<![CDATA[Amaia Igartua Aristondo | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Tue, 21 Sep 2021 09:41:01 +0200 hourly 1 <![CDATA[Amaia Igartua Aristondo | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Biluztasunaren atzetik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/038/001/2021-09-21/biluztasunaren_atzetik.htm Tue, 21 Sep 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1877/038/001/2021-09-21/biluztasunaren_atzetik.htm
Naturismoaren aldeko elkarteek «askatasunaren kontrakotzat eta ilegaltzat» jo zuten neurria indarrean sartu eta berehala. Uztailaren 19an, Frantziako Naturismo Federazioak gutun bat bidali zion Hendaiako alkateari, dekretuaz hitz egin zezaten proposatzeko, praktika hori «aspalditik toleratu» izan delako hondartza horretan, elkartekoek argudiatu zutenez. Apnel Naturismo Askea Sustatzeko Elkartea ere mintzatu zen erabakiaren inguruan: zehazki, Jacques Frimon presidenteorde eta komunikazio arduradunak naturismoaren pisu ekonomikoa azpimarratu zuen France Bleu komunikabidean —Ipar Euskal Herriko hondartzak turista nudisten destino oso gogokoak izan ohi dira—.

Era berean, Frimonek nabarmendu zuen legeak naturismoa «babestu» egiten duela 1994tik. Izan ere, urte horretan kode penala aldatu zuten: lehengo legeak kasu guztietan zigortzen zuen biluztasuna, «lotsaren kontrako atentatua» egitea leporatzen baitzuten, orokorrean; baina, zuzenketa baten bitartez, ñabartu egin zuten delitua. Garaiko Frantziako Justizia ministro Henri Nalletek adierazi zuenez, lege berria bakarrik aplikatuko zitzaien «besteei inposatutako jarrera sexualei». Nudismoa propio salbuetsi zuen definizio horretatik: «Jarrera lizun eta probokatzaileak zigortuko dira, normalean naturismoaren praktikatik kanpo egoten direnak».

Kode penalaren aldaketarekin, Frantzian eta Ipar Euskal Herrian legalizatu zuten nudismoa, baina bakarrik baimendutako eremuetan. «Eremu horietatik harago, ezin daiteke nudismorik praktikatu», Jesus Iglesias ENE Euskal Naturista Elkarteko kidearen arabera. Dioenez, Hendaiako hondartzakoa ez da izan berez toki nudista bat, baizik eta eremu bat non urte askotan nudisten presentzia onartua izan baiten, legeak ezarritakoaren kontrara. «Gertatu dena da urte hauetan guztietan udalak utzi egin duela nudismoaren praktika, ez duela ezer egin horren aurka. Orain, isunak jartzen hasi da», Iglesiasen hitzetan.

Nudistek Hendaiako hondartza behin betiko galduko balute ere, izango lukete oraindik haientzako tokirik. Izan ere, tradizio nudista «handia» dago inguruan, eta, horrenbestez, badaude aukera andana bat biluzik ibili ahal izateko: «Zentro asko daude non nudismoa modu askean praktikatu daitekeen, club de soleil izenaz ezagutzen direnak; gainera, toki askotan, hala nola gimnasioetan, ordutegi nudistak daude: denbora tarte batean, biluzik egon daiteke haietan».

Hegoaldean, eskubidea

Hego Euskal Herrian ezberdin dago araututa nudismoa. «Legala da edozein eremu publikotan», Iglesiasen arabera. «Zona nudistak beti izan dira marjinalak, inoiz ez delako sustatu nudismoaren legalizazioa; legala izatera pasatu zen, edo hala behar zuen behintzat, konstituzioa indarrean sartu zenean». Dioenez, agiriak ez dio ezer esplizituki biluztasunaren inguruan, baina ez duenez horretarako oztoporik jartzen, aukera ematen du. «Ez dago legeak babestutako ondasun publikorik talka egiten duenik haren praktikarekin. Kontua ez da nudismoa legala bilakatu dela, baizik eta konstituzioan ez dagoela ezer ilegala bilakatzen duenik».

Hori hala izanda, «legezkotasun printzipioan» oinarrituta, «debekatuta edo erregulatuta ez dagoen oro da hertsiki legala», azpimarratu du Iglesiasek. Horrenbestez, biluzik joatea «eskubide» bat dela aldarrikatu du, «adierazpen askatasuna edo lurraldearen barruan mugitzekoa» diren modu berean. «Konstituzioak nudismoa babesten du oinarrizko eskubideen deklarazioan oinarrituta».

1978an, Espainiako Konstituzioa indarrean sartu zenean, hari egokitu beharreko legislazioa zegoen artean, hala nola kode penala. «Eskandalu publikoaren delitua jasotzen zuen garai hartan kodeak, ondasun moral publikoa kaltetzen zela argudiatuta». Horrek bide eman ziezaiokeen nudismoa erregulatua izateari, baina, aldi berean, konstituzioak jada ez zuen moral publikoa jasotzen babestu beharreko ondasunen artean, figura hori erabiltzen zelako «inposatzeko moral batzuk beste batzuen gainetik», hain zuzen. Iglesiasek gogorarazi duenez, konstituzioak ezartzen du «moraltasun guztiak berdinak eta legalak» direla, «salbu legea betetzen ez badute. Guztien artean adostutako morala legeetan islatzen dena da».

Legea doitu bitartean, nudismoa arautu egiten zen praktikan, haren kontrako sententziak egon zirela nabarmendu baitu ENEko kideak. Halaber, 1978tik aurrera nudismoa egiteko gune zehatzak baimendu ziren, ezaugarri jakin batzuk zituztenak, eta non jendea egon zitekeen biluzik nahiz jantzita. 1980ko hamarkadaren bukaeran, kode penala konstituziora egokitu eta biluztasuna galarazten zuen delitua desagertu ondoren, «nudismoa eskubide izatera pasatu zen, eta edonon praktikatu daiteke jada».

Alabaina, azken urteetan auzitegiek kontrako ebazpenak egin izan dituzte. 2011n, Bartzelonako Udalak (Katalunia), Convergencia i Unioren eta Alderdi Sozialistaren botoekin, aurrera atera zuen ordenantza bat, zeinek debekatzen baitzuen biluzik edo bainujantzi hutsarekin joatea hiriko kaleetan; araua ez betetzeak 120 eta 500 euro arteko isunak zekartzan. Helegitea jarri zioten erabakiari, baina 2013an, Kataluniako Auzitegi Nagusiak udalari eman zion arrazoia: haren iritziz, udalak bazuen eskubidea mugatzeko ahalmenik, «bizikidetza» kontuak medio.

Ildo beretik, 2015. eta 2016. urteetan Espainiako hainbat udalerritan antzeko erabakiak hartu zituzten, eta Espainiako Auzitegi Gorenera egindako errekurtsoek ondorio berak izan zituzten: hortaz, ordutik jurisprudentziak ezarria du udalek eskumena dutela nudismoa erregulatzeko. «Epai arraroa eta eztabaidagarria da», Iglesiasen iritziz, «beste arrazoi batzuen artean, muzin egiten diolako legezkotasun printzipioari. Hala ere, ez badago udalaren arau zehatzik, ezerk ez du mugatzen nudismoa praktikatu ahal izatea edozein eremu publikotan: hondartzetan, ibaietan, errepideetan, kaleetan...».

Legetik haragoko oztopoak

Udaletako arau zehatzez aparte, egon litezke beste arrazoi batzuk ere nudismoaren praktika oztopatu dezaketenak. Eskuko telefonoaren erabilerak, eta sare sozialetan biluzik agertzeko arriskuak uzkurtu egin ditzakete nudismoa egiteko asmoa duten hainbat, esaterako. «Eta ez hori bakarrik», dio Iglesiasek, «hondartza nudistak atontzen direnean, nudista ez den jendea ere hasten da joaten askotan, inbaditu egiten dute tokia, eta gerta liteke erabilera nudistako gune batean ez egotea ezta pertsona biluzi bat bera ere». Halere, gertatzen da, orobat, «bat biluztu eta, hori hasi denez, gainontzekoek ere beste horrenbeste egitea», edota biluzik egotea tradizioz nudista ez den hondartzetan. «Haien eskubidea dela ezagutzen dute; ez dut entzun arazorik dutenik, baina ez nintzateke harrituko».

ENEko kideak ez du antzeman nudisten beherakada dagoenik azkenaldian: «Beti gertatzen da urte batzuetan gehiago egoten direla, eta beste batzuetan gutxiago». Hala ere, iruditzen zaio egoera ekonomikoak ere eragina duela kopuruan. Ez du daturik, hipotesia baino ez: «Krisialdia jazo zenean, jendeak utzi egin zion hainbeste irteteari. Nudismoa aisialdian egiten den praktika bat da, normalean; beraz, ez bazara oporretan joaten, ez duzu praktikatzen». Hori horrela, 2008tik aurrera beherakada bat egon da, haren iritziz, baina ez du uste joera betikotuko denik; krisi aurreko egoerara itzultzekotan, nudisten kopuruak ere hori bera egingo duela begitantzen zaio. «Ekonomia berraktibatzean jendea irteten hasiko da, eta, horrenbestez, beste horrenbeste egingo dute gainontzeko ekintzek», nudismoak barne.]]>
<![CDATA[«Bat eta bera da lesbianen eta feministen borroka»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2021-09-17/bat_eta_bera_da_lesbianen_eta_feministen_borroka.htm Fri, 17 Sep 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2021-09-17/bat_eta_bera_da_lesbianen_eta_feministen_borroka.htm Zutik eta sutan. Bollerak eta aktibismoa Bilbon, 1986-1992 taxutu dute Martinez de Arenazaren La Taller galerian (Bilbo); ostegunera arte ikusi ahalko da.

Zergatik garai hori?

Orduko hartan militantzia feministan eta argazkilaritzan nenbilen. 1984 eta 1985. urteetan heldu nintzen militantziara; bide profesionala aurkitu nuenean, erabaki nuen, argazkilaritzatik bizitzeaz gain, garai hartako feminismoaren irudiak ere ateratzea. Emakume, lesbiana eta hogeitaka urteko militante feminista baten ikuspuntua erakusten dut. 1992. urtean, argazkilaritza, Bilbo eta militantzia utzi behar izan nituen, eta ordutik gordeta eta datatuta eduki dut artxibo hori.

Zelan gogoratzen dituzu urte haiek?

Garai oso ederra izan zen, oso aktiboa izan baitzen sozialki eta politikoki. Gaztetasunaren eferbeszentzian nengoen, militantzia feministaren erdian erori nintzen, eta horrek osatu zuen egun naizen emakumea. Aktibismo handiko urteak izan ziren: manifestazioak, bilerak... Garai oso garrantzitsua izan zen, orduko borrokak egungo eskubideak bihurtu direlako; denok sentitzen gara harro egin genuenaz.

Erakusketaren zutabeetako bat lesbianen ikusgaitasuna da.

Urte haietako giro lesbikoa irudikatzen dituzten argazkiak aukeratu ditugu. Feminista lesbianak eta lesbiana feministak daude islatuta.

Manifestazioetako irudiak ez ezik, beste giro batzuk ere agertzen dira, borrokarekin hain lotuta ez daudenak; festa giroa, esaterako.

Badaude taldeei egindako erretratuak kaleko edo jai giroan. Adibidez, Geu emakumeok argitalpenaren aurkezpenaren irudi bat ere badago. Bi orri zituen hasieran: maketatu egin nuen, eta aldizkari bihurtu. Jai bat egin genuen hura aurkezteko. Erakusketan agertzen dira festara doazen emakumeak, mugimendua bera ospatzeko.

Beste ardatz bat da artxibo dokumentalak sortzearen garrantzia.

Argazkiak gordeta nituen, beti izan naiz arduratsua negatiboak artxibatzen eta datatzen, eta gal zitezkeen beldur nintzen, emultsioa oso efimeroa zelako. Orain lasai nago, batetik, Bilboko Maite Albiz Emakumeen Dokumentazio Zentroak materialak eskaneatu dituelako dagoeneko, eta, bestetik, denen esku daudelako, bai proiektu honetan, bai Zutik, zutik, zutik erakusketan [Bilboko Zabalguneko eraikinean dago ikusgai; Sarasolaren argazkiak ere badaude]. Gure historia txikiaren parte da, baina munduko historia ere bada.

Alabaina, lana egin baina ezkutuan geratzeko arriskua dago; hortaz, artxiboak osatu ez ezik, erakusteak ere garrantzia du. Hori horrela, erakusketak badu dibulgatzea ere helburu?

Uste dut garrantzitsua dela belaunaldi berriek ikus ditzaten emakume talde txiki hark irabazitako batailak. Inportantea da jabetzea ez garela beti zerotik abiatzen, andreok aspalditik gabiltzala batera borrokan. Emakume gazte batzuk etorri ziren erakusketa prestatzen ari ginenean, eta emozionatu egin ziren euren buruak ikusten gu izandako gazteengan.

Lesbianen ikusgaitasunik ezaren arriskuari erreparatuta, dibulgatzea obsesio bihur daiteke?

Ez dut uste. Nahi duguna da, batez ere, zegoen material bat argitara ateratzea, eta batu gaitzala berriz emakumeoi, garaikoei, oraingoei eta etorkizunekoei. Erakusketak demostratzen du bat eta bera dela lesbianen eta feministen borroka.

Nola prestatzen zenituen irudiak?

Inoiz ez naiz izan bereziki teknikoa. Erabaki nezakeen gauza bakarra zen argazkien bukaerako itxura: aukeratzen nituen zuri-beltzean egitea, pikor lodiarekin eta kontraste altuarekin. Eta argazkia ateratzeko momentuan, pertsonengana hurbiltzen nintzen; erdi plano asko dago. Baina testuingurua ematen ere ahalegintzen nintzen.]]>
<![CDATA[«Ez gara kontziente sistemak eragiten digun indarkeriaz»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1864/030/001/2021-09-14/ez_gara_kontziente_sistemak_eragiten_digun_indarkeriaz.htm Tue, 14 Sep 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1864/030/001/2021-09-14/ez_gara_kontziente_sistemak_eragiten_digun_indarkeriaz.htm Ez dakit zertaz ari zaren (Elkar, 2021). Bere aurreko beste bi ipuin liburuekin alderatuta —Lasai, ez da ezer gertatzen eta Gelditu zaitezte gurekin—, oraingoa«kolektiboagoa» dela dio.

Liburuaren azalak oparotasuna irudikatzen du, baina gero ipuinek ezeztatu egiten dute. Pertsonaia asegabeak dira?

Hein handi batean, bai, eta badaude nolabaiteko oparotasuna ezagutu izana uste baina gero hala ez zela ikusi dutenak, edo ez dutenak beren buruak asetzea lortu. Batez ere bikote harremanak jorratzen dituzten ipuinetan nabaritzen da: ematen zuen bizitza oparoa, zoriontsua eta sasi normala izango zutela, eta, azkenean, hutsuneak, gabeziak eta frustrazioak daude.

Normaltasuna aipatu duzu. Printzipioz, istorio arruntak dirudite, baina ustez normala denaren atzean min konkretuak daude.

Zer da normaltasuna? Nik sasi normaltasuna esaten dut, normaltasuna ez dakidalako oso ondo zer den. Azkenean, narrazioek beren gatazka behar dute, eta liburu honetan gatazkak minetik datoz, pertsonaia batek duenetik edo min sistemiko batetik, ipuin koralagoak direnetan agertzen den bezala. Bakoitzak berea izan dezake edo partekatua izan daiteke, baina gatazkaren parte da.

Sistemak abandonatu egin ditu, liburuaren aurkezpenean aipatu zenuenez. Sistemak eragindako indarkeria ageri da?

Baliteke. Kontua da ez garela oso kontziente sistemak gugan eragiten duen indarkeriaz. Azkenengo bi urteetan ikusi dut pandemiak ez dituela gauzak sortu, baizik eta areagotu egin dituela; aurretik genuen abandonu sentsazioa, sistemak eragindakoa, areagotu egin da, eta zenbait ipuinetan nabaritzen da, bereziki osasunarekin, prekaritatearekin eta lan baldintzekin harremana dutenetan.

Normaltzat hartzeak garrantzia kentzen die egoera horiei?

Bai; normaltzat dauzkagu soldata duinak ez izatea, edo emakumeen gainkarga emozionala, ez-emozionala... gainkarga orokorra. Normalak direnez, ez dirudite hain tragikoak. Garrantzia kendu diegu, gure errutinaren parte dira jada. Hala da, kito; ez diegu beste bueltarik ematen.

Liburua hamabost ipuinek osatzen dute, eta askotariko pertsonaiak eta egoerak daude. Askotariko abiapuntuak dituzte.

Unibertso berean kokatzen dira, izan litekeena gaur egungo Euskal Herria edo Mendebaldeko mundua, orokorrean; batez ere, hiriko mundua. Hortik aurrera, istorio bakoitzak bere xehetasunak ditu, eta hori egiten zait interesgarrien, sortzea pertsonaia edo ikuspegi oso desberdinak, nahiz eta azkenean bat egin dezaketen ezaugarri edo gai batzuetan. Ahalik eta anitzen izaten saiatzen naiz, nahiz eta batzuetan gai batzuekin tematu.

Bakardadea eta komunikazio falta oso agerikoak dira lehenengo ipuinean, Gorrotoa eta irudimena. Pertsonaietako bi hitz egiten ari direla esaten da, baina hitzok ez dira agertzen; introspekzioa da garrantzitsua; esaten ez duten hori, hain justu.

Esaten ez diren gauzak dira ipuin horren muina. Inkomunikazio arazo bat dago: bai aitaren eta bere bizitzan eduki dituen emakumeen artean, bai aitaren eta semearen artean, bai semearen eta haren inguruko pertsonaien artean. Komunikazio faltaren inguruko ipuina da; horrek eramaten gaitu, alde batetik, indarkeriara, eta, beste alde batetik, bakartzera.

Babes kopia-n, formaren bitartez azpimarratu duzu bereziki bakardade hori. Narrazioa zatietan banatuta dago, eta bakoitzean anai-arreba baten ikuspegia agertzen da. Horrek distantzia jartzen du haien artean, batera egon arren.

Istorio berbera kontatzen da, bat egiten dutelako, baina ikuspegi eta abiapuntu desberdinetatik heltzen dira amaierako puntura, bakoitzak bere bidea eginda. Hori islatzeko, erabaki nuen anai-arrebetako bakoitza izatea fokua kapitulutxo bakoitzean.

Ezaguna egiten zait, baina ez dut ezagutzen narrazioan, izeba hil berriaren etxea miatzen ari dira pertsonaiak, eta izua eragiten die haren bizitza intimoa ezagutu beharrak.

Bai, nola ez. Suediarrek badaukate hitz bat norbait hil ondoren egin beharreko garbiketarako: döstädning. Erreportaje bat irakurri nuen horren inguruan, eta oso ideia interesgarria iruditu zitzaidan. Badaude pertsona batzuk oso gertukoak ditugunak, baina badago ate bat gainditzen ez duguna pertsona horiek desagertzen diren arte. Eta badaude oso intimoak diren armairuak. Objektuen bidez berreraikitze bat egiten dugu, eta sorpresak aurki ditzakegu. Familietan, batez ere bakarrik bizi den senide horrekin —zeinen intimitatea handiagoa den—, hori gertatzen dela uste dut: ezagutzen dugula jada ez dagoenean, eta egon den bitartean bere bizitzaren parte bat misterioa izan dela guretzat.

Aurkezpenean aipatu zenuen ipuinetako egoera batzuek kutsu distopikoa izan dezaketela.

Nik gero eta lausotuagoa dut errealitatearen eta distopiaren arteko muga. Egoera batzuk muturrera eraman ditut agian, batez ere koralak diren ipuinetan, baina ez dakit zenbateraino ez ote garen hurbiltzen ari horietara. Iruditzen zait esajeratuak diruditen gauzak asimilatzen ari garela. Distopia zirudiena ez dago hain urruti, gure artean jazo daitezkeen egoerak dira.

Ipuinetako askotan, komunikazio falta familiako kideen artean gertatzen da. Kontuan izanda familiak duen babesleku kutsua, itxurazkoa baino ez izan arren, han gertatzeak areagotu egiten du distopia sentsazioa?

Bai. Azkenean, babes instituzioak dira, eta eremu horretan pitzadurak sortzen direnean, inkomunikazioa dela edo beste gauza batzuk direla, handiagoa da aterperik gabe egotearen sentsazioa. Aurresuposatzen genuen horrek babestu behar gintuela, eta eroso eta goxo egon behar genuela, baina ura sartzen ari zaigu, eta teilaturik gabe geratzen ari gara.

Ildo horretatik, antsietateak presentzia handia du ipuinetan: alegia, ezbehar bat gertatzear dagoen sentsazioak. Gizarte ustez bukoliko hori arriskutsua bilakatu zaie pertsonaiei?

Uste dut gaur egungo gizartearen ezaugarrietako bat dela ziurgabetasuna. Azkenean, antsietatea hori da: gertatu ez diren gauzak aurreikustea. Uste dut asko bizi garela horrela, neurri handi batean. Gure bizitzak hari batetik daude zintzilik beti, eta badakigu hari hori edonoiz hauts daitekeela. Gizartean segurtasun falta handia dago; zerbait txarra gertatzen baldin bada, ez daukagu sare bat, ez daukagu non erori.

Komunikazio faltarekin eta bakardadearekin lotzen duzu?

Bai, baita bestelako gauzekin ere: prekaritate ekonomikoarekin, emozionalarekin eta izan ditzakeen bestelako formekin. Bakardadeak heldulekurik gabe uzten gaitu.]]>
<![CDATA[Askotariko ondarea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/037/001/2021-09-12/askotariko_ondarea.htm Sun, 12 Sep 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1943/037/001/2021-09-12/askotariko_ondarea.htm
Getxoko eta inguruko interesguneetako batzuk ibilbide berean bisitatu daitezke, norberaren kabuz, edo itzuli turistiko bat kontratatuz. Getxoko Turismo Sailaren webguneak horietako hainbat proposatzen ditu. Esaterako, Free Spirit Bilbao enpresak Bizi Tour ibilbidea eskaintzen du. 50 euroko kostua du, eta bizikletaz igarotzen da herriko monumentuetatik, txoko historikoetatik eta kostaldetik. Tokien inguruko informazioa ere ematen die parte hartzaileei gida batek.

Hain justu, Bizkaiko Zubia da ibilbideko lehen geralekuetako bat. Haren historia xehatu, eta Unescok Gizateriaren Ondare izendatzeko arrazoiak aletzen dituzte. Ondoren, itsasadarrari jarraikiz, jauregi arkitekturako eraikin adierazgarrienak eta kostaldeko ohiko jarduerak erakusten dira. Portu Zaharrera heltzen da ondoren, eta geldialdi bat egiten du, inguruko tabernetako pintxoak dastatzeko.

Kostaldeko bideari heltzen dio hurrena. Getxoko punturik garaiena den Galeatik hasten da itsaslabarren ibilbidea; handik Bizkaiko Badiaren panoramikaz gozatu daiteke. Horrez gain, zenbait monumentu ikusteko aukera ere badago: Aixerrotako errota eta Galeako gotorlekua.

Animalien atsedenlekua

Ibilbideko tokiak aparte bisitatu daitezke, itzulirik kontratatu beharrik gabe. Esaterako, Galean hegaztiak begiratzeko aukera ere badago. Hala nola ihi txoriak, pitxartxar burubeltzak eta txinbo burubeltzak bistaratu daitezke, baita migrazioan atseden hartzen dutenak ere.

Hegaztiak daude, orobat, Bolueko hezegunean. Hamabi hektarea ditu, eta Gobela ibaiaren eta Berangoren artean dago. Europako uroilanda handia eta uroilanda pikarta ikus daitezke han, eta, hegaztiak nagusi diren arren, bestelako animaliak ere egoten dira: arrain hiruarantza, apo arrunta eta uhandre palmatua, besteak beste. Florari dagokionez, lezka gailentzen da, baina sahatsak, haltzak, lizarrak eta intsusak ere hazten dira.]]>
<![CDATA[«'Girl' hitzak ezeroso sentiarazten gaitu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2021-09-10/girl_hitzak_ezeroso_sentiarazten_gaitu.htm Fri, 10 Sep 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2021-09-10/girl_hitzak_ezeroso_sentiarazten_gaitu.htm Rabba Rabba Band ikuskizunean: Moonshakers talde bilbotarra dago oinarrian, eta Mamen Rodrigo (Vulpess), Ana Agirrebalzategi (Northaguirres) eta Coni Lisica (Capsula) musikariak ere arituko dira, besteak beste; hamahiru artista, orotara. Denak dira emakumezkoak, baina ezaugarri hori soilik nabarmentzearen aurka daude Inge Isasi (Bilbo, 1978), Nagore M. Jauregi (Bilbo, 1976) eta Marga Aldai (Barakaldo, Bizkaia, 1980) Moonshakerseko taldekideak -Alba Granadosek osatzen du laukotea-. Hala nola Eskorbutoren eta Celia Cruzen bertsioak joko dituzte.

Nola sortu zen Rabba Rabba Band ikuskizuna?

NAGORE M. JAUREGI: Txarlyk [Romero] Rabba Rabba Hey saioak antolatu zituen Bilboko Satelite T-n. Horren ondoren, Rabba Rabba Girl atera zen: emakumezko taldeen emanaldiak biltzen zituen. Ziklo hori biribiltzeko sortu zen ikuskizuna: Bilboko BBK aretoan egin genuen lehen aldiz, uztailean, eta, oraingo honetan, girl hitza kendu diogu, etiketatik aldentzeko.

Ez duzue nahi taldea soilik ezaugarri horrekin identifika dezaten.

JAUREGI: Kontu delikatua da. Ondo dago emakumeei ikusgaitasuna emateko ekitaldiak antolatzea, baina, aldi berean, salbuespen gisara identifikatzen zaituzte; arraroa zarela esaten dizute. Ikusgai egiteko garaia da, baina ez ezohiko egoera batean kokatuz. Konplexua da.

Horrek eragiten du taldea ezaugarri batzuekin bakarrik lotzea?

JAUREGI: Andreek osatutako talde bat garenez, emakumeen gainontzeko bandekin alderatzen gaituzte. Ez al dugu gizonezkoen taldeen antzik? Batzuetan, etiketak gehiegi sailkatzen zaitu, eta ematen du nabarmentzeko bakarra dela emakume bat zarela musika tresna bat jotzen, egiaz erakutsi nahi duzuna musika mota bat denean, ikuskizun bat, pertsona batzuk... Femeninoa izateak hori dena estaltzen du sarritan.

Sexu aldagaia hor dago, ordea.

INGE ISASI: Baina ez da aldarrikapen bat. Egitea bada berez esanguratsua. Beste ezaugarri batzuk ez dira hala azpimarratzen. Emakumez osatutako ikuskizun bat egiten ari gara, baina ez dago zertan hainbeste nabarmendu; pentsatzen dut desberdina delako egiten dutela.

Ikusgaitasuna modu zabalago batean planteatzen duzue, beraz?

MARGA ALDAI: Ikusgai egiten dugu zer den batzea jende batekin, zeinekin normalean ezin zaren batu, gauza ezberdinak egiteko. Estiloen nahasketa... uste duzu ez dituzuela gustu hain antzekoak, baina azkenean bat egiten duzu haiekin.

Musikari gonbidatuek zer diote?

JAUREGI: Guztiekin hitz egin dugu horren inguruan, azkenean, eta askotariko ikuspuntuak daude. Denen esperientziatik abiatuta ezarri dugu zer helarazi nahi dugun ikuskizunarekin. Girl hitzak, esaterako, ezeroso sentiarazten zituen gehienak. Interesgarriena da guztiak emakumeak izatea? Edo arreta beste ezaugarriren batean jarri beharko genuke? Hor dago zalantza.

Musikari asko egongo zarete, estilo ezberdinetakoak... nola uztartzen duzue?

JAUREGI: Lehendik ezagutzen genituen; nahiz eta haiekin inoiz ez aritu, jotzen ikusi ditugu, eta badakigu zein abestitan egingo duten distira, eta non bat egiten dugun.

Hainbat belaunalditako musikariak biltzen ditu Rabba Rabba Band-ek, rock talde klasikoetako kideak barne. Transmisioaz ere hitz egin daiteke?

JAUREGI: Bai, baliteke. Adibidez, Mamen [Rodrigo] dago: Vulpess taldearekin oihartzun handia izan zuen 1980ko hamarkadan. Gazteena, berriz, Iratxe [Perez] da, Desorden taldekoa, eta 21 urte ditu. 35-40 urteko aldea duten punk munduko bi emakume batu dira.

Transmisioaren ideiarekin lotuta, erreferenteen kontua ere badago. Adibidez, Moonshakers 2012an sortu zenuten, eta, garai hartan, ez zenuten ia esperientziarik musika tresnekin. Ikasi egiten duzue musikari horiekin.

ISASI: Oso ohituta geunden laurok bakarrik jotzera. COVID-19arengatik, gauza berriak egin ditugu, hasteko. Ikuskizunak ekarri digu beste batzuekin egon ahal izatea, eta asko ikasten da. Taldearekin, dena aurreikusten da, eta nahi gabe gauza beretara jotzen duzu. Baina beste musikari batzuekin zaudenean, aritzeko beste modu batzuk ikusten dituzu: nola egiten duten galdetu, eta barneratu egiten duzu.

Jarduteko modua aldatu dizue ikuskizunak, beraz.

ISASI: Besteak entzuten ikasi dut. Gu lau gara taldean, eta ikuskizun horretan hamahiru izango gara; ez gaude ohituta banda hain handi batera. Entzuten dituzu saxofoia, teklatuak, zure bateriarekin batera perkusio gehiago aditzen duzu, koro gehiago daude... oilo ipurdia jartzen zaizu.]]>
<![CDATA[Prozesioen arrastoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/034/001/2021-09-05/prozesioen_arrastoak.htm Sun, 05 Sep 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1943/034/001/2021-09-05/prozesioen_arrastoak.htm
Bietatik igaroko da Letanien bidea egiten duen ibiltaria. Eak eta inguruak eskaintzen dituzten aukeretatik ibilbide hori gomendatu du bereziki Jon Lejardi udalerriko alkateordeak. «Balio ekologiko handiko gune batekin egiten du bat, eta herrian hasi eta amaitzen da, zirkularra da; autoa utzi eta oinez egiteko erosoa da». Halaber, letaniek, prozesioek eta erreguek Ean antzina izandako tradizioaren erakusle da, hainbat elizatatik eta baselizatatik igarotzen baita. Ia bost kilometro ditu, bi ordu behar dira bukatzeko, gutxi-asko, eta 225 metroko metatutako igoera du. «Erreza da», Lejardiren arabera.

Herrigunetik abiatu, eta hortik Bedarona auzora igotzen da. Bertan San Bartolome baseliza dago, baita kirikinausi bat ere, antzina gaztainen kirikinoak gordetzeko erabiltzen zen harrizko egitura mardula. Bideak Eako lurmuturrera eramaten du hurrena, eta handik Talako Ama baselizara jaisten da. Ondoren, Eara itzultzen da ostera ere, moilara zehazki, eta herriguneko alde zaharrean bukatzen da ibilbidea. Lejardik nabarmendu duenez, Eako herrigune osoa, portua eta inguruan dauden hiru baselizetatik bi ikus daitezke, guztira.

Uraren eta erregeen bideak

Badago Ea eta inguruak ezagutzeko beste aukerarik ere, Errege bidetik eta Ura jarraituz deritzen ibilbideak, hain zuzen. Antzinako errege bidea da lehena, eta Natxitu auzotik Earako errepidearen ondotik doa. Bost kilometro ditu horrek ere, eta metatutako igoera antzekoa da: 200 metro. Iturriñako iturri eta latsarritik eta Lapatzako hondartzatik igarotzen da, besteak beste.

Ibaiaren ildoari jarraitzen dio hirugarren ibilbideak. Aurrekoak baino luzeagoa da -zazpi kilometro-, eta hala nola Urtubiako burdinolatik eta bidexkatik igarotzen da. Ea ibaiaren garrantzia azpimarratzen du: inguruko burdinolek eta errotek uraren indarra aprobetxatuz lortzen zuten energia, eta, gainera, herriaren ur hornitzaile ere bazen garai hartan.]]>
<![CDATA[«Inprobisazioa egiten gozatu dut gehien oholtzan»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2021-09-04/inprobisazioa_egiten_gozatu_dut_gehien_oholtzan.htm Sat, 04 Sep 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2021-09-04/inprobisazioa_egiten_gozatu_dut_gehien_oholtzan.htm
Zergatik sortu zenuten saioa?

2013an, Madrilgo Jamming taldeko Paula Galimberti Bilboko Pabiloi 6ra etorri zen, inprobisazio ikastaro bat ematera. Lagun mina egin genuen, Alex Antunez eta biok hura ikustera joan ginen Madrilera, eta iruditu zitzaigun Bilbon ere inprobisazio talde bat sortu behar genuela, garai hartan ez zegoelako —gaur egun, bai—. Improtxou osatu genuen Gurutze Beitia, Maribel Salas, Alex Antunez eta laurok.

Aktore asko aritu izan dira. Aldaketek eragin dute ikuskizunean?

Azkenean, taldeak garrantzi handia du; elkar ezagutzeko entrenatzen gara. Ez dugu entseatzen, ezin dugulako.

Ikusleek abiapuntua ematen dute, baina zuen artean adosten duzue nondik jarraitu. Antzeko gaietara jotzeko arriskua dago?

Agian, txiste, harreman edo pertsonaia batzuk errepikatzen dira; adibidez, Iñaki Maruri oso imitatzaile ona da, eta haren pertsonaiak agertzen dira noizbehinka. Egoerak asko aldatzen dira, eta, beste lan batzuk ere baditugunez, saioak ez ditugu egiten hain jarraian; orduan, ahaztu egiten ditugu.

Zeintzuk dira zailtasun nagusiak?

Handiena, aurrez aurrekoa bera, baita denok batera joatea ere. Hori lortzeak du garrantzia; gertatzen denean, magikoa da.

Orokorrean, inprobisazioak beldurra ematen die aktoreei. Hala ere, aurrez aurreko denetan dago inprobisatu behar izateko arriskua.

Guk beti eduki ditugu gonbidatuak gure emanaldietan; gure lagun taldean, aktore asko daude, eta batzuek ez dute etorri nahi izan. Aktore batzuei beldurra ematen die; niri, ez: inprobisatzen gozatu dut gehien oholtza gainean. Jamming taldearekin ikuskizun bat egin nuen Bilboko Campos antzokian, eta nire boladarik onenetakoa izan zen: aktore moduan izandako lehen esperientzia etorri zitzaidan burura. Gernikan [Bizkaia] izan zen: Sol Magun irakaslearekin eszena batzuk egin nituen. Agertokira atera nintzenean, jendea txaloka hasi zen ni hitz egiten hasi baino lehen. Eta esan nuen: 'Oholtza gainean egon nahi dut beti'. Campos antzokian, hori bera sentitu nuen.

Inprobisazioari duena baino garrantzi txikiagoa ematen diote?

Ez dut uste. Ikusleak ikusten du zelako lana dagoen. Umorearekin eta dramarekin gertatzen da: barrea eragitea erraza dela diote, baina nik uste dut askoz gaitzagoa dela umorea egitea drama baino, erritmo bat dagoelako. Eta inprobisatzean ere badago erritmo hori, eta, aldi berean, istorioa idazten ari zara.

Inprobisazioak askatasun handiagoa ematen dizue? Ez dago gidoirik, zuzendariak zarete...

Askoz ere handiagoa, baina batzuetan kaos bihurtzen da. Ez da erraza neurria hartzea. Baina askatasun handiagoa ematen du: uste dut horregatik nagoela hain eroso hori egiten. Asko inprobisatzen dut, baita gidoia duten obretan ere: ez dauden gauzak sartzen ditut entseguetan edo zuzenean, galak aurkezten ditudanean... Eta ona naiz horretan.

Ikusleei aktibo izatea eskatzen die ikuskizunak. Ezohikoagoa da.

Oholtza gainera ekartzen ditugu, eszenetako soinuak egiten dituzte batzuetan... gerta liteke publikoan zirikatzaile bat egotea, inork baino grazia handiagoa izan nahi, baina batere ez duena; edo, bat-batean, sekulakoa egiten du, eta aurreikusita geneukana aldatu behar dugu...

Aretoetan egin izan duzue saioa; oraingoa aire zabalean izango da... tokiak baldintzatzen du?

Bai. Kalean askoz ere gaitzagoa da, beste estimulu batzuk ditugulako aktoreok eta ikusleek. Baina azkenean burbuila batean sartzen zara, eta areto bat sortzen duzu.

Kaleak ba al du abantailarik?

Biziagoa da. Inprobisatzeko estimulu gehiago ematen dizkizu.]]>
<![CDATA[«Bidean oztopoak daude, eta borrokatik sortzen dira bertsoak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1855/024/001/2021-09-03/bidean_oztopoak_daude_eta_borrokatik_sortzen_dira_bertsoak.htm Fri, 03 Sep 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1855/024/001/2021-09-03/bidean_oztopoak_daude_eta_borrokatik_sortzen_dira_bertsoak.htm Isiltasunaren ildoetan (Erein). Beste diziplina artistiko batzuetako erreferentziak ere erabilgarriak izan zaizkio helbururako.

Marraztu eta pintatu egiten duzu olerkiak idazten dituzun bitartean. Nola eragiten die horrek poemei? Eta, zehazki, liburu berrikoei?

Marrazteak eta pinturak eragina daukate nire idazteko moduan. Horrela, nire bertsoak irudiz beteta egon ohi dira, paisaia eta toki margotuekin aldizkatzen ditudalako. Liburu honetan, gainera, isiltasuna dago, eta horrek biribilagoak eta sakonagoak bihurtzen ditu irudiak.

Zure olerki liburu bakoitzak zure artelan bat izaten du azalean. Oraingo honetan zer elementu nabarmendu nahi izan dituzu?

Soka, moztuta bezala geratzen dena, eta belarria, lerroz banatutako orban zuri baten ondoan dagoena. Orban zuri hori hots zuria da, euriaren eta itsasoko uhinen hotsa. Horrela, naturan sortzen den musika leun eta lasai horrekin girotu nahi izan ditut liburu honetako bertsoak. Hostoak ere badaude, emaro-emaro erortzen direla dirudi, eta eskailera mailek urrats isilak dirudite. Pitxer zuria ere badago. Ikusten denez, hainbat ildo daude.

Diozunez, olerki liburu hau idatzi duzu «batetik, hitza sarritan higatuta edo manipulatuta dagoelako eta, bestetik, hitza batzuetan nahikoa ez delako». Berbaren mugen kontrako ariketa bat da?

Poetaren betiko erronka da hori: hitza ahalik eta benetakoena izatea eta, horretarako, hitzari leku edo espazio bat bilatzea, hitza bera mintza dadin inolako kutsadurarik gabe. Sarritan, bizitzan sortu ohi diren baldintza eta egoerak gainditu behar izaten dira hitzak bere esanahi betea eta osoa izan dezan.

Isiltasunari hitzekin heltzea da helburua. Ariketa horretan, posible da zehaztasuna?

Ahalik eta tinkoen eta mamitsuen jokatzea da kontua hor.

Hitzari heldu nahian poeman hori duzu hizpide. Hitzaren zehaztasuna bilatzen duzu, haginlaria enpaste bat egiten ari den tentu berarekin. Azkenean, topatzen duzu: «Urak konketan utzitako errekastoari begiratu eta/ esaldiak dagokion uraren bidea aurkitzearekin amesten duela/ irakurri ahal izan dut bertan». Poetika baten planteamendua da olerkia?

Bai, halakotzat har daiteke. Badaude paralelismo batzuk. Adibidez: aho astuna eramatea eta hizkuntzak batzuetan sorrarazten duen nekea; ahoa konpondu beharra eta hizkuntzari jarri behar zaion arreta; edo ahoan hizkuntza nola loratzen den sentitzea.

Olerkiak dira liburuaren muina, baina koloreak aipatu eta deskribatzen dira, artea eta musika ere badituzu hizpide... diziplina askotatik saiatzen zara «isiltasunez betetako egoerei» heltzen. Zergatik da garrantzitsua hainbat diziplina baliatzea horretarako?

Atsegin zait pentsatzea poema bat alde desberdinetatik har daitekeela eta hainbat planteamendu gorde ditzakeela. Gainera, hor sinbolismoa ere badago; adibidez, soinu bat dagoen tokian, kolore bat antzeman ahal izatea. Orduan, poema sare bilakatuz doa, beste harreman batzuk bereganatuz pixkanaka, eta ikuspegi oparoagoa eskaintzen du.

Zehaztasuna duzu jomuga, baina, era berean, urruntasuna ere baliatzen duzu: sinboloak ugari dira, esan duzunez.

Hor daude, esan bezala, hainbat sinbolo: sagarra, fardelak, dadoak, horma irudia, gabarra, maskarak, belaontzia edo koloreen bidez emaniko sinboloak, esaterako. Poesiaren legea da ahalik eta gehien esatea ahalik eta hitz gutxienekin. Gero, poeman bertan beste maila batzuk bilatzen saiatzen naiz; nire kasuan, hitzek daukaten beste esanahi batzuetan murgiltzen naiz sinbolismoaren bidez. Esanahi horiek beste batzuetara eramaten naute, ispiluzko pantaila batean zehar bezala, non denetariko elkarrekikotasunak gertatzen diren.

Izenburutik egiten zaio erreferentzia ibilbideari. Kontzeptu garrantzitsua da zuretzat.

Bai, ibilbidearen kontzeptua garrantzizkoa da niretzat, esperientziaren sinonimoa delako. Izan ere, mundua hizkuntzaren bidez ezagutuz zoazen heinean, bertsoek beste oinarri bat daukate, beste berme bat.

Kontzeptu gatazkatsua ere bada? Lore hibridoa-n diozu: «Ez dute ulertzen zergatik onartzen dituen/ ur hilak eta zuri zikinak/ eta arrotza bailitzan zabukatzen dute// Hala ere, lore hibridoak/ bere bideari jarraitzen dio».

Bai, gatazkatsua da. Ikuspegi desberdinak daude beti, talka egiten dute, eta hortik sortzen da kontzeptu hori, funtsezkoa dena nire poesian.

Orokorrean, bideak baldintzatuak agertzen dira; adibidez, Bizitzaren fardelak poeman: «Bizitzaren fardelak/ soketatik tira eginda eta nekezka/ arrastaka garraiatu ohi ditugu sarritan/ ordu markatuak dauzkaten/ aldaparik malkartsuenetatik».

Bai, bidean oztopoak daude, egoera deserosoak, eta borroka eta dialektika horretatik sortzen dira bertsoak; seinale bezala funtzionatu dezaketen norabideak edo argibideak dira.

Bizitzen igaroek utzitako arrastoak ageri dira: artelanak, arrakalak... hondar horietatik abiatu zara isiltasunari heltzeko? Adibidez, Piano-konposizioa piano eta gitarrarekin piezan diozu: «Doinuak interpretatzerakoan,/ uharrak uzten ditu atzean:/ gida estimagarriak».

Pixkanaka eta ia ohartzeke, bizitzaren ibilbidean zantzuz beteriko kartografiak jasotzen ditugu, eta horixe da daukagun altxor bakarra, edo bereziki oroimenean daukaguna.

Bukatu gabeko zirriborroan: «Zingiraren ur-azala/ arinki inarrositako zapia da,/ kurriloak ozta-ozta ehotakoa.// Hari hauskor eta beldurbera den kurriloak/ zingira zaintzen dihardu/ gelditasun lausotuan». Zantzuak zaurgarriak izan litezke?

Elementu sotilak izaten dira, gardenak, baita egiaztagiriak bezalakoak ere, eta haietan beti dago zer irakurria. Zaurgarritasuna gizakion kontua da, eta guztiz aintzat hartzen dut; horregatik, zaurgarritasunari prestatzen diot egurats bat, tonu bat; espazio bat gordetzen diot, atondu egiten dut, eta hor irudiak landu eta irakurketak iradokitzen ditut.

Orrialde zuria: «Horrela orrialde zuriz osatutako/ liburu bat antolatuko nuke,/ irakurle bakoitzak/ zuriaren esperientziara heldutakoan/ zenbait lerro idatz ditzan». Zer harreman du zure liburuak irakurlearekin, edo zein izan beharko luke?

Irakurlearengana iristea izaten da idazlearen helburua, komunikazio zubi bat eraikitzea. Ez hainbeste irakurleak bat egin dezan idazleak idatzitakoarekin; zerikusi gehiago du liburu horrek irakurleari eragin ahal dionarekin.]]>
<![CDATA[Partekatzeko hilabetea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2021-09-01/partekatzeko_hilabetea.htm Wed, 01 Sep 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2021-09-01/partekatzeko_hilabetea.htm
Erakusketa ohikoak zein «bereziagoak» egongo dira, Jon Uriarte jaialdiko zuzendari artistikoak iragarri duenez, eta nazioarteko artisten lanak ere erakutsiko dituzte festibaleko hamabost egoitzetan, gehienak aire zabalean. Esaterako, Hoda Afsharren Agonistes argazki bilduma ikusi ahal izango da Zabala ikastetxean. Australiako gobernuko langile ohien salaketetatik abiatuta, erakusketak agerian uzten ditu administrazio publikoaren abusuak immigrazioari, gazteen atxiloketei eta dibertsitate funtzionalari dagokienez.

Azokan, berriz, Zahara Gomezen Recetario para la memoria proiektua kokatuko dute, narkotrafikoarekin eta krimen antolatuarekin lotutako milaka desagertzeei buruzkoa. Indarkeriaz mintzo da, halaber, Etinosa Yvonne artista Itzubaltzetako kultur etxean erakutsiko duten It's all in my Head lanean; Nigeriako terrorismoak eragindako bortxa ageri du, hain zuzen. Aitzitik, haragiaren industriak ingurumenean duen eragina agertzen du Mishka Hennerren Feedlots-ek, Ereaga hondartzan.

Erakusketez gain, beste hiru zutabe izango ditu programazioak, Jokin Aspuru jaialdiko zuzendariaren arabera: eremu digitala, hezteko funtzioa eta topaketak. «Ikusizko kultura sarean ere» badagoela dio, eta, horrenbestez, eduki soilik digitalak ere bilduko ditu festibaleko programazioak. Janariarekin egiten den bezala, artea ere etxez etxe eramateko proiektu bat garatu dute Sebastian Schmiegek eta MawatreSek: Gallery Dellivery. Banatzaile batek erakusketa bat helaraziko dio bezeroari, hogei eurogatik; hark ordubetez ikusteko aukera izango du, eta, nahi izatekotan, baita piezaren bat erostekoa ere. Aldiz, «eutanasia digitala» eskainiko dute Roc Hermesek eta Daniel Moreno Roldanek Instadeath tailerrean. «Instagramekin harreman gatazkatsua duten erabiltzaileentzat da», Aspuruk zehaztu duenez.

Hezkuntza artistikoari dagokionez, jaialdiaren eta publikoaren bitartekaritza eskaintzen du Getxophotok. Hala nola Alaia Martin eta Imanol Uria bertsolariak, eta Yogurinha Borova eta Belakoko Cris Lizarraga musikariak ariko dira zeregin horretan, bisita gidatuak eginez edota haien proposamenak ezagutaraziz. Bestalde, argazkilari egonkortuekin zein hasiberriekin topaketak antolatu ditu jaialdiak.

Kanpoan ondutako proiektuak ez ezik, lan propioak ere erakustea du xede Getxophotok. Aurten, jaialdirako propio egindako lau ekoizpen izango dira, eta haietako bat da Gallery Dellivery. Dina Kelbermanen Your Hail Photos da beste bat: udalerriko Gizarte Zerbitzuetako eraikineko fatxadan, txingor bola mardulak eusten dituzten eskuen argazkiak kokatu ditu. Blanca Munten Alerta Vecino, berriz, Whatsapp aplikazioan garatutako herritarren zaintza sare bat da. Azkenik, Begoña Salazarren argazki albumak digitalizatuko dituzte: bizilagunek emandako Getxoren irudi andana bat biltzen dituzte albumok.

Getxotik harago, Junoren Las dos hebras erakusketa Bilboko eta Donostiako Fnac dendetan ere erakutsiko dute, eta Lebohang Kganyeren Ke Lefa Laka hartuko du Gipuzkoako hiriburuko Tabakalerak.

Askotariko partekatzeak

Mundua «geroz eta elkarren menpekoagoa» dela dio Uriartek, eta, ondorioz, partekatzea kontzeptu «oinarrizkoa» iruditzen zaio. Zehazki, haren esanahietako bost izan dituzte aintzat programazioa ontzerakoan, xehatu duenez. Getxo bera partekatzea izan dute helburu, lehenik eta behin. Horretarako, udalerriaren urteetako eraldaketa agertzen duten bi proiektuz arduratu dira: batetik, Salazarren argazkiak digitalizatuko dituzte, eta, bestetik, Getxoweb atala babestuko dute, zeinak duela 25 urteko Getxoren ehunka argazki biltzen baititu.

Identitate kulturalak ere partekatzeko elementuak iruditzen zaizkio zuzendari artistikoari. «Geroz eta mistoagoak eta heterogeneoagoak dira». Horien «nukleotzat» jo du familia, eta hura dute hizpide, hain zuzen, jaialdiko erakusketetako askok: besteak beste, Junoren Las dos hebras-ek, Kganyeren Ke Lefa Laka-k, Eleonora Agostiniren A Blurry Aftertaste-k eta Leonard Suryajayaren False Idol-ek. «Familiak baldintzatzen du nola erlazionatzen garen. Gorputza ere partekatzen dugu senideekin».

Getxophotoko beste lan batzuetan «esperientzia traumatikoak gainditzeko» partekatzen dira irudiak, Uriarteren hitzetan, eta askotan esparru intimoa da partekatzen dena, konturatu eta nahi gabe, batik bat teknologia erabiltzean, zuzendari artistikoaren arabera. Eta, funtsean, planeta bat partekatzen da: horren inguruko hausnarketa ere egiten du jaialdiak, begirada «ez-antropozentrikoz», betiere.]]>
<![CDATA[Elkarbanatzea oinarri duten erakusketak eta topaketak egingo dituzte Getxophoton etzitik aurrera]]> https://www.berria.eus/albisteak/202571/elkarbanatzea_oinarri_duten_erakusketak_eta_topaketak_egingo_dituzte_getxophoton_etzitik_aurrera.htm Tue, 31 Aug 2021 13:53:12 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/albisteak/202571/elkarbanatzea_oinarri_duten_erakusketak_eta_topaketak_egingo_dituzte_getxophoton_etzitik_aurrera.htm <![CDATA[Burdinaren sentsualitatea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2021-08-31/burdinaren_sentsualitatea.htm Tue, 31 Aug 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2021-08-31/burdinaren_sentsualitatea.htm Los brutos erakusketa osatzen duten bost pieza mardulek badituzte kontrastea eragiten duten detaileak, baina agerikoa da irizpide aldaketa: burdin xaflaren koloreak homogeneo bilakatzen du bilduma, eta figura iluna beti gailentzen zaie itsatsita dituen ñabardurei, izan arrautzaz osatutako gerriko bat, izan oinarrian paratutako plastikozko hanka multzoa, izan burdinazko bi figuratan bermatutako beirazko taula apaindua. «Eskulturak isilagoak dira, siluetek garrantzia hartzeko», sortzailearen arabera. Irailaren 26ra arte ikusi ahalko dira Bilboko Artiatx guneko bi solairuetan.

Aretoak egonaldi artistikoak eskaintzen ditu, eta Los brutos horietako baten emaitza da. Hiru hilabetean garatu du Jauregik proiektua, eta, batez ere, azkenengoan. Tokia ez ezik, Artiatxekoek baliabideak ere eskaintzen dizkiete egonaldia egiten ari diren sortzaileei, eta horietako batek baldintzatu du Jauregiren erakusketaren moldea. Izan ere, Artiatxen xaflak mozteko makina dutela aprobetxatuta, teknika «garatzea eta sakontzea» erabaki zuen, eta adiskideen gorputzetan oinarritu da silueta nagusiak ebakitzeko.

«Baneraman denbora bat lagunak estudiora gonbidatzen, eta haien gorputzekin hasi nintzen eskulturak egiten». Ondo pasatzeko modu bat baino ez zen izan hasieran, inprobisazio hutsa. Argazki andana bat egin zuen, eta horietan oinarritu zen piezak sortzeko: estudioko jazoera batzuk harrapatu zituen, eta irudietan azpimarratutako forma eta siluetak izan dira moztu dituenak. Bi dimentsiotakoa hiru dimentsiotara itzultzea zen «erronka», dioenez, eta prozesuak «arrarotu» eta «errealitatetik aldendu» ditu irudiok. «Ez zait gustatzen argazkiak erakustea; nahiago dut jendeak esperientzia errealago bat izan dezala erakusketetan. Irudi asko ditugu egunerokoan; ikusleari gainbalio bat eskaintzea da nire helburua. Irizpide horrekin landu ditut eskulturak».

Prozesua «intuitibotzat» jo du Jauregik, eta nabarmendu du argazkietan dauden «sentsualitatea eta erotismoa» ere landu dituela piezetan. «Iruditzen zait eskulturaren ikuspegi orokorra, behintzat euskal testuinguruan, oso eutsia dela, zenbait pasiori dagokionez itxia, arrazionala eta oso gizonezkoa». Umorearen bitartez sentsualitate hori guztia barneratzea zuen jomuga artistak, bai eskulturetan, ez zitezen «hotzak» izan, bai garapenean, «lanean plazera eta gozamena egon zitezen».

Tradizionalki hainbeste erabili ez den molde bat hautatu du horretarako: eskultura figuratiboa. «Eskulturak oso morfologikoak dira —busto bat, adibidez—, edo oso abstraktuak; badago gabezia bat, eskultura figuratiboarena, eta horren inguruan hausnartu dut». Eta, paradoxikoki, burdin xaflaren gogortasunak modua eman dio silueta bihurgunetsuak egiteko, «materiala bere buruaren kontra joango balitz bezala», azaldu duenez. «Lanean ari nintzenean, pentsatzen nuen: 'Laguna postura honetan sartuko dut'. Tela edo kakorratza erabili izan banitu, ez nituzkeen irudi horiek egingo, epelegiak geratuko ziratekeelako, baina materialak oinarritik eragozten du hori».

Arkitekturaren mende

Siluetak ebaki ondoren geratutako xafla soberakinekin pieza bat egin du Jauregik: aretoko lehenengo solairuan kokatutakoa, zehazki. Ez zuen aurreikusia hondarrak erabiltzea, baina, azkenean, zatiak pilatuz eta gainjarriz beste eskultura bat taxutu du, handiena, eta ikusten den lehena. Gela banatzen duen hesia da, eta bi planorekin jokatzen du, artistaren arabera. Aldeetako bat, leihoak dituena, argiztatuta geratzen da; nabarmen ilunago dago beste aldea, eskailerarena.

Arkitekturak baldintzatu du piezen kokapena; lehen pieza beheko solairuan baino ezin zen zintzilikatu. «Asko pentsatzen dut lan bat zer testuingurutan txertatu. Arkitekturak berak ematen dizkit erantzun teknikoak, eta horiek zehazten dute azken forma». Arteak «dena egiteko aukera» ematen duenez, artistak «beti» ari omen dira gidak aurkitzen, eta askotan horiei esker jakiten dute zer egin nahi duten. Jauregiren kasuan, arkitektura da baldintzatzaile nagusia. «Ezin daiteke baztertu».

Hilabeteetako lanaren ondoren, figurekin harreman oso «pertsonala» garatu du, pieza bakoitzean hura inspiratu duen laguna identifikatzen baitu; horrek ere balio izan dio lan bakoitzaren tokia erabakitzeko, umorez adierazi duenez. «Piezei galdetzen diet ea zein den haien lekua; horretarako, ez dut ikuslearengan pentsatzen».

Beste horrenbeste bigarren solairuko piezen kokapenarekin. Eskailerak igotzean, gertu dauden hiru eskultura ikusiko ditu bisitariak. «Interakzio handiagoa izan zezaketela iruditu zitzaidan». Laugarrena, berriz, ezkutuan bezala dago, eta azkenik antzematen da, ezinbestean: eskaileraren parean dagoen horma zati batek eragozten du lehen begi kolpean hartaz jabetzea. «Muntaketan ikusi nuen pieza horrek bolumen handia zeukala, eta gela propioa behar zuela. Espazioak balio zezakeen hura hor bakarrik kokatzeko».

Irailaren bukaeran, aretoa hustu egin beharko du. Lan bat bukatuta dagoela zehaztea kosta egiten zaionez, Los brutos-eko obrak edo horien osagaietako batzuk etorkizunean berriro erabiliko ditu, beharbada. Goiko solairuko eskulturak «nahiko itxita» daude, baina behekoa zatikatu egin beharko du halabeharrez. Edonola ere, buruhauste horiek ezagunak zaizkio. «Eskultura egiten dugunontzat, biltegiratzea arazo handi bat da; diru asko eskatzen du, eta gu oso era prekarioan bizi gara».]]>
<![CDATA[Ilargiaren argiak itsutu ezinik ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1961/025/001/2021-08-31/ilargiaren_argiak_itsutu_ezinik.htm Tue, 31 Aug 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1961/025/001/2021-08-31/ilargiaren_argiak_itsutu_ezinik.htm Ilargia izena duen abesti sonatuan; harreman baten aurpegia eta ifrentzua agertzen ditu, poza eta mina, satelitearen izpien bitartez argituak. Alabaina, Ilargia-ren hitzak ez ziren ilargitik abiatu, baizik eta errepika ixten duen nana-na-nana-na-nana silaba sorta ezagunetik. Izan ere, Eñaut Elorrieta taldekideak melodia sortu ondoren hitzei ekin zienean, hori bururatu zitzaion ezer baino lehen, ageriko esanahirik gabeko zatia, eta helduleku horretatik abiatuta ondu zuen abestia, «barruak eta kantuak eskatzen zuenari tiraka». Urteak igaroagatik ere, taldearen irudiari estuen lotutako lana da oraindik ere. Ez zegoen hala aurreikusita, ordea. Areago, diskoaren tonu orokorrak beste norabide bat hartuko zuela jakinda sortu zuen Elorrietak: Ken Zazpiren ibilbidean mugarria izandako Bidean (Gor, 2003) albumaren zati da Ilargia, baina gainontzeko piezetatik urrun dago, hala melodiari nola hitzei dagokienez. «Diskoaren arima gogorragoa zen, gitarra elektrikoak zituen... Zalantzak izan nituen ea nola txertatu ahal izango genuen kantu hori». Hiru single atera zituzten disko hartatik, taldekideen, diskoetxearen eta irratien artean aukeratutakoak, eta horietako bat ere ez zen izan Ilargia. «Ez genion batere erraztasunik jarri, ezta bultzada txikienik eman ere». Oztopoak oztopo, oihartzuna izaten hasi zen abestia, eta irrati entzuleek behin eta berriro eskatu zuten. «Ibilbidea gure gainetik egin zuen». Taldea kanta bakar horrekin identifikatzen ari zirela konturatzean, ordea, Ilargia errepertoriotik kentzea erabaki zuten taldekideek, «kantuarekiko barne ezinegona adierazteko modu bat» bezala, Elorrietaren hitzetan. «Ez genuen irudi hori indartu nahi izan: garai hartan, bazirudien maitasunaren inguruko kantuak bigun edo azukrezkotzat hartzen zirela, urrundu egiten zintuztela hauspotzen ziren jarrera politiko irmoetatik». Maitasuna «kontu femeninotzat» hartzen zela dio; «bigarren mailako gaitzat», hortaz: «Bazegoen maskulinitate hegemonikoarekiko exijentzia bat, bai estilo, bai gaitegi aldetik. Guk ez genuen irakurketa politiko hori egiten, baina epeltzat hartuak izateak eragin zigun; bolada batez, konplexua ere bai. Hala ere, aurrera egin genuen. Orain ez naiz bigunaz edo goxoaz lotsatzen». «Maitasun-gorrotoa» Hasierako iritzia orduko giroak baldintzatuta egon zitekeela uste du egun Elorrietak. Izan ere, bestelako mezu bat helarazten zuen abesti batek Ilargia-ren pareko oihartzuna eduki izan balu, «errazago» kudeatuko zuketen arrakasta. «Guk tradizio batetik edan genuen; taldea oso lotuta egon da Euskal Herriko gatazka sozial eta politikoari, eta akaso nahiago genukeen goia jo mezu politikoagoa edo sozialagoa zuen kanta batekin; horrelako maitasun kanta bat ez zen ondo onartua garai hartan gu mugitzen ginen giroan». Iruditzen zaio orduko zalantzak «uste baino politikoagoak» zirela eta zerikusia zutela «eremu publikoan onartzen ziren eta ez ziren gai, emozio eta ahotsekin». Onartzen du gaur egunean ez lukeela maitasuna «modu horretan abordatuko, beste era batera ulertzen» duelako, baina orobat dio «txarra» litzatekeela «maitasuna tokiz kanpo egotea, inoiz ez dagoelako soberan». Bidean albumari esker, «ia ezezagun izateari utzi, eta bat-bateko oihartzuna izaten hasi» zen Ken Zazpi, eta Ilargia-k, zehazki, berehala bereganatu zuen entzulea. Horrek ere eragin zuen abestiarekin izan zuten hasierako harremanean. Beste horrenbeste gertatu izan zaie kantu oso arrakastatsu bat eduki eta soilik horrekin identifikatuak izan diren beste batzuei ere, Elorrietaren arabera. «Beste talde eta bakarlari batzuen kasuan ere -Itoiz eta Lau teilatu, eta Mikel Laboa eta Txoriak txori, adibidez- antzeko gauzak entzun izan ditut: zure kantu batek horrenbesteko oihartzuna izaten duenean, eta zuk uste duzunean zure obra zabalagoa eta aberatsagoa dela, denbora eskatzen du hori onartzeak eta barneratzeak». Elorrietaren hitzei erreparatuta, taldekideek hasieran izan zuten errezelo gehien, denborarekin iritziz aldatu baitzuten. «Maitasun-gorroto» harremana izan dutela dio musikariak: sonak kanta baztertzea eragin zuen aurrena, baina gerora «adiskidetuz» joan ziren konposizioarekin; azkenean, errepertoriorako berreskuratu zuten. «Abestiarekin bakeak egin, eta berriro jotzen hasi ginen». ]]> <![CDATA[«Ez dut izaten nire proiektuetarako denbora askorik; seinale ona da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2281/024/001/2021-08-25/ez_dut_izaten_nire_proiektuetarako_denbora_askorik_seinale_ona_da.htm Wed, 25 Aug 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/2281/024/001/2021-08-25/ez_dut_izaten_nire_proiektuetarako_denbora_askorik_seinale_ona_da.htm Gabriel Aresti BioGrafikoa-n (Erroa, 2015), Santi Brouarden erailketa Antzara eguna-n (Txalaparta, 2019) eta Burgosko auzia Iraultza eta bizi!-n (Gara, 2020). Argia astekarian kolaboratzen du egun. Enkarguek lan propioak garatzeko tarte txikia uzten diote, baina, halere, gehienetan aukera izaten du proiektuak bere egiteko.

Nola hasi zinen ilustrazioan?

Beti interesatu izan zait marrazkiaren eta ilustrazioaren mundua, eta beti marraztu izan dut bai etxean bai kolaborazioetarako. Horrela hasten zara, normalean: zinta edo pastel bat egiten fanzine, lagunarteko proiektu, elkarte edo herri aldizkari baterako. Eta, gero, momentu batean, diru pixka bat jasotzen hasten zara horregatik.

Beraz, profesionalizazioa ezustean etorri zen?

Tira, erreferente batzuk ikusten dituzu, eta badakizu jende bat horretatik bizi dela eta proiektu interesgarriak dituztela. Norabide bat markatzen hasten zara, edo gertaerek eramaten zaituzte horretara. Kontua da profesionalizazioarena muga nahiko lausoa dela: ongi kobratzea da profesionala izatea? Gure negozio hau ez denez oso normatiboa, kontuz hartu behar da.

Baduzu zure ibilbidean bereziki gogoan duzun lanen bat?

Niretzat garrantzitsua izan da telebistaren mundutik pasatu izana. Grafismoekin animazioak sortzen lan egin nuen, eta asko ikasi nuen. Agian ez da hain eskuragarria animazioan aritzea. Aldi berean, marrazkian gehiago trebatzeko ere balio izan zidan.

Nondik hasten zara ilustrazioa egiten?

Segun. Adibidez, liburu baten ilustrazioaz ari bagara edo testua duen ilustrazio batez, testutik edo kontatu nahi den horretatik abiatzen zara, noski. Interesgarria egiten zaizun ideia edo metafora bat beste modu batera errateko baliatzen duzu irudia; testuak dioena hitzez hitz jartzen baduzu, agian ilustrazioak ez du zentzu handirik. Zinta batean, irudi edo ideia batetik abiatzen zara normalean: ilustrazioak oso sintetikoa izan behar du, hitzak askoz gutxiago direlako. Irudi edo ekintzen bidez esplikatu behar duzu gertaera bat, eszena bat...

Orokorrean, nola deskribatuko zenuke zure marrazteko estiloa?

Nik maite dut eskuz, tintaz edo arkatzez zikintzea, baina programa digitalak ere baliatzen ditut, kolorea emateko, hiru dimentsioko gauza bat sortzeko... maite dut eskuz egindako trazuak batzuetan duen baldarkeria, inperfekzioa. Ziurrenik, nire marrazketa oso inperfektua da.

Arlo digitala aipatu duzu: zer harreman izan duzu zure ibilbidean baliabide digitalekin?

Gradualki barneratu ditut nire lanean. Programa mota batekin hasten zara: ez dakizu oso ondo nola dabilen; autodidakta zara, edo ideiak trukatzen dituzu lagunekin, lankideekin edo horretan dabiltzanekin. Gero, emeki-emeki erabiliz zoaz, beharraren arabera: nik asko behar izan ditut animazioaren arloan.

Eta zer harreman duzu enkarguekin? Zure estilora gehiago egokitzen diren lanak bilatzen dituzu? Uzten dizute proiektu pertsonalak garatzeko betarik?

Normalean, ez dut izaten proiektu pertsonalak bideratzeko denbora askorik, eta hori seinale ona da. Enkarguak dituzun artean, ongi. Askotan, zeurera ekarri nahi dituzu gauza interesgarri bat egiteko, eta proiektu pertsonala garatzeko, ahal den neurrian. Enkarguak neure egiten saiatzen naiz, eta horrela plazer handiagoa ematen dute, nik uste. Normalean, ez dira izaten proiektu itxiak; tarte bat dago beti zure eskuak pixka bat sartzeko.

Badago oraindik jorratu ez duzun gai, estilo edo teknikaren bat helburu duzuna?

Pila bat. Ez nuke jakingo nondik hasi. Gaur egun, sarean badira milaka marrazkilari oso onak, zeintzuei sekulako inbidia diezun, edo animazio batzuk ez dakit nola eginak; noski, nahiko zenuke haiengandik ikasi edo halako proiektuetan parte hartu. Beti daude berritasunak; amua hor dago beti.]]>
<![CDATA[Aurten egin ezinik, datorrenaren zain]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2292/038/001/2021-08-22/aurten_egin_ezinik_datorrenaren_zain.htm Sun, 22 Aug 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/2292/038/001/2021-08-22/aurten_egin_ezinik_datorrenaren_zain.htm
Egoera horren jakitun, antzokiaren atariaren parean zegoen Idoia. Zazpikaleetakoa izanda, «txikitatik» bizi izan ditu jaiak, eta iruditzen zaio antolatu zitezkeela ekintza alternatibo gehiago. «Turistak kontrol barik sartzen dira, multzo handietan... Turistentzat, bai?». Halere, iaz bezala, ez du asmorik Aste Nagusia inguruko jendearekin ospatzeko. «Agian umeekin barraketara joango gara». Irrikaz espero du datorren urtean antolatu dadin.

Inguruan ere ez zegoen festa giro zantzurik, ezta Aste Nagusiaren nostalgia izpirik ere. Zazpikaleetan, tabernetako terrazak betetzen hasi berriak ziruditen, batzuk lepo baitzeuden eta beste batzuk hutsik. Eta Areatzan ere giro lasaia zegoen, edozer egiteko goizegi balitz bezala; asko lagunen zain zeuden oraindik. Zuhaitzetako baten azpian, June Jauregibeitia santurtziarra (Bizkaia) zegoen jesarrita, Aste Nagusian inoiz egon gabeko adiskide batekin. Bera, ordea, hainbatetan izan da Bilboko jaietan, eta «pena» ematen dio bertan behera utzi behar izatea. Alabaina, «egokiena» dela uste du: «Egoera kontuan izanda, ez zait iruditzen jai batzuk ospatu beharko liratekeenik, ez behintzat hain jendetsuak». Beste gisa bateko ekitaldiak, agian bai. «Seguruenik, egin ahal zitekeen ekintza kulturalen bat, baina ez lehengo ezer. Zerbait sinbolikoa izango zen, baina ezin izango litzaioke horri Aste Nagusia deitu».

Jairik gabe geratu den bigarren urtea izanda, «ohitu» egin da haien absentziara. «Ez naiz haietaz akordatu». Horiek horrela, datorren larunbatean jai duen arren, ez du ezer berezirik egiteko asmorik. Idoiak bezala, ospatu beharrekoak datorren urtean ospatzeko intentzioa du, nahiz eta ez jakin aukerarik izango duen. «Nahi dut sinistu 2022an Aste Nagusia antolatuko dela. Iaz ere uste nuen aurten egin egingo zela. Hurrengo urtean egingo direla esango dut, baina, edonola ere, ez dut uste betikoak izango direnik. Baina aurten baino zerbait gehiago egingo da, ziur».

Areatzan bertan, kioskotik gertu, jaiak gogoan zituzten Barakaldoko (Bizkaia) bi andrek. «Bandera ere badaramat», esan zuen haietako batek, Edurnek, zapia gordeta baitzuen. 87 urte ditu, eta hamarnaka Aste Nagusitan izana da. Jaiak oso gustuko dituen arren, halako egoeratan «sen ona» eduki behar dela uste du: «Jaien fanatikoa naiz, baina onartzen dut zeozer egin behar dela gaixotasuna gehiago heda ez dadin. Edozeren gainetik jendearen osasuna dago». Txurro batzuk jaten ospatu zuten eguna lagunek. «Gaueko bederatzietan, etxean egongo gara. Nire bilobek beste era batera ospatuko dute, suposatzen dut, baina sen ona dute». Hurrengo urtean Aste Nagusia itzul dadin espero dute haiek ere. «Hala bada, lehen lerroan egongo gara».

Plazan, polizia gehienbat

Ostegunean iragarri zuen Juan Mari Aburto Bilboko alkateak larunbatean «desio ez den egoerarik» egon ez zedin, Ertzainarekin eta Udaltzaingoarekin elkarlanean dispositibo bat diseinatu zuela Udalak, eta polizia kopurua handiagotu egingo zutela. 17:20 aldera hasi ziren igartzen ezohiko neurri horiek: Ertzaintzaren bi furgoi hurbildu ziren Arriaga plazara aurrena, eta beste hainbat ibilgailu gehitu zitzaizkien hurrengo minutuetan. 18:00etarako, eraikinaren eta itsasadarraren arteko eremuan bost auto eta bi furgoiak zeuden aparkatuta, eta plazan bertan beste pare bat auto zeuden, baita ertzain eta udaltzain andana bat ere.

Horri esker jakin zuten hiritar askok jaien hasiera behar zuela atzoko egunak. «Zergatik dago hainbeste polizia, badakizu?» entzun zen hainbatetan plazaren inguruan. Bitartean, oharkabean igaro zen suziriaren ordezko petardoaren eztanda.]]>
<![CDATA[Joanna Hogg eta Radu Jude Zinemaldiko Zabaltegi sailean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2021-08-20/joanna_hogg_eta_radu_jude_zinemaldiko_zabaltegi_sailean.htm Fri, 20 Aug 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2021-08-20/joanna_hogg_eta_radu_jude_zinemaldiko_zabaltegi_sailean.htm
Berlinen film luze eta labur onenen Urrezko Hartzak bereganatu ondoren, hurrenez hurren, Donostian pantailaratuko dituzte Radu Juderen Babardeala Cu Bucluc Sau Porno Balamuc eta Olga Lucovnicovaren Nanu Tudor. Lehenak Emi eskola irakaslea du protagonista: haren bideo sexual bat igoko dute Internetera, eta ikasleen gurasoak eskolatik kanporatu dezaten ahaleginduko dira. Lucovnicovarenean, zuzendaria bera da protagonista: hogei urteren ondoren, aitona-amonen etxera itzuliko da, iraganeko gertaera oinazetsuei aurre egiteko.

Sailak Joana Hogg zuzendariaren kontakizun autobiografikoaren bigarren zatia ere hartuko du: The Souvenir: Part II. Hura baino zaharragoa den gizon manipulatzaile batekin izandako harreman tirabiratsua argitzen saiatuko da Julie graduazio filmaren laguntzaz, egiazko jazoerak eta fikzio hutsa bereiziz. Gaspar Noek dementzia duten senar-emazte batzuen azken egunak agertu ditu Vortex filmean.

Veneziako Zinemaldian inoiz parte hartu duen euskarazko lehen ekoizpena da Mikel Gurrea donostiarraren Heltzear, eta euskarazko bakarra izango da aurtengo Zabaltegi sailean ere. Film laburra da, 2000. urteko Euskal Herrian girotuta dago, eta 15 urteko Sara du ardatz. Eskalatzailea da gaztea, eta bere bizitzako maila igoerarik gogorrena erdiesteko entrenamenduak kanpoan duen anaiari idazten ari den gutunarekin uztartuko ditu.

Ekoizpen luze andana bat

Peter Kerekesen Cenzorka laneko Lesyari zazpi urteko zigorra ezarri diote erailtzeagatik, eta Odessako (Ukraina) emakume zentzategi batean bete beharko du. Kiro Russoren El gran movimiento-k, berriz, Boliviako langile bat du ardatz; Kyoshi Sugitaren Haruharasan No Uta-ko Sachik enpleguz eta etxebizitzaz aldatu berri du. Bere bizilagun Yukiren suizidioa gainditzea lortu nahi du horrekin, baina adiskidearen irudia begien aurrean izango du etengabe, ilusio gisara.

Helena Giron eta Samuel Delgado zuzendarien Eles transportan a morte ekoizpenak heriotza du hizpide, orobat, eta galizieraz egina dago. 1492. urtean, heriotza zigorretik ihes egin duten hiru gizon Kristobal Kolonen tripulazioan doaz; Tenerifera heltzean (Espainia), ontzitik ere alde egingo dute. Garai berean, sendalari bat topatzeko helburuarekin bidaiatuko du beste emakume batek, hilzorian duen ahizparen bizitza salbatzen lagun diezaion. Kolonizazioari kritika egiten dio obrak.

Ihesaz dihardu Florence Mialheren La Traversee-k ere. Filmean, senideak halabeharrez bananduko dituzte, eta seme-alaba zaharrenak beren kabuz erbesteratu beharko dute. Noemie Merlanten Mi iubita, mon amour lanak, berriz, ezkondu aurreko bidaia bat du abiapuntu: Jeanne Errumaniara joango da lagunekin; han, Nino ezagutu eta harreman bat izango du harekin.

Errusiar ekoizpenak dira, bestalde, Kirill Serebrennikoven Petrov's Flu eta Kira Kovalenkoren Razzhimaya Kulaki filmak. Lehena Sobietar Batasuna desagertu ondorengo garaian girotua dago, eta Petrov familiaren egun bat erakusten du, gripe izurri betean: senarra gaixotasunaren ondorioz eldarnioak dituen komiki marrazkilari bat da, eta emaztea, gizon oldarkorrak hiltzearekin gozatzen duen liburuzain bat. Kovalenkok, berriz, Ipar Osetiako mendietako meatze herri txiki batean kokatu du bere istorioa. Gertaera dramatiko batzuen ondorioz, gizon bat hara joan zen bizitzera, seme-alabekin. Urteak igaro ondoren, gazteek aitaren diziplinatik ihes egin nahiko dute, eta sendatzeke dauden familia traumei aurre egin beharko diete.

Didier Eribonen Retour a Reims liburuan oinarritu da Jean-Gabriel Periot zinemagilea izen bereko obra ontzeko. Artxiboko materialez baliatuta, Frantziako langileen istorio intimo eta politikoa kontatzen du, 1950eko hamarkadatik hasita. Bestalde, Laura Wandelen Un monde ekoizpenak anai-arreba batzuen arteko harremanaz jarduten du. Eskolara itzuli ondoren, beste ume batzuk anaiari jazarriko zaizkiola ikusiko du 7 urteko Norak. Harrapatuta egongo da, aitari abisatu nahi baitio, baina, aldi berean, anaiak isiltzera behartuko baitu.

Istorio ertainak eta laburrak

Lucovnicovaren antzera, familiarenera itzuli da Xiao Lei, Zhang Daleiren Xia Wu Guo Qu Le Yi Ban filmeko protagonista. Zimurrek aldatu egin dituzte gurasoen aurpegiak, baina etxe txikiko lasaitasunak bere hartan jarraitzen du; are, senideen eguneroko ohitura hutsalak ere atseginak egingo zaizkio gazteari.

Lan laburrak dira Zinemaldian estreinatuko diren bi ekoizpenak. Zhang Daleiren filmaren modura, Lubna Playousten Le cormoran ere familian oinarritzen da. Urruneko uharte batean bizi diren ama eta semea ditu ardatz, eta haien arteko loturak agertzen ditu. Laura Rius Aranen Les filles du feu ekoizpenak adiskidetasunaz dihardu. 16 urte zituztenean, Magdalena, Oriane, Anna, Solene eta Morgane elkarrekin joan ziren bidaia batera. Harrezkero ez dute elkar ikusi, eta hamar urte joan dira jada.]]>
<![CDATA[Joanna Hogg eta Radu Jude Zinemaldiko Zabaltegi sailean]]> https://www.berria.eus/albisteak/202142/joanna_hogg_eta_radu_jude_zinemaldiko_zabaltegi_sailean.htm Thu, 19 Aug 2021 16:07:13 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/albisteak/202142/joanna_hogg_eta_radu_jude_zinemaldiko_zabaltegi_sailean.htm <![CDATA[Sormenari soilik eskainia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/027/001/2021-08-19/sormenari_soilik_eskainia.htm Thu, 19 Aug 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1872/027/001/2021-08-19/sormenari_soilik_eskainia.htm
Ezkutuan dago Alejandria Cinqueren lana. Egonaldi artistiko bat egiten ari da galerian, eta han-hemenka barreiatuta ditu proiektuko elementuak; konposizio batzuk osatuagoak daude, beste batzuk hastapenetan baino ez... Irailean biribildu eta erakutsiko du asteetako lanaren emaitza, baina oraindik erdizka dago sorkuntza prozesua: aretoaren erdialdean kakorratzez egindako polipoak eta alga sorta diruditen artile hari lodizko multzoak daude, itsas hondoko alfonbra koloretsua dirudienean bat eginda. Inguruan, denetariko piezak: zezen baten buru zuria, ipurdi baten molde gardena, erabilera anitzeko aparra, eskoba bat, baita ordenagailu garesti bat ere izkina batean paratuta.

Adiskide bati laguntzeko asmoz abiatu zuen galeria Eugenia Griffero Fabrek, 2016an. Arte dramatikoetan eta antzerki psikoterapian formakuntza jasoa du, eta orduko hartan psikotikoekin eta eskizofrenikoekin ari zen lanean. Lagunak arte galeria jarri nahi zuen, baina, diru nahikorik ez zuenez, lokal bat erostea eta doitzea erabaki zuten Grifferok eta garai hartan bere senarra zen Gorka Aldama enpresaburuak; ideia zen astegunetan argazkilaritza landu zezala adiskideak, eta, galeria itxita zegoen egunetan, Grifferok erabiltzea espazioa, instituzioetatik kapoko toki baten bila baitzebilen aspalditik antzerki psikoterapia garatzeko.

«Espazioa galeria bat bezala antolatuta zegoenean, lagunak erabaki zuen ez jarraitzea proiektuarekin». Horiek horrela, irekitzeko prest zegoen espazio artistiko bat zuen esku artean, baina ez zuen argi testuingurua. «Ez nuen ulertzen artearen mundua ikuspegi komertzialetik, baizik eta sentikorretik». Galeria klasikoen bidea hartu zuen aurrena. «Esfortzu bikoitza eginez, saiatu nintzen ohiko galeria bat izaten, errespetatua, are, azoketara ere badoana». Ildo hori ez zitzaiola interesatzen jabetu zen, ordea. «Niretzat aipatutako elementu horiek dituen galeria bat denda bat da, eta nik harreman handiagoa dut irudimenarekin, artearen alde katartiko eta sentikorrarekin, komertzial eta espekulatiboarekin baino».

Irizpide aldaketa gauzatzeko, espazioa itxi zuen 2018an, eta berriro ireki 2019ko urtarrilean, kale bereko beste lokal batean -Hiru Zutabe plazako 1.etik 7.era lekualdatu zen, hain justu-: baliabide ekonomiko mugatuak ditu tokiak -«nik ez ditut 10.000 edo 20.000 euro Arcora [Madrilgo arte garaikidearen azoka] joan ahal izateko»-, baina kolaborazioetan oinarritzen da, harremana baitu New York, Paris eta Portugalgo galeriekin, baita, gertuago, auzokideekin ere. «Artisten arteko konexioak sortzen dituen agentetzat dut neure burua. Kontua da oreka bat aurkitzea inork ez dezan inor esplotatu, eta denek elkarri lagun diezaiogun».

Lanerako modu «ezohikoa»

Oro har, artista hasiberriekin egiten du lan Grifferok, «arriskuak hartzen dituzten horiekin». Gisa horretakoa da, esate baterako, Helena Goñi argazkilari bilbotarra: haren Great Expectations proiektua erakutsi zuen galeriak 2019ko irailean, New York ez hain ezagun baten ñabarduraz betetako irudia. «Interesatzen zitzaidan bera, bere argazkilaritza musikaren mundutik etortzea, eta beti bilatzen duela, zuzenean edo zeharka, fotografiatzea bazterrekoa edo under den hori». New Yorken ere izan zen erakusketa, galeriaren eskutik. Geroztik, beste zenbait artistari haien lanak nazioartean erakusten lagundu die Grifferok, eta kanpoko egileak ere hartu izan ditu Aldama Fabrek: Teresa Murte portugaldarraren erakusketa bat, adibidez, 2021eko urtarrilean. Eta Ramona Gunter argazkilari alemaniarraren beste bat ekoiztu zuen, bertan behera geratu behar izan dena behin-behinean. «Plazera ematen dit artisten bizitzaren maila bat partekatu ahal izateak».

Ildo beretik, egonaldi artistikoak ere antolatzen ditu. Behin, «galeria prestigiotsuen parte izateko egin behar zenaren» arabera aukeratu zuen hainbat artisten artean, eta hautuaren ondorioz «oso gustuko» duen Apolonia Sokolen lana erakusteko aukera galdu zuen; iruditu zitzaion bat eskaintzea izan zitekeela hura galeriara ekartzeko modu bat. Lehen urtean ezin izan zuen etorri, eta haren ordez Elandorphium artistari egokitu zitzaion egonaldia; Rebecca Brodskis zen egotekoa iaz, eta Cinqueri eman dio aukera aurten.

Grifferok dio bere lan egiteko modua «ezohikoa» dela. Eta, gainera, artista hasiberriekin behar egiten duenez, ez du obren funts mardul bat, galeria klasikoagoek izan dezaketen antzera. Kokalekuak ere eragina du espazioaren jardunean. «Ez da gauza bera New Yorken, Parisen, Japonian edo Bilbon egotea. Testuinguruak baldintzatu egiten du saltzeko ahalmena. Bestalde, lehen urteetan galeria bat ezagutzera ematen da; denbora darama». Obrak saltzen ditu egun, baina hori ez du irizpidetzat. «Ez dut artistaren ikuspegia baldintzatzen saltzeko izango duen aukeraren arabera».

Udazkenean izango dituen pare bat erakusketa aipatu ditu horren erakusle gisa: «Cinquerenean ez da ezer egongo salgai. Eta urrian Adrian Castañeda eta Los Picoletosen erakusketa bat dugu, non pieza konplikatuak egongo baitiren; batzuk salgai egongo dira, baina, adibidez, pieza zentrala txirrista erraldoi bat izango da». Galeriarekin dirua galtzen du, baina ez denez bere ogibidea, inbertsiotzat ditu galerak; beste batzuek bidaia luzeetan gastatzen dutena espazioari eskaintzen dio Grifferok. «Galeria nigan hiltzen bada, kanpoan ere hilko da».

ALDAMA FABRE
Irekiera urtea: 2016.
Lekua: Hiru Zutabe plaza, 7, Bilbo.]]>
<![CDATA[Temaren ondoren, txaloak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/025/001/2021-08-18/temaren_ondoren_txaloak.htm Wed, 18 Aug 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1872/025/001/2021-08-18/temaren_ondoren_txaloak.htm
2011ko abuztuaren 19an inauguratu zen Pabiloi 6, Zorrotzaurreko industria pabiloi batean; baina egon zitekeen Bilbo Zaharrean, edota Irala auzoan. Izan ere, hainbat aukera izan zituzten eskura gunea abiatzeko, baina, hainbat arrazoi zirela medio, ezin izan zuten proiektua horietan gauzatu. Antzokia ireki baino hiru urte lehenago, 2007-2008 inguruan, Bilbo Zaharrean egiten saiatu ziren. Udalaren eskutik, proiektuaren bideragarritasuna aztertu zen, baina, tokia ia esleituta zutenean, bertan behera uztea erabaki zuten Bareak eta Irene Bau aktore eta sortzaileetako beste batek, artean proiektua aurrera ateratzeko ekinean zebiltzanak: «Hainbeste segurtasun neurrirekin, gunea, jatorriz oso txikia zena, ezerezean geratuko zen».

Iralako eraikin industrial zahar bat jo zuten begiz handik gutxira, zezen plazatik hurbil. Auzokideen elkartearen babesa lortu zuen egitasmoak, baina, udalari eta eraikinaren jabeari kontsulta egin ziotenean, proiektua gelditu behar izan zuten bigarrenez, pabiloiak botatzear zeudela adierazi baitzieten. «Oraindik zutik daude. Sinistu egin genien».

Garai industrialak utzitako arrastoetara jo zuten berriro ere. Eusko Jaurlaritzak abiatu berri zuen Sormen Lantegiak egitasmoa, eta, besteak beste, industria gune zaharrak berriztatzen ari ziren, beste helburu batzuetarako erabilgarriak izan zitezen. Zorrotzaurren gune «handi eta higatu» bat ikusi, eta berenganatu egin zuten Bareak eta Bauk. «Hiriak momentu horretan eskaintzen ziguna aukeratu genuen».

Hasierako bi ekintzaileak hamahiru izan ziren berehala, bazkide sustatzaileak; geroago, 150-200 bazkide izatera heldu ziren, eta horiek besaulki bat erosi zuten Pabiloi 6n 150 euroren truke. «Irudimenezko butaka bat, artean ez baitzegoen ezer gunean». Bultzada ez ezik, proiektua «berezi» egiten duen hori ere badela dio Bareak: «Horrek egiten du desberdin: ogibideko nahiko jende aglutinatzen duela». Halaber, antzerkigintzan zentratzeak ere ekarpena egin dio bereziaren irudiari. «Ez da gune kultural ireki bat edo kulturaren etxe bat; gune bat da, non argi erabaki baitzen antzerkia ekoitzi eta erakutsiko dela».

Aitzitik, oinarriak aratzak izanagatik ere, lausoa zen antzokiaren etorkizuna. «Hasierako ahotsek zioten: 'Ez da bideragarria, ez dago merkatu nitxorik, badago nahiko antzoki Bilbon...'. Zorionez, ikusle kopuruen datuak adierazle objektiboak dira; dagoeneko ez dira soilik irrikak».

Hamar urte mugarriz lepo

Aktoreak dioenez, hasieran erabaki zuten antzokiak ahalik eta ekoizpen gehien hartuko zituela, aparteko mugarik gabe. «Baldintzez galdetzen zigutenean, broma batekin erantzuten genuen: '35 metro luze, 12 metro zabal eta beste 12 metro garai; hortik aurrera, ez dakigu zer gertatuko den'». Sarreren araberako ordainsaria jasoko zela ezarri zuten, eta horrek ere kontrako iritziak izan zituen; talde askok erreparoak izan zituzten bertan aritzeko, eta, hortaz, ezin izan zuten bete denentzako etxea izateko asmoa.

Lehenengo urtearen bukaeran jabetu ziren «gauza arraro bat» egiten ari zirela, Barearen hitzetan: «Udala edota administrazioa ordezkatzen ari ginen, hiriko antzerkigintzari lekua ematen eta hura mugitzen ari ginelako: aktoreek, zuzendariek eta dantzariek gauzak muntatzen eta desmuntatzen egiten genuen lan, inguruan genituen konpainia batzuek antzeztu ahal izan zezaten». Bigarren urtean erabaki zuten haiek ere obrak ekoizten hasiko zirela.

2015ean Gazte Konpainia sortu zuten, antzerki eskoletatik datozen artistentzako tokia. Sei antzezlan egin dituzte dagoeneko, eta egoitza propioa ere lortu dute, Pabiloi 6ren aldamenean dauden Garabia pabiloietako bat. «Konpainian egon den jende gehiena proiektu profesional egonkorretan dago egun: merkatuan daude, gure ogibideak duen irregulartasun handi horren barruan bada ere».

Pabiloi 6k ekoitzitako ikuskizunetako zenbait bereziki «mugarriak» iruditzen zaizkio: kabaretak, «dudarik gabe». Cabaret chihuahua-k eta Chichinabo cabaret-ek 200 bat funtzio egin dituztela dio. Antzerki Arineko jardunaldiak ere aipagarriak begitantzen zaizkio: zortzi alditan antolatu dute jaialdia. Euskarazko antzezlan motzentzako sari bat ere izaten dute, 3.000 eurokoa, Bizkaiko Foru Aldundiak babestua: Kriseilu saria. Izen bereko taldearen omenez izendatu zuten horrela: frankismoaren azkenetan, «Kriseiluk euskarazko antzerkia bizirik mantendu zuen Bizkaian. Garai hartako Europako antzezlan abangoardistak itzuli eta egokitu zituzten Gabriel Arestik eta bestek».

Batasun publiko-pribatua

Duela bi urte, Pabiloi 6ren gunea Bilboko Udalak bereganatu zuen, eta erabaki zuen oinarrizko hobekuntza lan batzuk abiatzea antzokian eta Gazte Konpainiaren egoitzan. «Hori bai iruditzen zaidala mugarri bat», esan du Bareak, «ezohikoa baita egitasmo pribatu batek babes publikoa izatea». Urrian hasiko dituzte obrak, baina, bitartean, denbora izango dute zenbait ekoizpen taularatzeko. Ostegun honetatik aurrera, Gris: Morirse en Bilbao lana itzuliko da Gazte Konpainiaren egoitzara, eta ostiralean Palabrarismos estreinatuko dute Pabiloi 6n.]]>
<![CDATA[Zaldunaren arrastoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/024/001/2021-08-17/zaldunaren_arrastoan.htm Tue, 17 Aug 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1898/024/001/2021-08-17/zaldunaren_arrastoan.htm
Idazle erromantikoa izanagatik, viktoriar aroan miretsia izan zen Scotten lana, gehien irakurritako idazleetako bat izan baitzen garai hartan. Eleberri historikoak eta poesia jorratu zituen gehienbat, eta editore ere aritu zen, jardun horretan zorte gutxiago izan zuen arren. Autore oso oparoa izan zen, eta, aldi berean, zuzenbidean ere egin zuen karrera, abokatu eta epaile gisara.

Bi urte bete baino lehen pairatu zuen poliomielitisaren ondorioz, herren geratu zen, eta hiritik kanpo eraman zuten osasuna hobetzeko, Sandyknowera, aitona-amonen baserrira. Egonaldiak haren jardun artistikoa baldintzatuko zuen, hein batean: izan ere, garai hartan ezagutu zituen zenbait lanetako dialektoa eta hainbatetan erabili zituen ipuin eta kondairetako asko. Zuzenbidearen bidea hartu zuen lehenik eta behin, eta, handik gutxira, idazten hasi zen, 25 urterekin: testuak alemanetik itzultzen aurrena, bertsioak egiten hurrena, eta obra propioak ontzen azkenik: 1802an, The Minstrelsy of the Scottish Border balada bilduma argitaratu zuen.

Olerkigintzaren bidetik murgildu zen sorkuntza literarioan, eta hasierako ahapaldi horietan jada erakutsi zuen historiarekiko zuen interesa. Inprenta bat sortu, eta beste hainbat poesia liburu publikatu zituen hurrengo urteetan, 1805eko The Lay of the Last Minstrel-ekin hasita. Ia hamarkada bat geroago, eleberriak idazteari ekin zion, inprentak zituen arazo ekonomikoentzako konponbidea izango zirelakoan.

Eleberri historikoaren aita

Scotten olerkiek ere entzutea izan zuten arren, nobela historikoaren idazle gisara gogoratua da, eta, areago, generoaren sortzailetzat ere badaukate. Gyorgy Lukacs ikertzailearentzat mugarri bat da idazle eskoziarra, haren aurretik nobela historikoaren traza izan zezaketen lanak eginagatik ere, horietan faktore historikoak ez baitu Scotten obretan duen erabateko garrantziarik. Der historische Roman liburuan azaltzen duenez, aurreko eredu horietan historia «azaletik» jorratuta dago, helburua ez baita garai jakin bat leialtasunez agertzea. Hala, nahiz eta iraganean girotuak egon, pertsonaien psikologia eta ohiturak garaikideak dira, ikerlariaren arabera. Aitzitik, Scotten kontakizunak eta pertsonaiak erabat egokitzen zaizkio testuinguruari.

Azalpena oinarri hartuta, beraz, Waverley da inoizko lehen eleberri historikoa. 1814an argitaratu zen, eta 1740. hamarkadan girotuta dago nobela. Eskoziarren eta ingelesen arteko gerrez dihardu: Hannover dinastiak agintzen zuen bi eskualdeetan, baina eskoziar asko agertu ziren Estuardo dinastiaren alde, eta horrek eragin zuen gatazka. Obrako protagonistak, Waverlyk, batzuen zein besteen aldekoak diren senideak ditu, eta, horrenbestez, bi alderdien artean egongo da, eta ingelesekin eta eskoziarrekin borrokatuko da.

Nabarmen egiten du atzera denboran Scottek bere obrarik famatuenean, Ivanhoe-n (1819). Zehazki, XII. mendearen amaieran girotuta dago kontakizuna, eta izen bereko zalduna du protagonista, Wilfred Ivanhoe. Familia saxoi batekoa da, baina normandiarren alde egingo du Ivanhoek; horren ondorioz, aitarekin zuen harremana hautsi egingo da. Rikardo Lehoibihotzak gidatutako Hirugarren Gurutzadan borrokatuko da. Egitasmoaren porrotaren ondotik, erregea Austrian atxilo dagoela zabalduko da Ingalaterran. Egoera hori tronua bereganatzeko aprobetxatuko du gerora Joan I.a Ingalaterrakoa izango denak, Rikardoren anaia txikiak. Alabaina, Lehoibihotza itzuli egingo da, eta, Ivanhoeren laguntzarekin, boterea berreskuratzen saiatuko da.

Momentu horretan hasten da, hain justu, Scotten liburuaren trama: 1194an, Rikardoren itzulerarekin. Hortik aurrera, Ivanhoek erronka andana bat gainditu beharko du bere helburua lortzeko bidean: duelu bat izango du, gaztelu batean sartu behar izango da, zauritu egingo dute, baita atxilotu ere, eta Robin Hoodek askatuko du. Bitartean, bi emakumek gorteatuko dute: Yorkeko Rebeccak eta Rowena aristokratak.

Ivanhoe argitaratu eta urte gutxira, baronet titulua eman zion koroa britainiarrak idazleari, baina, garai horretan bertan, arazo ekonomikoak itzuli ziren inprentara. Orduko hartan bere gain hartutako zorrak Scott hil eta gero kitatuko zituzten oinordekoek, haren liburuen salmentei esker.

Johann Wolfgang von Goethe eta Alessandro Manzoni garaikideek laudatu zuten idazle eskoziarra, eta gerora hainbat idazlek aitortu dute Scotten eragina, hala nola Honore de Balzacek eta Robert Louis Stevensonek. Gustave Flaubertek, esaterako, Madame Bovary-n aipatu zuen (Ibaizabal, 1993; Patxi Apalategik itzulia), Scotten The Bride of Lammermoor kontakizunean oinarritutako pieza bat kantatzen baitu Edgar Lagardy tenore miarriztarrak, eta, hala, Bovary andreari igarotako garaiak gogorarazi: «Berriro bere gaztaroko irakurketetan kausitzen zen, Walter Scottenean bete-betean. Entzuten ari zela iruditzen zitzaion, lainotan barrena, kornamusa eskoziarren doinua txilarretan errepikatzen».]]>
<![CDATA[«Gorputzak ezartzen du zer garen eta nolako lanak egiten ditugun»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1899/030/001/2021-08-14/gorputzak_ezartzen_du_zer_garen_eta_nolako_lanak_egiten_ditugun.htm Sat, 14 Aug 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1899/030/001/2021-08-14/gorputzak_ezartzen_du_zer_garen_eta_nolako_lanak_egiten_ditugun.htm
Nola hasi zinen ilustrazioarekin eta arte eszenikoekin?

Biekin batera hasi nintzen. Urte askotan dantza egin nuen, eta Arte Ederrak ikasten hasi nintzenean, lehenengo urtean, antzerki ikastaro batean hasi nintzen. Bi diziplinak landu nituen aldi berean: karrerako bigarren urtean jada lanean hasi nintzen Goenkalen. Arte Ederren ikasketak bukatu nituenean, Florentziara [Italia] joan nintzen Erasmus beka batekin, eta bueltan EHUren antzerki titulu propio bat egin nuen. Gerora, antzerki ikastaro asko egin nituen, eta, ondoren, ilustraziora bueltatu nintzen berriro.

Eta unibertsitatera sartu aurretik, zer harreman izan zenuen diziplina horiekin?

Ez neukan hain argi zer ikasi: biologia eta osasun zientzien batxilergoa egin nuen, gero Arkitekturan sartu nintzen, matematiken ildotik; hasi eta urtebetera joan nintzen Arte Ederren karrerara. Baneukan aurretiko joera bat: dantza eta agertokiak gustuko nituen eta txikitatik asko gustatzen zitzaidan mozorrotzea; bestalde, oso lotsatia nintzen beste gauzetarako. Nire aitak pintatu egiten zuen, eta igandero joaten nintzen Arte Ederren Museora harekin. Interesa banuen; ez nekien agian profesio bat izan zitekeenik.

Aipatu duzu unibertsitatearen ondoren antzerkira jo zenuela, eta gero berriro itzuli zinela ilustraziora. Nolakoa izan da diziplinen arteko joan-etorria?

Lanaren araberakoa izan da, momentuan nituen aukeren araberakoa. Bilbo Arten egonaldi bat eman zidaten; orduan Euskal Aktoreen Batasunean egiten nuen lan, aktore moduan ezin nintzelako bizi. Gero, aktore lan gehiago irteten hasi zitzaizkidan, eta hortik jo nuen. Ondoren, sei urtez egon nintzen lan egiten antzerki konpainia baten ekoizpenean; arlo hori asko gustatzen zait -gerora kudeaketa kulturalaren inguruko master bat egin nuen-. Niretzat oso onuragarria izan zen antzerkiari leku guztietatik begiratzea: ekoizpenetik, diru laguntzetatik, lantaldetik... aktore moduan egiten duzunaz gain, beste mundu bat dago, eta niretzat oso interesgarria da kulturaren mundua orotara.

Ilustraziora itzuli nintzen, ikuskizunen kartelak egiten hasi nintzelako; ilustrazioko eta arte plastikoetako ikastaro batzuk ere egin nituen, eta mundu horrekin apur bat gehiago erlazionatu nintzen. Ze, azkenean, nahiz eta biak diziplina artistikoak izan, mundu oso ezberdinak izaten dira batzuetan. Eta gerora konturatu naiz uztartzen joan direla: Kabia teatrorekin egin genuen Alicia despues de Alicia antzezlana, eta ikuskizunaren emanaldietarako ilustrazioak egin nituen Gheada estudioko Ruth eta Raquelekin. Orain, Yerma egiten ari gara, eta zuzenekoan gauza batzuk irudikatu egiten dira. Badituzte uste baino kontu komun gehiago.

Kronologikoki ez ezik, diziplinek bat egin dute beste alde batzuetan ere? Gaietan, adibidez?

Ez naiz banantzen saiatzen. Gainera, uste dut oso onuragarria dela diziplina eta erreferentzia ezberdin asko izatea sortzen dugunean. Ilustratzeko izan ditzaket pelikuletako erreferentzia batzuk, edo ez bakarrik diziplina artistiko baten erreferentzia, baizik eta paisaia bat, adibidez. Eta alderantziz: antzerkia egiten dugunean ere, askotan iruditegi bat sortzen dugu musika batetik abiatuta, esaterako. Erreferentziek irekiak izan behar dute. Ez dut uste diziplinak mugatu daitezkeenik; bestela, errepikapenera eta autofagozitaziora besterik ez ginateke iritsiko.

Adierazteko bi modu ezberdin dira. Moldeak berak eragiten al du gaien aukeraketan?

Publikoa ezberdina da, formatua ere ezberdina da... segun noiz. Ni ilustrazioaren munduan nabil orain, baina ez arte plastikoenetan; lan egiteko modu ezberdinak dira agian: ilustrazioa aurkitu dezakezu erakustokietan, baina proiektuak beste toki eta formatu ezberdinetatik daude planteatuta. Ilustrazioak askotan badauzka bide arinago batzuk: argitaletxe batean irudi bat behar badute, gai bat jorratzen duzu, baina laburragoa da hausnarketa, ez dauka hainbesteko sakontasunik. Baina gerta daiteke liburu bat egitea, eta hor badago sakontasuna. Denboraren araberakoa ere bada, esango nuke. Antzerkian denbora pila bat pasatzen da ideia bat buruan daukazunetik ideia hori taula gainera eramaten denera arte. Hala ere, ilustrazioan ere gertatu izan zait lana luzatzea. Gaiak jorratzeko momentuan gauza ezberdinak azpimarratu edo airean uzten dituzu, publikoaren arabera.

Zer baliabide eskaintzen dizkizu formatu bakoitzak?

Normalean, antzerkiak beti ematen didana da lantaldeko hausnarketa bat, talde batekin sortzen duzulako, nahiz eta bakarrizketa bat izan. Hor badago elkarrekintza handia, uste dut ideiak ez direla %100 puruak; taldekideekin izandako elkarrizketen ondorioz sortutako proposamenak dira. Badago nahaste bat, eta oso aberatsa da. Antzerkiak ematen dit aukera hitz egiteko eta aurreiritzietatik alde egiteko.

Ilustrazioak eskaintzen dit agian hausnarketa pertsonalagoa... bada bakartiagoa, denbora gehiago ematen duzulako gai bati bueltak ematen, kontatu nahi duzun hori azaleratzeko. Baina gerta liteke gai horren inguruan beste norbaitekin hitz egitea; liburu bat egiten ari bazara, editore batekin; edo, enkargu bat izatekotan, adieraziko dizute: «Hori gehiago azpimarratuko nuke» edo «beste hori ez da hain beharrezkoa». Kasu horietan ere elkarrizketa bat sortzen da, baina lana bakartiagoa da, berez.

Bakardade horrek askatasun gehiago ematen dizu?

Ez dakit, beldurrak ere izaten ditugulako, eta orduan geure burua mugatu egiten dugu. Agian, ez zara zerbait egiteko gai ikusten, baina, jendearekin zaudenean, egin dezakezula esango dizu zuzendari batek edo beste aktore batek. Bakarrik zaudenean, zuk bultzatu behar duzu zeure burua, nolabait. Eta enkarguek mugatzen dute lan pertsonalari eskaintzen diozun denbora; agian ez naiz hain libre sentitzen edozer gauza egiteko. Erantzukizun bat daukat dena delako enkargua eskatzen duenarekiko, epe batean entregatu behar ditut lan horiek... Batzuetan baduzu aukera proiektu pertsonalean gehiago sakontzeko, eta orduan badago askatasun hori, edo argiagoa da.

Bi diziplinen ezberdintasunik agerienetako bat da gorputzak presentzia handia duela: arte eszenikoetan erabatekoa da; ilustrazioan, aldiz, ezkutuan dago.

Nik uste dut gorputza badagoela, ilustrazio motaren arabera: normalean, txikiak izaten dira, baina taula handi batean pintatzen duzunean... trazu edo orban batek ezaugarri zehatz batzuk dauzka. Badakizu ilustrazioaren atzean gorputz bat egon dela, baina ez da zuzenean ikusten den zerbait. Nire ilustrazioetan ez da hainbeste antzematen, uste dut, eta oraintxe, gainera, formatu txikiago batean ari naiz lanean. Ilustrazioan, hor nonbaiten ikus dezakezu badagoela, eta antzerkian hor dago guztiz. Antzerkia lotuta dago hemen eta orain horretara, eta ezinbestekoa da fisikoki gorputza hortxe bertan egotea. Baina ilustrazioa egin bitartean ere hor eta orain egon behar duzu, nahiz eta hor eta orain hori gero antzeman daitekeen edo ez.

Nola eragiten du gorputzak?

Unibertsitateko irakasle batek esaten zuen: «Gure mugak ez dira ezintasunak, baizik eta osatzen gaituen hori». Nire gorputzak muga batzuk dauzka, gizakia naizen heinean. Eta ilustratzaile moduan ere bai. Gorputzak ezartzen du zer garen eta nolako lanak egiten ditugun.

Harrerari dagokionez, ezberdintasunak daude diziplina bateko eta besteko lanen artean?

Proiektu batean, eskolekin aritu naiz lanean. Aurreko batean, eskola horietako batera joan nintzen, eta zaintzaile batek nire izena ezagutzen zuen ilustrazio lanarengatik, baina ez ninduen ni ezagutzen. Antzerkiko kontu bat egitera joan nintzen, eta esan zidan: «Aktorea ere bazara? Ez zintudan ezagutzen, eta asko gustatzen zaizkit zure ilustrazioak». Eta polita iruditu zitzaidan. Ingurukoek badakite bi gauzak egiten ditudala, baina jende askok ez daki aktorea eta ilustratzailea naizenik. Baina harrera ez da ezberdina. Alde horretatik, lana dator orain: azkenaldian oso digitala izan da dena, eta COVID-19aren ostean antzokietan egon gara, baina ez dugu aukera izan publikoarekin hitz egiteko; errazagoa izan da sare sozialen bidez komunikatzea eta hortik ikustea zelan jasotzen zuen jendeak gure lana, zuzenean baino gehiago.

Horri dagokionez, nola ikusten duzu etorkizuna?

Gauza on asko etorri dira luzarorako, eta espero dut gauza asko ere laster joatea. Jendea biltzean sortzen den energia oso beharrezkoa da. Askotan, uste dugu beste diziplina batek, agian ilustrazioak, aguanta dezakeela urruntasun fisiko hori, baina ez da hala: izaki sozialak gara, eta edozer gauza egiteko behar dugu gertutasuna eta hartu-emana, dela musika, literatura, ilustrazioa, antzerkia...

Gustuko bi diziplina ogibide izatea bi modutara ikus daiteke: batetik, aukera gisa; baina, bestetik, izan daiteke sektoreotan dagoen prekaritatearen erakusle ere.

Nik orain biak behar ditut bizirik irauteko, hori da nire errealitatea. Baina baditut soilik arte eszenikoetan lan egiten duten lagunak, baita bakarrik arte plastikoaren aldean lan egiten ari direnak ere.

Nire kasuan, aktore moduan, alta eman behar didate, baina, ilustratzaile moduan, autonomoa izan behar dut; bestalde, kontratuek beti epemuga bat izaten dute. Horrek agerian uzten du oso zaila dela erantzun bakarra ematea alde praktikoan, ekonomiari eta ogasunari dagokienez. Kulturaren inguruan lan egiten dugunon artean argi dugu prekaritate eta ezegonkortasun handia dagoela. Aspalditik gabiltza Artistaren, Sortzailearen eta Kultur Langilearen Estatutuaren atzetik, sortzaileen eskubideak babesteko, kontratazioak erregulatzeko eta sortzaileentzako aproposak diren neurri berriak sortzeko.

Prekaritatea, bestalde, oso lotuta dago kultura ulertzen dugun moduarekin eta oinarritik ematen diogun balioarekin.

Bihar: Oier Guillan.]]>