<![CDATA[Amaia Igartua Aristondo | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Fri, 30 Sep 2022 23:58:23 +0200 hourly 1 <![CDATA[Amaia Igartua Aristondo | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Getxo gero eta japoniarragoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/048/001/2022-10-01/getxo_gero_eta_japoniarragoa.htm Sat, 01 Oct 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1888/048/001/2022-10-01/getxo_gero_eta_japoniarragoa.htm
Erraz eta azkar antzematen da igoera azokan, begi kolpe hutsez. Mangaren formatu txikiak berehala identifikatzen dira, multzotan ordenatuta, mardulagoak diren komiki liburu klasikoen artean. Postu askotan, eztabaidaezina da haren nagusitasuna; gorakada igarri da bai eskaintzan, baita salmentan ere. Hala sumatu dute, esaterako, Bilboko Joker liburu dendan. Komikiaren munduan, saltoki klasiko bat da Joker, komiki zale askoren jopuntua; han, salmentak igo egin dira oro har, dendako Fernando Taranconek azaldu duenez: itxialdian gora egin zuen irakurzaletasunak, eta komikian ere igarri dute. Baina mangak izan du bilakaerarik nabarmenena, saltzaileak azpimarratu duenez.

Joker zabaldu zutenetik, duela ia 30 urte, «inoiz» ez dute halako hazkunderik izan, Taranconek hitzetan. «Manga irakurtzea ohikoa bilakatu da gazteen artean; 1950eko hamarkadatik edo ez da halakorik gertatu». Guztientzako aukerak dauden arren, nerabeek jotzen dute nagusiki formatu horretara. «Askok ikusten dute animea [mangaren antzeko estiloa duen animazioa], askok irakurtzen dute manga, elkarri uzten dizkiete... Eskolan mangaz hitz egiten da futbolaz edo telebistan ematen dutenaz bezala». Azkenaldiko fenomenoa begitantzen zaio Taranconi. «Azken bi urteetan gertatu da hori».

Beste generoak ere sendo

Baina komikiak badu zer eskaini mangatik harago, eta askotarikoak dira kuxkuxeroen interesak. Aterkia itxi, eta Jokerreko postura gerturatu da zale bat; ez die mangei erreparatu. Gertu, beste saltoki batean, bigarren eskuko komikiak begiratzen dabil 60 urte inguruko gizon bat; orrien ertzak horituta daude dagoeneko, eta aspaldikoak dira, orobat, istorioak: bineta koloretsuetan, bunbuilo eta onomatopeia deigarrien artean habitatzen dute superheroiek.

Gehien saltzen diren generoez galdetuta, manga aipatu du, halaber, Elkar dendako postuko Joseba Agirre Barrenetxeak, baina beste hainbat gehitu ditu segidan: «Batzuk AEBetako produktuen zaleak dira: Marvel, DC... Beste batzuk, Europako komikienak, edo nobela beltzaren antzekoenak». Bezero batzuk finkoak dira, eta estilo bertsuetara jotzen dute, dioenez.

Gainera, ikusi dute gora egin duela umeentzako komikien salmentak. «Hemen dauden titulu gehienak gazteentzat edo umeentzat dira». Eta interes handiagoa dago, era berean, euskarazko ekoizpenetan: hala erosteari, nola sortzeari dagokionez. «Daude Asisko, Unai Iturriaga, Zaldi Eroa... Euskal komikigileak ausartzen ari dira komiki liburuak egitera».

Azokak 40 postu bildu ditu aurten, eta argitaletxe askotako produktuak topa daitezke. Baina argitaletxerik gabekoek ere tokia dute. Fanzineak ditu ikusgai postu luze batek. Han, Teresa Castro irudigileak txukun ditu jarriak bere lanak. Azalak ikusi aurretik ere, ezagut daiteke obren gaia zein den, argi uzten du horman zintzilikatutako LGTB+ bandera handi batek. Ana Lopez Suarez pertsonaia Super Lesbiana da lanetako batean, kapa eta guzti soinean duela, eta lesbiana hutsa da beste komikietako batean. LGTBI ilustrado liburuan, kolektiboari eragiten dioten kontuez dihardu, «umorez eta aldarrikatuz».

Norberak publikatutako lan bat da fanzinea, Castrok azaldu duenez, eta askotariko gaiak jorratu daitezke. Ilustratzailea da, eta molde horrek «askatasuna» eskaintzen dio, batik bat. «Ez dut beste batek ezarritakorik bete behar; nahi dudana egiten dut». Orain argitaletxe batekin lanean ari da, baina, ildo hori egonkortuko balitz ere, ez lioke uko egingo fanzineari; bi moldeak jorratzen segituko luke. «Fanzineetako gauza batzuk ez dira topatzen argitaletxe handietan; beraz, publiko jakin bat dute. Ez dugu publiko handirik, baina fidela da».

Manga, fanzinea, gaurko zein atzoko superheroiak... Gustu berrietara egokitu da azoka, betikoak ahaztu gabe. Eta, eguraldia gorabehera, jendea bildu da jada klasiko bilakatu den ekitaldira, eta, igandera bitarte, are gehiago joango direlakoan daude saltzaileak. «Espero dugu iazko salmentak gainditzea», aurreikusi du Agirre Barrenetxeak.]]>
<![CDATA[«Egun, komunitateak badu helbururik: kideen arteko solidaritatea»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2022-09-23/egun_komunitateak_badu_helbururik_kideen_arteko_solidaritatea.htm Fri, 23 Sep 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2022-09-23/egun_komunitateak_badu_helbururik_kideen_arteko_solidaritatea.htm Comunidad en obra liburuan (Turner, 2022). Dioenez, etxebizitza kooperatibetan da xede hori agerikoen, eta hainbat eredurekin jantzi du lana. Bilbon aurkeztu du berriki, Anti liburu dendan.

Arkitekturak eragiten du komunitateetan?

Liburuan kontrakoa argudiatzen dut. Gizarteak sortzen ditu eremu publikoa eta pribatua, ez alderantziz. Baina arkitektoek eta hirigileek ahaztu egiten dute hori, askok uste baitute tokien formak determinatzen dituela bertako harreman sozialak. Egon daitezke forma adimentsua duten tokiak, ederrak, baina ez diotenak gizarte osasuntsu bati bide ematen; eta egon daitezke interesik gabeko diseinuak, are ezaugarri egokirik gabekoak ere, non ematen den komunitate eskema solidario bat.

Beraz, komunitateen adierazgarri da arkitektura?

Harreman dialektiko bat dago: gizarteak existitzen den ideia bat erabili eta moldatzen du, eta forma berri hori eragina izaten hasten da. Arkitekturan, bereziki sutsua da ekoizleen eta erabiltzaileen arteko elkarrizketa hori —ekoizleak ere erabiltzaileak garelako, aldi berean—, ez delako kontu abstraktu bat.

Arkitektoak zer egiteko du elkarrizketa horretan?

Jende askok parte hartzen du prozesu horretan, eta arkitektoa momentu batean sartzen da, konponbide teknikoak eta estetikoak emateko, eta produktua biribiltzeko. Baina ekoizpen prozesua gizartean hasten da beti.

Kapitalismoak nola eragiten du prozesu horretan?

Kapitalismoa bainoago, komunismoaren bukaera aipatzen dut liburuan. Bi filosoforen teoriak kontrastatu nahi izan ditut: Jean Luc Nancyk La communauté désoeuvrée-n emandakoa, eta Giorgio Agambenek La comunità che viene-n. Erregimen komunista desagertzean, Nancyk zioen komunitatea obrarik gabe geratu zela; hau da, betetzeko helbururik gabe. Agambenek dio komunitatearen helburua bihurtu zela komunitatea bera existitzea, baina ez besterik hortaz gain. Baina nik uste dut komunitateak baduela helbururik gaur egun: kideen arteko solidaritatea. Dudarik gabe, hori ez da ematen orokorrean, eta are gutxiago hiri handietan; baina auzo, herri txiki eta erakunde indigena batzuek argi dute zer obra ari diren betetzen: elkarri laguntzea.

Nola definituko zenuke helburu hori?

Ivan Ilitxek zioen moduan: komunitateko kide guztiek eskura izan ditzatela komunitateko tresnak, eta haien erabilera librea izan dadila, betiere gainontzekoak kaltetu gabe, eta besteei oztopatu gabe tresnok erabili ahal izatea. Eta horrek itxaropena ematen digu; Nancyren eta Agambenen ustez, komunitateak komunismoan baino ezin dezake obrarik izan.

Zein da oraingo paradigma?

Ez dut uste paradigma unibertsalik dagoenik. Baina uste dut badagoela faktore inportante bat: lurzoruak erabilera publikorako izan beharko luke, ezin beharko litzateke pribatizatu. Horrek asko hobetuko luke gune sozialen ekoizpena. Jabetza pribatuak bide ematen baitie espekulazioari eta kalte egiten duten bestelako mekanismo kapitalistei. Erresuma Batuan edo Uruguain, esaterako, estatuak 75-90 urterako saltzen ditu lurrak, eta gero berretsi egin behar da kontzesioa.

Eredu idealean, nola osatuko lirateke eremu publikoa eta pribatua?

Gaur egun, publikoak dira hirian mugitzeko eta egoteko lekuak. Estatuak arautu egiten du horien erabilera. Interes publikoagatik, gune baten erabilera pertsona batzuetara mugatzen da. Baina eredu kooperatibistan, desberdintasun garrantzitsu bat dago, erakunde kooperatibek erabakitzen baitute, halaber, eremu horien distribuzioa, eta eremu batzuk ez daude kide edo familia bati esleituta, ez dira zehazki jabetza, baizik eta partekatzen dira.

Adibidez?

Bartzelonako La Borda. Apartamentuak, berez, oso txikiak dira, elementu asko partekatuak baitira.

Eta toki komunak nola aldatuko lirateke? Parkeak, esaterako.

Paradigma dagoeneko mamitu da parkeetan, plazetan... Ezin daitezke pribatizatu, ezin daitezke betiko okupatu; denentzat dira, inork ez du lehentasunik. Beti pentsatzen dut parke bateko banku baten adibidean: egunero, 09:00etan, pertsona bera esertzen da periodikoa irakurtzeko. Nahiz eta egunero joan, eserlekua ez da berea. Egunen batean beste norbait heltzen bada lehenago eta okupatzen badu, ezin izango dio erreklamatu.]]>
<![CDATA[Klima, aztarnak ezabatzen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1937/038/001/2022-09-22/klima_aztarnak_ezabatzen.htm Thu, 22 Sep 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1937/038/001/2022-09-22/klima_aztarnak_ezabatzen.htm
Kasu horretan, agerikoa da klima aldaketaren eragina ondarean, Diego Garate arkeologoaren irudiko. Baina, kasu askotan, ez dago daturik jakiteko noiz hasi zen kaltea, ezta zenbaterainokoa den ere. «Kobazulo gehienetan ez dago erregistrorik, ez dakigu zein den tenperatura ez gaur egun, ez duela hamar edo hogei urte». Ikerketa espezifikoak behar dira, Laura Garcia Boullosa Bilboko Arkeologi museoko zaharberritzailearen esanetan, baina urriak dira gaur-gaurkoz. Hala, eragina aurreikusi baino ezin daiteke egin. «Litekeena da klima aldaketak ekarriko dituen aldaketa bortitzek asko erasatea kultur ondarea».

Ez da askorik behar. Garatek azaldu duenez, kontrolatu diren leize gutxitan, Pirinioetan, «tenperatura igoera oso txikiak antzeman dira, 0,1-0,2 gradukoak; baina joera hor dago». Halere, bariazio horiek nahikoa dira kalte kate bat abiarazteko. Adibidez, saguzarrak oso sentikorrak dira tenperatura aldaketekiko, eta aise eragiten die haien ohiturei, hala nola kobazuloen hautaketari, Garatek xehatu duenez. «Saguzarren kaka eta txiza oso azidoa denez, hormak higatzen ditu, eta haietan pinturak badaude, desager daitezke. Saguzar asko biltzen badira, ondarea kaltetu daiteke».

Okerrena: kontrasteak

Aztarna arkeologikoak oreka batera heldu dira ingurunearekin, hala lurrarekin nola itsasoarekin, Garcia Boullosak dioenez. Alta, klima aldaketak eragindako fenomenoek hautsi dezakete oreka hori. Arrastook egoera egoki eta egonkor bat behar dute kontserbaziorako, eta kontrasteek egiten diete kalterik handien, Oihane Mendizabal Aranzadiko antropologoaren esanetan. «Klima aldaketak kontraste horiek areagotzen dituenez —tenperaturaren igoera, prezipitazio bortitzagoak....—, eragiten du aztarna horiek gehiago kaltetzea».

Lurraren azpian babestuta daudela adierazi du Mendizabalek. «Hezetasun maila ez da asko aldatzen urte osoan; tenperaturari dagokionez ere, lurrak babes termikoa ematen die, eta aldeak ez dira hain handiak». Azaleratzen dituztenean, ordea, zuzenean erasaten diete fenomenoek. Objektu txikiak museoetara edo biltegietara eramaten dituzte, eta han ere inguru egonkor bat erdiesten dute; baina pieza handiak eta egiturak tokian bertan utzi behar dira, aire zabalean, eta horiek hondatzen dira gehien. Eta, hain justu, horiek igarriko dute gordinen baldintzak gero eta muturrekoagoak izatea, Garcia Boullosaren ustez. «Aire zabaleko materialek dute arriskurik handiena, daudenak kostan, mendietan, edo mota horretako lekuetan. Adibidez, dolmenak eta bestelako ondare megalitikoa oso kaltebera da euri azidoarekiko, kutsatzaile horiek asko erasaten dutelako kareharria».

Paretak estaltzen dituzten morteroak ere oso delikatuak dira, Aranzadiko arkeologoaren hitzetan. Zalduako (Nafarroa) aztarnategi erromatarrean ari da lanean Mendizabal, eta elementu horiek hondatzen omen dira azkarren. «2.000 urtetan, nahiko egoera onean mantendu dira paretak. Baina euriaren ondorioz, morteroak desegin egiten dira pixkanaka. Izotza da bortitzena: euria paretetako arrakaletatik sartzen da, tenperatura jaisterakoan izozten da, eta hormak lehertzen ditu». Bi-hiru negutan, harri batzuk erori egiten dira jada, eta denbora nahikoa da pareta batzuk hausteko. Klima aldaketak egoera gaiztotu dezake, antropologoaren irudiko: «Tenperaturaren aldaketa bortitzagoek suntsipen prozesu hori azkartuko dute».

Lurraren babesik gabe

Ingurumeneko baldintzek, baina, lurrari ere eragin diezaiokete. Orain arte aztarnen kontserbatzaile izan denak galdu lezake ahalmen hori, eta, are, galtzen ari da dagoeneko. Hadriano enperadore erromatarrak Britainia Handian eraikitako horman ari da gertatzen prozesu hori, esaterako. Murruaren inguruan, garai hartako objektu asko daude lurperatuta, eta buztinak jagon ditu bi mila bat urtez; alabaina, tenperatura igoerak basa sikatu du, materiala arrakalatu egin da, eta, hortaz, oxigenoa heltzen ari zaie piezoi. Arinago ari dira desegiten, ondorioz.

Europako iparraldean, ondare asko zohikaztegietan kontserbatzen da: ekosistema bat da, urez eta erdi ustelduta dagoen material organikoz osatutakoa. Horiekin «arazoak» izaten ari dira, Garcia Boullosak azaldu duenez: ikerketa gehiago egiten dituzte han, eta atzeman dute ekosistemok lehortzen ari direla tenperaturaren igoeragatik, galtzen ari direla hezetasuna, eta beherantz doala maila freatikoa —hots, lurpeko uraren kokapena—. «Lur aseetan, urmaeletan, zingiretan, itsasoan edo kostaldeko guneetan dauden material horiek, heze dauden aztarna horiek guztiak lehortzen badira, inguratzen dituen ur kopuruan aldaketak badaude, erabat gal litezke, oso kalteberak direlako».

Hezetasunak babesa eskaintzen die objektu horiei. Eta indusketa baten adibidea jarri du Garcia Boullosak: Arkeologi museoan Urbietako ontzia dago, XV. mendekoa, Urdaibai (Bizkaia) inguruan topatutakoa. Hain zuzen, urez betetako sedimentu batzuetan zegoen. «Atera zenean, kontserbaziorako tratamendu bat egin zen, egurra lehortu zedin saihesteko». Museoan tenperatura eta hezetasun baldintza jakinetan daude induskatutako objektuak, baina eremu horri ere eragin dakioke klimaren aferak: aldaketarik egotekotan, museoetan parametroak berregokitu beharko lituzkete.

Nolanahi ere, zaharberritzailea tentuz mintzatu da kalte horiek denak orokortzerakoan. «Leku bakoitzak bere ondare kulturala du, bere ezaugarri klimatikoak ditu...».

Egoerari nola aurre egin

Ikerketa falta gorabehera, gaur egun zerbait egin daiteke klima aldaketaren eragina leuntzeko? «Aztarnak nola babestu: hori da arkeologiaren kezka handienetariko bat», dio Mendizabalek. «Lehendik ere bazegoen, eta areagotzen ari da». Zalduako aztarnategiaren kasuan, Nafarroako Gobernuak kontsolidazioaren irizpidea aplikatzen du, azaldu duenez. «Hau da, ahalegintzen gara pareta horiek babesten inguruko harriarekin, lehenago eraikita zeuden modu ahalik eta antzekoenean». Esaterako, hormari beste ilara bat gehitzen diote, kaltea ilara berriak jasan dezan, eta ez zaharrak. «Horrek askotan eragiten duena da, nahiz eta aztarna horiek ikusgai jarri nahi, kontserbazio irizpideak direla eta estali behar izatea».

Garcia Boullosak uste du ikerlariek ere ekarpena egin dezaketela. «Ondare kulturalak informazio erabilgarria eman dezake iraganeko klima aldaketei buruz, eta orduko gizarteen egokitzapenaren inguruan». Kontzientzia sortzea iruditzen zaio gakoetako bat, eta bestelako neurriak ere baditu. «Ahalegintzen gara kimika berdea deritzona erabiltzen, naturari eta langileen osasunari kalte txikiagoa egiten baitie».

Baina helburua ikerketak behar du izan: horretan bat egiten dute hirurek. Eta, nolabait, hazirik badago jada. Duela bi urte, Eusko Jaurlaritzak abian jarri zuen labar pinturak dituzten kobazuloen monitorizazioa; Garate ari da proiektu horretan. «Hiru hilabetero, neurtzen ditugu tenperatura, hezetasuna, karbono dioxidoa, pintura gorrien eta beltzen kolorea kuantifikatzen dugu...». Erregistro bat taxutzen ari dira, alderaketak egin ahal izateko aurrera begira.]]>
<![CDATA[«Beharrak nire herrian ase baditzaket, ez dut zertan bizitza arriskatu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2022-09-14/beharrak_nire_herrian_ase_baditzaket_ez_dut_zertan_bizitza_arriskatu.htm Wed, 14 Sep 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2022-09-14/beharrak_nire_herrian_ase_baditzaket_ez_dut_zertan_bizitza_arriskatu.htm
Senegaldik 15 urterekin joan zinen. Zein zen egoera?

Bost anai-arreba gara. Nire aita hil zenean, 7 urte nituen, eta garai oso konplikatua izan zen nire amarentzat. Baina ni umea nintzen, eta ezin nuen ezer egin laguntzeko. Egoerak ez zuen hobera egiten; gainera, hitz egiten ziguten Europara joan eta euren egoera asko hobetu zutenez, eta nik ere hori nahi nuen nire familiarentzat. Europara heltzeko modu bakarra patera zen, baina nik ezin nuen ordaindu, eta heldutakoan ordainduko niela promestu nien bidaiaren antolatzaileei.

Nolakoa izan zen bidaia?

11 egun izan ziren, luzeak eta gogorrak. 138 pertsona gindoazen pateran, zaila zen mugitzea, eta ez zegoen elikagai nahikorik: patera zeramatenek erabaki zuten eurak ondo elikatuko zirela, eta guk bi egunean behin jango genuela. Zortzigarren egunean, hainbat hildako ikusi genituen flotatzen, txalekoa soinean. Astebete lehenago atera ziren, eta olatuek patera hondatu zieten. Jendea beldurtu egin zen, eta esan ziguten oihuka hasten zena uretara botako zutela; ez zuten inor bota.

Zer egoeratan heldu zinen Tenerifera (Espainia)?

Ahul, gosez, deshidratatuta, baina pozik Europara heltzeagatik, uste bainuen ordutik aurrera nire bizitza hobetu egingo zela. Baina ez zen hala gertatu. 40 egunez egon nintzen Tenerifeko adingabeen zentro batean, eta Sevillako [Espainia] beste batetik joatea erabaki nuen, lehenbailehen lanean hasi nahi bainuen. Valentziara [Herrialde Katalanak] joan nintzen laranjak jasotzera, eta gero kalean saltzen hasi nintzen.

Noiz heldu zinen Bizkaira?

2005ean, jakin genuen uda oro jaiak egoten zirela herrietan, eta hurrengo urtean Iruñeko sanferminetara joan ginen saltzera, eta gero Bilboko Aste Nagusira. Paterako arduradunek jendea zuten Bilbon, eta zorra erreklamatzen hasi zitzaizkidan. Baina Bilbon geratzea erabaki nuen, polizia jazarpena Valentzian baino txikiagoa zelako; hirutan atxilotu ninduten han.

Noiz ordaindu zenien zorra paterakoei?

2011n. Momentuan ordaintzen bazenuen, 1.500 euro ziren; beranduago ordainduta, bikoitza. Baina nik 4.500 euro baino gehiago ordaindu nizkien, azkenean.

Erizaintza ikasi zenuen urte batzuk geroago. Nola?

Algortara [Bizkaia] joaten nintzen saltzera, eta taberna batean gizon bat egoten zen, ezer erosten ez zidana baina nirekin hitz egiten zuena beti. Konfiantza harreman bat sortu zen, eta etxeko obra batzuekin lagun niezaion eskaini zidan; obrak bukatutakoan, harekin bizitzen hasi nintzen, eta hark lagundu zidan unibertsitatean sartzen. Erizaintza ikasi nahi nuen, Espainiara heldu nintzenean Gurutze Gorriko boluntarioek emandako artagatik; tratu hori itzuli nahi nuen. Orain, gizon hori nire aita da legalki: haren abizenak daramatzat.

Eta zure jatorriko familiarekin nolakoa izan da harremana?

Lagun batek esaten du migratzen duzunean zaren guztia uzten duzula jatorrian. Eta egia da: ez zara pertsona bera, erabat aldatzen zara. Eta, gero, berriro jaiotzen zara. Ni ez naiz 15 urterekin alde egin zuen mutil hura, ez bainuen nire familia berriro ikusi hamabost urte pasatu ziren arte; 2017. urtera arte, nire egoera administratiboa jada erregularizatua zegoenean. Gainera, amari esan nion futbol partida bat jokatzera nindoala, eta bederatzi hilabetez egon nintzen harekin komunikatu gabe. Uste zuen itsasoan hil nintzela.

Zergatik sortu zenuen Sunu Gaal?

Sunu gaal-ek esan nahi du gure patera. Eta helburua da 15 urteko mutiko hori bere herrian gara dadin, patera bat hartu beharrean: nire beharrak nire herrian ase baditzaket, ez dut zertan bizitza arriskatu itsasoan. Eta ez da bakarrik patera, egokitze prozesua ere oso gogorra baita. Senegalen nengoen bitartean esan izan balidate Europan zer gertatzen den, ez nukeen sinistuko; orain, hango jende askok ez du sinisten. Etorkizunean gazte horiek Europara badatoz, nahi dugu beste modu batean etor daitezela.]]>
<![CDATA[Urtebeteko artisautza lana]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1889/028/001/2022-09-10/urtebeteko_artisautza_lana.htm Sat, 10 Sep 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1889/028/001/2022-09-10/urtebeteko_artisautza_lana.htm
Beste balio batzuk dituzte, eta, hala, beste erakusleiho bat nahi dute. «Guk saltzen duguna ez da bakarrik diseinuzko marka bat, bada kontsumitzeko beste modu bat ere: gure produktuak ez dira moda azkarra, lasai egiten dira, lehengai onekin, ez da inor esplotatzen...». Oinarri horiekin ernatu zen Chic Market, eta halakoak dira lotu zaizkien markak ere; iazko irailean lehenengoa antolatu zuten, eta ekinbidearen lehen urtea ospatuko dute gaur hamaikagarren merkatuarekin: Bilboko Yimby Streeten egongo da, Uribitarteko arranpletako lehenengo zenbakian, 10:30etik 20:30era.

Yugueroren arabera, aldi bakoitzerako arretaz aukeratzen dituzte artisauak, kalitatea bermatzeko batetik, eta eskaintza ugariagoa izateko bestetik. Hala, oraingoan ere hainbat produktu egongo dira salgai: arropak, bitxiak, kosmetika eta poltsak.

Guztira, zortzi artisau marka bilduko dira, tartean Yugueroren BaRock jewelry eta Rufrancosen Adricalyptica Design. Naturan oinarritutako patroiak dituzte Yugueroren sorkuntzek, eta hiru dimentsioko inprimagailuarekin mamitzen ditu. Rufrancosek, berriz, eskuz taxutzen ditu belarritakoak, soutache teknika erabilita, kordoi meheekin eta kristalekin. Umeentzako arropak eta osagarriak egiten dituzte Soa markakoek, eta helduentzat, Nicott-ek eta OEO Margot-ek. Irudi koloretsuz hornitutako poltsak eskaintzen ditu KB Sisters-ek, eta solemneagoak Zioruk. Askotariko xaboiak, txanpuak eta ile egokitzaileak erosi ahalko zaizkie Dulce Xaboiakoei.

Harrera eta esker ona

Urtebete egin ditu Chic Marketek, eta Yuguero harrituta dago, hein batean. «Ez genuen espero urte oso bat egingo genuenik. Modu puntual batean hasi ginen, probatzearren ea egin zitekeen, ea nolako erantzuna egongo zen erosleen eta marken aldetik. Eta erantzuna beti oso ona izan da». Gogorra ere izan da, onartu duenez, hilero hutsetik hasten direlako dena prestatzen. «Baina balorazio orokorra oso ona da. Bidean pila bat ikasi dugu, eta jende pila bat ezagutu dugu. Beste kontsumo mota batez aritzean, beti pentsatzen da gutxiengoena dela, baina behin eskura jarrita, jendeak oso gustura hartzen du, eta eskertu egiten du».

Orain arteko harrerak hauspotuta, datorren kurtsora begira daude dagoeneko. Urte bukaerara arteko merkatuetarako datak badituzte, eta urrikoa ia biribildua dute. Bilbotik kanpo ere antolatzen hastea dute buruan.

Chic Market

Gaur, Bilboko Yimby Streeten (Uribitarteko arranplak, 1), 10:30etik 20:30era.]]>
<![CDATA[Aldaketa ia ikusezin bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/029/001/2022-09-06/aldaketa_ia_ikusezin_bat.htm Tue, 06 Sep 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1876/029/001/2022-09-06/aldaketa_ia_ikusezin_bat.htm
Hegaztiaren mugimendu bortitzek ematen dute pista bakarra, eta ugariak izaten ari dira. Parte hartzaileak azkar ari dira irrist egiten; askok bi tiraldi baino ez dute irauten; baten batek, hiru, eta badago tiraldi bakar bat ere egiten ez duenik. «17.ak bukatu du, eta orain 18.a ari da», esan die lagun batek Onintza Larrategiri eta Eva Venturari. Tabernen parean daude antzara jaia ikusten, eta, Larrategiri asko gustatzen ez zaion arren, ahal duten neurrian ari dira ikusten. Uste baino arinago doa kontua. «Uste nuen 5.etik zihoazela», esan dio Venturak lagunari. Apenas ikus dezaketen arren, ondo ari dira pasatzen. Giro «ona» dagoela iruditzen zaio Larrategiri, aurrekoetan baino «lasaiagoa», eta, dioenez, nahiago du horrela.

Pandemia garaiko lehen festa uda biribilduko dute, besteak beste, Lekeitioko sanantolinek, eta lehengoak izaten ari dira ezbairik gabe aurtengo jendetza, giroa eta alaitasuna. Baina antzaldatuta itzuli da, berriz, antzaren jaia: lehen aldiz, kuadrilla guztiek antzara sintetikoak erabiliko zituztela erabaki zuen Lekeitioko Udalak, EAJren eta EH Bilduren babesarekin; 2019an, kuadrillen %65k aukeratu zuten Antzar Tek deritzona, eta, hori horrela, «aldaketa natural» bat iruditu zaie udalekoei.

Jendetza, Lekeition, atzo. Aritz Loiola, Foku

Larrategik eta Venturak, ordea, ez dute hain argi; elkarri begiratu, eta besaburuak altxatu dituzte erantzun baino lehen. «Denbora kontua zen, bagenekien etorriko zela», adierazi du Larrategik. «Nik ez dut txarto ikusten, baina hainbeste balio dute, eta salto bat ere ez dute aguantatzen. Jateko ere hil egiten dira animaliak», gehitu du, baina jarraian emandako azalpenekin, sintetikoaren aldekotasuna iradoki du: «Beti egin izan da bizirik zeuden animaliekin, eta nik hori ez dut ondo ikusten. Egin daiteke faltsuekin, baina izan daitezela ganorazkoak, ezta?».

Antzarak baino, pantalana

Tradizioek duten pisuari erreparatuta, bada antzarekiko irizpide aldaketa mugarri bat udalerrian. Baina badirudi beste aldaketa batek asaldatu dituela festara joandakoak, batez ere: kaiko ertzetan hesiak kokatu izana pantalanerako sarrera ixteko. Hori da aurtengo aldaketarik esanguratsuena, antzarena baino gehiago ia, Larrategiren hitzei erreparatuta bederen. «Orain, portuan ez dago aukera askorik antzara jaia ikusteko; lehen, aukera gehiago zegoen. Pantalaneko burdinek jendea molestatzen dute».

Hesiak aipatu ditu, orobat, Isusko Diezek. Bera ere terrazen gunean dago lagunekin, itzalpearen parean, baina lehen kai ertzetik ikusten zituen antzarak, pantalanean jesarrita, edo uretan. Gogoan duenez, lehen jendea libreago ibil zitekeen, pantalanetik sartu-irtenean. Orain, ez. «Portua itxi egin diete herritarrei, eta ez da ikusten. Ematen du lehentasuna dutela yatea duten aberatsek, aurretik amarradura pagatu dutenek».

Portuaren parean edo urrunago, gozatzen ari dira jaiaz, nolanahi ere.Lagun bat gogoz ari da dantzan, esku batean tragoa eta bestean ortzadar koloreko abanikoa duela. «Hemen gabiltza, jaietan blai», esan du, bustitako paparrari erreparatuta. Gaztetan Lekeitioko jaietan egondakoa zen, baina aspaldian joan gabe zegoen, eta aurten animatu da ostera ere. Gustuko du Antzara Eguna, baina nahiago du urrunetik ikusi, «saltsan».]]>
<![CDATA[Paisaia osoa begi bistan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2260/038/001/2022-09-04/paisaia_osoa_begi_bistan.htm Sun, 04 Sep 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/2260/038/001/2022-09-04/paisaia_osoa_begi_bistan.htm Eguen Ilsoa (Bizkaia)
Enkarterriren panoramika
Enkarterrin (Bizkaia), mugarriei ilso deritze, eta hiru udalerriren mugak zehazten ditu Eguen Ilsoak: Zalla, Gordexola eta Gueñes. 564 metrora dago tontorra, eta ez da zaila bertaratzea; han, inguruaren 360 graduko ikuspegia eskaintzen duen egurrezko balkoi bat dago. Salzedo harana deritzona ikus daiteke handik -Mimetiz, Aranguren eta Gueñes biltzen dituena-.

Halaber, mendiz inguratuta aurkituko da balkoira igotzen den bisitaria: izan ere, Santxolo mendilerroa ikus daiteke handik gertu, Gorobelgo labar handiak urrunago (Araba), eta begi bistan daude, era berean, Eretza, Gallarraga, Garbea, Luxar, Ganeran eta Kurutzaga mendien tontorrak ere, esate baterako.

2019an, bere garaian basozain zen Koldo Diez de Menak sustatuta batez ere, orduko begiratokia oraingoarekin ordezkatu zuten Zallako Udalak eta Bizkaiko Foru Aldundiak, egoera txarrean baitzegoen.

Egueneko Ilsotik gertu, Zallatik ikus daitekeen arte bat dago, 1980ko hamarkadako sute batetik salbatu zen bakarra; eta bisitatu daiteke, orobat, antzina mendiak zaintzeko erabiltzen zen dorre baten erreplika; handik ere bista onak daude.

Punta Begoña (Bizkaia)
Betidanik, begiratzeko tokia
Begiratzeko tokia izan da Getxoko (Bizkaia) Punta Begoña labarra beti, Maria Peraita Punta Begoña fundazioko zuzendari kudeatzailearen arabera: XVII. mendetik, kostako kontrolerako balio izan zuen; toki «estrategiko» horretaz baliatu ziren orobat historiaurreko biztanleak, duela 4.500 urteko aztarnak topatu baititu fundazioak; eta ezaugarri hori dute oinarrian galeriek ere, Peraitaren irudiko. «Begiratzeko ideiarekin sortu ziren, baina, kontrolerako baino gehiago, disfrutatzeko eta deskantsatzeko dira. Ikusteko eta ikusiak izateko leku bat da».

Galeriako balkoietatik ikus daitezkeen tokien zerrenda ia amaigabea da: itsasoa, Galeako labarrak, Getxoko hiru puntak, Algortako Portu Zaharra, Ereagako hegala, Areetako hondartza, Abrako golkoa, Bizkaiko Zubia, Serantes mendia, Santurtzi, Portugalete, Barakaldo eta behialako Trapagako meatzeak, besteak beste.

1922an eraiki ziren galeriak. Horacio Etxebarrieta enpresariak jauregi bat zuen labarraren gainean, eta Bilboko Udalak murru bat egiteko esan zion, harriak pasealekura erori ez zitezen. Ricardo Bastida arkitektoa kontratatu zuen lanerako, baina planak aldatuz joan ziren prozesuan, eta hormigoizko eraikin mardula ondu zuten azkenean. Orain, eraikina zaharberritzen ari da fundazioa, begiratzeko helburua aintzat hartuta.

Nerbioiko ur jauzia (Araba)
Zalantzazkoa, baina ikusgarria
Diskretuki erortzen da gehienetan Nerbioi ibaia Amurrio (Araba) parean dagoen 222 metroko labarretik. Baina, batzuetan, emaria handitu egiten da, eta ur jauzia eratzen da. Askok gozatzen dute fenomeno horretaz. «Gure eskualdean, baliabide naturalik ezagunena edo ezagunetarikoa da, eta bisitari asko etortzen dira hori ikustera», Miren Gorrotxategi Aiarako (Araba) laguntzaile teknikoaren arabera. Eta bete-betean ikus daiteke, labarraren ertzean kokatutako balkoi batetik.

Alabaina, bisitari gehienen motibazioa ur jauzia den arren, beti ez dago ikusgai; are, urte osoan dozenaka egunetan baino ez da eratzen. «Askotan, bisitariak dezepzionatu egiten dira, batzuetan urik ez delako ikusten», Gorrotxategiren esanetan. Dioenez, han inguruko turismo bulegoetan gehien galdetzen dena da ea urik badagoen, edo noiz egongo den. Aurreikusi daiteke, baina guztiz ziur, ez baitago une «gako» bat, Gorrotxategiren hitzetan. «Eurite handi baten ostean edo elurra urtzen hasten denean, momentu horretan dauka ur gehien; baina gerta daiteke udan edo neguan, eta baliteke neguan urik ez izatea».

Hala ere, igoera ez da alferrekoa izango inoiz, ur jauziaz gain badago-eta zer ikusi balkoitik: zehazki, Nerbioiren haran osoa eta Urduña (Bizkaia). Udalerri horretatik hel daiteke hara, edo Burgostik (Espainia).

Arbaiungo arroila (Nafarroa)
Naturak moldatutakoak
Aparkalekuaren pare-parean, Arbaiungo (Nafarroa) arroilaren ikuspegi paregabea eskaintzen du Isoko balkoiak: labar baten ertzean dago, eta mendikatearen eta haitzen arteko haranaren aurrez aurreko bistak eskaintzen ditu. Han bertan dauden informazio panelek xehetasun geologikoak ematen dituzte, baita inguruan ibiltzen diren hegaztiei buruzkoak ere. Irunberritik hamabost kilometro ingurura dago, eta erraza da bertaratzea.

Salazar ibaiaren higadurak milioika urtean moldatutako arroila da Arbaiungoa, Nafarroako handiena, eta labarrak 300 metro garai dira, gutxi-asko. Arrokak zuhaitz eta landare mardulez jantzita daude, eta ez dira gutxi, orobat, inguruan aurki daitezkeen animaliak, batez ere hegaztiak, arroilak leku paregabeak baitira haientzat, hormen artean eratzen diren haize-lasterrengatik: besteak beste, sai arreak, hontz handiak, ugatzak, sai zuriak, arrano beltzak eta belatz handiak egoten dira.

Hainbat interesguneko leku batean dago Arbaiungo arroila; esate baterako, oso gertu dauka Irunberriko arroila, zortzi kilometrora baino ez. Gainera, Irunberriko herrian bertan, Arroilen Interpretazio Zentroa dago, Nafarroako zintzurren inguruko informazio xehea eskaintzen duena.]]>
<![CDATA[Dena lotu duen etena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1937/038/001/2022-08-28/dena_lotu_duen_etena.htm Sun, 28 Aug 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1937/038/001/2022-08-28/dena_lotu_duen_etena.htm
Alabaina, etena egiteko unea berehala etorriko zaie. Aste Nagusiro bezala, konpartsakideen arteko bazkaria tokatzen da aurten ere bigarren larunbatean, eta, jendetza eta beharraren artean, konpartsakideak hasi dira bazkaritarakoak prestatzen. Lehiaketa gastronomikoaren, burbuila ponpen eta Hontzak-eko kontzertuaren artetik ikus daitezke elastiko koloretsuak daramatzaten lagunak mahai tolestuak garraiatzen, aulki pilatuetan deskantsatzen, eta txosnetan lekua topatzen horiek denak ipintzeko. Zail dute, beteak baitaude barrak; Abanten, lagun taldeekin zegoen emakume bat konturatu da mugimenduaz, eta lekua egin die garraiolariei, itzalpean behintzat kokatu dezaten dena.

Prestakuntza betean, tartetxo bat topatu dute Abanteko Harrik eta Haizeak hitz egiteko. Deskantsatzeko behintzat balioko ote die bazkariak? Harrik ñabartu: «Deskantsatzeko baino gehiago, indarrak hartzeko egiten dugu. Denok elkartzen gara bazkarian, eta azken-aurreko bazkari handia izaten da. Bizirik iraun dutenen bazkaria izaten dugu domekan», azaldu du. «Jaikitzen dena badator», zehaztu du Haizeak, irribarretsu.

Aurtengo jaiak «gogorrak» izaten ari dira. Biak etorri dira bat horretan. Eta larunbateko gaua falta zaie oraindik, gogorrenetakoa, are gehiago aurten. «Desberdintasuna nabaritu dugu aste barruko eta asteburuko egunen artean, baina jendea gogotsu dabil», Haizearen irudiko. Nolanahi ere, egunero «jende asko» dabilela dio Harrik. «Entrenatu gabe harrapatu gaitu». Aurten txosna lekuz aldatu dute, Triangunetik Estalpeetara, eta mesede egin die; igarri dute hori lan zaman, nahiz eta oraindik baloraziorik egin ez duten. Eta ez dute bazkaria horretarako erabiliko. Baina, oro har, balantzea «ona» dela adierazi du Harrik. «Jende berria hurbildu zaigu, BERRIAlagunak etorri dira txandetara...».

Hau Pittu Hau-ko kide Ainara Gimenezentzat ere, konpartsakideen arteko bazkaria «berezia» izaten da. Azaldu duenez, konpartsakideekin batera egoteko abagunea izaten du Euskalguneko bazkarian -Txori Barrote eta Eguzkizaleak konpartsekin osatzen duten gunea-, baina oraingoan konpartsa guztietako kideekin egin dezake topo. «Lehenengo eguneko kalejiran ere egoten gara guztiok batera, baina gero ez, egia esan; ordutik konpartsakideen bazkarira arte, ez gara batera egoten. Bazkaldu ondorengo herri kiroletan egoten da bereziki interakzioa, lehia egoten baita». Abantek ez bezala, balorazioetarako tarterik ere izango dute Hau Pittu Hau-koek, eta Gimenezek argi du berea: «Giroa zoragarria izan da, bereziki egunez, nik eguna bizi izan baitut gehiago; baina gauez bizi izan dutenek esaten dute giroa oso positiboa izan dela, jendeak bere onena eman duela, eta festa oso bereziak izan direla». Jendetsuak izan dira, halaber. «Aurreko urteetan baino jende gehiago ibili da, dudarik ez».

Txosnarik gabe ere

Bazkaria baino lehen, zintzurra bustitzeko tartea hartu dute Mamiki konpartsa feministako zenbait kidek. Areatzan, kolore morea ere nabarmentzen da: aurten ez dute txosnarik jarri, baina Mamiki 2022ko Aste Nagusiaren parte izan da, edonola ere. Ekintzak antolatu dituzte, eta beste askotan parte hartu dute, Marta Brancas kideak zerrendatu duenez. «Konpartsakide Egunean parte hartu genuen, uztailean; jaien lehen eguneko kalejiran; ostegunean, gure konpartsako bazkari tradizionala egin genuen, betiko tokian, eta jende mordo bat etorri zen, baita bertsolari batzuk aritu ere». Eta, noski, konpartsakideen bazkarian eta osteko herri kiroletan.

«43 urtez egon gara txosna muntatzen, eta aurten ere dena ematen ari gara». Hain justu, lan urte mordo hori ez ezik, aurtengo beharra ere aitortu die Konpartsen Federazioak, Mamikiri egokitu baitzaio oraingoan Bandera Urdina, Aste Nagusian txukun ibili direnei emandakoa; kontrara, El Correo egunkariak eskuratu du Bandera Marroia, festetan jokaera «desegokia» izan baitu, federazioaren aburuz.

Ezinbestean aldatu zaie festa aurten Mamikikoei. «Lan askoz gutxiago da. Txosna bat ipintzen denean, bederatzi egunez egin behar da lan goizez, arratsaldez eta gauez. Aurten, gehiago bizitzen ari gara jaiak; denbora gehiago dugu jateko, dantzatzeko eta dibertitzeko». Festak bukatzear direla, Mamikikoak ez dira damutu txosna ez ipintzeko erabakiaz. «Ikusiko da ea etorkizunean zer gertatuko den».

Jan ondoren, kirola

Indarrak hartzeko izanagatik, bazkaria ez da solemnea eta patxadatsua izan inondik inora ere. Mahaien alde batetik besterako oihuak, anekdotak, abestiren bat edo beste, eta gertuko mahairen bateko ezaguna bisitatzeko bidaiak, hori dena bildu da ordu biren barruan. Bapo jan, eta Arriaga plazara abiatu dira konpartsakideak, euren eguna ariketa fisikoarekin biribiltzeko. Herri kiroletan aritu dira serio eta lehiakor; plaza inguratu duten dozenaka lagunek -asko konpartsetatik kanpokoak-, gogotsu animatu dituzte parte hartzaileak, eta entzun da kexurik taldeetako batek denbora irabazi duenean ibilbidea moztuta. Bonbo handi baten tartekako doinuekin ere jantzi dute giroa.]]>
<![CDATA[«Denbora gelditu egin zaigu, jaiez asko disfrutatzen ari baikara»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/030/001/2022-08-27/denbora_gelditu_egin_zaigu_jaiez_asko_disfrutatzen_ari_baikara.htm Sat, 27 Aug 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1918/030/001/2022-08-27/denbora_gelditu_egin_zaigu_jaiez_asko_disfrutatzen_ari_baikara.htm
Nolako giroa dago aurtengo Aste Nagusian?

ITZIAR LAZKANO: Jai oso bereziak izan dira, aspalditik esperotakoak. Nik uste dut jendea pozik dagoela. Kalean, maitasuna eta dibertsioa jasotzen ari gara, eta oso pozik gaude.

Bi urteren ondoren, espero zenuten giro hori?

IRATXE PALACIOS: Argi zegoen bi urteren ondoren giro ona egongo zela; baina bero hori txupinazoan: 40.000 lagun egon ziren... Espero genuen, baina, aldi berean, ez.

LAZKANO: Emozio bat da, eta emozioez aritzeko zaila da hitzak topatzea. Arriagako balkoian geundenoi kosta egiten zitzaigun hitz egitea.

Nola bizi zenuten pregoia?

LAZKANO: Ufa. Oso hunkigarria izan zen. Luze daramat katarroarekin eta uste nuen ez nuela hitzik edukiko esan nahi nuena esateko. Baina behean zegoen jendeak energia asko bidali zuen. Izan ere, nik horrela egin nahi nuen pregoia: izan zedila elkarrizketa bat edo truke bat bertaratu zirenekin. Eta, azkenean, lortu genuen. Ahaztezina izan zen.

Beraz, nahi zenuen dena esan ahal izan zenuen?

LAZKANO: Dena, erabat. Azkenean, ahotsik gabe geratzen ari nintzen apur bat, baina han zegoen Iratxe indarra ematen.

PALACIOS: Itsusia da esatea, baina iruditzen zait hurrengo pregoilariak oso zail izango duela... [Lazkanok ukatu] Bai, bai, bai, bai, gauzak diren bezala. Ze uste dut pregoi berezia izan dela. Askok esan didate negar egin zutela entzun zutenean.

LAZKANO: Pregoi partekatu bat, ez? Uste dut ez zela nire eguna, baizik eta bilbotar denena.

Iratxe, zuk aurkezpenean esan zenuen beldurra sentitu zenuela txupinera izango zinela iragarri zizutenean.

PALACIOS: Ez zen beldurra izan, baizik eta hainbat sentimenduren nahasketa: emozioa eta urduritasuna; batetik, txupinera izan nahi nuen, baina, bestetik, ez nekien gai izango nintzen hedabideen aurrean agertzeko, ez bainago ohituta. Baina Itziarrek asko erraztu dit lan hori: bere berotasunarekin eta maitasunarekin, aurre egin diezaioket baita kamera mordo bati ere.

LAZKANO: Ondo daramagu; bi batean gara.

Konplizitate hori gakoa da Aste Nagusiaren erritmoari eusteko?

LAZKANO: Horixe baietz. Bat egiten dugu alde denetan. Ni egunero egoten naiz berarekin txupinazoan, oso une polita iruditzen baitzait, nahiz eta kalean jende gutxi egoten den ordu horietan [10:00etan].

Aurten nola aldatu da zuentzat Aste Nagusia?

LAZKANO: Ez da gauza bera jaiak kanpotik bizitzea edo barrutik. Barrutik, beste gauza bat da, ikusten duzulako nola bizitzen den dena, jendearen inplikazioa, ardura... Jaiak ondo irteten dira eragile askoren ahaleginari esker.

PALACIOS: Ni konpartsakide izaten hasi nintzen, gero txanda buru, eta, orain, txupinera naiz, nire konpartsako kideei esker; ezberdin bizitzen da. Niri beti tokatu izan zait gauez bizitzea, txandengatik. Bazen garaia bestelako Aste Nagusi bat izateko; egunez bizitzeko beharra nuen. Mundu guztiak parte hartu beharko luke bai goizez bai gauez.

Beraz, aurten gaueko festa desagertu egin da zuentzat?

LAZKANO: Ez zaigu komeni, ez? Goiz jaiki behar dugu eta. Agian Iratxe egon daiteke ni baino ordu pare bat gehiago, lagunekin eta konpartsako kideekin ere egon behar baitu. Ni eurekin egoten naiz su festa arte, baina goizago erretiratzen naiz, erritmo horretan ezin dituzulako jasan bederatzi egunak. Jarduera asko daude, eta ezin gara denetara joan, gustatuko litzaigukeen arren.

PALACIOS: Ni Edurne Zurirena egiten ari naiz: 00:00an, etxera joaten naiz.

Badago bereziki harritu zaituzten jarduerarik?

PALACIOS: Basurtoko ospitaleko umeei bisita.

LAZKANO: Baita Txikigunea ere. Leku eder-ederra iruditu zitzaidan, gune magiko batera sartuko bagina bezala.

Aurreko urteetan, pregoilariek eta txupinerek beste hitz bat ere izan dute ahotan: nekea. Zuek nola daramazue?

PALACIOS: Alde hori badago. Baina ez dira neke egunak, neke ordu jakinak baizik. Baina berehala suspertzen gara.

LAZKANO: Dosifikatu behar da, baina ondo daramagu. Uste dut hasieratik jabetu ginela Iratxe eta biok etorriko ziren gauza onez.

Zelakoa izaten da eguna?

PALACIOS: Gure eguna 09:45ean hasten da, Arriagan, eta, ondoren, handik hona eramaten gaituzte.

LAZKANO: Segizio zoragarria dugu. Bakoitza gauza batez arduratzen da: idazkari bat prentsaz arduratzen da, eta elkarrizketak antolatzen dizkigu; beste batek poltsa eramaten digu, behar dugun guztiarekin; ura behar badugu ere ekartzen digute; nora goazen esaten digute, eta tarteak topatzen dituzte guk deskantsatu ahal izateko.

Nola daramazue protagonismoa?

PALACIOS: Nik inoiz ez ditut hainbeste argazki atera. Ilusioz eta irribarretsu etortzen dira argazkia eskatzera, eta guk pozik ateratzen ditugu, baina batzuetan ezin dugu, beste norabait joan behar baitugu.

LAZKANO: Ez naute egun hauetan bezainbeste filmatu ezta bideo liburu baterako ere.

PALACIOS: Denbora gelditu egin zaigu. Hainbeste ari gara disfrutatzen, ezen denbora bazter batean utzi baitugu. Aste Nagusian, denbora eten egiten da.

Zein da pregoilariaren eta txupineraren rola, zuen ustez?

PALACIOS: Bilboko pozaren eta gozamenaren irudia dira. Azkenean, bilbotarrei eta kanpokoei zoriontasun irudia transmititzen diegu, zoriontsu gaudelako. Gure egitekoa da, nolabait, jaiei argia ematea.

LAZKANO: Bai, oso ondo azaldua. Nik ez nuen uste bi pertsonaiok hain maitatuak zirenik: banekien maitatuak zirela, baina hainbeste? Oso enblematikoak dira, oso ikonikoak. Marijaia, pregoilaria eta txupinera: hiru horiek asko babesten ditu jendeak.

Nola prestatu zarete jaietarako?

LAZKANO: Gimnasiora joan gara erresistentzia hobetzeko [barreak]. Eta zaindu, eta deskantsatu: kontuak ez du aparteko misteriorik. Agian eguerdi aldean urdaiazpiko apur bat jaten dugu, solomoa, txakolin apur batekin, pizteko. Baina horrez gain, ura eta kafea baino ez gara hartzen ari.

PALACIOS: Ondo elikatu beharra dago, hori bai.

Jaiak gaztelaniaz eta euskaraz bizitzeko asmoa adierazi zenuen, Iratxe. Euskaraz bizitzeko aukera izaten ari zarete?

PALACIOS: Bai. Adibidez, Algara konpartsakoekin elkarrizketa bat izan dugu, erabat euskaraz.

Eta elkarrizketez gain, jardueretan ere euskaraz gozatzen duzue?

LAZKANO: Bai, asko. Festa gunean ibiltzen gara gehien, eta han jendeak asko hitz egiten du euskaraz. Hiri honen errealitatearen parte da.

Hemendik aurrera, aldatuko da jaia bizitzeko duzuen modua?

LAZKANO: Nire kasuan, dudarik gabe, inoiz imajinatuko ez nituen gauzak deskubritzen ari naizelako. Bilboko Konpartsen lana miresgarria da: zein talde handia diren eta zein ongi antolatzen duten dena. Hemendik aurrera, Aste Nagusia beste modu batera ikusiko dut; aurten barrutik ikusi dudanez, ikusle moduan egoten naizenean ere ahaleginduko naiz jardueretara are gehiago hurbiltzen.

PALACIOS: Aurretik gauez bizi izan ditut jaiak; aurten, egunez; eta, hemendik aurrera, mistoak izango dira nire jaiak, egunez ibiltzea ere merezi baitu.]]>
<![CDATA[Gai maiztuenari izkin egin diote]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2028/030/001/2022-08-25/gai_maiztuenari_izkin_egin_diote.htm Thu, 25 Aug 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/2028/030/001/2022-08-25/gai_maiztuenari_izkin_egin_diote.htm
EAJ du jopuntuan Hontzak-en diseinuak, batik bat, baina beste asko ere badakartza gogora. Galdara handi bat jarri dute, eta alderdi politikoaren logoarekin apaindu dituzte hark mugiarazten dituen engranajeak. Goian, izenburu elebiduna, euskaraz eta ingelesez, azken urteetan erakundeak izendatzeko irizpideari erreferentzia egiten: «Jaungoikoa eta lagi zarra. Money making machine» (Dirua egiteko makina). Parean, entxufe zuri sorta bat paratu dute, bakoitza erakunde edo enpresa bati dagokiona: hala nola Petronor, Repsol, Last Tour, Iberdrola, EITB eta Athletic daude galdarari lotuta. Eta beste izen bat: «Basque jeltzale entxufe energy sistem». PSOE ere irudikatu dute iturri horretatik edaten.

EAJko agintariak ageri dira, halaber, Satorrak-en txosnan. Zirkua mamitu da Karpagunean, eta kartel deigarriekin iragarri dituzte emanaldiak: Iñigo Urkullu lehendakaria, Arantxa Tapia sailburua eta Juan Mari Aburto alkatea sudur gorriekin irudikatu dituzte, eta baita Carlos Iturgaiz EAEko PPko burua eta Santiago Abascal Voxeko Espainiako burua ere. Sinkuartel konpartsa antimilitaristak ere kritikarako baliatu ditu panelak, eta estatuko defentsa aurrekontua deitoratu du: «40.000 milioi euro baino gehiago gerrarako».

Euskara eta abar, eta abar

Estalpeen gunean, dekorazioa nabarmen antzaldatu da: morea desagertu, eta berde bizia agertu da. Mamiki konpartsa feministak txosnarik ez jartzea erabaki du aurten, nahiz eta jarduerak antolatu dituen, eta haren tokia hartu du Hor Dago Abantek, Triangunea utzita. «Leku ona da», onartu du Luxie kideak: «Guretzat erosoagoa da, beste lekuan iturria zegoelako erdian». Era berean, hurbiltzen zaien jende kopuruan ere sumatzen ari dira aldaketa: «Kutxan igarri dugu».

Emakume alai bat ageri da konpartsaren logoan, ile kizkur horidun eta begian partxea duen pirata bat. Hura erreproduzitu dute panel handi batean. Barraren atzean, askotarikoak dira banderak: ikurrina, Ongi Etorri Errefuxiatuak-ena, baita Mamikirena ere. Baina, oroz gain, euskarazko hedabideen aldekoa da Abante, eta ezinbestean nabari da hori: itsasadarrera ematen duen aldean, BERRIAren oihal handi bat jarri dute, eta egunkariaren hainbat ale daude barran. Zirgarien irudi batekin biribildu dute dekorazioa: «30 urtez egon gara euskal herri mugimenduari tiraka. Hori islatzen du irudiak».

Hau Pittu Hau konpartsakoek gerlari itxurako hainbat lagun paratu dituzte oihal laranja eta morearen gaineko panelean. Armatuta daude, borroka egiteko prest. Euskara eta euskal errepublika aldarrikatzen ditu konpartsak, eta bide orria modu horretan irudikatu dute aurten, kide batek azaldu duenez. «Ekiteko deia da. Euskaldun gisa pauso hori eman behar dugu: ez bakarrik defentsarako prest egon, baita aktibatu ere». Bikingoen estetikan inspiratu dira mezu hori helarazteko, «horiek ere oso herrikoiak zirelako».

Trikimailuk, berriz, jokoari erreparatu dio. Karpagunean dago txosna, Satorrak-en aldamenean, eta bien dekorazioek zeharo koloretsua bilakatu dute gune hori. Zirkuaren ondoan, joko areto bat irudikatu dute Trikimailukoek, apustu fitxa eta guzti. Datu batzuk ere badaude, ordea: «15 eta 64 urte bitarteko biztanleen %64,2k diruarekin jokatu dute aurten», eta «Emakume ludopaten %70ek tratu txarrak jasaten dituzte».

«Kritika bat da ludopatiari», azaldu du kide batek, «gero eta handiagoa baita arazoa». Joko etxeak ere kritikatu, eta gogora ekarri dute haiekin sortu den polemika hezkuntza zentroetatik gertu daudelako. Interneteko jokoaz ere mintzo dira, umeak lotzeko duen ahalmena dela eta. Eta, umeez gain, beste talde kaltebera bati ere erreparatu diote: tratu txarrak egin dizkieten andreei. «Gabezia batzuk betetzeko jotzen dute online jokora, ordenagailuaren aurrean ordu txikietara arte egon eta arazoez ahazten baitira».

Altxa Porruren txosnan, koronabirusa itzuli da. Baina dekorazio itxaropentsu bat ondu dute: barraren atzeko panel osoa sugarrek hartzen dute, baina goikoan, txinparten gainetik gailentzen da segizio bat, hala nola kulturgileek, herri kirolariek eta hainbat herri proiektutakoek osatutakoa. Errautsetatik birsortu dira, kide batek azaldu duenez. «Eztabaidatxo bat izan genuen konpartsakideok: prest gaude, itzultzeko gai izango gara?». Galderon erantzunak ere islatzen ditu dekorazioak.]]>
<![CDATA[Indarrak biziagotzeko hauspoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1906/026/001/2022-08-20/indarrak_biziagotzeko_hauspoa.htm Sat, 20 Aug 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1906/026/001/2022-08-20/indarrak_biziagotzeko_hauspoa.htm
Mugarri kutsua du aurtengo festak, eta ez soilik hiru urteko itxaronaldiaren ondoren datorrelako. «Aurtengo Aste Nagusia oso inportantea izango da», Joxemi Campillo Hor Dago Abanteko kidearen irudiko. «Konpartsa askorentzat gakoa izango da gora edo behera joateko; asko kili-kolo daude, diru faltan. Abanten ondo gaude, baina, Aste Nagusi honetan ez baditugu diru sarrera onak edukitzen txosnan, arriskutsua izan daiteke». Izan ere, abuztuko egun horiekin elikatzen dira konpartsak, eta hala ordaintzen dituzte gainontzeko egitasmoak: aratusteak, San Joan gaua, Konpartsakide Eguna eta aurten sortutako Kapela Eguna, esaterako.

Parte hartzea, gora

Baina, ekonomiari ez ezik, parte hartzeari ere erasan zion pandemiak hasieran, Txomin Barulloko kide Dabid Rosalesek gogoratu duenez. «Guk bi urte hauetan nabaritu dugu inoiz gertatu ez zaiguna: sare bat garela, eta sareak desegin egiten direla». Amarauna berrosatzen ibili dira aurtengo inauterietatik, eta, ekitaldiak antolatu ahala, konpartsakideak «progresiboki» berraktibatuz joan direla igarri du. «Aratusteetan ohi baino jende gutxiago batu zen, baina, haiei esker, Kapela Egunean jende gehiago batu zen, eta Konpartsakide Egunean 2018ko eta 2019ko datuetara itzuli ginen; areago, hobeak izan ziren». Aurtengo Aste Nagusia garrantzitsutzat jo du, orobat.«Alde guztietatik; epe labur, ertain eta luzera».

Nolanahi ere, konpartsakide kontzeptua «lausoa» dela uste du Campillok. Abantek 60 pertsonako taldea du orain, baina parte hartzea «txikia» dela dio, eta jaitsiera sumatu dute izurriaren urte hauetan. «Ulergarria izan daiteke: jende asko biltzen dituzten ekitaldien beldurra dute adin batetik aurrerakoek, eta beste batzuk nekatuta daude». Hala ere, Konpartsakide Egunean bi kide batu zitzaizkien, eta itxaropentsu dago Aste Nagusiari begira; dirua lortzeko ez ezik, taldekide berriak lortzeko ere eraginkorra izaten baita.

Kaskagorrin ere, etenaldiak kide batzuen jarduera hoztu zuen, Oier Arostegi Gorostiagak azaldu duenez. Hori horrela, «proba urtea» da aurtengoa. Baina txosnaren muntaketa baliabide eraginkorra da jendea aktibatzeko. «Muntaketan nabaritzen da benetan jende kopuruaren igoera». Kideek eurek eraikitzen dituzte oso-osorik 9 tonako txosna eta 14ko dorretxoa, eta prozesuan «harreman estuak» sortzen dira. «Ilusioa dakar, berriz ere biltzen garelako hainbat auzotakoak, komunitate bat egiteko».

Auzoaren alde behar egiteko gogoak batzen ditu, bestalde, Zorrotzako Txinbotarrak konpartsako kideak. Itsasne Aurrekoetxearen arabera, pandemia «larria» izan da denentzat, baina jarraitzea beste aukerarik ez dute izan une oro burutan. «Nahi dugu auzoak ikus dezan nola egin dugun aurrera bi-hiru urtez gelditu ondoren». Gaur egun, 80 kide inguru dira, gutxi gorabehera, eta erdiak baino gehiago ibili dira txosnaren muntaketan eta gainerako lanetan; beste askok txosnan lan egiteko prestasuna adierazi diete. «2019an baino jende gehiago nabaritzen da, eta gogo handiagoa».]]>
<![CDATA[Bilboko Udalak doako 500 jarduera eskainiko ditu Aste Nagusian]]> https://www.berria.eus/albisteak/217180/bilboko_udalak_doako_500_jarduera_eskainiko_ditu_aste_nagusian.htm Wed, 17 Aug 2022 13:09:52 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/albisteak/217180/bilboko_udalak_doako_500_jarduera_eskainiko_ditu_aste_nagusian.htm <![CDATA[Izaron elkartu dira berriz ere]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/029/001/2022-07-23/izaron_elkartu_dira_berriz_ere.htm Sat, 23 Jul 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1876/029/001/2022-07-23/izaron_elkartu_dira_berriz_ere.htm
Emakume zamatu batek presaka zeharkatu du parkea, andana bat aulki plegaturekin. Tabernak ireki dituzte, eta beharrean ari dira hainbat, terrazak atontzen. Jaiaren aurreko prestaketak dira, diskretuak oraindik, bi ordu eskas falta direlako usadioa berreskuratzeko: bi urteren ondoren, itsasontzien segizioak Bermeo utziko du, eta Izarora abiatuko da ostera ere.

Petardo batek esnatu ditu biztanleak. Eztandak hauspotuta ekin diote kalejirari musikariek, udaletxe aurretik irten dira, eta handik gertu dagoen Eupeme Deuna elizaraino egin dute hasierako ibilaldia; agintari andana bat bildu zaie, eta bermeotar batzuk ere agertu dira ekitaldira. Jendetsuagoa izan da bigarren kalejira, meza ostekoa: portua zeharkatu dutenean danbor eta txistu doinuek lagunduta, ugaritu egin dira figura urdinak; poliki-poliki, gailentzen ari da kolorea, batez ere tabernetan.

Festa eta tradizioa uztartzen dira Madalen egunean, eta horrek egiten du «berezi», Bermeoko alkate Aritz Abaroaren ustez. Egunaren bi aldeak azpimarratu ditu, musikari taldeari jarraitzen hasi baino lehen. «Badago ondare kultural bat, bermeotarrek ezagutzen dutena, eta badago jai girorako gogo hori ere». Eta, hain zuzen, portura biltzen hasitakoak dira horren erakusle. Festara batu da jada Gotzone Abasolo, esaterako: bost-sei lagunekin batera dago garagardo bat hartzen, zutik, eta laster txalupara igoko dira denak irlara bidean. «Garrantzitsua» da Madalen eguna harentzat, lagunekin ospatzeko aukera bat delako, dioenez, eta kuadrilla andana bat batzen delako Izaro inguruan.

Baina, era berean, usadioak ditu buruan. «Ohitura ez galtzeko egiten da. Teila botatzen da, eta horrek zehazten du noraino ailegatzen diren gure mugak. Tradizio handia dago, txikitatik ikasi dugu hori: gure gurasoek egiten zuten, eta guk ere bai». Herriko «egunik handiena» iruditzen zaio, iraileko Arrantzale egunarekin batera, hala nola Bermeotik haragokoa delako: teila bota eta gero, Elantxobera joaten dira, eta hango alkateak aginte makila ematen dio Bermeokoari; Mundakara mugitzen dira, eta han ere makila jasotzen du bermeotarrak. «Orduan, hiru herriak bat gara: hori ospatzen dugu».

Tragoak bukatu, eta pantalanera joan da Abasolo bere lagunekin, ontzia prestatzera. Hori bera egitear da Asier Itsaso ere: autotik pare bat garagardo kutxa eta jakiak atera berri ditu, eta lagunen zain dago orain. Bakiokoa da (Bizkaia), eta urtero joaten da Madalen egunera. Azken bi urteetan haren falta sumatu du, eta horrek bereziagoa egiten du aurtengoa.

Frantziskotarren omenez

Jaia itsasontzian ospatu izan du beti Jesus Apraizek ere, baina aurten lehorrean geratuko dira bera eta familia. «Eguraldi apur bat txarra dago: sagailoa eta haizea eman dute gaurko, eta arriskutsua izaten da». Azken urteetan uko egin dio Elantxobeko osteratxoari, orobat, hango portua lepo egoten baita, dioenez. «Ez da tokirik egoten, eta txalupa barruko alderdian uzten baduzu, gero ezin duzu irten nahi duzunean. Umeekin joateko, gaitza da». Badaki tradizioa hausten ari dela, hein handi batean itsas festa delako Madalen eguna, baina pozik ospatuko du, dena den. «Bermeon hasten da jaia, eta Bermeon amaitzen da. Bermeotarra esploradorea izan da beti: jaia non, hara joaten gara. Eta hara joaten ez bagara, transformatzen dugu beste jai bat».

Lasai abiatu da barkuen segizioa eguerdian, baina Bermeoko kai muturra gainditu bezain pronto, igartzen hasi da Apraizek iragarritakoa: olatuek etengabean astindu dituzte txalupak. Izaroren parean gelditu dira ontziak, eta Abaroa teila eskuetan bildu da ertzera. Aurten, 600 urte bete dira frantziskotarrak uhartera heldu zirela, eta, efemeridea gogoan, Bermeoko frantziskotarren monasterioko teila bat aukeratu dute uretara jaurtitzeko. Alkatearen esanetan, herriko bizitzan «parte hartze aktiboa» izan dute, are lehendik ere, Bermeora XIV. mendean heldu baitziren. Irrintzi artean, teila altxatu du Abaroak, eta patxada osoz bota du itsasora. Ondoren, Elantxobera abiatu da itsasontzi multzoa, eta, han, mahonez pintaturiko portu batek eman die ongi etorria bermeotarrei.]]>
<![CDATA[Iragankor, baina hilezkor]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2022-07-22/iragankor_baina_hilezkor.htm Fri, 22 Jul 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2022-07-22/iragankor_baina_hilezkor.htm
Obra «bizia» baita, haren sortzaile Agustin Ibarrolaren seme Joseren aburuz, eta hori mantentzen ahalegindu da familia, Bizkaiko Foru Aldundiaren laguntzarekin: jatorrizko Oma hiltzear dela, erreplika bat ontzen ari dira haren parean, eta lan prozesua ere erakutsiko dute astelehenetik aurrera egingo dituzten bisitetan.

Bizia baita basoaren berpizkundea ere: han-hemenka lanabesak daude lurrean, eskaileraren bat oihanpean, pintura poto sorta bat arbola batzuen oinarrian, eta beharginak ari dira ertzen baten kolorea indartzen. Azalpen artistikoaren petik, langile baten berbak ere aditu dira, haragoko arbola batean dabilen kideari pintura beltza eskatzeko. Obra bukatzen dutenean, 2023ko irailean, 700 zuhaitz margotuk osatutako 33 sorta egongo dira, besteak beste 1989an galdutakoak, lur jabeek pinuak moztea erabaki zutenean.

Marra horizontala paratu dute bildumaren atarian. Lehen begi kolpean, irudiaren zantzuak baino ez dira antzematen, eta nolabait bisitariak osatu behar du pieza, kokapena aldatuta, perspektiba egokia erdietsi arte: trazu zuri fin eta lodiak, gertuago edo urrunago daudenak, marra bakar batean batu dira, eremu sakontasuna ezabatuta. «Hurbildu ahala, hiru dimentsioko paisaia apurtu egiten da», Bazetak azaldu duenez. «Ibarrolaren jokoa hori zen: bi dimentsioak lortzea hiru dimentsioetan. Aurrera joatekotan, lerroa hautsi egiten da ostera ere, eta paisaiak hiru dimentsioak berreskuratzen ditu».

Oinarri berarekin taxutu zuen Tximista. Bat-batean, txatal zuri diagonalak muntatu egiten dira, eta tximista batek 40 arbola zeharkatzen ditu alderik alde. Parean, bi ezpain daude margotuta bi pinutan, eta gerturatuz doaz bisitaria mugitzen den heinean.

Basoan murgildu, eta piezak eraikitzen joan behar du bisitariak, nonbait. Jatorrizko Omaren askatasuna islatu baitute erreplikan, Jose Ibarrolaren hitzei erreparatuta: «Esperientzia artistiko bat da; ez da museo bat, alegia, leku sakratu bat, non ezin daitekeen ia ezer egin. Garrantzia ematen zien alde artistikoari eta alde sozialari». Jendeak bere egiten duen eremu «magikoa» izango da aurrerantzean ere Oma, horrenbestez.

Emozioz betetako lekua

Beste euskarri batzuetan probatutakoa zuhaitzetan errepikatu zuen Ibarrolak; hori horrela, Omako basoa «ikerketa formal bat» izan zen, semeak adierazi duenez. «Modu basatian hasi zuen lana; irudimenari eta instintuari jarraituta osatu zuen».

Baina, zirriborroak ez ezik, emozioak ere islatu zituen enborretan: basoak eragiten zizkionak, batetik, «terapia» izan baitzen harentzat, semearen ustez; eta familiarekin lotutakoak, bestetik. Taldea Naielen Ostadarra-ren aurrera heldu denean eman du azalpen hori Jose Ibarrolak: Naiel artistaren lehen biloba izan zen, eta arbola sorta, harentzako opari bat, hein batean.

Dena den, aspaldian jaio eta joandakoek ere piztu zuten sortzailearen interesa garai hartan. Santimamiñeko kobak jatorrizko basoaren eta berriaren aldamenean daude, eta lekuok eremu berezia osatzen zuten Ibarrolarentzat. Historiaurreko biztanleekiko jakin-mina ibilbidearen bukaeran azaleratzen da nabarmenen.

Begien bilduma batek ixten du bisita, eta Bazetak xehatu du haien esanahia. «Historiaurreko gizakiak bezala, sentitzen dugu norbait ari dela guri begira, baina ez dakigu zehazki nor. Baina gu ere begiratzen ari gara». 80 arbolatako sorta taxutu zuen artistak, baina 120 margotzeko asmoa zuen, behatua izatearen sentsazioa indartsuagoa izan zedin. Erreplikan, artistaren nahiak beteko dituzte.

Beste mihise batean margotuta ere, betikoa izaten jarraitzen du Omak. Eta hori da, hain zuzen, esku hartzearen mamia: euskarria gorabehera, muina bere horretan mantendu daitekeen erakusle da proiektua. Nahiz eta baso zaharra desagertu, jarraipena izango du artelanak. «Omak denboraren bataila irabazi du», semearen hitzetan. Berria ere hiltzen ari da ezinbestean, baina bermatuta dauzka ondorengoak. «Etorkizunean ere berriro lekualdatu ahal izango da, ez dugu zalantza izpirik».]]>
<![CDATA[Lehengo Euskal Encounter]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1889/027/001/2022-07-21/lehengo_euskal_encounter.htm Thu, 21 Jul 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1889/027/001/2022-07-21/lehengo_euskal_encounter.htm
Encounterrek lehengo itxura izango du, baina berrikuntza batzuk ere eskainiko dituzte. Berez bost ataletan banatuta egoten da: Hardwarea, Arte Digitala, Bideojokoak, Software Librea eta beste ekintza batzuk hartzen dituen gunea. Bada, aurten, seigarren bat izango du, streaming-ari dedikatutakoa. «Ikusgaitasuna eman nahi diogu: lehendik ere bazegoen arren, urte hauetan indarra hartu du fenomenoak», Sabino San Vicente antolatzailearen hitzetan. Besteak beste, txoko berrian kontzertu txikiak egingo dituzte, baita lehiaketak ere. Pandemia osteko aldietan, moldaketak egin behar izan zituzten, eta horien arrastoa nabarituko da oraingoan: «Erlazionatzeko modua aldatu egingo da», antolatzailearen irudiko.

Era berean, Encounter partekatzeko egitasmo bat ere bada, eta, horiek horrela, orotara 300 bat norgehiagoka antolatu dituzte, tarteka norberaren ordenagailua utzi eta elkar ezagut dezaten parte hartzaileek. Halaber, bestelako jarduerak egingo dituzte: esaterako, hiru dimentsioko arkatzak sortzeko eta droneak erabiltzen hasteko ikastaroak. «Encounterren helburua da batera egotea, ezagutzak partekatzea, eta gauza interesgarriak sortzea aurrera begira», antolatzaileak dioenez.

Bide horretatik, aurten ere Opengunea egongo da BECeko bosgarren pabiloian. Encounterren izena eman gabe sar daiteke gune horretan. Ikastaroak eta kontzertuak izango dira han, eta informatika enpresa batzuek euren ekoizpenak aurkeztuko dituzte.

3.000 partaide inguru

Ohiko parte hartzaileen erdiak berreskuratzea zuten helburu aurten, 2.500 inguru, eta dagoeneko gainditu dute langa: 3.000 lagunek eman dute izena. Nolanahi ere, kopurua handituko dela aurreikusi dute antolatzaileek: aurreko urteetan ez bezala, izen emate «gutxi» egon dira hasieran, baina azken egunetan nabarmen ugaritu dira. «Izena emateko epea zabaldu zenean, oraindik maskararekin genbiltzan. Normala da beldurra izatea».

Parte hartzaileen profila betikoa da, gutxi-asko: gizonak dira nagusi -%85-, eta Arabatik, Bizkaitik eta Gipuzkoatik kanpo etorritakoen proportzioa ere bere horretan mantendu da.

Bestalde, bertaratutakoak babesteko, Puntu Morea ipiniko dute pabiloian. Eraso matxistez gain, homofoboak eta arrazistak ere ez izateko balioko du, San Vicenteren iritziz. Puntua aurrez aurrekoa zein digitala izango da, jazarpen birtualari erantzuteko, orobat.

Euskal Encounter



Bihartik astelehenera, 10:00etatik 00:00etara, Barakaldoko BECen (Bizkaia).]]>
<![CDATA[Euskal Encounter etzi hasiko da, ohiko edukierarekin: 5.000 ordenagailu]]> https://www.berria.eus/albisteak/216193/euskal_encounter_etzi_hasiko_da_ohiko_edukierarekin_5000_ordenagailu.htm Wed, 20 Jul 2022 13:41:22 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/albisteak/216193/euskal_encounter_etzi_hasiko_da_ohiko_edukierarekin_5000_ordenagailu.htm <![CDATA[«Kazetari gisa bidaiatzea ardura handia da, baina errealitatea ezagutzen da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1977/038/001/2022-07-17/kazetari_gisa_bidaiatzea_ardura_handia_da_baina_errealitatea_ezagutzen_da.htm Sun, 17 Jul 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1977/038/001/2022-07-17/kazetari_gisa_bidaiatzea_ardura_handia_da_baina_errealitatea_ezagutzen_da.htm
Noiztik duzu bidaiekiko zaletasuna?

Uste dut bidaien kontua oso barruan dugula denok. Guztiok dugu gustuko bidaiatzea. Baina, hasieran, musikan espezializatu nintzen. EHUko Leioako [Bizkaia] campusean Informazio Zientziak ikasi nituen -lehen promozioa izan ginen-, lana bilatzen hasi nintzen irratian eta prentsan, baina ez nuen lortu. Getxoko [Bizkaia] bi lagunekin, euskal rockaren inguruko aldizkari bat egin nuen: Muskaria. Interesatzen zitzaizkidan prentsan ia agertzen ez ziren artista horiek guztiak: Itoitz, Haizea, Benito Lertxundi, Mikel Laboa, Ruper Ordorika, Iñaki Eizmendi...

Euskarazko musika, hein handi batean.

Bai, bai. Aldizkariaren helburua zen euskarazko diskoen eta tokiko taldeen albumen kritika egitea. Garai hartan, Xoxoa zigilua ere bazegoen, eta talde ezezagunei balioa ematen ari zitzaien; Errobi taldea ere bazegoen... Belaunaldi berri horrek prentsa bat behar zuen.

Irratian ere jorratu zenuen musika, ezta?

Portugaleteko [Bizkaia] JMC irrati independentean egon nintzen aurrena, bi urte eta erdiz Kalean Musika saioa egin nuen, eta gero Bilboko Popular 3 Estereo irratian sartu nintzen. Radio Euskadi hastapenetan zegoenean, Mikel Lejarzak etxera deitu zidan esateko plaza huts bat zegoela asteburuan. 1984. urtea zen. Zapatuetan, Local de Ensayo egiten hasi nintzen, musikari buruzkoa, eta futbol partidarik ez zegoenean lau orduz egoten nintzen jende pilarekin hitz egiten; domeketarako, Levando Anclas asmatu nuen, bidaiak eta musika ederra nahasteko. Local de Ensayo desagertu zen, eta Levando Anclas-ek oraindik jarraitzen du; urtarrilera arteko saioak grabatuta utzi ditut.

Zuretzat, beti egon dira lotuta musika eta bidaiak?

Bai, oso. Adibidez, Levando Anclas-en denbora asko ematen dut musika bilatzen. Saio bakoitzeko lauzpabost elkarrizketa dira, eta bakoitzak bere musika du. Esperimentatzea gustuko dut. Urte hauetan, zerrenda luzeak osatu ditut leku jakinak gogorarazten dituzten kantekin. Eta, atmosferak sortzeko, jazza sartzea gustatzen zait. Ahalegintzen naiz beti berezia izan dadin.

Jakin-min kulturalak bultzatuta bidaiatzen duzu?

Noski. Lehen saiotik erabaki nuen ez zela izango bidaiatze hutsa, ez nintzela egongo bisore baten atzean momentu oro; herrialdeetako kultura eta gizartea ezagutzea izango zela helburua. Hori nafar batengandik ikasi nuen, Jesus Lopez Castillogandik: 1988an, harekin egon nintzen 40 egunez Perun, Sendero Luminoso Limara gerturatzen ari zen garaian. Dokumentalak egitera joan ginen, eta esan zigun ez ginela joango Machu Picchura eta Cuscora, baizik eta auzo periferikoetara, ikusteko nola bizi ziren Andeetatik hirira migratzen zutenak. Eta konturatu nintzen bidaiatzea dela errealitate hori ezagutzea. Saioan hori erakusten ahalegindu naiz, edo beste gizarte batzuen inguruan hitz egingo duen jendea ekartzen. Adibidez, Iranen eta Iraken arteko gerraren garaian, emakume irandar bat eta beste irakiar bat batu nituen; beste batean, Tibeteko monje bat izan nuen, zeinak 4 urterekin ihes egin baitzuen Himalaiatik, Txinaren inbasioaren ondorioz.

Dena den, bidaia mugatua da beti, ez du denborarik ematen dena ezagutzeko, ezta 40 egunetan ere. Horrek frustrazioa eragin al dizu inoiz?

Bai. Askotan, sentsazioa duzu han jaioa izan behar zarela egoera ondo ezagutzeko. Bidaia beti da laburra, baina uste dut beharrezkoa dela bidaiatzea. Irudimenarekin ere egin daiteke, irakurtzen edo jende bati entzuten, adibidez. Ideia hori ere helarazi nahi izan dut Levando Anclas-en; bidaia bat beti hasten baita prestaketarekin. Orain, jende batek 40 egun baino gehiagoko osterak egiten ditu. Bidaiatzeko modua asko aldatu da, oro har: jendea kosmopolitagoa da, eta mundua, globalizatuagoa.

Zuk igarri dituzu globalizazioaren aldaketak?

Bai, asko igartzen da. Saioa hasi genuenean, deigarria zen Marokoko Atlas mendikatera joatea, adibidez, eta bidaiari horiei elkarrizketa egin genien. Edo Belgikatik edo Italiatik zetorren jendeari. 1974an, euskal espedizio bat egin zuten Everestera, eta 1980an igo egin zuten. Hori dena legendazkoa zen. Edo Aljeriara eta Malira autoak saltzera joaten ziren euskal herritarrak... Hain zuzen, Levando Anclas frustrazio batetik jaio zen: uste nuen Hego Amerikara bidaiatuko nuela eskola bukatutakoan; gero, karrera bukatutakoan; baina lan ederra topatu nuen... Uste nuen saioak bost egun baino ez zuela iraungo.

Bidaia aldatzen da hura kontatu behar denean? Kazetariaren begiradak eragiten dio?

Bai, bai. Zoragarria da. Doctor Livingstone, supongo telesaila egin genuen, 1987tik 1995era. Javier Angulo kameraren lagun egin nintzen, eta makina bat dokumental egin genuen elkarrekin. ETBn obragatik kontratatzen gintuzten; ez ziguten dokumentaletako aurrekontua onartzen, baina gero obra kontratua egiten zidaten berriro, eta dokumentala saltzen nion programari. Ni nintzenez zuzendaria... [barre egin du]

Nolakoa izan zen saioa?

Aukera izan genuen joateko Ugandara, Beninera, Kubara, Herbehereetara... Lanera zoazenean, ardurak dituzu; adibidez, bateriak ez hondatzea, gune tropikaletan ibili ginelako, edo belaontziren batean. Agian hilabeterako gindoazen, baina hiru dokumental egin behar genituen; emititutako minutuengatik ordaintzen ziguten, eta, beraz, asko grabatu behar genuen. Erantzukizun handia da, baina bete-betean sartzen zara hango errealitatean: Ugandan, Kultur ministroarekin egon ginen, pentsaezina turista bezala joan izan bagina; eta Bugandako erregearen koroazioan ere egon ginen, bertako kazetariekin batera. Edo, esate baterako, Kuban hoteleko gela erre genuen.

Nolatan?

Nire bizitza profesionalean bi momentu oso txar izan ditut, eta hori izan zen okerrena. 1993a zen, Habanako Hotel Nazionalera gonbidatu gintuzten. Kuban beste potentzia elektriko bat zuten, eta okurritu zitzaidan amaren josteko makinaren egokigailua eramatea. Gauez, Javik baterietara entxufatu zuen egokigailua, eta ohe azpian utzi zuen. Txinparta bat irten ei zen, eta koltxoia erretzen hasi zen 02:00etan. Ni beste gela batean nengoen, eta ordu horietan deitu zidan esateko bere gela erretzen ari zela. Hasieran ez nion sinistu, Javi oso fantastikoa baitzen. Korridorean, ordea, ke usaina sumatu nuen.

Zer gertatu zitzaizuen?

Heldu nintzenerako, Javik bainuontzia urez betea zuen, eta hara bota genuen koltxoia. Kearekin itotzen ari ginen. Suteen kontrako alarma jotzen ari zen, baina ez zen inor etorri. Harrerara deitu nuen telefonoz, eta orduan ere ez ziren etorri. Azkenean etorri ziren eta, lasaitasun osoz, bota ziguten: «Zer gertatzen da?». Hurrengo egunean, esan ziguten pila bat dolar ordaindu behar genuela; eta nik, zuzendariarekin hitz egin nahi nuela, alarma jota ere ez zelako inor agertu, eta hiltzeko zorian egon ginelako. Ondo uler zintezkeen haiekin. Beste lekuren batean, agian kartzelan bukatuko genuen sobornatzen saiatzeagatik.

Eta zein izan zen bigarren momenturik okerrena?

1993an edo 1994an, Ekuatore Gineara joan nintzen Alvaro Iradierrekin, haren birraitona Manuel Iradierren urratsei jarraitzeko asmoz. Kogon egon ginen hilabetez, ospitalearen berrinauguraziora joan ginen, eta orduan ere ez genuen aurrekonturik; ospitalean bizi ginen. Javik ikurrin bat zeraman kameran, baina nik nahiago izan dut beti oharkabean pasatu. Terraza batean geunden, eta Javik mahai gainean ipini zuen kamera ikurrinduna. Alen mendiko parke nazionaleko zuzendariak kasu egin zigun: Getxon eta Gernikan [Bizkaia] lagunak zituen, eta parkeko erreportaje bat egiteko kontratatu gintuen. Alvaro Iradier joan zenean, ordea, atxilotuko gintuzten bihozkada izan nuen. Lana bukatuta, ibaia zeharkatzera joan ginen hegazkina hartzeko. Aurretik kontrol bat egin zigun komisarioak, Don Pedrok, nahiz eta ondo moldatzen ginen harekin. Eta ibaia zeharkatu genuenean, atxilotu gintuzten, estupefazienteen trafikoengatik, esan zutenez.

Orokorrean, nola kudeatu duzu arriskua zure bidaietan?

Denetara atrebitzen zara, ez? Adibidez, Beninera joan ginenean, hegazkinetik lastargiak ikusi genituen leku batzuetan. «Nora gatoz?», pentsatu nuen. Baina gero beharrean hasten zara, eta dena ahazten zaizu. Hamar egunetan bi dokumental egin behar genituen; halako egoeratan, gainontzeko kontuak ahazten zaizkizu.

Turistatzat duzu zeure burua?

Dokumentalak egitera joan izan naizenean, ez. Baina orain, bai.

Hausnartu duzu turismoaren eraginez?

Bai, noski. Askotan, halako saioak egitean, pentsatzen duzu turismoa sustatzen ari zarela, eta batzuetan txikizioa eragiten du. Ikusi besterik ez dago Iruñea sanferminetan, edo Bilboko eta Donostiako alde zaharrak. Turismoak auzoak aldatzen ditu, baita hiriaren fisionomia ere; lasaitasunean eragiten du, eta ogibideetan, denak ari baitira ostalaritzan... Hausnartzen dut, eta, batzuetan, gorroto dut turismoa.

Aldatuko al da bidaiatzeko zure modua?

Oraingo bidaiak udako oporrak balira bezala hartuko ditut. Gustatuko litzaidake Hego Amerikarako bidaia hori egitea, edo munduari bira, ez baitu ematen hain zaila. Baina, nolanahi ere, lan egiten jarraitzeko asmoa dut. Nire semeetako batek kamera ikasketak bukatu berri ditu, eta harekin erreportajeak egiten ari naiz orain. Hark praktikatzen du, eta ni ez naiz ahazten Doctor Livingstone, supongo saioan egiten genituen lanez.

Adibideren bat?

Bat egin dugu Basordako kalaren inguruan [Bizkaia], Lemoizko zentral nuklearra dagoen tokian. Eta konturatu naiz kala soilik ezagutzen dugula 60 urtetik gorakoek. Badia bat zegoen, itsasoa sartzen zen, hondartza bat zegoen, bainatzen ginen, arrantzaleak zeuden... Leku oso ederra zen. Mendia zegoen, baso autoktonoa; nire amonak baserria zuen han, beste asko ere bazeuden, eta irailean festa bat ospatzen zen. Bada, egun batetik bestera hori dena desagertu egin da; mapatik ezabatu da, toponimoa kendu zaio.

Irratian, telebistan eta prentsan egin duzu lan. Irrati esatari gisa identifikatzen zara batez ere?

Formatu guztiak aldarrikatzen ditut; denak gustatzen zaizkit. Orain, irratia ahaztu nahi dut apur batez; asko gustatzen zait idaztea, baita ikus-entzunezko mundua ere. Levando Anclas-ek hogei urte egin zituenean, liburu bat atera nuen istorioekin, eta bigarren zatia egitea gustatuko litzaidake. Gainera, batzuei berriro deitu diet urte askoren ondoren, eta kontatu didate tartean zer gertatu zaien.]]>
<![CDATA[Azkena, baina berrien zain]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1920/031/001/2022-07-09/azkena_baina_berrien_zain.htm Sat, 09 Jul 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1920/031/001/2022-07-09/azkena_baina_berrien_zain.htm
2001ean egin zuten lehena, eta helburuak bera izaten jarraitzen du, Iturriaren esanetan. «Euskal selekzioek nazioartean ofizialtasunez jokatzeko eskubidea aldarrikatzea, edozein kirolarik bere herria ordezkatu ahal izan dezan». Mendi martxak «unibertsitate bat» izan zaizkiola adierazi du, eta, ezustean, harritu ere egin da hainbatetan. «Adibidez, ezagutzen ez genituen hainbat herri txikitan ikustean poztasuna, auzolana eta dena emateko prestasuna: guretzat, betegarriak izan dira halako esperientziak».

Hasierako martxak ESAITen abaroan egin zituzten, baina erakundea desagertu egin zen 2015ean, eta horrek kolokan jarri zuen ekinbidea. «Jarraitzea erabaki genuen, pentsatuta etorkizun laburrean gizarte mugimendu sendo batek ordezkatuko zuela». Parte hartzaileek erantzun dute —laurogei izan dituzte aldiro, ezarritako mugatik gertu— baina, oro har, selekzioen aldeko aldarria «apalduz joan da» urteotan, Iturriaren irudiko. ESAIT ordezkatu zezaketen talde batzuk sortu ziren, Gu Ere Bai kasurako, baina «ez dute indarrik hartu».

Etorkizuna jomugan

Egoera gorabehera, itxaropentsu dago Iturria. Erabakitzeko eskubidearekin alderatu du euskal selekzioen aldarria. «Esan dezakegu igual ezkutuago geratu dela. Baina hor jarraitzen du, aktibatu zain». Harentzat, Pirinioetako argiak izan dira hauspoa, eta Iturria ziur da selekzioek ere akuiluren bat lortuko dutela aurrerantzean. «Orain arte egindako inkesta guztiek diote ehuneko nagusi batek bat egiten dutela aldarriarekin. Sortzen bada mugimendu zirraragarri bat, bat egingo duena instituzioek eman ditzaketen baliabideekin eta kirolariekin, nik uste dut berpiztuko dela».

Aurrera begirakoak hizpide izango dituzte martxan bertan. Urtero, beste hainbat gai ere jorratu izan dituzte, hala nola presoen egoera eta memoria historikoa, eta aurten euskal selekzioen mugimenduaren inguruan hausnartuko dute. Hori horrela, ESAIT, Euskal Herria Kirola eta Gu ere Bai ekimenetako ordezkariek hartuko dute parte mendi martxan. «Iraganaz elikatu nahi dugu, baina ikusi nahi dugu ea aurrera begirako zer-nolako aukerak dauden benetako herri mugimendu bat sortzeko».]]>
<![CDATA[«SESBetik itzultzea gogorra izan zen: gorriak ginen, adar-buztan eta guzti»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1977/036/001/2022-07-03/sesbetik_itzultzea_gogorra_izan_zen_gorriak_ginen_adar_buztan_eta_guzti.htm Sun, 03 Jul 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1977/036/001/2022-07-03/sesbetik_itzultzea_gogorra_izan_zen_gorriak_ginen_adar_buztan_eta_guzti.htm
Nolakoa zen zure familiaren egoera 36ko gerran?

Oso garai gogorra izan zen. Gutxi hitz egiten da gerra horren inguruan. Gatazka zibilak beti dira oso gogorrak, eta are gehiago egoera horretan. Iparraldean industria asko zegoen, baina baldintza oso konplikatuetan; soldatak miseria hutsa ziren. Izan ere, nire aitona-amonak migranteak ziren. Nire aitaren parteko aitona-amonak fabriketan lan egitera etorri ziren, Labe Garaietara. Nire amaren parteko aitona meatzeetan behar egiteko etorri zen; harria hausteko dinamita ipintzen zuen Sestaoko Ellakuria harrobian. Lana bazegoen, baina baliabide oso urriak zeuden.

Zure gurasoek zer oroitzapen zituzten garai hartaz?

Gogoratzen zuten ama eta aita ezinegon handiz bizi zirela. Amari entzuna diot arrautza frijitu bat ipintzen zela mahaian aitak jan zezan, eta, gutxi geratzen zenean, seme-alabekin partekatzen zuela, ez zegoelako askoz gehiago. Gerrak eztanda egin zuenean, bi aitonak milizianoen bandora batu ziren; Alderdi Komunistakoak ziren. Eta ikusi zutenean egoera oso txarto zegoela, erabaki zuten euren seme-alabak kanpora bidaltzea: ama Sobietar Batasunera joan zen, anaia batekin, eta haren ahizpa bat Ingalaterrara joan zen; aita neba batekin joan zen Sobietar Batasunera. Santurtziko portutik hainbat lekutara irten ziren: Frantzia, Belgika, Ingalaterra... Asturiasko [Espainia] eta Euskadiko herritarrak batuta, 3.000 bat ume irten ziren Sobietar Batasunera bidean.

Zenbat urterekin egin zuten ihes?

Aita kasik 13 urterekin joan zen; haren nebak 9 zituen. Eta ama, 11rekin, 9 urteko anaiarekin. 5 urtetik 15 artekoak joan ziren.

Nola joan zen bidaia?

Gogorra izan zen, luzea zelako. Nire ama bainuontzi batean ere zorabiatzen zen; oso txarto pasatu zuen. Merkantzia ontzi batean joan ziren, eta aitarentzat eta izeba-osabentzat txango bat egitea bezala izan zen. Pozik heldu ziren. Eta gutxien espero zitekeena zen egin zieten harrera: izar handien pare hartu zituzten erbesteratutakoak, loreekin eta elikagaiekin, hango parte senti zitezen. Beti hitz egiten zuten bizipen horiez; inoiz ez zen errepikakorra suertatzen, beti zegoen zer kontatu, 20 urte egin baitzituzten han.

Nola bizi izan ziren?

Nire aita hain zegoen eskertuta Sobietar Batasunari, ezen beti baitzituen hitz ederrak; nire ama zuhurragoa zen. Baina oso pozik zegoen han: hemen lan egin behar zuen, sei anai-arreba ziren, eta aukera gutxi zituen eskolara joateko. Orain haren gutun bat berreskuratu dugu, gurasoei idatzi zien bakarra: gaixoak oso gaizki idazten zuen 11 urterekin.

Heldu zirenean, umeen etxeak sortu ziren. Zer ziren?

Barnetegien antzekoak. Hemendik hezitzaileak eta erizainen bat eraman zituzten. Baina langile ia guztiak sobietarrak ziren, nahiz eta gaztelaniaz hitz egin. 18 urterekin, etxea utzi behar izan zuten irakaskuntza eskolara edo unibertsitatera sartzeko, Bigarren Mundu Gerra betean. Unibertsitate batzuk baino ez zeuden zabalik.

Gurasorik gabe joan ziren. Umeen etxeak haiei harrera egiteko modua izan ziren? Ez zegoelako abegi familiarik, ezta?

Ez, Sobietar Batasunak ez zuen hartu familiarik, frantsesek eta ingelesek ez bezala. Kuriosoa da handik hiru edo lau urtera lagun horiek jaioterrira itzuli zituztela Frantziak, Ingalaterrak eta Belgikak. Aldiz, Sobietar Batasunak hartu egin zituen. Gurasoak ezin izan ziren joan; garai hartan ume asko zeuden. Amaren eta aitaren hiruna anai-arreba geratu ziren hemen. Nahikoa egin zuen sobietar gobernuak, munduko herri bakarra izan baitzen hainbeste ume jasotzen gerra garaian; haien familiak ere hartzea oso konplikatua izango zen.

1956an itzuli zineten. Zergatik?

Sobietar Batasunera alde egin zutenean, uste zuten hiru, lau edo bost urtera itzuliko zirela, baina Gerra Handiak harrapatu zituen. Oso gogorra izan zen, ez soilik gatazkagatik beragatik, baita klimagatik ere. Klima oso gogorra egin zitzaien, hiru-lau urte zeramatzaten arren. Errege-erreginak lez bizi ziren hemen bizitako egoerarekin alderatuta, baina gerra heldu zen. Baliabideak partekatu behar izan zituzten, batez ere armadarekin. Itzultzearekin ados egon ziren, eta eztabaidatu ere ez zen egin, egoera oso konplikatua baitzen. Migrante guztiek bezala, etxera itzuli nahi zuten. Zazpi espediziotan bueltatu ginen; joan zirenetatik, mila baino gehiago itzuli ziren.

Hasierako urte horien zer oroitzapen dituzu?

Oso gogorrak izan ziren. 1956an, egoera oso konplikatua zen hemen. Familiak komunistak ziren oraindik. Batzuek ezkutatu zezaketen, ez zeudelako identifikatuta; baina guk ezin genuen, benetan komunistak izan edo ez izan: gorriak ginen, adar-buztan eta guzti. 70 urterekin, errusiarra naiz oraindik. Jende batek oso ondo tratatu gintuen, baina beste batek ez. Gure gurasoentzat oso zaila izan zen lana topatzea. Bestalde, gizonak egiten zuen behar, ez emakumeak; Sobietar Batasunean, biek ala biek egiten zuten lan.

Eta hizkuntzari dagokionez?

Ni gaztelaniaz eta errusieraz mintzo nintzen, baina abenduan etorri, eta martxorako jada ez nuen errusiarrez hitz egiten. Dagoeneko ez dakit ezer, uko egin niolako; ezkutatzea bezala zen, mundu guztiak ez nintzan begiratu eta seinalatu. Eta eskolan, oso zaila izan zen egoera.

Zergatik?

Garai hartakoak maisu-maistrak ez beste edozer gauza ziren. Haien metodoa zen ez irakastea ezer; irakastea erabat analfabetoa izaten. Eskolatik irten nintzenean, nahiz eta nire guraso biek karrera izan, kostata irakurtzen eta idazten nuen. Eta okerrena zen ez nuela ulertzeko ahalmenik. 6 urterekin sartu nintzen, eta 12rekin atera, erabat analfabeto. Nire gurasoek hiru hizkuntza zekizkiten; maila intelektual handia zegoen nire etxean. OJEaren koaderno ezagunak genituen [Espainiako Gazte Erakundearen siglak dira, gaztelaniaz]: Falangearen historia eta kristau ikasbidea jasotzen zuten; ez zen beste libururik erabiltzen orduan.

Sobietar Batasunean eskolara joan zinen edo jaso zenuen hezkuntzarik?

6 urte bete arte, umeak ez ziren eskolara joaten. Baina egia da ia-ia jaiotzatik 6 urte bete arte haurtzaindegietan egoten ginela egun osoan, asteburuetan izan ezik, gurasoek erreleboz egiten zutelako lan eta ezin gintuztelako zaindu. Umeak derrigortuta zeuden, errusiera jakiteaz gain, beste hizkuntza bat ere hitz egitera. Nik gaztelania ere banuen. Urtebeterekin sartu nintzen haurtzaindegira, disenteriarekin jaio nintzelako; gurasoekin bizi nintzen, eta biek gaztelaniaz egiten zidaten.

Hemen kontrolatu egiten zintuzteten, ezta? Urteekin baretuz joan zen egoera hori?

Ikusten dutenean nola jokatzen duzun eta aztertuta zauzkatenean, ez dituzu igartzen; eta igartzen badituzu, jada ez diezu kasu handirik egiten. Baina uste dut zortzi edo bederatzi urte pasatu ziren arte oso kontrolatuta eduki gintuztela. Gogoan dut hona etorri eta hiru urtera CIAk elkarrizketatu egin gintuela hilabetez, jakiteko zer egin zuten Sobietar Batasunean, zer ikasi zuten, zertan egiten zuten lan...

Umeak ere bai?

Ez, ez genuelako ezertan parte hartu; umerik nagusienak 9 urte izango zituen. 60 urte baino gehiago igaro dira, eta oraindik ezin izan ditugu elkarrizketa horiek eskuratu.

Zuen helburua da?

Jada berdin dit. Gurasoak elkarrizketetatik etortzen zirenean, gertatutakoa komentatzen zuten eta barre egiten zuten: nola okurritzen zitzaien eurei segun zer gauza galdetzea, jakinda ez zietela erantzungo, eta, erantzutekotan, gezurra esango zietela? Baina esaten zuten eurek uste baino gehiago zekitela CIAkoek.

Eskolatik eta autoritateetatik harago, gertuko jendeak ere arbuiatu zintuzten?

Asko. Betiko kontua da: hasieran, ez ginen inorekin komunikatzen, edo haiek ez ziren gurekin komunikatzen; baina gero, jokabide onagatik, eta solidarioak eta edukazio onekoak izateagatik, auzokoek onartu egin gintuzten. Hala ere, beti zegoen fatxaren bat, kutsatu nahi ez zena. Zortzi-bederatzi urteko bizikidetzaren ostean, beste harreman bat izan genuen, orokorrean.

Zuen historia ahaztuta egon dela uste duzu?

Bai; nik uste dut orain ere ahaztuta dagoela. Errusiako Umeen Erakundea sortu zenean, 2019an, Asturiasen, jakin genuen erbesteratutako ume ia denak hilda zeudela. Are, egitasmoa ezagutu nuenean, nire amak hamahiru urte zeramatzan hilda, eta nire aitak hiru. Lan egiten dugu memoria historiko bat egiteko. Frantzian, Belgikan eta Ingalaterran egondakoez askotan hitz egin da, baina gutaz oso gutxi. Sobietar Batasuna, eta baita Mexiko ere, oso eskuzabalak izan ziren.

Nola ari zarete memoria berreskuratzen?

Garai hartako argazkiak eskatu ziren. Nire aitak argazkilaritza maite zuenez, irudi asko zituen. Denak ditut etxean: Sobietar Batasunera heldu zirenekoak, umeen etxeetan sakabanatu zituztenekoak, gerran ebakuatu zituztenekoak, heldu garaikoak, unibertsitatekoak, familia guztiaren argazkiak, itsasontzian itzuli ginenekoak... Asko eta asko. Baina jende batek bota egin ditu. Oroigarri bat egin nahi da, nonbait geratuko den memoria bat, badaudelako bizipen batzuk oilo ipurdia jartzen dutenak.

Eta irudi horiekin erakusketak egiten dituzue.

Ez dakit norenagana iritsiko diren, baina jada zazpi erakusketa egin ditut; hurrengoa eta azkena Sestaon izango da, irailaren 5etik 25era bitarte. Sobietar Batasunetik etorri ziren umeek ekarpen handia egin dute, oso ikasketa onekin etorri zirelako. Hemengo lehen pediatrak sobietarrak dira, eta emakumeak; Sestaon lau izan genituen. Ginekologoak ere bazeuden, eta beste espezialitate batzuetakoak. Eragina ezin da ezta imajinatu ere egin; zeren eta, garai hartan, hemen gizonezko medikuak baino ez zeuden. Baina emakume horiez ez da inor akordatzen.

Zergatik, zure ustez?

Komunistak omen ginelako, hain zuzen.

Behialako irudi bera duzue orain, beraz.

Lana oso ondo egiteak eta ekarpenek ez dute axola. Existitu ez balira bezala da. Baina arrastoa utzi dute.

Orain memoria hori berreskuratzen hasi al da?

Ez. Gerrako ume horiek omendu egin nahi dituzte Asturiasen, gazteenak 90 urte baititu; domina errusiar bat eman nahi diete. Hemen ere egin nahi izan genuen. Gogora erakundeari lokal irisgarri bat eskatu genion, hainbat gurpil aulkian etorriko zirelako. Ba, azken momentura arte engainatuta eduki gintuzten, eta azkenean ez ziguten lokalik utzi. Sestaoko Musika Eskolan egin genuen. Berrehun bat lagunentzako edukiera du, eta bete egin genuen. Familia batzuetatik lau belaunalditako kideak etorri ziren.]]>
<![CDATA[Dantzak gaurkotzea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2022-06-30/dantzak_gaurkotzea.htm Thu, 30 Jun 2022 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2022-06-30/dantzak_gaurkotzea.htm
«Historikoa izan da». Hala laburbildu du bertaratutako emakume batek. Izan ere, historian lehen aldiz emakume batek dantzatu du Lekeitioko kaxarranka, eta ikusleek pozik hartu dute mugarria. «Aupa, Ane!», entzun da hainbatetan, eta Maruri txaloekin eta irrintziekin lagundu dute askok, bai hasieran, baita ondorengo dantzetan ere. Duela 50 urtetik bi gizon aritu dira kaxaren gainean: Pedro Murelagarei aurrena, eta Asier Uskola 2003tik. Lesio bat tarteko, aurten andre bati egokitu zaio beharra.

Gertutik ikusi du dantza Mireia Lenizek. Maruri laguna du, eta hartaz «oso harro» dagoela esan du. «Hunkituta» ere badago. «Emakume batek dantza tradizional hau egin duelako, eta herriko festa handia delako». Era berean, gertatutakoarekin «oso pozik» dago Antxone Telleria: «Neska gazte batek hartu duelako erreleboa, ohitura apurtu duelako apur bat. Uste dut gauza positiboa dela. Klixeak apurtzeko garaia zen. Gainera, oso ondo egin du dantzan».

Ikusi gehiago: Ane Maruri, dantzaria: «Etorkizuna dantza taldearen filosofia beti izan da aldaketak egitea»

Arrantzaleen kofradiaren aurrean egin du dantza Marurik ondoren. Han ere, publikoak gozatu du ikuskizunaz, eta igarri da. Dantzek Udaletxeko plaza hartu dute jarraian. Etorkizuna dantza taldeko kideek sokadantza egin dute: kolore askotariko mantoiak daramatzate soinean, eta, eguzkiak bete-betean jotzen duen arren, eta ikuskizunaren iraupena gorabehera, ederto aritu dira. Hasierako taldea handituz joan da, eta, besteak beste, Miren Agur Meabe idazleak ere egin du dantzan gazteekin.

Sokadantza bukatu denean, plazaren erdian kokatu dira Maruri eta garraiatzaileak, eta hirugarren eta azken saioari ekin dio dantzariak. Are ozenagoak izan dira txaloak, animo oihuak eta txistuak. «Lehen emakumea da», gogorarazi dio andre batek bere lagunari. «Eta ez da bakarra izango», gehitu du.

Soka luzeko jauziak

Kaxarranka eta sokadantza, biak ala biak dira aspaldikoak. Kaxarranka, zehazki, XV. mendeko agirietan aipatzen da, Iñaki Irigoien dantzari ohi eta adituaren arabera, eta XV. eta XVI. mendeetako «dokumentazio asko» dago haren inguruan. Itsas munduan du jatorria: garai hartan, arrantzaleen kofradiak urtero izendatzen zuen bere lehendakaria, eta izendapen horri lotuta dago dantza. Kutxa mardularen barruan garraiatzen ziren agiriak, utzi berria zuen lehendakariaren etxetik berriarenera, eta segizio batek laguntzen zuen lekualdaketa.

Hasieran, ordea, ez zen dantzaririk joaten kaxaren gainean, baizik eta San Pedroren irudi bat, eta segizioan San Joan eta San Andresen estatuatxoak ere eramaten zituzten. XIX. menderako, aldatua zen moldea, dantzariak ordezkatua zuen jada santua. «Garai hartako dokumentazioan agertzen da gizon batek egiten zuela dantzan kaxa gainean», Irigoienen hitzetan. Kofradiako kide bat izaten zen beti, eta orduko arropekin aritzen zen, San Pedroren irudia zuen banderatxo bat eramaten zuen eskuan, eta fraka eta txapela soinean. Gaur egun bezala, hain justu. «Modelo hori geratu da gaur arte».

Elementu batzuek iraun duten arren, kaxarrankaren hainbat xehetasun aldatuz joan dira; horietako zenbait, halabeharrez. Esaterako, tradizionalki kofradiako gizonek baino ezin zuten dantzatu kutxa gainean, baina arrantzaren sektorean jazotako aldaketek eragina izan dute horretan ere. Irigoienek azaldu duenez, gaur egun bestelakoa da dantzaria hautatzeko irizpidea; kofradiak ez du buruz aldatzen urtero, eta kutxa elementu sinboliko bat baino ez da dagoeneko: kofradiako bulegoan egoten da, eta aspalditik hutsik eramaten dute San Pedro egunean, ekainaren 29an.

Emakumeak, beti dantzan

Orain arte gizonak baino ez dira aritu kaxarrankan, baina andrazkoek eurentzako tokia egin zuten plazan. Irigoienen hitzetan, «XVI. eta XVII. mendeetako agirietan aipatzen da kaxarrankarekin batera gizonek eta emakumeek egiten zutela dantzan». Eta, XIX. mendean, «argi dago» emakumeek aurreskua dantzatzen zutela udaleko kontuen ordainketan. Gutxienez, ordukoa da andreen sokadantza, nesken aurreskua edo eguzki dantza ere deitzen zaion hori.

XX. mendearen hasieran dantzatzen zuten, orobat, eta beste horrenbeste 1939an ere. Ordutik, ordea, urte askoz dantzatu gabe egon zen, «baina modeloa ederto gorde zen, bere soinu, pauso eta guzti». Hori horrela, Irigoienen ustez ez zen «galdu», eta, beraz, ezta «berreskuratu» ere. Baina, haren ekimenez, besteak beste, berriro hasi ziren egiten. 1975ean, Markina-Xemeingo Zerutxu taldeak antolatu zuen, eta hortik aurrera lekeitiarrek hartu zuten ardura ostera ere.

Udalerriko Etorkizuna dantza taldeak 45 urte ditu, eta urte horiek guztiak daramatzate eguzki dantza egiten. San Joan egunean dantzatzen zelako du izen hori, Maider Madarieta taldeko arduradunak azaldu duenez. «Izatez, eguzkiari dantzatzen zaio, hiru bider. Lehenengo, 07:00etako meza eta gero. Bigarrenik, eguerdiko mezaren ostean, eguzkia goian dagoenean. Eta, hirugarren aldiz, arratsaldeko meza eta gero, iluntzean, eguzkia sartzen denean. Lehen dena egoten zen mezekin erlazionatuta».

Orain, kaxarrankaren egun berean dantzatzen dute, Lekeitioko Udaletxeko plazan. Baina 2018an, San Joan eguna asteburuan izan zela aprobetxatuta, jatorrizko egunean eta moldean egin zuten; hau da, hiru aldiz dantzatuta. Eta hala egiteko konpromisoa hartu dute aurrerantzean ere, San Joan eguna larunbata edo igandea denean. Beraz, datorren urtean ere jatorrizkoa dantzatzeko aukera izango dute, gauzak ondo bidean.

Horrek «ikusgaitasun» handiagoa emango dio eguzki dantzari, Madarietaren irudiko. Izan ere, kaxarranka baino lehen egiten dute, eta, dioenez, jende batentzat «luzeegia» da, gerokoaren zain baitaude. «Bigarren plano» batean jartzen dutela uste du. Hala ere, gero eta ezagunagoa da eguzki dantza. «Aldaketa egon da harrerari dagokionez. Lehen, dantzaren izena ere ez zekiten. Orain badakite Lekeition badagoela beste dantza autoktono bat kaxarrankaz gain, eta garrantzia daukala».

Bihar: Bihar: Herri bat dantzan (IV): Iparraldeko dantza jauziak.]]>