren. Albokak ahots bi ditu, eta hor nahasten ziren biak; baina batak partitura zikintzen du bakarrik; ez duzu ezer ulertzen. Leonen diskoa ipintzen nuen, ateratzeko dena belarriz. Partitura batzuk irakurtezinak ziren, beste batzuk hobeak, baina ez ziren guztiz fidagarriak. Ondo zeuden laguntza bezala, baina jatorrizkoarekin bakarrik fidatu behar zenuen.

Musika tresna gutxietsia izan da euskal musikaren historian?

Lagun batek, Manu Gojenolak, idatzi zuen liburu bat: Albokaren alde batzuk [Herri Musikaren Txokoa, 2004]. Hor albokaren eta albokarien historia egin du. Baina albokaren alde batzuk agertzen dira, batzuk bakarrik; izenburuak bi zentzu ditu. Esango nuke gutxietsia izan dela, baina trikitia ere bai. Izaera mitologikoa ere eman zaio: oso gaitza da jotzea, ezinezkoa, arnasa... Eta horrek ez dio mesede egin, ze jendea ez zen jotzen saiatzen; benetan, ez da horrenbesterako.

Nolakoa izan da albokaren bilakaera?

Aspaldi ditugu alboka berriak. Garai hartan, bazegoen Jorge de Riezuk eta Mariano Barrenetxeak idatzitako liburu bat: Alboka. Entorno folclórico [Aita Donostiaren artxiboa, 1976]. Proposatzen zen, alboka tradizionalaren eskalaren ordez, beste bat: la-si-do-re-mi-fa sostenido, beste soinu tresnekin jo ahal izateko. Folk talde batzuek aplikatu zuten. Adibidez, Joxerra Fernandezek Oskorrin horrela jotzen zuen, eta horrek eman zuen aukera soinu tresna beste esparru batera mugitzeko. Baina batez ere luthierren lana izan da: gaztetan alboka jotzen izandakoek, bizitza osoan lan egin eta gero, albokak egiten hastea erabaki zuten.

Nolakoak ziren?

Tradizionalak egin zituzten, Leonek, [Silbestre Elezkano Uribarri] Txilibrin-ek eta Eugeniok [Etxebarria Arrooita] egiten zituzten modukoak; baina aldatuak ere bai. Beste batzuk izan dira gazteagoak: [Juan Antonio Martinez] Osesek irauli egin zuen albokak egiteko modua, baita Antzuolako [Gipuzkoa] Joseba Gaztiainek ere. Hasi ziren egurrezko tutuak egiten, modu desberdinetan eskala hori zuzentzeko. Gaur egun, badaude albokak eta albokoteak eskala askorekin; asko esperimentatu daiteke.

Albokaren dibulgatzailea ere bazara?

Bueno, bai, nolabait. Keparekin [Junkera] egindako Leonen Orroak [Elkar, 1996] mugarria izan zen. Dibulgatzailea baino gehiago, iraultzailea izan zen. Airea [Elkar, 2004] diskoa uste dut ez dela oraingoz asumitu. Eta Albokak 2.1-en [Leonen Orroak elkartea, 2010] daude eskala horien guztien ikerkuntza, azalpena eta erabilera musikala.

Dibulgazioaren ildotik, Lur Soinuak musika eskola sortu zenuten Junkerak eta biok.

Ekitaldiez eta entseguez gain, Kepak bazituen trikiti eta pandero eskolak. Hasi ginen leku batzuetan alboka ikastaroak egiten, udalek eskatuta, eta Bilbo aldean ere eskaini genituen, Infernuko Hauspoa elkartearen eskutik. Baina norbaitek utzitako lokaletan ibili behar genuen; eskolak eman ahal izateko sortu genuen Lur Soinuak.

Esan duzu Leonen orroak iraultza izan zela. Asmo horrekin sortu zenuten?

Bai, argi dago. Ideia bera ja bazen iraultzailea: nola egingo duzu disko bat dena albokarekin? Bagenekien apurtzailea izan beharko zuela.

Nolakoak izan ziren gogoeta eta sortze prozesuak?

Orduan banituen zenbait konposizio, albokarako bereziki, doinu tradizionalen egiturarekin... Eta Kepa ere alboka joa zen, eta bazituen albokarako asmatutako zatiak. Batzuk ja nahiko egituratuta zeuden, baina beste batzuk, ez: hilabete pare bat ibili ginen haren etxean, goizero, gai horiek guztiak uztartzen.

Jauzia egon zen disko horren eta Airea-ren artean?

Bai, zortzi urte pasatu ziren batetik bestera. Airea-ri dagokionez, nik banuen material berria. Bion artean egin beharrean, bera ekoizle artistikoa izan zen. Aurrekoan, eskala estandarra erabili genuen; bigarrenean, desbideratu ginen ohikotik eta betiko eskalatik. Bazeuden alboka luzeagoak, beste tonu batzuekin, eta jotzeko beste proposamen batzuk agertu ziren. Ildo berari jarraitzen dio, baina badago jauzi bat. Leonen orroak oso freskoa da, entzuteko erraza, eta sekulako eragina izan du. Airea-k ez dut uste horrenbeste izan duenik, kantu batzuk kenduta, baina denbora gehiago behar da eragina izan dezan. Apur bat laborategikoagoa da, baina oso ekarpen interesgarriak egiten ditu.

Nazioarteko musika molde batzuk nahasten dituzu, ezta?

Bai, gonbidatuak ere badaude, baita Sardiniako lagunak ere. Hurrengo diskoan, Albokak 2.1-en, beste alboka berriago batzuekin soinu horien imitazioa egitea lortu genuen. Beste kantu batzuek badaukate irlandar kutsua, eta beste tresna bati txanbuna deitu genion: Grezia eta alde horretako soinu tresna bat da, albokaren antzekoa, baina zorroa duena; jotzeko era ezberdina da. Orain ja jende asko dabil proposatzen beste modu batera jotzea: Mixel Ducau, adibidez. Baina garai hartan, ez. Nahiko estandarrak ziren jotzeko modua eta konposizioak egiteko planteamendua. Eta lan guztietan egon dira ekarpenak.

Ildo horretatik, Basque-Irish Connection taldeko kide izan zara. Zer helbururekin sortu zenuten?

Niamh Ni Charrak, hango musikari apartak, berak bazuen aukera egiteko bira bat Irlandan kanpoko musikariekin, eta euskaldunekin egin gura zuen. Gure managerrari deitu zion, eta nitaz galdetu zuen, besteak beste. Prestatu genuen errepertorio bat gehienbat hango eta hemengo kantuak uztartuz.

Nolako ibilbidea izan zuen?

Hilabete batzuk eman genituen bakoitzak bere lekuan lan egiten; gero, elkartu ginen entseguetarako, Irlandan bira egin eta gero errepikatu genuen; hemen ere egin genuen pare bat aldiz; eta, azkenik, hirugarren partaidearen, Gavin Ralstonen estudioan grabatu genuen diskoa [EuskÉirea, Imeartas Records, 2011]. Oso esperientzia ederra izan zen, albokak, albokoteak eta gaita txiki bat ere erabili ziren, eta txistu berriak: re tonuan zegoen bat, lehen aldiz erabilia; luthierrak bazuen ideia eta prototipo bat, baina lehenengoa niretzat egin zuen.

Zer harrera izan zuen taldeak?

Irlandan oso bira polita egin genuen, oso kritika onak jaso genituen. Kritikari batek esan zuen: «Uste nuen gauza estandar bat izango zela, baina folkloreari egindako disekzio bat izan da».

Filosofiari dagokionez, nondik dator interesa?

Txikitatik eztabaida politikoan nahiko murgilduta ibili ginen orduan, eta, Batxilergoa bukatuta, zer ikasi? Ez neukan oso argi filosofia edo filologia. Irakasle batek esan zidan: «Filosofia da lehenengoa beti». Uste dut oso erabaki ona izan zela.

Nola uztartu da zure alde musikalarekin?

Nietzschek esan zuen filosofo on bat dela musikari zapuztu bat. Ni, nola ez naizen musikari zapuztua, igual ez naiz oso filosofo ona, baina ondo moldatzen naiz. Musikak eta filosofiak oso harreman estua daukate.

Non igartzen duzu hori?

Azken finean, musika matematika da; matematikak eta filosofiak harreman oso estua dute. Eta, gainera, niri filosofian batez ere interesatu zaizkit logika eta hizkuntzaren filosofia. Dena dago oso lotuta, bai.

Bilboko aurtengo inauterietako Farolin izan zara. Zelakoa izan da esperientzia?

Esperientzia oso polita izan da. Eta, gainera, nire lagunen babesa izan dut. Momentu guztietan ibili ginen musika jotzen eta alaitasuna sortzen.

Inauteriak musika tradizionalarentzako toki garrantzitsua al dira?

Guk Bilboko aratusteetan urte luzez jo izan dugu, baina gero krisialdiak eta murrizketak heldu ziren, eta aspaldian ez dugu jo; Aste Nagusian, bai. Ondo egongo litzateke hori berreskuratzea. Uste dut 2008tik hona galera handia izan dela herriko eta kaleko musikan eta aratusteetan.

Berreskuratzen ari da, joera hori ikusten duzu?

Ez dakit. Baina, edonola ere, izango da jendeak nahi duelako jotzen duelako, ez inork kontrataturik. Gure kasuan argi zegoen: kontratazioak desagertu egin ziren, udalak ez zuen dirurik, eta horrela izan da hainbeste urtez. Ez dakit berriz egingo den; oraingoz, aurten ez da gertatu.]]>
<![CDATA[Itsasoa berriro erakusmahaietan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2022-05-21/itsasoa_berriro_erakusmahaietan.htm Sat, 21 May 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2022-05-21/itsasoa_berriro_erakusmahaietan.htm
Azokaren 28. aldia da, eta, azken bi urteetan online egin eta gero, aurrez aurreko formatua berreskuratu dute aurten, bihar arte. «Pozarren gaude», adierazi du Royo kontserbetako Ana Jesus Beltranek. Urte guztietan hartu du parte, eta, orain erretiratuta dagoen arren, azoka egunetan beharra egiten du, laguntzeko.

Alakranako erakusmahaietan, Endika Etxebarria sukaldari eta enpresako komertziala pintxoak prestatzen ari da. «Atuna eskaintzen dugu, gehienbat; hori da gure negozioa. Hiru modutan egiten ari gara: tatakia, tartarra eta keztatua, carpaccio moduan, ozpin-olio batekin». Atun gordin edo oso gutxi egindakoaren kolore gorri ilunak jendea hurbilarazten du ezarian-ezarian. Modu askotan presta daitekeen jakia dela azpimarratu du Etxebarriak: «Gero eta modu gehiagotan kontsumitzen da, eta gazteek ere gordinik jan nahi dute».

Bakailaoak ere baditu bere zaleak, ordea. Arrainaren trontzo gordin osoak, kuboetan moztuak, eta bestelako aurkezpen batzuetan eskaintzen ditu Etxeko Makailoa dendako Marian Parte Aranburuk. «Dena ondo doa», dioenez. Eguraldia lagun, aurreko azoken traza hartzen dio oraingoari, jende kopuruari dagokionez, behintzat. «Barikuetan, herriko jendea etortzen da erosketak egitera. Ezagutzen gaituzte, eta babesa adieraztera datoz». Hurrengo egunetan, bezeroak aldatuz joaten dira. «Zapatuan, kanpoko jendea etortzen da, eta domekan, ordu gutxi batzuetan pila bat etortzen dira, bataila bat da», dio, umorez.

Lehengo aldien antza

Azoka alderik alde ikusi, ezagun batekin solastatu, eta zerbait erosi du jada Begoña Urbieta Olabarriagak. Atun kontserbak daramatza poltsa batean, eta beste batzuk ditu jopuntuan. «Hemendik kanpo senideak ditut, eta halako gauzak gustatzen zaizkie». Bermeon jaioa ez izan arren, berrogeitaka urte daramatza udalerrian, eta sarritan joan izan da arrain azokara.

Zehaztuak ditu egitekoak: «Lehenengo, barikuetan, erostera etortzen naiz, erosketak organ sartu, eta etxera. Hegaluze sariaren ekitaldia ikustera ere etortzen naiz. Zapatuetan, bazkaria egingo dut senarrarekin, lagunekin... Eta domeketan ez naiz etortzen». Ohi baino ilusio handiagoa igarri du.

Mantentzen da hasierako jende oldea. Gaitza da posturen bat topatzea kuxkuxerorik gabe, batzuek utzitako tokia berehala betetzen baitute inguruko norbaitzuk, eta etengabe ugaritzen ari dira askotariko marken poltsak bisitarien eskuetan.]]>
<![CDATA[«Europak fetitxe bihurtzen ditu identitate 'queer' eta arabiarrak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2022-05-20/europak_fetitxe_bihurtzen_ditu_identitate_queer_eta_arabiarrak.htm Fri, 20 May 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2022-05-20/europak_fetitxe_bihurtzen_ditu_identitate_queer_eta_arabiarrak.htm Los papeles lanean islatu zuen migratzaile gisa bizi zuen egoera. Bilboko Fundicion aretoan antzeztu zuen pieza hura iaz, eta berriz itzuliko da hara: Tecnòcrata obraren saio bana emango du bihar eta etzi Fundicionen, 19:00etan. Identitateak kapital eta fetitxe bihurtzeko joeraz dihardu, dantzaren eta bestelako diziplinen bitartez.

Sareetan promozionatzearen beharraz piezan hausnartzen duzu. Zer dakar horrek?

Dena eramaten ari gara eremu birtualera. Artista naizenez, ezin diot ihes egin. Derrigortuta nago etengabe ekoiztera emozioak eta irudiak, horien bonbardaketa bat dagoelako, eta bat egin ezean ez zarelako existitzen. Nire gorputzarekin dudan harremanaz hitz egiten du piezak, eta nola eragin duen horretan nire gorputza proiektatzen egon beharrak. Egunero informazio asko ekoitzi behar dut artista moduan existitzen jarraitzeko.

Nola aldatu da zure gorputzarekiko harremana?

Gorabehera asko dauzka. Adibidez, ni beti izan naiz body positive, uste izan baitut gorputz denak direla balekoak eta ederrak existitze hutsagatik, eta ez patroi jakin bati jarraitzeagatik. Baina konturatu naiz nire gorputza epaitzen hasi naizela, erabakitzen zer iruditan agertzen naizen hobeto horiek igotzeko sare sozialetara; hobeto, estandar normatiboen arabera, zeinak apurtu egin beharko liratekeen, mingarriak dira eta.

Nolabait, piezaren helburua da zeure gorputzarekin beste harreman bat sortzea?

Ez nuke horrela esango. Gehiago da egoera adieraztea, denoi gertatzen zaigulako. Ez baitu zerikusia gorputzarekin bakarrik: norberaren identitatea saltzean datza. Gehienok sare sozialak ditugu, eta lanerako behar ez dituztenek ere beren eguneroko bizitza saltzen dute haietan. Bizitza birtual hori sortzeak eta partekatzeak, eta atsegin dut-ak izateak dopaminak bezala erlaxatzen zaitu. 1990eko urteetan, esaten genuen telebistak bonbardatu egiten gintuela eskatzen ez genuen informazioarekin; orain, gu geu gara saltzen eta jasotzen ari garen produktuak.

Arabiar queer identitatea fetitxe bihurtzeko joera esploratzen du lanak. Non antzematen da hori?

Zure errealitate birtuala saltzearen ildotik, ikusten dut nire lana beti egon izan dela oinarrituta nire etnia eta genero identitateekin. Europan bizi naiz, nire merkatuaren gehiengoa europarrak dira, eta orain interes handia dago kontu queer eta feministetan. Eta ikusten dut horrek denak gehiago saltzen duela, Europak fetitxe bihurtzen dituelako identitate marika, queer eta arabiarrak. Ematen du zerbait lortu dudala hangoa izateagatik, han queer-a izatearen egoeraz uste okerrak daudelako, iruditzen baitzaie dena dela oso muturrekoa. Oso ideia postkoloniala da.

Obrak hainbat fase ditu, nortasun birtualaren bilaketa islatzen dutenak. Nola garatzen da?

Profil bat zabaltzen dut sare sozialetan; adibidez, igotzen dut story bat erakusteko goizean yoga egiten ari naizela. Jendeak pentsatuko du bizitza oso osasuntsua daukadala, baina agian hamar minutuz ere ez dut egingo yoga. Sentsazio birtual horrek ondo sentiarazten nau, nahiz eta ez didan onik egiten. Gero, arabiar izaeraren ideia fetitxe bihurtuz noa, sabel dantzaren eta halako estereotipoen bitartez, baina beti erne ea jarraitzaileak lortzen ari naizen. Eta identitate hori kapital bihurtzearen ondorioz, nire marka propioa sortzen dut.

Sareetako aktibismoaz ere hitz egiten duzu, ezta?

Askotan faltsua da, uste dugulako zerbait partekatzea ekintza politikoa dela. Baina ia ez bada ekiten, eremu birtualean geldituko da.

Nola bukatzen duzu bilaketa?

Analogia bat eginez: irudien kontsumoaren eta drogazaletasunaren artekoa. Ikusi behar ditugu katuen irudiak; bost segundoren ondoren, palestinar neskatoak hiltzen; handik bi minutura, Lidl-en iragarki bat; gero, amaren mezu bat, eta bikotekide ohiarena, aplikazioren bat... Kaos hori normal bihurtzen ari gara sakelakoa eta teknologia hainbeste erabiltzeagatik. Sistema kapitalistak bultzatu egiten gaitu gehiago eta gehiago kontsumitzera.

2020ko ekainean Beiruteko portuan gertatutako eztanda lantzeko asmoa zenuen. Nola doa?

Pare bat proiektu ari naiz lantzen. Tecnòcrata-n agertzen da material horren zati bat: mundu birtualak sarri eramaten zaitu oso errealitate ilunetara; nire kasuan, eztanda Instagramen bidez ikustera.]]>
<![CDATA[Bilboko Aste Nagusirako atzerako kontaketa abiatu dute]]> https://www.berria.eus/albisteak/213289/bilboko_aste_nagusirako_atzerako_kontaketa_abiatu_dute.htm Thu, 12 May 2022 13:22:05 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/albisteak/213289/bilboko_aste_nagusirako_atzerako_kontaketa_abiatu_dute.htm webgunean, eta zapatuan kokatuko dute fisikoa, 13:30ean, Plaza Barriko balkoietako batean. Kapela Eguneko jardueretako bat izango da. Hiru urteko itxaronaldia izan dela azpimarratu du Saioa Dominguez konpartsetako bozeramaileak. Aurten, ordea, ostera ere «nagusituko dira kaosa eta algara, festa eta poza». Izan ere, ohiko Aste Nagusi bat antolatzeko asmoa dute, eta irizpide horrekin ari dira lanean dagoeneko, Dominguezek azaldu duenez. «Prestakuntza normaltasunez doa aurrera, beste edozein urtetan bezala. Beti adi gaude, neurri berriren bat onartzen duten hemendik Aste Nagusira, baina, printzipioz, lehengora itzultzea da asmoa». Egitarauko jarduera batzuk zehaztu dituzte jada, baina oraindik «goiz» da iragarpenik egiteko, bozeramailearen irudiko. Hasteko, Kapela Eguna Aste Nagusirako itxaronaldia baretzeko, Kapela Eguna antolatu dute konpartsek larunbaterako. Egun osoko egitaraua taxutu dute, 11:30etik hasita. Musika izango da nagusi jardueretan, eta kapela ikastaro bat eta txapelketa bat ere egongo dira.]]> <![CDATA[Nola bizi bizitzatik kanpo]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/034/001/2022-05-11/nola_bizi_bizitzatik_kanpo.htm Wed, 11 May 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1877/034/001/2022-05-11/nola_bizi_bizitzatik_kanpo.htm
Mundu paralelo birtualek zientzia fikzioa izateari utzi zioten 2003an, Second Life bideo jokoa kaleratu zutenean: abatarrei esker, erabiltzailearen biki birtual antzeko bat, elkargune digital batean aritzeko abagunea eman zuen programa hark. Egun, sofistikatuagoa da teknologia, baita murgiltzaileagoa ere —metabertso batzuetara errealitate areagotuko betaurrekoen bidez sartzen baita—, eta harreman sozialetatik harago doaz jomugak: baliagarria izango da ikerketa arlo askotarako; osasungintzarako, hezkuntzarako eta industriarako, esate baterako.

Metabertsoa hizpidera ekarri du ostera ere Facebook enpresa zenaren iragarpenak: joan den urte amaieran, teknologia horren aldeko apustua berretsi zuen konpainiak, eta enpresari izena aldatu zioten: Meta. Hurrengo hamar urteetan arlo horretan egingo ditu inbertsiorik handienak, eta, besteak beste, 10.000 langile kontratatzeko asmoa du metabertsoa garatzeko. Oraingoz, estrategiak galera ekonomikoak baino ez dizkio ekarri, ordea. Sonatuena izan arren, baina, Meta ez da bakarra: enpresa asko ari dira metabertsoan inbertitzen, bai informatika arlokoak, baita bestelakoak ere, Gucci eta Nike, kasurako.

Aurreikusita dituzte mundu digitalaren itxura eta baliabideak, baina nola arautuko da? Hain zuzen, Iñigo Martinez Peña filosofia irakasle eta Agora elkarteko kideak uste du metabertsoak «erronka berri asko» dakartzala: esaterako, «erronka judiziala». Dioenez, «legean hutsunea» dago. Bat egiten du kezkarekin Esther Paniagua teknologian espezializatutako kazetariak eta Error 404. ¿Preparados para un mundo sin Internet? liburuaren autoreak (Debate, 2021). «Lege asko daude berriak direnak edo Interneten ingurukoak. Metabertsora aplikatu litezke, baina dena sortzeko dago oraindik; ez da eremu segurua».

Hori horrela, jada ezarri beharko lirateke arau horiek, Paniaguaren irudiko: «Metabertsoa erreala izan baino lehen, prest egon behar dugu hura gobernatzeko». Izan ere, dagoeneko jazo izan dira jokabide ez-etikoak, mundu fisikoan arau urraketak izango liratekeenak. Horizon Worlds Metaren mundu birtualean gertatutako eraso matxista bat aipatu du kazetariak: emakume batek salatu zuen beste erabiltzaile batek ukituak egin zizkiola bere abatarrari. Enpresaren erantzuna: andreak ez zituela aktibatu jokoak eskaintzen dituen baliabideak halakoak saihesteko, hala nola ezkutatzeko aukera. Berriki, beste emakumezko erabiltzaile batek esan du jokora sartu eta berehala lau gizonezkoren abatarrek bereari abusu fisikoak eta hitzezkoak egin zizkiotela.

Kasu horietan, Metaren gain dago kudeaketa; alegia, enpresa pribatu baten esku. Paniaguaren arabera, «mundu horiek sortzeko ahalmena dutenek definituko dituzte hango arauak». Eta nork du ahalmen hori? «Oraingoz, korporazio handiek. Zuk ez duzu nahi duzuna egiteko askatasunik besteek sortutako mundu batean. Baldintzatuta dago». Eta Interneten hastapenekin alderatu du egoera: «Lehen, gutxik egin zitzaketen webguneak, adibidez; orain bai, demokratizatu da».

Alabaina, «metabertsoan zerbait sor dezakeen publikoa oso mugatua da, gutxik dituztelako halako zerbait diseinatzeko tresnak eta dirua». Mundu birtualeko lurra ere komertzializatzen denez, zerbait sortu nahi bada eremu bat erosi behar da aurretik. Horrez gain, hardwarea ere ez da merkea: Metaren Oculus enpresako betaurrekoek 350 bat euro balio dute. Ondorio ezkorrak atera ditu Paniaguak: «Internetekin gertatzen den bezala, gobernantza pribatizatuko da. Enpresa pribatu horiek erabakiko dute nola funtzionatuko duen online munduak, beren interesen arabera baino ez, eta esparru publikoaren inolako kontrolik gabe. Nazio bateko gobernua pribatizatzea bezala da».

Beste kudeaketa baten alde egiten du Paniaguak, eta argi du zein den jopunturik urgenteena: produktu horiek mendekoak sortzeko duten ahalmena, «eskapismorako» erabiltzen baitira. «Facebookek onartu zuen tabako enpresek zigarretei azukrea eta mentola gehitzen zieten bezala erabiltzaileak mendekoagoak egiteko, helburu bera zutela gustatzen zait interakzioak eta edukia partekatzeko aukerak». Kazetariaren ustez, lortu behar da «mundu murgiltzaile horiek ez daitezen diseinatuta egon pertsonen denbora diru bihurtzeko xedearekin».

Polisaren ezabaketa

Arauak alde batera utzita, beste erronka batzuk ere ikusten dizkio Martinez Peñak metabertsoari: behinenak, teknologia horrekin eraikitzen den komunitate mota, kideen arteko harremanak, baita planteatzen duen gizaki politikoa ere. Agora eta merkatua bereizi ditu filosofia irakasleak: lehenari dagokionez, «plaza erabiltzen da politika egiteko, elkarren artean eztabaidatzeko, hizpidera ekartzeko elkarrekin erlazionatzeko moduak»; bigarrena, ordea, «negozioa» egiteko gunea da. «Antzinako Grezian, banatuta zeuden biak, baina nik uste dut gaur egun agorarik gabe gelditzen ari garela, dena merkatu bihurtzen ari delako».

Metabertsoa joera horren produktu bat da, ez konponbidea, irakaslearen iritziz: «Uste dut gero eta gehiago garela kontsumitzaileak, eta ez hiritarrak. Eta errealitate birtual horretan kontsumitzaile hutsak izango gara». Gogorarazi duenez, enpresa jakinek sustatutako elkarguneek osatzen dute metabertsoa; denda mordoa daude, eta bertako produktuak eskuratuta biribiltzen da norberaren abatarra. Hala, metabertsoaren helburua «negozioa» dela iruditzen zaio: «Polisa baino gehiago [komunitate politikoa], merkatua dago. Elkargunea merkatu bilakatu dute erabat, komunitate politikoa deseginda».

Horrenbestez, zerbait izatekotan, mundu birtualak elkarrekin fisikoki elkartzeko «bitartekoa» izan behar du, baina ez batzeko tokia, ez helburua. Ildo horretatik, Martinez Peñak dio pentsatu behar dela digitalki elkartzeak gorputzean dituen ondorioetan: «Hein batean, gorputza desagertzen da: pandemian, jende askok Zoom nekezia-z hitz egiten zuen, pantailen aurrean hainbeste denbora pasatu ondoren gorputzarekin gertatzen zenaz». Kontrara, elkargune presentzialetan «beste erotika eta komunikazio bat» dagoela nabarmendu du: «Ezinbestekoa zaigu toki horiek bizirik mantentzea».

Baina badago kezka sortzen dion beste alde bat ere: ekologikoa. «Batetik, gailu berri batzuk beharko dira, eta, beraz, zabor teknologiko handia ekarriko du; bestetik, datu horiek guztiek gastu energetiko itzela eskatuko dute». Gisa horretako fenomenoek jendea «liluratu» egiten dutela uste du irakasleak, baina «modu kritikoan aztertu eta politizatu» beharko lirateke, haren aburuz.

Sedentarismoa jorratzeko

Kritikak kritika, Martinez Peñak azpimarratu du ez dela «teknofobian» erori behar, eta Paniaguak adierazi du metabertsoak abantailak ere eskain ditzakeela. Gipuzkoan, esaterako, Activatec proiektua garatzen ari dira, errealitate birtualaren bitartez kirol zerbitzu berri bat eskaintzeko; Gipuzkoako Foru Aldundiak bultzatzen du ekinbidea, besteak beste.

Ikerketaren diseinatzaileetako bat da Juanma Murua ekonomialaria, eta teknologia berrien inguruko irakasgaia ematen du EHUren Kirolaren Kudeaketaren masterrean. Dioenez, gisa horretako teknologiek sedentarismoa areagotu dezakete, baina, era berean, exergames deritzenak, mugimendua eragiten duten jokoak, baliagarriak izan daitezke ariketa fisikoa hauspotzeko, batik bat kirolik egiten ez duten eta bideo jokoen zaleak diren gazteei dagokienez: «Ikerketetan ikusi dugu jarduerok balio dutela pertsona horiek dinamizatzeko, kirol klasikoa gustatzen ez zaienak mugiarazteko». Teknologia berrien bidez jokatzen diren kirolek «pizgarriak» eskaintzen dizkiete, Muruaren arabera.

Bestalde, proiektuak jopuntuan du, halaber, mugitzeko arazoak dituen jendea, gertuko kirol zerbitzuren bat ez duena, edota gustuko jardueraren bat egiteko kilometro asko egin behar dituena. Horiei kirola gerturatzeko bidea izan daiteke mundu birtuala. Bi egoera horietan, metabertsoak «ekarpena» egin dezakeela uste du Muruak. Alabaina, ez dute asmorik mundu fisikoan dagoeneko kirola egiten duten horiek digitalera eramateko, azpimarratu duenez.]]>
<![CDATA[«Mendeku grina egon da pandemian»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2022-05-05/mendeku_grina_egon_da_pandemian.htm Thu, 05 May 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2022-05-05/mendeku_grina_egon_da_pandemian.htm
Kaleko edana sintoma bat dela diozu. Zerrena?

Hainbat gauzarena. Besteak beste, helduek gazteei arretarik ez eskaintzearen sintoma da. Gazteak etxeetan konfinatu dituzten neurri erradikalak hartu dira pandemian, alternatibarik eskaini gabe; helduak ere konfinatu dituzte, baina guk testuinguru jakin batzuetara egokitzeko ahalmen handiagoa dugu. Eztanda bat egon da hertsadura bat-bateko eta, batzuetan, irrazional horren aurrean, eta kaleko edana agertu da hiri eta herri askotan.

Eta pandemia baino lehen?

Fenomenoak erakusten du ez dugula asmatu sortzen gazteentzako erakargarriak diren aisialdi moduak; besteak beste, ez diegulako galdetzen nola nahi duten pasatu denbora. 13-15 urte betetzean, bat-batean, lehen entretenitzen zituen horrek jada ez die balio.

Pandemiak nola aldatu dio gizarteari kaleko edanaz zuen irudia?

Pandemiaren garaian, jazarpen grina egon da, hein batean. Kaleko edana ez da ugaritu, baina ikusgarriagoa izan da etxean sartuta geundelako, eta, bat-batean, komunikabideetan agertzen hasi zelako. Ematen zuen inbidia kontu bat zela: guk ezin badugu, ez dezala inork egin. Mendeku grina egon da pandemiaren neurri deserosoenak bete ez dituzten gazteekiko. Esajeratu egin da: kaleko edana ez da gehiengo praktika, ez lehen, ezta orain ere; asko ageri da, eta ez dirudi jaitsiko denik, baina gazte askok ez dute jarduten kaleko edanean, edo oso noizean behin jarduten dute.

Zergatik esajeratzen da?

Batzuetan, helduek beren fantasiak proiektatzen dituzte gazteek egiten dituzten gauzetan, eta desitxuratu egiten dituzte. Lokalekin ere berdin: uste zuten haietan edan, drogak hartu eta sexua eduki besterik ez zutela egiten. Eta horretan aritzen dira, baina baita beste gauza batzuetan ere: futbolinarekin eta bideo jokoetara jolastu, hitz egin...

Eta zergatik arbuio hori?

Osasunaren inguruko kezka dago. Eta, aitzakia horren atzean, benetako arrazoia ezkutatzen da: kaleko edanak molestatu egiten du. Ulergarria da: 80 bat lagun batzen badira etxebizitzetatik gertu, hiruzpalau edo sei orduz ozen hitz egiten... Helduek bezala, gazteek ere ikasi behar dute esparru publikoa esparru partekatua dela, eta askotariko interesek egiten dutela bat. Oinarrizko bizikidetza irizpide batzuk errespetatzeak asko leunduko luke kaleko edanaren eragina, seguruenik.

Osasunaren eta bizikidetzaren ikuspegitik, kaleko edanaren eragina oso bestelakoa da tabernetan edatearekin alderatuta?

Ordutegia ezberdina da. Hemen, tabernen irekiera eta itxiera orduak arautuak daude: are, esaten dute turismoarentzat ez dela egokiena, baina osasun publikoaren ikuspegitik, bai, dudarik gabe. Tabernaz taberna joatea ez da kaleko edana baino osasuntsuagoa, berez. Bizikidetzari dagokionez, Bilbo bezalako toki batean, poteoan ibiltzeko gune tradizionaletako bizilagunek nahiago lukete seguru asko jende hori dena beste leku batera joango balitz kaleko edanean aritzera.

Orduan, zein da ezberdintasuna?

Funtsean, adina. Hein batean, gazteek edaten dute kalean, gaitasun ekonomiko ez oso handikoek. Edari merkeak erosten dituzte merkatuetan, ezinezkoa zaielako taberna batean konbinatu bat hartzea. Esan daiteke kaleko edana modu bat dela esateko beraien aisialdian edatea ere gustatzen zaiela, baina gaueko merkatuko prezioak bideraezinak direla. Alde horretatik, ostalaritzako sektoreari ere ez dio grazia handirik egiten gazteek beste nonbaiten edan dezaten.

Kaleko edanaz helarazten den irudi horrek zaildu egiten du haren kudeaketa?

Kaleko edana desagerrarazi behar delako irudia badugu, baliteke kudeaketa bakartzat izatea gaztei eta nerabeei Polizia jazartzea. Baina engainagarria da Poliziaren gain uztea mota horretako egoerak. Hoditeriaren bukaerako politika deitzen diote soziologo batzuek: egoeraz arduratzea behin arazo bilakatu denean, hoditik ur zikina ateratzen denean; baina ur horrek jatorri bat dauka. Uste dut hezkuntza garrantzitsuagoa dela errepresioa baino.

Nola hezi?

Egoera utz dezakegu zoriaren eta askotariko eragin sozialen esku; edo ikastetxeetan, eta ez horietan bakarrik, hezi ahal dugu osasunean, enpatian, hiritartasunean eta bizikidetzan. Eta ahalegindu gaitezke lan egiten gazte taldeekin, izan dezaten eragin positibo bat beste gazte eta nerabe batzuengan.]]>
<![CDATA[«Izurrietan, gizakiek berdin jokatzen dute beti»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/026/001/2022-04-24/izurrietan_gizakiek_berdin_jokatzen_dute_beti.htm Sun, 24 Apr 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1946/026/001/2022-04-24/izurrietan_gizakiek_berdin_jokatzen_dute_beti.htm Veba Geceleri. 1901ean girotuta dago, Otomandar Inperioko Minger uharte asmatuan. Izurria heldu delako susmoarekin abiatzen da eleberria, baina ustea berehala baieztatzen da, eta horren ondorioak aletuko dira kontakizunean: itxialdiak, bestelako neurriak, baita iraultza bat ere. Astelehenean, Pamukek eleberriaren gaztelaniazko itzulpena aurkeztu zuen Bilboko Azkuna zentroan: Las noches de la peste (Izurriaren gauak; Literatura Random House, 2022).

Nola eraiki duzu uhartea, sinbolikoki?

Eleberriaren hasieran, mapa baten marrazkia dago; eleberria idazten nindoan bitartean, mapari erreparatzen nion, eta batera eboluzionatu dute biek. Mediterraneo ekialdeko uharte otomandar tipikoa da. Xehetasunak kopiatu ditut Kretatik [Grezia], Zipretik eta Megistitik, uharte txiki bat, greziar errepublikako ekialdekoena, eta turkiar errepublikatik milia erdira dagoena. Maiatzero joaten naiz; etxe bat alokatzen dut. Eta, hasieran, Istanbulen parean dagoen uharteetako batean igarotzen nituen udak. Gustuko ditut uharte txikiak, haietan aurkitzen dudan bakartze sentsazioa.

Eta hori bilatu duzu Minger sortzean?

Bai, behar nuen. Egoera bakartuak gustuko ditut. Elurra obran bezala [Elkar, 2017; Monika Etxebarriak eta Fernando Reyk itzulia]: hainbeste elur egin zuen Kars hirian [Turkia], mundutik bakartuta geratu baitzen. Eleberri hori ere oso politikoa zen, azken hau bezala. Bakartze egoera bat dagoenean, istorioa azkarrago garatzen da, eta drama nabarmenagoa egiten da. Bakartze egoera asmakizun literario bat da: adibidez, ontzi bat hondoratzen da, eta bizirik ateratzen dira salbamendu txalupan doazen bi edo hiru lagunak; edo hegazkin batek Amazonasen kontra jotzen du, eta hamar lagun salbatzen dira. Zer egingo dute? Horrek kuriositatea eragiten dio mundu guztiari. Daniel Defoek Robinson Crusoe idatzi zuen, bakartze istoriorik behinena, eta ironikoa da, izurrien inguruko beste bat ere idatzi baitzuen.

Egiturari erreparatuta, narratzaile esplizitu bat dago, 1901ean gertatutakoak 2017tik kontatzen dituen historialari bat, eta Pakize Sultanen gutunetan oinarritzen da gertakariak berreraikitzeko —izurria bizi zuen—. Zergatik bitartekaritza hori?

Dena hiru hilabetetan gertatzen da, baina istorio osoa ehun bat urte dira. Historialari baten bitartekari funtzioa behar nuen. Eta emakumea da, zahartzen ari naizen heinean andre narratzaileen begietatik ikusi nahi dudalako mundua. Columbia Unibertsitateko [AEB] irakaslea ere banaiz, eta, halaber, gustuko dut iruzkin ironikoak egitea Historiako irakasleen inguruan, hain zuzen. Narratzailea politikoki zuzena da, eta ez Mingereko nazionalista bat, baina ezin du saihestu, eta, azkenean, Mingereko nazionalista izaten bukatu du.

Hala ere, zenbait pertsonaiarengan ardazten duzu kontakizuna. Eleberriak helburu polifonikoa ere badu?

Nire helburua izan da zerbait tolstoiarra egitea, Gerra eta bakea-ren antzeko zerbait. Bestalde, ni Tolstoi baino 150 urte beranduago bizi naiz; beraz, kontakizun modernistaren eta postmodernistaren teknikak erabiltzen ditut orobat. Istorio bat idatzi dut hainbat ikuspuntutatik, eta baliabide hori Faulknerrengandik hartu dut, baita haren narrazioa eta jauziak ere; Joseph Conradengandik hartu ditut denboran aurrera eta atzera egindako jauziak. Irudi tolstoiarra egin dut, baina ez da zehatz-mehatz XIX. mendeko errealismoa. Konplexua da, baina ez ulertzeko zaila.

Bere garaia baino ehun bat urte lehenagoko jazoerak kontatzen ari da narratzailea. Memoriaren kontserbazioaren inguruan ere hausnartzeko balio izan dizu liburuak?

Nik memoriaz hitz egiten dut, baina pertsona bakarrarenaz. Eta agian oroitzapen horiek nazio baten sorrerarenak dira. Eleberrian, dinastia otomandarreko aristokrata batek nazio baten sorreran parte hartzen du. Ez da ahaztu behar Greziako lehen erregea ez zela greziarra izan, baizik eta alemaniarra. Beraz, nazioak asmatu zirenean, hango herriak hain ziren ahulak, ezen behar baitzuten aristokratek agindu zezaten. Albanian ere bai, adibidez: herrialde independente bat egitea erabaki zuten, eta mundu osoan aristokrata baten bila ibili ziren. Printze otomandarrei eskatu zieten Albaniako erregeak izan zitezen, baina uko egin zioten.

Komunikazioak zer toki du eleberrian? Bai komunikabideek, baita komunikazio instituzionalak ere.

Gaur egun, harremanetan gaude nazioartearekin: Argentinan edo Korean gertatzen dena gaur bertan agertzen da telebistan. Pandemia honetan ikusi dugu, mapen bitartez, esaterako. Baina orduan —are, 1901ean—, komunikazioa oso geldo zihoan; jendeak ez zuen ulertzen zer gertatzen ari zen. Jendeak ez zuen gaur egun dugun hezkuntza, albisteak astiro heltzen zitzaizkien, eta, horregatik, gehiago loratzen ziren mitologiak, kondairak eta zurrumurruak. Lehen, izurri bat heltzen zen eta biztanleriaren herena akabatzen zuen; eta, orain, hasieran jakiten dugu ehun hil direla lehenengo, gero milaka... Lehen, askoz geldoago jakiten zen, eta jendeak beldurra zuen, ez zekitelako zer gertatzen ari zen.

Zure obran sarritan jorratzen duzu Mendebaldearen eta Ekialdearen arteko tirabira.

Begiratu Turkiaren mapa, eta non dagoen Istanbul. Ni Istanbulen ekialdeko aldean jaio nintzen, baina nire amaren aitona Bosforo itsasartearen beste ertzeko medikua zen: alde europarrean bizi zen. Turkiako kultura Asiako kultura tradizionalak ardazten du, baina Mendebaldeko kulturak ere eragin handia du.

Harreman horiek nolako eragina dute kontakizunean, epidemiaren kudeaketari dagokionez?

Ez dute eragin handirik. Bai, egia da Mingereko musulmanak itxialdiaren aurka daudela kristauak baino gehiago, oraingo negazionistak direla, nolabait; baina ez musulmanak izateagatik, baizik eta hezkuntza txikiagoa edukitzeagatik. Nahiz eta Otomandar Inperioan musulmanek gobernatzen zuten, dinastia musulmana izan arren, herriko jendea txiroagoa zen, eta apalago hezia kristau ortodoxoak baino.

Eta harremanok nola eragiten diote pertsonaien garapenari?

Otomandar burokrata tipiko batek —liburuko Sami pashak, adibidez—, bi indarren tentsioa sufritzen du. Europak Otomandar Inperioa presionatzen du, gaur egun Turkia bezala, herritarrei askatasun handiagoa eman diezaien, Mendebaldeko herri baten itxura har dezan, eta saia dadin denak berdin tratatzen, ez diezaien musulmanei pribilegio gehiago eman. Sami pashak, eta Otomandar Inperioko pasha guztiek, hori egin nahi zuten. Baina egin zutenean, kristau ortodoxoak, zeintzuek aberastasun, kultura, askatasun eta berdintasun handiagoa zuten, are aberatsagoak egin ziren, eta musulmanak pobreagoak bilakatu ziren. Hori izan zen Otomandar Inperioa mendebaldarragoa bilakatzearen paradoxa. Eta zenbat eta askatasun handiagoa izan ortodoxoek, serbiarrek, greziarrek, bulgariarrek eta abarrek, orduan eta gehiago nahi zuten independentzia. Hala, eleberriko pashak kontraesan horiek ditu, eta ez dago konponbiderik; azkenean, inperioa puskatzen da. Edo, Armenian egin bezala, kristau guztiak akabatzen dituzte.

Aldaketa horiei erreparatuta, zure istorioetako pertsonaia batzuei arraroa bilakatu dakieke jatorria?

Noski. Europako edo Asiako periferian, hezkuntza mendebaldarra duen edonor atzerritar bihurtzen da bere herrian bertan. Niri esaten didate atzerritar bat bezalakoa naizela nire herrialdean. Ez dit molestatzen; idazle turkiar ezagunenetariko bat naiz [barreak].

Eleberria 2016an hasi zenuen, eta 2021ean bukatu. COVID-19aren pandemiak eraginik izan al du lanaren garapenean?

Eleberri historiko hutsa zenean, nire lagunek esaten zidaten inork ez zuela irakurriko, iraganeko kontu batez ari nintzelako. Eta, ondoren, deitzen hasi zitzaizkidan, esateko zorte handia eduki nuela. Ez dut zorterik eduki. Nire izebetako bat, 93 urtekoa, COVID-19aren lehen biktimetako bat izan zen. Ni kezkatuta nengoen uste nuelako jendeak esango zuela pandemiaren harira idatzitako liburua zela; beraz, artikulu bat idatzi nuen, hala nola The New York Times eta El País egunkarietan argitaratu dena, pandemiek fikzioan izandako presentziaren ingurukoa, kontatzeko Camusek eta Defoek, adibidez, horren inguruan idatzi zutela. Gizakiek berdin jokatzen dute beti: lehenik eta behin, ukatu egiten dute egoera; gero, horren inguruko zurrumurruak zabaltzen dituzte; eta, ondoren, musulmanei edo txinatarrei egozten diete errua. Edo gobernuak erortzen dira, hildakoen kopuruak gora egiten du, eta gobernu berri bat sartzen da, oso autoritarioa, jendea torturatu ere egiten duena: gobernu horrek pandemia eteten du, baina, halaber, gure askatasunak mugatzen ditu. Ironikoa da, biztanleek bi gauza leporatzen baitizkiete beren agintariei: batetik, esaten diete haien errua dela hainbeste jende hil izana, ez dituztelako nahiko neurri ezarri; bestetik, pertsona bertsuek diote ez ukitzeko ez haien negozioak, ez haien askatasuna.

Eta artikulua argitaratu ondoren, zer gertatu zen?

Editoreak mezu elektronikoak bidaltzen hasi zitzaizkidan, esateko buka nezala eleberria, arren. Hiru urte eta erdi neramatzan liburuan lanean, baina ondorengo 11 hilabeteetan, itxialdian, eleberria bukatu nuen. Izan ere, sutsuki idatzi nuen; bukatzeko gogoz nengoen. Istorioa gaur egunera arte heldu zen, kasualitatez. Hasieran, zerbait pribatua idazten ari nintzen; gero, ilusio antzeko bat izan zen, izurria liburutik irten eta gizadia osora hedatu izan balitz bezala. Eta, bide horretatik, uste nuen eleberria argitaratutakoan koronabirusa bukatuko zela. Baina hori ez da gertatu [barreak].

Egoera aintzat hartuta, oraingoan zailagoa izan da berridazketa eta errepasatze prozesua aurreko eleberrietan baino?

Bai, baina ez ditut gauza asko aldatu. Elurra Turkian publikatu baino gutxi lehenago, Irailaren 11ko atentatuak jazo ziren; liburuan Osama Bin Laden aipatzen nuen, eta ezabatu egin nuen, jendeak pentsatuko zuelako atentatuetatik kopiatu nuela. Baina oraingoan ez dut ezer ezabatu, soilik laburtu egin ditut itxialdien deskribapenak. Era berean, ahalegindu naiz saihesten irakurleek pentsa dezaten oraingo egoeraz hitz egiten ari naizela. Baina gizakiek hain jokatzen dute antzeko beren orainaldiari dagokionez, normala baita irakurle batzuek uste izatea orain gertatutakotik hartu ditudala gauza batzuk. Baina nik ez dut kopiatzen, gizadia bera da bere buruari kopiatzen diona [barreak].]]>
<![CDATA[«Koadro batek balio artistikoa izateko, ez du zertan bat etorri kanonarekin»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/038/001/2022-04-17/koadro_batek_balio_artistikoa_izateko_ez_du_zertan_bat_etorri_kanonarekin.htm Sun, 17 Apr 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1951/038/001/2022-04-17/koadro_batek_balio_artistikoa_izateko_ez_du_zertan_bat_etorri_kanonarekin.htm hodeismoa-ren teoria sortu eta garatu du, besteak beste. Bilboko Itsasmuseumen bere lanaren atzera begirako bat bisitatu daiteke maiatzaren 1era arte: Itsasoaren begiradak.

Txikitan sortu zitzaizun artearen interesa?

Ume askok bezala, txikia nintzenean irudimen handia nuen irudiak asmatzeko. Baita memoria fotografikoa ere: ondo begiratzen nuen gauza bat, eta gero ia berdin marrazten nuen, buruz. Orduan, kezka ez zen izaten modelo bat margotzea, baizik eta nire buruan zegoena, nire irudimenaren bidez lortutako hori. Pinturarekiko afizio handia nuen, eta kolegioan hasi nintzen horrekin, karmeldarretan, baita beste teknika batzuekin ere. Ikasteko zortea izan dut: idazkaritza ikasi nuen, notario batekin egiten nuen lan, baina sormenezko bizitza behar nuen.

Noiz izan zen aldaketa hori?

20 urterekin. Adin horretan gaixotasun oso arriskutsua izan nuen: esan zidaten tuberkulosi oso larria nuela, eta hilko nintzela, mirari bat tarteko biziko nintzela. Baina nik indarra nuen nire barruan, eta bizitzeko gogoa, eta ez nuen sinisten. Egoera horretan, nire gurasoek laga zidaten lana uzten eta artea ikasten.

Ordutik artea izan duzu ofizio?

29 urterekin, Sopelara [Bizkaia] etorri nintzen bizitzera, hiru umerekin. Ikastola sortzeko zegoen; orduan, sei lagunek ikastola sortu genuen, Ander Deuna, eta klaseak ematen hasi nintzen. Hori zen nire sormen grinaz gozatzeko eta asetzeko bidea. Urte asko egin ditut horretan, laugarren semea eduki nuen arte, 40 urterekin. Besteak nagusiak ziren, ikasketak egitera zihoazen, eta nik dirua behar nuen, ikastolan ez nuelako kobratzen. Aita eta ama hil zirenean, arte estudio bat erosi nuen klaseak emateko. Oso gustura nengoen, nahi nuena egiten nuen.

Adibidez?

Bidaiak egiten hasi nintzen, ikusteko zer margotzen zen munduan zehar arte garaikidean. Deustuko Unibertsitatean [Bilbo] euskal arte garaikidearen inguruko master bat egin nuen. Lan egiten hasi, eta askotariko obra garatzen joan nintzen: garai batzuetan, estilo bat edo beste egiten nuen, eboluzionatzen joan nintzen.

Zure artean hodeismoa landu duzu nagusiki, zuk zeuk asmatutako kontzeptua. Zertan datza?

Goian hodei bat kokatzen baduzu, ikusiko duzu horren itzalak behean dagoen elementuaren forma hartuko duela; itzala aldatuko da, eta beste modu batera ikusiko da. Itzalaren proiekzio ezberdinak dira. Euskal kulturan, hodeia Jaungoikoaren semea da, eta lurrak babesten dituena, horiek bustitzen dituena, ama lurrarekin bat egiten duena; mitologia asko dugu horren inguruan. Nik erraz ulertu nuen kulturarekin erabil daitekeela ideia hori: gizarteak kultura babesten du hodeiak lurra bezala, eta kulturak gizartea moldatzen du.

Nondik sortu zenuen hodeismoa?

Behin, Burgosera [Espainia] joateko zortea izan nuen. Atapuercako aztarnategira joan nintzen, eta bertako lurra eman zidaten, metro koadro bat, ikertzeko; edo, nire kasuan, koadroak egiteko. Halako lur zaharrak eskuetan edukitzeak emozionatu ninduen, magnetismoa sentitu nuen lurrarekiko. Eta jarraitu nuen: gure mendietara joan nintzen lurrak topatzera, eta erabiltzen nituen koadro minimalistak egiteko, kolore bakarrekoak. Pigmentu eta aglutinatzaile bezala erabiltzen nuen. Jendeak lurra eta harea ekartzen zizkidan. Hasi nintzen koadroak egiten lur zaharrei testurak ematen. Hogei urtean egin ditut, apurka-apurka, denbora librean, klaseak ematen nituelako eta seme-alabak nituelako.

Hodeismoa-ren jabetza intelektuala aitortua duzu, ezta?

Nire koadro bat jarri zuten EHUko Medikuntza museoan, Leioan [Bizkaia]. Behin, Bizkaiko Foru Aldundikoak joan ziren hara, eta esan zidaten pentsamendu horri izena ipintzeko eta azaltzeko, oso garrantzitsua izan arren ez zelako egiten. 1997. urtea zen: azalpenak idatzi eta Eusko Jaurlaritzara bidali nituen, eta hango batek esan zidan beste epai bat pasatu behar nuela, Madrilen [Espainiako Gobernuarena]. Bi hilabeteren ondoren, pentsamoldearen jabetza intelektuala aitortu zidaten, eta esan zidaten horren inguruko liburua egingo zidatela. Internet heldu zen garai berean.

Zure pentsamoldea helarazten lagundu zuen?

Interneten azalpenak ipini nituen. Jendea galdetzen hasi zitzaidan, eta nire lagun batek esaten zidan zer ari zen eragiten sarean. Azkenean, informazioa ezabatu behar izan nuen Internetetik, antsietateagatik. Baina aurrerago eman izan ditut hitzaldiak hodeismoa-ri buruz, bai hemen inguruan, bai Ameriketan; filosofoek eta arte adituek esaten zidaten eurek sinisten zutela hodeismoa-n.

Zure arteak eboluzioa izan zuela aipatu duzu. Aldaketa horietan guztietan, hodeismoa-k irizpidea zen artean ere?

Bai, bai, niretzat bokaziozko eztanda bat izan zelako. Itzelezko irudiak etortzen zitzaizkidan. Dauzkat obra batzuk gizakiaren jaiotzaren ingurukoak, eta dihardute emazteak izan dezakeen proiekzioaz, inkontzienteki. Eta ikusleek esan izan dute bizitzaren berpiztea izan daitekeela. Sasoi hori hodeismo hutsa zen, eta gero lurraren kontaktuarekin maitemindu nintzen: lurrak garrantzi handia du, nahiz eta ez den ikusteko polita. Eta noizean behin pintatzen dut, adibidez, itsasoaren zuzeneko ikusmira, perspektibarik gabe; beste plano batzuk, gauza berak azaltzeko.

Abstrakzioa ere jorratu duzu.

Aldaketa bat egin dut nire bizitzan eta nire ikuspuntuan: espresionismotik eta inpresionismotik abstrakziora pasatzea eboluzio mental bat izan zen. Orain, arte abstraktuak batzuei ez die ezer esaten, baina oso zehatza izan daiteke begiratzen edo sentitzen dakienarentzat. Gurako nuke jendearen pentsamoldea aldatu, abstrakzioa oso zaila delako eta gutxi baloratzen delako. Jendeak nire obrez esandakoari adi egon naiz beti, eta ikusi dut artelan abstraktuek badutela zer esana.

Artearen ikuspuntu praktikoagoa duzu, agian? Estetikatik haragokoa?

Hori da. Koadro batek balio artistikoa izateko, uste dut ez duela zertan ederra izan edo kanon klasikoarekin bat etorri. Artisten ikuspuntua aldatu da horri dagokionez, baina, jendearena, ez.

Zergatik estilo aldaketa?

Obra aldatu behar nuela ikusi nuen, lotuta nengoelako teknikei eta jendeak esan zezakeenari. Eta askatu gura nuen. Askatzean etorri zen eboluzioa: abstrakzioa, baita minimalismoa ere. Abstrakzio espresionista asko egin dut, baina minimalismoa ez da egiteko erraza, izan behar dituelako enigma, sinboloak eta pentsamendu sakona.

Elementu gutxi batzuekin asko esan behar da, oinarrian.

Horixe. Nire eskua nekatu egiten zen pintzelkadekin, atzamarrak oso txarto nituen; beraz, teknika aldatu beharra nuen. Beste tresna batzuk erabiltzen hasi nintzen.

Formatua aldatzeak begirada ere aldatu zuen?

Bai. Nik beti eduki dut harremana lurrarekin; baserrian, ezkondu nintzenetik, txakolina egiten dugu. Miresmena dugu lurrarekiko, jakinduria handia behar delako hura jagoteko, eta etorkizunerako proiektu bat izaten delako. Lurrarekin zorretan nengoen. Baina erakusketetan, jendeari gehiago interesatzen zitzaion txakolina artea baino. Ez zuten denbora hartzen artea begiratzeko. Eta hartu behar da.

Zergatik?

Ahalegina egin beharra dagoelako irudimenarekin, asmatu behar delako zer esan nahi dizun artistak koadro horretan, eta hori zaila da. Idatzitakoa berriro irakur daiteke, entzundakoa berriro entzun daiteke, baina begirada beti da ezberdina. Ahaztu kanpokoaz eta gelditu koadro bat begiratzen: zure egiten duzu, betirako daukazu ikusi duzuna. Horrek egiten du artea zoragarri. Elkarrizketa bat dago, konfesatoki bat bezalakoa da. Erakusketako esperientzia oso aberatsa da.

Aipatu duzu bidaiatzen hasi zinela munduko arte garaikidea ezagutzeko asmoarekin. Zer ikasi zenuen?

Artista berriak ezagutu nahi nituen, ahal izatekotan bizirik zeudenak. Eta izan dut harremana artistekin, maisuekin, Europan erreferente izan den jendearekin... Baina horietako batzuk artista komertzialak dira, eta ni ez. Eta konturatu naiz irizpide komertzialetatik kanpo gabiltzanok okasio batzuk ditugula, ez gaudelako besteei gustatzen zaienari begira. Nire lanak miretsi izan dituzte nazioartean, haiei jada irteten ez zitzaizkien koloreak zituztelako, esaterako. Irizpide komertzialetatik kanpo sortutako arteak balio handiagoa du.

Orain, zure lanen atzera begirako bat ikus daiteke Itsasmuseumen. Nola osatu duzu?

Ahalegindu naiz aukeratzen alde bakoitzean kolore harmonikoak dituzten koadroak, eta erdian, kontraste batzuk, ikusmena deskantsatzeko. Begientzat oso egokiak dira, ikusteko errazak. Eguzkia sartzen ikustean hondartzara joaten nintzen, eta gero koadro inpresionistak egiten nituen estudioan. Arrantzaleen mundua ez dut erakutsi, gizonezkoek asko margotu dutelako. Nik itsasoa miretsi izan dut beti: olatuak, koloreak, distirak eta itsasoaren taupada. Askotan, ez dakizu nire koadroak espresionistak edo inpresionistak diren, bietatik zerbait dutelako.]]>