<![CDATA[Amaia Igartua Aristondo | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 19 Jan 2022 11:14:03 +0100 hourly 1 <![CDATA[Amaia Igartua Aristondo | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[«Soinuaz ari gara ikusizko zerbaiten bidez: dantza»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2022-01-14/soinuaz_ari_gara_ikusizko_zerbaiten_bidez_dantza.htm Fri, 14 Jan 2022 00:00:00 +0100 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2022-01-14/soinuaz_ari_gara_ikusizko_zerbaiten_bidez_dantza.htm Fuego verde «hibrido eszenikoa» ontzeko. Bilboko Fundicion aretoak hartuko du ikuskizuna bihar eta etzi, 19:00etan.

Soinu esperimentaziozko lana da. Zertan datza, zehazki?

NAZARIO DIAZ: Fuego verde pieza Conversation pieces izeneko ikerketa batetik dator. Interesatu ginen David Toop musikologoak proposatutako soinu eta entzute kontzeptuez: ikertu zuen nola agertzen den soinua entzunezkoak ez diren arteetan, eta soinuaren izaera antzemanezinaz hitz egiten du. Oso erraza da ikusizkoa den zerbaiten garrantzia lokalizatzea, hierarkikoki. Soinua, baina, ezinegona eragiten duenaz hitz egiteko erabili ohi da. Soinuaz ari gara ikusizko zerbaiten bidez: dantza.

Diziplinak nahastu dituzue, beraz.

ISAAK ERDOIZA: Dantzatik eta performancetik nator ni, eta beste diziplina batzuetako artistekin osatu genuen lantaldea, leku hibrido batean egon ahal izateko. Kontzertu performancea da, hibrido eszenikoa: ikusten denetik harago doan iruditeria bat indartzen da soinuaren bitartez.

Nola?

ERDOIZA: Oinarrian dauden galderak dira nola entzuten dugun, zer den entzutea, zer paisaia eragiten dituen soinu mota batek edo besteak, zer gertatzen den entzuten den elementua ez denean ikusten, zer gertatzen zaion entzuten ari denari... Gironako [Katalunia] Nyamnyamen egindako egonaldian, beste elementu bat sartu zen: airea. Objektuen airea, horren irteera eta presioa, arnas sistemarekin sortzen duguna... Airearen oroitarazteko ahalmenaren bidez proposatzen dugu bidaia hori.

Beste elementu bat gorputza da, dantza. Zer toki du?

DIAZ: Soinuaren aktibatzailea da.

ERDOIZA: Dantzan, gorputza izan ohi da zentralena: hark sortzen du irudia, eta etengabe dago aktibo, zerbait egiten. Ikasi dugu gorputza zentrotik kentzen: dantzan, gorputzak sostengatzen du presentzia; Fuego verde-n, presentzia beste leku batean dago.

Zer soinu mota erabili duzue?

DIAZ: Airetik abiatu ginen; antzemanezina da, soinua bezala. Estrategiak asmatu genituen aire hori ikusgarri egiteko, biltzeko, mugatzeko, eramateko...

ERDOIZA: Zentzumen bat ulertu genuen besteekin duen loturaren arabera. Gironan, Helena Vinentekin egin genuen lan: gorra da, eta berarentzat oso garrantzitsua da bibrazioa. Beste ideia batzuk agertu ziren: entzutea ukimenaren edo entzuten ez den bibrazio baten bidez. Lanean, haptika dugu hizpide: zerbait bibrarazten da ukimenaren bidez antzemana izan dadin.

Nola garatu duzue ideia hori?

DIAZ: Momentu horretan pentsatzen hasi ginen ikusten ez den zerbaiten aukera estetikoen inguruan. Latexa erabili genuen: Maya Villot eszenografia arduradunarekin, kamiseta erdi-gardenak eta distiratsuak egin genituen. Helenak latexarekin egindako eskultura asko zituen: material hori mintz batekin lotzen zuen, eta, aldi berean, entzumen aparatuarekin.

Diozuenez, ikuskizuna soinu bodegoiz osatua dago. Zer dira, zehazki?

ERDOIZA: Dantzan trantsizioaren oztopoa dugu: material batetik bestera goaz, eta hurrengoak zentzua du aurrekotik eratortzen delako. Soinu bodegoi bakoitza autonomoa da; beraz, mugimenduak sortu ditugu. Piezak zazpi mugimendu ditu momentu honetan, bakoitza bere hasierarekin eta bukaerarekin, baina ordena horretan kokatuta daude bidaia bat sortzen dutelako.

Ordenak zer helburu du?

DIAZ: Gorputza prestatzea entzuteko. Erabakitako ordenak hipersentsibilizazioa eragiten du publikoen gorputzetan. Bukaeran, gorputza afinatu egin da, soinu eremu konkretu batzuetatik igaro delako, eta gai da aditzeko mikrosoinuak, xehetasunak, barruko eta kanpoko soinuen arteko ezberdintasuna, zeini lehen ez baitzitzaion garrantzirik ematen...]]>
<![CDATA[Euskaraz mintzo da Arestiren Bilbo]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1920/030/001/2022-01-13/euskaraz_mintzo_da_arestiren_bilbo.htm Thu, 13 Jan 2022 00:00:00 +0100 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1920/030/001/2022-01-13/euskaraz_mintzo_da_arestiren_bilbo.htm
Teorikoa zein praktikoa izan zen Arestiren ekarpena (Bilbo 1933-1975); helburu soziala izan zuen haren lanak. «Euskal nazioaren eraikuntzarako literatura egin zuen». Eta, horretarako, pertsona eta toki jakin eta errealak erabili zituen: idazlearen sorkuntza eta testuingurua banaezinak dira, horrenbestez, eta bata zein bestea bildu ditu Landak argitara eman duen azken lanean: Bilbon dabil Gabriel Aresti. «Lan oso garrantzitsuen aukeraketa bat da, ia antologia bat, baina gainera testuinguruan kokatzen dira; hori oso garrantzitsua da haren poesia interpretatzeko».

Erroa argitaletxeak publikatu du, Bilbo Arte arduratu da argitalpenaren diseinuaz, Bilboko Udalaren eta Gabriel Aresti kultura elkartearen babesa jaso du, eta idazlearen alargunaren eta alaben oniritzia. Hamasei kapitulutan banatuta dago liburua, eta Arestiren Bilbo ezagutzeko ibilbide bat proposatzen da, idazlearentzat esanguratsuak izan ziren edota bere lanetan hizpide izan zituen tokiak aipatuta. Aurrera begira, ibilaldiak antolatzeko asmoa du Landak, eta liburua atalez atal xehatzen ari da Xabier Monasterio editorearekin Bilbo Hiria irratian. «Bilbo ezagutzeko bide bat da, behintzat euskaldunon ikuspegitik».

AITAREN ETXE FISIKOA

Barroeta Aldamar kaleko 2. zenbakiaren aldamenean, plaka diskretu eta zaharkitu batek adierazten du zerk bihurtzen duen toki hori interesgune: «Hemen jaio zen Gabriel Aresti Segurola idazlea». Hor hasten da, hain justu, Landak proposatutako ibilbidea, esanahiz blaitutako eremu batean: itsasadarraren parean dago, eta gune hori portua zen Arestiren garaian. Haren etxearen aurrean dago aduana izandako eraikin dotorea.

Aresti jaio eta hiru urtera estatu kolpea eman zuen Francok. «Egoera oso-oso latza bihurtu zen; sekulako eskasia izan zuten aitak, amak eta hiru anaiek. Gosea pasatu zutela kontatzen du». Euskararen egoera ez zen gozoagoa. «Paisaia erdalduna zen, euskara desagertuta zegoen, jipoituta eta baztertuta». Arestiren etxean ez zen hitz egiten, ezta eskola nazionaletan ere, noski; alabaina, hala mintzatzen zen inguruko atezain bat, eta horrek hizkuntzaren egoeraz jabetu zedin eragin zuen. «12 urterekin konturatu zen ezkutuan eta galdua zuela bere nortasun bat: euskararena». Eta erabaki zuen euskara ikasi behar zuela, bere kabuz.

Hautu horrek harritu egiten du Landa. «Transmisiorik ez zegoen justu transmisioa gertatzen den bi eremu garrantzitsutan: familian eta eskolan». Areago, kontrako giroa zen nagusi bietan. «Zerk bultzatzen du adin horretako ume bat baztertuta eta ia desagertuta dagoen nortasun eta hizkuntza bat eskuratzera?». Galdera erantzunik gabe utzi du historialariak, eta orainaldira ekarri du bere horretan: «Zer egiten du euskaldun batek Bilbon gaur egun?».

SINBOLOEN SUNTSIKETA

Etxetik gertu zuen Arestik ikastetxea: Albia lorategian kokatutako Berastegi eskola; gaur egun, Justizia Jauregia. Plaza inguratzen dituzten hainbat elementu nabarmendu ditu Landak. Batetik, Sabin Etxea. EAJ alderdiaren sortzaileetako bat izandako Sabino Aranaren familiaren etxea zegoen leku berean. Sinbolo bilakatua zen, eta haren indarra ezabatzen ahalegindu ziren frankistak Bilbo bereganatu zutenean. Falangearen egoitza bihurtu zuten aurrena, eta suntsitzea erabaki zuten ondoren. «Haien asmoa zen etxea bota, zati guztiak itsasora eraman eta ur azpian desagerraraztea, ez zedin gelditu ezta arrastorik ere abertzaletasun berriaren sinboloa izandako hartaz». Arestik ikusi egin zuen eraikina nola erauzten zuten, eta oda bat eskaini zion Aranari, Walt Whitman poeta estatubatuarraren molde poetikoa erabilita. Idazlea hil zenean topatu zuten, haren etxean.

Inguru hartan dago Sota familiarena izandako eraikinetako bat ere. Frankistek ostu zieten: abertzaletasunaren beste sinbolo bat ezerezteko hamaikagarren ekintza, Landaren azalpenei erreparatuta. Espainiako bandera erraldoi bat kokatu zuten fatxadan, eta hor dago oraindik.

BILBO ETENGABE BERRITUA

Ibilbidea Mazarredo zumarkaletik igarotzen da hurrena. Eta dagokion azalpena: «Arestik Bilboko geografia urbanoa eta soziala marraztu zituen, aztertuz kaleen izenak nola jarri eta aldatzen diren». Bilbaoko kaleak (1967) olerkia gogoratzen du Landak: bertan, maite dituen gauzen kaleak errepasatzen ditu idazleak, hala nola Autonomia, Libertatea, Foruak; baita higuintzen dituenenak ere: Urkijo ministroa, Mazarredo almirantea eta Arrikibar ekonomialaria, besteak beste.

Hiriaren izendegian «ordezkatze prozesu historikoa» islatzen da, Landak azaldu duenez. Baina Bilbo bada izenak baino gehiago aldatu dituen hiri bat. Arestiren heriotzatik harago darama horrek: hiri industriala izateari utzi, eta estetikoa da orain Bilbo, historialariaren esanetan. Hiri artistikoaren eta kanpora begirakoaren narratiba gailendu da, dioenez.

Bide horretatik, Euskadi plaza da ibilbidearen hurrengo geralekua, Bilbo berriaren erdigunea: Arte Ederren Museoaren aurrean eta Guggenheim museotik gertu dago, eta, Aresti hil eta urte gutxira, idazleari omenaldi iraunkor bat egitea pentsatu zuten han, artean plaza eta Guggenheim eraiki gabeak zirela. Gorbeiatik eramandako haritz kimu bat landatu, eta monolito bat kokatu zuten parean, Arestiren Bizi-buruko testamentua poemarekin.

Urte gutxiren buruan desagertu zen, bat-batean, gauez. «Jakin genuen Iñaki Azkunak [orduko Bilboko alkatea] agindu zuela, isilpean. Batzuen buruetan eta diseinuetan, Bilbo berriak ez zuen lekurik Arestirentzat, eta gutxiago erdian».

EUSKAL HERRIA, ARTETIK

Bilboko udaletxe aurreko Erkoreka plaza da beste interesgune bat; zehazki, bertan kokatutako Jorge Oteizaren eskultura. Arestiren familiaren etxea handik gertu dago, itsasadarra zeharkatuta; hala, bi sortzaileen arteko eztabaida nabarmendu du Landak. «Artearen ikuspegi kontrakoak zituzten. Arestik elitista zela esan zion Oteizari, eta bere poesia eta artea, berriz, herriarentzat zirela».

Oteizaren eta Arestiren arteko talka Arantzazuren (Gipuzkoa) eta Bilboren arteko kontrastean ere islatu zen. «Arantzazu euskal paradisuaren erreferentzia zen, ia mitikoa: euskara han gordetzen da, neurri handi batean; euskal arte moderno bat egiteko saioa aurrera doa, debekuak debeku... Bilbo guztiz kontrakoa da: zulo beltza, jendez betea, zikina...».

Handik gertu dago Plaza Barria, eta han, Euskaltzaindiaren egoitza. Euskaran oinarritu zuen Arestik euskal nazioaren eraikuntza. «Literatur eta kultur sistema oso bat euskaraz eraikitzen saiatzen da, Bilbo hartatik». Mugarri gisa, Maldan behera (1960) poema liburua. «Ez zegoen euskara literariorik, eta Aresti lehenengoetarikoa izan zen euskara arautu bat sortzen. Batua ofizialki 1968an onartu bazen ere, bederatzi urte lehenago Maldan behera idatzi zuen gero euskara batua izango zen horretan».

AITAREN ETXE ALEGORIKOA

Bideak Arriaga plazara darama. Han bukatzen da ibilbidea, «Bilboren bihotzean»; hortaz, ondorioak aurkezteko tartea da: «Arestiren etxea, aitaren etxea, ez da fisikoa, alegorikoa baizik», dio Landak. «Bilbo da aitaren etxea harentzat, Euskal Herriaren erreferentzia, bere kontraesan guztiekin». Orobat da amaren sutondoa: Arestik ez zuen irudi hori erabili, baina arestizaleek —Landa tartean— alegoria eguneratu dute.

Idazleak bere obretan barreiatutako elementuek eta ibilbidean topatutakoek bezala, etxea esanahiz lepo dago. «Literaturan, poesian, guneak adierazgarri bihurtzen dira. Erreferentzia horiek balio sinboliko imantatu bat hartzen dute». Bereganatu egiten dituzte xehetasun gehiago, alegia. «Etxea aipatzean, euskaldun batek badaki ez dela etxe fisikoa bakarrik aipatzen, edo harria aipatzerakoan. Gernikako arbola ez da soilik arbola bat: zerbait gehiago da».

Arestik erabilitako elementuek balio erantsia dute. «Honen guztiaren bitartez, lortzen du berritzea Euskal Herriaren inguruko sinbologia, ja gastatuta zegoena. Jaungoikoa eta Lege Zaharra, Gernikako arbola, kaikua, jeltzalea, txapela... aurreko mendeetako sinbologia hori nekez egokitu daiteke Bilboren moduko metropoli batera». Landaren arabera, Aresti konturatu zen Euskal Herriak sinbolo berriak behar zituela, eta bere sorkuntzen bidez eskaini zizkion.

Nire poesia mailu bat da. «Zer nahi du jo eta berpiztu mailuarekin? Lokartuta dagoen herri bat. Horrekin guztiarekin, Arestik helburu bat ematen dio bere literaturari; garrantzi ideologiko, politiko eta kulturala du». Orain ere, berdin. «Sinbologia hori berrartu behar genuke bilbotarrok, batez ere euskaldunok».]]>
<![CDATA[Sorotik plazara eta ezagutzara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/030/001/2022-01-04/sorotik_plazara_eta_ezagutzara.htm Tue, 04 Jan 2022 00:00:00 +0100 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1913/030/001/2022-01-04/sorotik_plazara_eta_ezagutzara.htm
Plazara edo merkatura eramaten diren baserriko produktuei deritze bendeja, eta sorokoek osatzen dute batik bat, nahiz eta fruitu lehorrak, arrautzak eta loreak ere badauden; bendeja saltzen dutenak dira bendejerak. «Gaztelaniatik dator berba, baina euskaraz guztiz errotuta dago». Femeninozko moldea bereganatu du euskarak, hain zuzen, «gehienak» andrazkoak izan direlako, gaur egun zenbait gizonezko ere badabiltzan arren.

Bendejeren inguruan egin du lan Labayruk. Fundazioko Herri Ondare arloaren egitasmoetako bat da lekukotzak pilatzea: aspalditik daude ondare immateriala pilatzen; Euskal Herriko bizimodua, lanbideak, tradizioak, ohiturak eta sinesmenak trumilka jaso dituzte herritarren ahotik, eta azalpenok bideoetan grabatu eta gorde dituzte. Bendejeren hitzekin, Bendejerak: solotik plazara dokumentala osatu dute —doan ikus daiteke Interneten—, eta paperean ere jarri dituzte bizipen horiek, izen bereko liburuan. Argazki historiko zein gaur eguneko irudi mordoarekin jantzi dute argitalpena.

«Iruditu zitzaigun interesgarria zela; azken batean, esan dezakegu bendejeren azken belaunaldia dela». Erroei erreparatu diete, nagusiki. «Lehengo bendejerak nolakoak ziren jakin nahi genuen. Bizkai osoan egon izan da ohitura. Txorierrikoak izan dira asko, batez ere Bilboko Erriberako merkatura joan direnak, baina lurralde osoan egon izan dira».

Ofizioa, ezbairik gabe

Baserri askorentzat oinarrizkoa izan da bendejeren lanbidea, premiazko diru iturri bat. Hain justu, ogibide izaera hori azpimarratu du Kamiruagak. «Ez nuke esango ofiziotzat hartu izan denik, baina, berez, izan da. Andra askorentzat hori izan da bizimodua». Zergatik gutxietsi da, beraz? «Andrazkoen lanbide bat izan da, eta horiek bigarren mailakotzat hartu izan dira». Halaber, eragiten du eguneroko lana ez izateak, hainbat faktorek baldintzatzen dutelako azokara joatea: eguraldiak, uztak... «Dena dela, liburua egitean topatu dugu 1931n argitaratu zen Bilboko Erribera merkatuko bendejeren araudia. Garai hartan asko joaten ziren egunero Bilbora Arratiatik, Gernika aldetik, Uribe Kostatik [Bizkaia]...».

Deriotik (Bizkaia) joaten da, zehazki, Begoña Bolunburu bendejera. Hala egin du 73 urtez, eta hala egiten du gaur egun ere, 84 urterekin. Gutxi falta izan da plazara, dioenez: alaba bikiak jaio zirenean, ez zen handik agertu harik eta haurrek hilabete batzuk bete arte; ebakuntza baten ondorioz, bi hilabetez egon da joan gabe berriki... Erriberako merkatua urak hartu zuenean, 1983ko uholdeengatik, Mercabilbaon (Basauri, Bizkaia) saldu zituen jakiak. Erriberara larunbatero joaten da orain, suhiarekin.

Oso gazte hasi zen ogibidean; auzokide batekin joaten zen merkatura. «11 urte eta erdi nituenean jaio zitzaidan ahizpa, eta amak plazara joateko esan zidan, berak titia eman behar ziolako. Oraindik ume bat nintzen; malizia asko ez nuen edukiko...». Soroko bendejatik eta behien esnetik ateratzen zuten bizitza; beste diru iturriak gaitz zeuden, eta zituztenak ere ez ziren oso oparoak. «Joan egin behar izan nuen, derrigor».

Aitarekin eta amarekin egin zuen lan baserrian 27 urtera arte; adin horrekin ezkondu zen bera bezala deriotarra zen baserritar batekin. Bakarrik arduratzen zen bendejaz, halere. «Gizonak zelan joango ziren plazara? Ez zirenak joaten beharrera, etxean egiten zuten lan. Baserri gehienetan ganadua zegoen: kontuan izanda ganaduaren eta pentsuaren prezioa, eta esnea zenbatean saltzen zen, ez zuen ematen bizitzeko senar-emazteak eta bi ume izanda». Bolunbururen baserrian ere esanguratsua izan da bendejaren ekarpena.

Beste horrenbeste Aristieta baserri eta landetxean. Ajangizen dago, Gernika-Lumotik gertu (Bizkaia). Hango jabe Ainhoa Iturbek eta Alex Zubiak ogibide dute baserriko produktuen salmenta, eta horren osagarri dira landetxetik lortzen dituzten diru sarrerak. 50 eta 56 urte dituzte, hurrenez hurren, eta 1998 edo 1999tik doaz Gernika-Lumoko azokara. Astelehenean egiten da; igande goizean prestatzen dituzte hara eramango dituztenak. «Horrela moldatu dugu gure bizimodua», dio Iturbek. «Igandekoa lan goiza da guretzat: ortukoak batu, bezeroei gosariak eman...».

Lotura, haustear

Bendejerak katebegi izan dira, halaber. «Hiria eta herriak lotzeko zerbitzua egin dute», Kamiruagaren arabera, baina harreman hori ez da merkataritzara mugatu. «Eurak izan dira herrietako hizkera hirietara eroan dutenak», besteak beste. Hain justu, Bilboko Udalak euskararen transmisioan egindako lana aitortu zien abenduaren 2an, Euskararen Egunaren bezperan, udaletxean egindako ekitaldi batean. Bolunburu izan zen han, beste bi bendejerarekin batera. Edonola ere, Bolunburuk gero eta euskara gutxiago entzuten du Erriberako merkatuan. «Lehen euskaldun gehiago etortzen ziren; orain ere badatoz, baina orokorrean gaztelaniaz egiten da».

Bezeroa eta ekoizlea ere batzen dituela dio Zubiak: «Guk gure ekoizpena saltzen dugu. Komertzio handietan, ez dago harremanik erosiko den horren ekoizlearekin, eta azokan bezeroak harreman zuzena du gurekin, edozein komentario, galdera edo eskari egin dezake. Ez da supermerkatuko kutxako langilearekin dagoen harremana». Ekoizleen arteko topaguneak ere badira. «Salmenta guneak dira, baina baita harreman guneak ere: hitz egiten dugu landareen sasoiari buruz, ortuko gauzak nola egiteari buruz, edo beste arlo batzuez».

Egoera aldatzen ari da, ordea. Hogei urtean baino gehiagoan, Iturbek eta Zubiak antzeman dute salmenten beherakada, baserritarren gutxitzea, bezeroen aldaketa erabatekoa. Iturbek dioenez, «lehen, [Gernika-Lumoko] astelehenetako plaza leku ohikoa zen asteko erosketak egiteko; gaur, ez». Bezeroaren profil bat nabarmentzen zela dio Zubiak: etxekoandrearena. «Etxeetan gehiago bazkaldu eta kozinatzen zen. Orain andreak eta gizonak etortzen dira, baina salmentak gutxitu egin dira, gutxiago kozinatu, kanpoan jan edo aurrez prestatutako janari gehiago erabiltzen delako».

Erriberako merkatua ere nabarmen aldatu da, Bolunburuk gogoan duenez: garai batean, eraikinaren kanpoaldean jartzen ziren bendeja saltzeko, espaloian. Lezamatik, Zamudiotik, Loiutik, Deriotik eta Bizkaiko beste hainbat eta hainbat tokitatik mugitzen ziren andreak hiriburura, baina zeharo egin du behera kopuruak azken urteetan; gainera, pandemiaren erruz, zenbait andrek joateari utzi diote. Gaur egun, zortzi bendejera egoten dira merkatuan, guztira.

Baina Bolunburuk ofizioari eusteko asmoa du. «Maleta bat jartzen badidate, eta esan hamabost egunez bidaiatzeko, ezetz esango nuke; merkatura joan gura dut». Saltzaileen artean segurtasun distantziak mantentzeko, bendejeren mahaiak izkina batean kokatu zituzten duela hainbat hilabete. «Luzaroan, asko ez dira konturatu hor geundela». Emakumeekin topo egin, eta harritu izan da inor. «Galdetu digute: ¿Todavía estáis aquí? [Oraindik hemen zaudete?]». Eta erantzuna, irmo: «Bai, hemen gaude».]]>
<![CDATA[Ziurtagiria eta harrera ziurra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2052/035/002/2021-12-19/ziurtagiria_eta_harrera_ziurra.htm Sun, 19 Dec 2021 00:00:00 +0100 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/2052/035/002/2021-12-19/ziurtagiria_eta_harrera_ziurra.htm Kontrako eztarritik hartu zuenean oinarri; baita Jone Uria Olentzero bilakatu eta pandemiak zigortutako umeen alde egin zuenean ere. Bestela ere animatu zituen publikoak, orokorrean: bertsoen bukaerak abestu zituzten hainbatetan, esaterako. ]]> <![CDATA[Akordeoiaren erroak eta adarrak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/038/001/2021-12-07/akordeoiaren_erroak_eta_adarrak.htm Tue, 07 Dec 2021 00:00:00 +0100 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1913/038/001/2021-12-07/akordeoiaren_erroak_eta_adarrak.htm
Hastapenen arrastoek bere jatorrira daramate, kurioski: Bilboko Casilla plazaren aldamenean bizi izan zen gaztetan, eta, hain justu, hango dantzetan indartu zen akordeoia, horiek izan zituen akuilu Euskal Herri osora hedatzeko, eta haiek ditu jomuga historialariak bere azken liburuan: Inicio y éxito del acordeón en Euskal Herria: el baile de la Casilla de Bilbao, cuna de su expansión (1880-1923). (Pamiela, 2021; Akordeoiaren hastapena eta arrakasta Euskal Herrian: Bilboko Casillako dantzak, hedapenaren abiapuntu).

1960. eta 1980. urteen artean, gutxi-asko, dantzak egiteari utzi zioten, eta, horrenbestez, aurreko belaunaldietakoen oroitzapenak izan zituen hasierako informazio iturri Berguicesek: bere aitona-amonenak batetik, eta akordeoia jotzen hasi zenean jaialdietan topatzen zituen musikari zaharrenak bestetik. «Beti entzun izan genien landa eremuko akordeoilariei Casillako dantza saioa oso garrantzitsua zela, eta gaztetan hara joaten zirela jotzera». Alabaina, zaila egin zitzaion solasaldi horietatik harago sakontzea. «Arraroa zen, han ezagutu baitzuten elkar senar-emazte askok, besteak beste, baina inon ez zegoen haren inguruko daturik». Doktore tesian heldu zion erronkari: «Hainbat urte eman nituen udal espedienteak begiratzen, Bilboko historia kostunbrista irakurtzen... gero eta datu gehiago irteten joan ziren».

Horietako bat: ez zela asmakizuna izan. Alegia, «aurrekari garrantzitsu bat» izan zuela: egungo Albia lorategietan antolatzen zen dantza saioa, hain zuzen. Historialariak azaldu duenez, 1870. urtera arte Zazpikaleek baino ez zuten osatzen Bilbo, eta itsasadarraren beste aldean zegoen eremua beste udal baten esku zegoen, Abandoren esku, zehazki. Han antolatzen ziren Albia lorategiko dantzaldiak; besteak beste, orduko Bilbon debekatuta zegoelako dantzan egitea. «Historikoki izan da hala. XVII. eta XVIII. mendeetako bidaiari askok aipatu zuten egoera arraroa zela, Bilbon ezin zitekeelako dantza egin, edo soilik emakumeek».

Jaiegun jakinetan baino ezin zitezkeen antolatu, orduko hartan Bilboko udaletxea eta plaza zaharra zeuden tokian, Erriberako arkuen eta San Anton elizaren arteko eremuan. Egun horietatik kanpo dantza egin ahal izateko, itsasadarra zeharkatu behar izaten zuten sarritan: saio pribatu garrantzitsuena Abandon egiten zen, eta, halaber, han baino ez zegoen aukera dantzaldi publikoan parte hartzeko.

Albiako dantzen antzekoak ziren Casillakoak. «Musika bandak erakarrita joaten zen jendea nagusiki, baina ez ziren gaur egungoak bezalakoak; fanfarre itxura zuten». Hamabost laguneko taldeak ziren, haurrak aritzen ziren sarritan, bost-sei abestiko errepertorioa izaten zuten, eta, ondorioz, azken kantua —jota bat, gehienetan— asko luzatzen zuten, hogei minutu irauteraino, are. Piezen arteko hutsuneak herri musikariek betetzen zituzten. «Talde txiki horietan hasi zen sartzen akordeoia».

Gizarte aldaketarekin bat

Azken gerra karlistaren bukaeratik gutxira (1876) hasten da Berguicesen kontaketa: garai hartan sortu zen Casillako dantza saioa, eta gatazkaren ondorioek bat egin zuten Europa osoan gertatzen ari zen fenomeno batekin: «Landa eremuko krisiaren ondorioz, herritar askok hirietara migratu zuten; Bizkaiari zegokionez, metalurgiak eta meatzaritzak eskaintzen zituen lanpostuengatik. Nekazariak ziztuan bilakatu ziren proletario».

Berguicesen arabera, aldaketok dantzetan izan zuten eragina, besteak beste. «Behe klasekoek dirua kobratzen zuten, gutxi bazen ere, eta aisialdira bideratu zezaketen; landa gizarteetan ez zen existitzen aisialdia». Bazuten, halaber, dantza egiteko denbora ere, jaiegunak baitzituzten, landan ez bezala; igandeak aurrena, eta zapatuen erdia ere bai hurrengo urteetan. Orobat, hiriak anonimotasuna eskaintzen zien, eta, ondorioz, tradizioen desakralizazioa: inork ez zien aurpegiratzen mezara ez joatea, ezkontzak ez ziren familien artean erabakitzen... «Garai hartako herri batean, pentsaezina zen bikotekideari helduta dantza egitea».

Paradoxikoki, debeku batek hauspotu zuen akordeoiaren hedapena, hiriek ere ez baitzuten erabat ihes egin konbentzio kontserbadoreenetatik. 1898an, orduko Bilboko alkate Felipe Alonso de Celadak debeku sorta batzuk ezarri zituen: «Herriaren interesen aurkakoa zen, eta goi klasekoak defendatzen zituen. Dena debekatu zuen: helduta dantzatzea, akordeoiak, biraderadun organoak, festak, su artifizialak...». Urteak iraun zuen erabakiak, eta, beraz, festetan jotzen zuten musikariek diru sarrera alternatiboak bilatu behar izan zituzten, Bizkaian aurrena. «Deustun dantzak zeuden igandeetan, Algortan ere jo zuten, Ezkerraldean, Basaurin, Galdakaon, Arratian...».

Halako batean, Bilbon lan egiten zuten herritarrek dantzak euren udalerrietan edukitzen hasi ziren; musika tresnak jotzen ikasi zuten, eta poliki-poliki joan ziren gainontzeko lurraldeetara zabaltzen. «Gipuzkoarantz eta Arabarantz gerturatu ahala, musikariak gero eta gazteagoak ziren. Salbuespenak salbuespen, modernoagoak ziren». Bizkaira hurbildu, xehetasunak bereganatu, eta beren herrira eramaten zituzten. Adibide bat: «Bizkaian, XIX. mendean, jada uztartu egiten ziren akordeoia eta pandereta; Gipuzkoan, aldiz, oso modernoa da hori, Belatxok eramana».

Bertoko jendearen gustuaren arabera moldatzen zen kanpoan ikasitako hori. Eta akordeoia aise egokitu zen, Berguicesen arabera; batik bat Gipuzkoan. «Sonoritate ezberdintasunak daude itsasaldeko eremuen eta barrukoen artean: akordeoian azkar errotu zen kostaldean, Bizkaian eta Gipuzkoan». Nekezago zona kontinentalean. «Araban eta Nafarroan, soinu landatarragoak mantendu ziren, gaitarena adibidez, gaur egun arte. Akordeoia sartu zen, bere tokia egin zuen, baina beste soinu horiek ere mantentzen zituzten. Bizkaian eta Gipuzkoan ere badaude, bestalde: adibidez, dultzaina».

Euskal Herrian errotuta

Garai hartako errepertoriora doitzeko erraztasunak ahalbidetu zuen akordeoia errotzea, historialariaren arabera. Dioenez, hiru baldintza daude musika tresna batek arrakasta izan dezan: hura nork jo egotea, publikoak doinuok onartzea, eta merkatu bat egotea. Akordeoiaren kasuan, hirurak bete ziren. Hainbeste, ezen «Euskal Herriko soinu identitarioetako bat» baita egun, Berguicesen hitzetan. «Gaztea nintzenean, akordeoilari nagusiagoei galdetzen nien ea nondik zetorren tresna, eta inork ez zekien. Ez dugu uste egon denik akordeoirik gabeko garairik».

Orobat, garaiz egon zen eskuragarri. «1900ean, musika tresnak saltzen zituzten Bilboko dendek enkargatu egiten zituzten haiek fabrikatzen eta banatzen zituzten Europako dendetan, eta itsasontzietan ekartzen zizkieten, egunero sartu eta irteten baitziren». Eskaintzak beste lurraldeetako musikariak erakarri zituen. «Gipuzkoatik Bilbora joaten ziren akordeoia erostera; egun osoko bidaia zen trenez». Saltzaile asko bazeuden ere, XX. mendeko lehen hamarkadetan Florentino Zengotita eibartarra (Gipuzkoa) bihurtu zen erreferente: Bilbon eskopeta denda bat jarri zuen aurrena, baina akordeoiak saltzeari eta konpontzeari ekin zion gero.

Hura hil zenean, 1928 inguruan, bizkaitar batek hartu zion lekukoa: Larrinagak. Soldadutza Donostian egin, eta han geratu zen bizitzen; hala, egoera irauli egin zen: akordeoiak erostera Gipuzkoara joaten hasi ziren. «Salmentak ere lagundu zuen akordeoia Euskal Herrian hedatzen», azpimarratu du historialariak.]]>
<![CDATA[«Ibarruri oso harro sentitu zen beti bere euskal erroez»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/048/001/2021-12-03/ibarruri_oso_harro_sentitu_zen_beti_bere_euskal_erroez.htm Fri, 03 Dec 2021 00:00:00 +0100 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1891/048/001/2021-12-03/ibarruri_oso_harro_sentitu_zen_beti_bere_euskal_erroez.htm Pasionaria-ren artxibo pertsonala ikusi ahal izan duen lehen historialaria da Mario Amoros (Alacant, Valentzia, 1973). Hango edukian oinarrituta, Gallartako (Bizkaia) politikari komunistaren biografiarik «zehatzena» osatu du: No pasarán (Akal, 2021). Milaka gutun, argitara eman gabeko dozenaka diskurtso, eskuorriak eta argazkiak kontsultatu ditu.

Pasionaria mito bat da. Horrek zaildu egiten du biografia egitea?

Argitaratu dudan laugarren biografia da: Salvador Allenderena, Pablo Nerudarena eta Augusto Pinochetena ere publikatu ditut. Historiako pertsonaia garrantzitsu horiek jorratu izanak ahalbidetu dit edukitzea lan egiteko modu bat, zeinek erraztu didan erronka zail bat: kontatzea XX. mendearen zati handi bat zeharkatzen duen bizitza bat, biltzen dituena Primo Riveraren diktadura, Bigarren Errepublika, gerra, frankismoa, erbestea, nazioarteko mugimendu komunistaren historia, Gerra Hotza...

Noiz eta nola sortu zen mitoa?

[1936ko] Gerraren lehen asteetan. Alderdi Komunistaren izenean irakurri zuen komunikatua, «¡No pasarán!» [Ez dira pasatuko] lelo famatuarena, nazioarteko prentsa antifaxistan argitaratu zen. Faxismoaren kontrako erresistentziaren nazioarteko sinbolo bilakatu zen. Dolores oso ona zen hizlari politiko eta buruzagi gisa, eta Alderdi Komunistaren prentsa aparatu itzelak ezaugarriok indartzen zituen.

Beti aldarrikatu zuen bere jatorria.

Bai, oso harro sentitu izan zen beti bere euskal erroez. Hunkigarria da: haurtzaroan eta nerabezaroan ez zuen euskara ikasi, baina erbestean, Moskuko etxean, euskarazko hiztegi bat zuen, eta zerbait ikasi zuen. Gainera, beti deskribatu zuen bere burua bizkaitar meatzarien alaba, arreba eta emazte gisa, eta meategietako langile mugimendu borrokalari haren alaba gisa.

Haren artxiboetan islatzen da lotura hori, eta itzultzeko grina?

Artxibo pertsonalean baino gehiago, igarri zen diskurtsoetan eta prentsari emandako elkarrizketetan, adibidez. 1960ko eta 1970eko urteetan, euskal kazetariak hartu zituen Moskun. Erbestealdiko diskurtsorik garrantzitsuenetan, aipatzen du bere herrira itzultzeko grina, non 1933an egon baitzen azken aldiz.

Haren amatasunaz ere mintzo zara liburuan. Nola eragin zuen haren jardun politikoan?

Sei seme-alaba izan zituen, eta lau alaba hil zitzaizkion 1920ko urteetan. Liburuan, haren alaba Amaia Ruiz Ibarruriren memoriak aipatzen ditut; haren alaba Lolak gordetzen ditu horiek ere: gogoan zuen zelako maitasunarekin oroitzen zen Muskizen [Bizkaia] egoera dramatikoan ehortzi behar izan zituen alabez. Maria Jose Capellin irakasleak azaldu zuen amatasun tragiko hark nabarmen eragin zuela Pasionariaren diskurtso politikoaren eraikuntzan. Emakumeei mintzatzen zitzaien, ama langileen bozeramaile sentitzen baitzen.]]>
<![CDATA[Autogestioa: 40 urteko uztaren alea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1928/038/001/2021-11-23/autogestioa_40_urteko_uztaren_alea.htm Tue, 23 Nov 2021 00:00:00 +0100 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1928/038/001/2021-11-23/autogestioa_40_urteko_uztaren_alea.htm
Ikusi gehiago: Ana Irene del Valle, dekanoa: «Ikasleen orientazioa oso garrantzitsua da: ez dute argi ikusten etorkizuna»

Kazetaritza halabeharrez Bartzelonan ikasi behar zuten hogei bat ikaslek hauspotutako proiektua izan zen. 1977ko abuztu bukaeran Bilboko Areatzan bildu ziren, mahai eta aulki xume batzuetan, ikasketa horiek Bizkaian egiteko prest zeudenen sinadurak jasotzeko. Kopuruak bultzatuta, Bilboko Unibertsitateak -1980an sortuko zen EHU- eta Bartzelonako Unibertsitate Autonomoak akordio bat egin zuten, eta Informazio Zientzien Unitatea sortu. 75 ikasle inguru matrikulatu ziren lehen urtean, 1977-1978koan, hain justu; haien artean, Carmen Peñafiel, fakultateko egungo katedraduna.

«Autogestio eredu bat izan zen. Ikasleok batzordeak sortu genituen matrikulak, hemeroteka eta liburutegia kudeatzeko, baita irakasleak kontratatzeko ere», Peñafielek azaldu duenez. Sarrikoko (Bilbo) Ekonomia Unibertsitateko hainbat irakasle kontratatu zituzten, baita Deia, Egin, El Correo eta beste hedabide batzuetako profesionalak ere. Irakasleen kontu zegoen haien soldata, eta, hortaz, matrikula ohi baino garestiagoa zen.

Lehen bi urteak Medikuntzako Fakultatean egin zituzten, eta hartako ikasle batzuk oldartu egin zitzaizkien: arbelean mezuak utzi, eta probokatu egiten zituzten, Peñafielek dioenez; egoerak bultzatuta, Unibertsitateko Gobernu Kontseiluak Kazetaritzako ikasleak lekuz aldatzea erabaki zuen, oraingo tokian zegoen eraikin batera. Eta, hala ere, «urte ederrak» izan zirela dio Peñafielek. «Diktaduratik irteten ari ginen; garai asaldatuak ziren, lanaren aldetik ere bai, eta ezabatuak izan ziren askatasun batzuk exijitzen ari ginen, demokraziaren eta adierazpen askatasunaren sustatzaileak ginelako».

Fakultate propioa

Grina berarekin egin zituzten protestak Errektoretzaren aurrean, ikasketek egonkortasun handiagoa izan zezaten eskatzeko. Fruituak eman zituzten: 1981ean, Informazio Zientzien Fakultatea sortu zuen EHUk; Kazetaritza eta Publizitate ikasketak eskaini zituzten hasieratik, Soziologia eta Politika Zientzietakoak 1988tik aurrera, eta Ikus-entzunezkoenak 1995ean hasita.

Garitaonandia 1977an sartu zen Informazio Zientzien Unitatera, ikasleek kontratatu baitzuten, eta garai hartako giroaren kontakizun bera egiten du. «Inplikazio askoz handiagoa zegoen orduan, ikasleen eta irakasleen aldetik». Baita masifikazioa ere, fakultate propioaren hasierako urteetan ez baitzegoen sartzeko mugarik. «Nik 240 ikasle nituen goizeko taldean; arratsaldekoan, 140».

Fakultate propioa sortu eta bizpahiru urtera sartu zen Iñaki Barcena. Zuzenbidea ikasi eta euskara irakasle aritu ondoren, Kazetaritzan matrikulatzea erabaki zuen, baina irakasle euskaldunak behar zirela eta, lanean hasi zen han, kazetarigaiei Zuzenbide Politikoa irakasten. «Batzar piloa eta greba politiko eta sindikalak egiten ziren irakasleen lan baldintzak hobetzeko. Sartu eta hiruzpalau urtera, soldata bikoiztu egin zen, borroka asko egon zirelako». Hala gogoratzen ditu nagusiki 1980ko urteak: ekitaldi kultural eta politikoz blaituak, eta, hortaz, kolektiboagoak.

1990eko hamarkadan, ordenagailuak sartu ziren fakultatera. Teknologia digitalak eta, batik bat, posta elektronikoak hautsi egin zituzten lehengo loturak. «Gure arteko harremanak aldatu egin ziren. Lehen, aurrez aurre gehiago ikusten genuen elkar; orain, separatuago gaude». Egiturak banatzen ditu ikasleak, ordea. «Graduak sailkatuta daude, eta elkarren artean harreman txikia dute».

40. urteurreneko ekitaldien berri izateko: https://www.ehu.eus/eu/web/ gizarte-komunikazio-zientzien-fakultatea/]]>
<![CDATA[«Ikasleen orientazioa oso garrantzitsua da: ez dute argi ikusten etorkizuna»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2032/039/001/2021-11-23/ikasleen_orientazioa_oso_garrantzitsua_da_ez_dute_argi_ikusten_etorkizuna.htm Tue, 23 Nov 2021 00:00:00 +0100 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/2032/039/001/2021-11-23/ikasleen_orientazioa_oso_garrantzitsua_da_ez_dute_argi_ikusten_etorkizuna.htm
Nola dago fakultatea?

Salbuespen egoeran bezala bizi izan ditugu ia bi urte. Ezartzeko genituen gauzak atzeratu behar izan ditugu. Beti egon dira erronkak, baina batez ere azkeneko hamarkadan egin dira hobekuntza eta hedatzerik handienak: bost gradu ditugu, ikerketa taldeak handitu egin dira, ikasle kopurua mantendu egin da aldaketa demografikoa gorabehera... Kudeaketa gero eta konplexuagoa da, baina erronka hori ere gainditu da. Badaude hobetzeko gauzak, baina, gutxienez, muskulua badugu erronkei aurre egiteko.

Fakultate handia da. Onuragarria da hori kudeaketarako?

Oreka behar da: gehiegi haztea arriskutsua izan daiteke. Aurreko dekanotza taldeek buruan izan dute ikasleen kopurua mantendu behar dela, gizarteari begira betiere. Unibertsitatearen funtzioa ez da jendea lanean jartzea; baditu, eta gehiago publikoa izanda, beste helburu batzuk, gogoetarekin eta ikerkuntzarekin zerikusia dutenak, adibidez. Baina enplegagarritasunean ere pentsatu behar dugu. Bestalde, jaiotzak gutxitu egin dira; gazte gutxiago egongo dira etorkizunean: hori da erronketako bat. Beste bat: etengabeko formakuntza; adi egon behar dugu lan merkatuko eskari berriei erantzun ahal izateko.

Eskaera horiek presioa eragin diezaiekete ikasleei?

Gaur egun, graduan oinarrizko formakuntza ematen, da eta, graduondokoan, espezializazioa. Lan merkatuan, eginkizunak gero eta ugariagoak dira, eta espezializazio gehiago eskatzen dituzte, gauza berriak agertzen direlako: big data edo komunikabideetako trantsizio digitala, adibidez. Ez nuke esango presio handiagoa denik; ikasleek pentsatu behar dute egungo profesional askok pentsatzen duten bezala: ikasketa ez dela hasi eta bukatzen den prozesua, baizik eta bizitza osoan laguntzen dizula.

Nola egokitu da fakultatea trantsizio digitalera?

Trantsizio digitala oso azkar doa, eta urtero inbertitzen dugu azpiegiturak gaurkotzeko; azken urteetan, inbertsio handia egin da. Makinak garrantzitsuak dira, baina metodologia ere bai, trantsizio pedagogikoa egiteko. Horri ere garrantzi handia ematen diogu.

Zein da euskararen egoera?

Eskaintza eta erabilera bereiziko nituzke. Kazetaritzako, Ikus-entzuneko Komunikazioko eta Publizitateko ikasleek euskaraz egin dezakete gradu osoa. Soziologian eta Politikan, hautazko batzuk ez daude bikoiztuta, ikasle gutxiago ere badirelako. Aspalditik, gure fakultateari ezin zaio ezer leporatu alde horretatik.

Eta erabilerari dagokionez?

Beste gauza bat da fakultatean bizi den euskara. Segun eta nondik datozen, ikasle batzuek hezkuntza sistematik dakarten euskara ez da hain sendoa, eta ez dute erabiltzen. Ekintza bat abiatu dugu sartzen direnen euskara hobetzeko, ikaskideen bitartez, eta keinuak egiten ahalegintzen gara dekanotzako eta campuseko errektoretzako kideok, baina gizartearen isla gara.

Aipatu duzu abiatzekoak ziren gauza batzuk atzeratu behar izan dituzuela. Zer, zehazki?

Pandemiaren eraginez, psikologiako arreta zerbitzua handitu da unibertsitatean. Ikasleen orientazioa oso garrantzitsua bihurtzen ari da: ez dute argi ikusten etorkizuna. Eskolan berezkoa eta naturala izan den tutoretza hori, unibertsitatean ez da horrenbeste egin. Gradu bakoitzean pentsatutako tutoretza plan bat geratu zitzaigun lantzeko. Bestalde, formakuntza duala abiatu berri dugu.]]>
<![CDATA[«Idazleen giroan sartu beharra dago; bestela, itzulpenak hotz geratzen dira»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/046/001/2021-11-21/idazleen_giroan_sartu_beharra_dago_bestela_itzulpenak_hotz_geratzen_dira.htm Sun, 21 Nov 2021 00:00:00 +0100 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1909/046/001/2021-11-21/idazleen_giroan_sartu_beharra_dago_bestela_itzulpenak_hotz_geratzen_dira.htm
Zure haurtzaroko oroitzapenak jaso zenituen Nire umetako Meñaka liburuan (Meñakako Udala, 2005).

Haurtzaroa oso kuriosoa izan zen. Erdi Aroko ume bat biziko litzatekeen moduan bizi nintzen. Meñaka Sollube mendiaren magalean dago, eta geratzen zen zoko batean. Errepide nagusirik ez zen pasatzen handik.

Garai hartako zer oroitzapen dituzu?

Batez ere neure etxekoak ditut gogoan, familia, etxeko sutondoa... Nik, zorionez, nahiko oroimen ona daukat, eta txikitako gauzak ondo gogoratzen ditut: jolasak, lanak, nola bizi ginen... Esate baterako, gerratean borroka latza egon zen Sollube mendian, eta gogoan daukat nola joan ginen eskolatik mendira, erre egin zelako. Beltz-beltz ikusten zen mendia, eta hura ikustera joateko aholkatu zigun maisuak, esperientzia bat izango zelako. Gerrako aztarnak agertzen ziren pausoan-pausoan: metraila, obus zatiak...

Jolasak ere gogoan dituzu, esan duzunez.

Batzuk garaian garaikoak izaten ziren: esaterako, udazkenean intxaurrekin jolasten genuen. Nesken jolasak izaten ziren pixka bat irudimentsuagoak; mutilenak, biziagoak eta zakarragoak, eta ez zuten originaltasun handirik, nagusiek egiten zituzten kirolak egiten genituelako: pilota, futbola... Neskek sokasaltoa egiten zuten, formulatxoak... Baina batez ere basoan ibiltzen ginen ondo. Txorien adiskide ginen.

Lanak ere aipatu dituzu.

Etxean egiten genituenak. Familian asko ginen, eta anai-arrebon artean banatzen genituen lanak; gehienetan, nire lana izaten zen behiak zaintzea. Gure etxetik gertu landa zabat bat zegoen, altuera samarrean, eta Mungialde guztia ikusten zen handik. Urduliz aldeko harkaitz batzuk ere ikusten ziren. Ni oso pozik egoten nintzen, behiak zaintzeko ez zegoelako lan asko egin beharrik, eta iluntzen hasten zenean kortara joaten ziren mantso-mantso.

Eta euskarari dagokionez, nolakoak izan ziren garai haiek?

Guk ez genekien gaztelaniarik, eta eskolako maisua Leongoa zen [Espainia], eta ez zekien euskararik. Baina, alde horretatik, zortea eduki genuen, egoera onartzen zuelako: eskolan ere euskaraz egiten genuen berba gure artean, eta gaztelaniaz, berak ematen zituen ikasgaietan. Behin, inspektorea zetorrenez, esan zigun gehiago prestatu behar genuela gaztelania. Orduan agindu zorrotzak egoten ziren, Falangeko jendea-eta, bueno! Maistra oso gogorra zen, ordea, zigortu egiten zigun, eraztuna eta klasikoak diren zigorrak. Neskek debeku zorrotzagoak zituzten.

Karmeldarren seminariora joan zinen ondoren.

11-13 urtekoak ginen, batzuk 10 urtekoak; gaur egunean, halako adinean ez dira etxetik joaten. Jakina, garai horretan ez zegoen ikasteko eta kulturaz janzteko biderik, eta jendea seminarioetara eta erlijiosoen kolegioetara joaten zen. Gurasoek ere bultzatu egiten zituzten: erlijio giroa zegoen familietan, ez beharbada sakon-sakona, baina bazegoen.

Eta han zelan euskararekin?

Ez nekien gaztelaniarik. Gure irakasle gehienak euskaldunak ziren, bi taldeetako bat euskaldunena zen, eta astean behin euskarazko eskolak edukitzen genituen. Irakurtzen genituen aita Hipolito Larrakoetxea arratiarrak [Bizkaia] itzulitako Grimm anaien ipuinak, eta gero irakasleak azaldu egiten zizkigun guretzat arraro samarrak izan zitezkeen hitzak. Kristau ikasbidea ere astean behin izaten genuen, hori ere euskaraz.

Hortik, Alesbesera (Nafarroa).

Han hiru urte egin genituen. Azkoitiar [Gipuzkoa] mordo bat zegoen, eta euren artean euskaraz hitz egiten zuten; Mungialdekoak ere baginen taldetxo bat, eta guk ere euskaraz egiten genuen geure artean. Gertatu zen gutariko batzuk ez genekiela ondo gaztelaniaz, eta, ondorioz, debekatu egin ziguten euskaraz egitea. Nobizio etxera pasatu ginenean, Zornotzako Larreara [Bizkaia], euskara oso torpetuta eta zabartuta geneukan; herrialdeko euskara banuen, baina landu gabe zegoen. Handik, Markina-Xemeinera [Bizkaia] joan ginen.

Eta han landu zenuen euskara?

Kirikiñoren Abarrak eta Agirreren Kresala eskura aurkitzen nituen, eta nik gazte-gaztetatik irakurri ditut liburu horiek. Bazegoen, eta oraindik ere bibliotekan gordetzen da, Zornotzan ateratzen zen Ekin astekaria; herrietako albisteak ekartzen zituen, eta ni Meñakakoen bila ibiltzen nintzen, neure euskara berriztatzeko eta txikitatik nekiena indartzeko asmoarekin. Juan Ormaetxe izeneko bertsolari batek idazten zituen. Ni beti ibili izan naiz euskararen bidetik; Alesbesen egon eta gero, ahal nuen guztian euskara indartzera jo nuen, kolegio nagusietan, teologian, Karmel aldizkarian idazten...

Hezkuntzan ere, beste horrenbeste.

Irakaskuntzan ibili izan naiz hainbat urtetan Berakruz ikastolan. Garai batean, ikastoletan ez zegoen materialik euskaraz, irakasleak ahal genuen moduan ibiltzen ginen gaztelaniazko liburuetatik zatiak aukeratu eta euskaratzen. Euskal Herriaren historia txiki bat idatzi nuen, Gero argitaletxeak publikatutakoa, ikastoletarako egina.

Noiz hasi zinen itzulpengintzarekin?

Itzulpen sistematikoak nahiko oraintsuko lanak dira, baina betidanik egin ditut itzulpenak. Eduki ditut lagun batzuk gaztelaniaz idazten zutenak, euskaldunak izan arren euskaraz alfabetatu gabekoak zirelako, eta haien lanak itzuli izan ditut. Adibidez, Julen Urkizaren Elizaren historia Euskal Herrian [Karmel, 1995]: gaztelaniaz idatzi zuen, zatika bidali zidan, eta nik euskaratu nuen.

Autore jakin batzuk landu izan dituzu.

Efemeride batzuen harira itzuli ditut batez ere karmeldarrei dagozkienak. Adibidez, Teresa Liseuxkoaren idazlanak. Klausuran bizi zen, eta komunitateko jaietarako antzerkiak eta olerkiak idazten zituen. Ni izan nintzen itzultzaile nagusia, baina beste batzuek ere parte hartu zuten. Nik itzuli nituen Arima baten historia eskuizkribu autobiografikoak eta poesia. Lan arinagoak iparraldekoek itzuli zituzten: sartu zen Mixel Itzaina, Marijane Minaberrik itzuli zituen antzerki lanak... Xarriton izan zen koordinatzailea.

Nola joan zen lana?

Hegoaldeko itzulpenak koordinatzeko ardura niri eman zidaten eta iparraldekoak, Xabier Kaltzakortari. Euskara polit-polita zuten. Pentsatu genuen euskara batuan egitea, baina zer da euskara batua? Hegoaldeko eta iparraldeko euskara batua daude. Orduan, hemengo erara koordinatzeko proposatu ziguten, eta iparraldekoen lanak pixka bat moldatzeko, baina nik ez nuen nahi hori egiterik.

Nola itzuli halako egileak?

Beren idazketa giroan sartu behar duzu, beren pentsamenduetan. Bestela, itzulpenak oso hotzak geratzen dira, ez dute ezer esaten. Zaila izaten da, baina zeu konturatu barik pertsonaiak bere baitan hartzen zaitu eta gero dena izaten da errazagoa. Lisieuxekoaren kasuan, poesiekin hasi nintzen, eta eskuizkribu autobiografikoak azkenerantz egin nituen.

Azken itzulpenarekin ere berdin, San Joan Gurutzekoaren idazlanekin?

San Joan Gurutzekoaren idazlanekin zama astunegia hartu nuen beharbada, liluratuta geratu nintzen olerkiekin, batez ere Kantu espirituala-rekin. Zama esan dut, lira deritzon metrikan daudelako olerki batzuk, eta nik ere liran itzuli ditut. Gaztelaniaz errimatzen duten bertso lerroetan egiten ditut errimak euskaraz ere. Hasieran, pozik geratu nintzen.

Zer gertatu zen?

Bere bertsoez iruzkinak egiten ditu prosaz, eduki sakona eta doktrina handia dutelako, eta hori doa azaltzen bertso lerroz lerro. Hainbat olerkitan konturatu nintzen itzultzerakoan ez nuela mamia ondo ulertu. Beti gogoratzen naiz xehetasun batekin: recordar erabiltzen duenean, oroitu itzuli nuen; baina, iruzkinak irakurri eta gero, ikusi nuen ia beti adierazi nahi duela despertar, esnatu. Bertsoak eta errimak originalaren parean itzuli nituenez, birmoldatu beharrean egon nintzen.

Santa Teresa Jesusenaren itzulpena nolakoa izan zen?

Horiek barruko bizitza kontatzen dute. Santa Teresari fenomeno mistikoak gertatzen zitzaizkion, eta bere konfesoreekin kontsultatzen zituen ea Jainkoarengandikoak ziren edo parte txarrekoak. Konfesoreek agindu zioten bere barruko gauza horiek idatziz ipintzeko. Barruko ispilura begira idazten zuen. Berak esaten du momentu batzuetan ezin izan zuela hori idatzi, hitzekin adierazi ezinak iruditzen zitzaizkiolako hain gauza espiritualak. Esaten du goiko argitasunak lagundu ziola ulertzen.

Eta formari dagokionez?

Azkar idazten zuen, eta ahozko gaztelerazko esapide asko botatzen ditu. Esamolde horiek euskarara hitzez hitz itzultzen baditut, kalkoak egiten ditut, eta hori ez da egin behar inondik inora ere. Hori izan zen zailtasun handienetariko bat, esamolde horientzako euskarazko baliokideak topatzea. Gero, barruko gauzak adieraztea zaila bazen berarentzat, niretzat ere bai euskaratzea.

San Joan Gurutzekoarekin ere antzeko zailtasunak izan zenituen?

Logikoagoa da, filosofia zekien. Ez du erabiltzen, Santa Teresak bezala, ahozko gaztelaniaren hainbeste molderik, baina barruko bizitza kontatzen du horrek ere, psikologian eta ariman zer dabilen. Hori izan da pixka bat zaila.

Hori izan duzu azken itzulpen argitaratua. Zerekin zabiltza orain?

San Joan Gurutzekoaren obrak fotokonposizioan zeudela, pixka bat inspiratuta nengoen, haren poesietan sartuta, eta hasi nintzen egiten Nire umetako Meñaka-ren moldaketa olerkiz eta bertsoz. Gehienak kantatu daitezke, doinua aipatzen dut hasieran; gure kantutegitik hartutakoak dira, batzuk zaharrak, beste batzuk, ez hainbeste. Errezitatzekoak ere badaude. Batzuk bertsoak dira, beste batzuk, poesia —gorago dabiltzanak, metaforak eta abar dituzte— eta beste batzuk narratiboak dira. Ez dakit noiz agertuko den, baina aurreratuta dago.

Bertsoa ere jorratu duzu, hortaz.

Bertsolariekin ibili izan nintzen, Bizkaiko Bertsozale Elkartearen idazkari izan nintzen hainbat urtean, eta gero epaile moduan ibili izan naiz txapelketetan, bai eskualdekoetan, baita Euskal Herriko nagusian ere. Bertsoak idazteko nahiko erraztasun daukat, baina neure buruarekin oso zorrotza naiz, asko eskatzen diot.

Zure olerkiei dagokienez, gai espiritualetara jotzen duzu?

Gai lokalak dira. Nik bi herri ditut bihotzean: neu jaio nintzena eta Markina-Xemein. Hemen bizi naiz 53 urte inguruan, eta bertoko moduan hartzen dut neure burua. Esker oneko agertu nahi dut, bi herri horiei olerkiak eta bertsoak idazteko inspirazio pixka bat daukadanean; biei oparitxo bat egin nahirik nabil oraindik.]]>
<![CDATA[Eguneroko oztopo lasterketa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/040/001/2021-11-13/eguneroko_oztopo_lasterketa.htm Sat, 13 Nov 2021 00:00:00 +0100 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1876/040/001/2021-11-13/eguneroko_oztopo_lasterketa.htm
Hain justu, hori da helburua Bilbon Oinez elkarteak antolatu duen ikastaroan, izenburuak aditzera ematen duenez: Osasungarriagoa, jasangarriagoa eta seguruagoa den Bilbon ibiltzea. Cidek berak ematen du, elkarteko kide Antonio Palomar medikuarekin batera. Gogoeta gune bat egokitu dute, non, mugikortasun aktiboan oinarrituta, hura oztopatzen duten elementuen eta egoeren hausnarketa egiten baituten. Hiriaren diseinua dute jopuntuan batik bat, espaloi estuek, aldatzek, komun publiko urriek, eta auto ugariek oinezkoak baldintzatzen dituztelako, ikastaroko irakasleen arabera.

Horiez gain, kutsadurak ere ardura eragiten die ibiltariei, Palomarrek nabarmendu duenez: Bilbon behera egin dute jatorri industrialeko kutsatzaileek, baina ugaritu egin dira, aldiz, «autoenak, nitrogeno oxidoa, partikulak eta ozonoa», besteak beste. Alderdi horietan guztietan sakontzen jarraituko dute asteazkenean, ikastaroko azken saioan, Boluntak Bilbon duen aretoan.

Oro har, autoak kontuan hartuta diseinatu dira hiriak, Cidek azaldu duenez: «Autoaren erabilera ohikora bideratuta daude 1960ko hamarkadatik. Oinezkoen ahalduntzea da zalantzan jartzea egoera hori eta horrek dakartzan bide segurtasuneko arazoak». Izan ere, harrapatzeak dira oinezkoak «gehien beldurtzen» dituzten elementuak. 2021ean, lau lagun hil dira horrela Bilbon. «Ibiltzea pisua hartzen ari da poliki-poliki, baina istripuenak dira adierazlerik okerrenak. Hiriko zirkulazioan, oinezkoak dira zaurgarrienak, eta ondoren datoz ziklistak, patineteen erabiltzaileak eta motorzaleak».

Istripuen kopuruak behera egin duen arren, hildakoenak bere horretan jarraitzen du, Cidek nabarmendu duenez, eta, oinezkoen artean, adinekoak dira kaltetuenak. «Bilbok gero eta biztanleria zaharragoa du, eta egiten ari diren aurrerapausoak ez dira igartzen ari. Esfortzua egin behar da hiriak egokitzeko, autonomia izaten jarrai dezaten, eta ez daitezen geratu etxean sartuta». Hala ere, itxaropentsu agertu da Bilbon duela urtebete ezarritako neurri batekin: hiri barruan, ibilgailuen gehienezko abiadura 30 kilometro ordukoa da orain. «Langa hori gainditzen denean, ugariagoak eta larriagoak izaten dira harrapatzeak». Uste du arauak adierazle horiek hobetuko dituela.

Hitzak eta ekintzak

Oinezkoen segurtasuna bermatze aldera, egoeraren azterketa egitea beharrezkoa da, baina, txostenen edukiari ez ezik, formari ere erreparatu dio Cidek. Izan ere, azterketon ikuspuntuak «1990eko hamarkadakoa izaten jarraitzen du», adituaren hitzetan; «oso poliziala» dela dio, errua nork izan duen aurkitzea duelako helburu. «Baina akats bat baino gehiago egon ohi dira, eta askotan ez dira gertaeran parte hartu dutenenak, baizik eta bidea diseinatu duenarenak: ikuspen gutxiko bidegurutze bat egotea, esaterako».

Istripuak eragin ditzakete, halaber, ibilgailua gaizki aparkatzeak eta, ondorioz, oinezkoak ezin ikusi ahal izateak, edo autoaren diseinuak berak, beste arrazoi askoren artean. Horrenbestez, faktore horiek guztiak kontuan hartuko dituen begirada ere bada ahalduntzearen ardatzetako bat, eta irizpide hori ezarri duten herrialdeak dituzte eredu. «Europako legedi batzuetan, erantzukizunaren zati bat egozten zaio istripuan parte hartu ez baina bere arduragabetasunagatik hura eragin duenari», Cidek dioenez.

Baina ez da zertan txostenen diskurtso osoa aldatu onurak antzemateko, ezta kaleak goitik behera moldatu ere; nahikoa dira urrats txikiak, adituaren hitzetan. «Aldatz asko dituzten auzo garaietan edo etxeetan igogailuak ipintzen badira, jendea gehiago irteten da kalera». Espaloiak zabalagoak egiten direnean, beste horrenbeste gertatzen da, eta hiri altzariak ere gakoa dira. «Oinezkoentzat oso garrantzitsua da non jesarri izatea, batez ere adin batzuetatik aurrera, baita komun publiko garbi eta irisgarrien sare zabal bat izatea ere. Jendea gehiago irteten da, eta denbora gehiago egoten da kalean».

Emakumeak, ibiltariagoak

Aldagai demografikoan ez ezik, bestelakoetan ere arreta jarri du Cidek: generoan, esaterako. «Emakumeak gehiago ibiltzen dira oinez eta garraio publikoan, eta gizonek autoa eta bizikleta erabiltzen dute sarriago». Zaintzan ere hala gertatzen da: «Ikerketa zehatzak egin diren hirietan ikusi da oinez ibiltzen direla pertsonak zaintzeko mugitzen direnetako asko».]]>
<![CDATA[Akelarreen iragan hedatua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1906/038/001/2021-11-11/akelarreen_iragan_hedatua.htm Thu, 11 Nov 2021 00:00:00 +0100 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1906/038/001/2021-11-11/akelarreen_iragan_hedatua.htm Akelarre.]]>
Krimenagatik epaituak izan ziren Beheythie eta haren ustezko kolaboratzaile Pes de Guoythie, sorginkeria egotzita, eta, torturatuak izan ondoren, akusazioak onartu eta askotariko xehetasunak erantsi zituzten gau hartan eta beste egun askotan gertatutakoen inguruan: antzaldaketak, apoekin egindako ukenduak, sagar pozoituak eta, are, akelarreak ere zerrendatu zituzten epailearen aurrean.

Gisa horretako prozesuetan sarri agertu izan diren elementuak dira, eta, hain justu, horrek egiten du kasua berezi: izan ere, 1370. urtean epaitu zituzten Beheythie eta Guoythie, baina berriki izan da epaiketaren nondik norakoen berri. Ander Berrojalbiz historialariak (Durango, Bizkaia, 1983) apelazioaren lau orriak topatu zituen duela urte gutxi, eta dokumentu horretatik abiatuta ondu du bere liburu berria: Akelarre. Historias nocturnas en los albores de la gran caza de brujas (Akelarrea. Gaueko istorioak sorgin ehiza handiaren atarian; Pamiela, 2021).

Sorginen bilerak ditu hizpide liburuak, eta horien inguruko beste hainbat testigantzarekin josi du obra: 11 hizkuntzatako agiriak, poemak eta marrazkiak bildu ditu, esaterako. Lanaren osagarri, ilhartarren kasuaren lehen orria, XVI. mendeko beste bi prozesutako agiriak, eta pare bat grabatu jarri dituzte ikusgai Durangoko Arte eta Historia Museoan, Akelarre baterako hiru dokumentu erakusketan, azaroaren 28ra arte.

«Sorginkeria prozesu baten inguruan gorde den agiririk zaharrena da» ilhartarren epaiketari dagokiona, Berrojalbizen arabera. Azaldu duenez, ezagutzen dira lehenagokoak, baina kontu agirien bitartez baino ez; alegia, epaiketen gastuen inguruko datuak daude bakarrik: besteak beste, zenbat gastatu zen akusatuak elikatzeko haien kartzelaldian; zenbat haiek erretzeko postea, egurra eta kateak erosteko; eta zer soldata zuen borreroak, Berrojalbizek zehaztu duenez. 1370. urtekoaz, berriz, argitara atera dira epaituen deklarazioak, salatzailearen argumentuak, eta sententzia.

Kontu agiriok «oso gordinak dira, eta oso gutxi esaten dute prozesuen edukiari buruz», Berrojalbizek azaldu duenez. Baina, hala ere, euren urrian, datu esanguratsuak ematen dituzte XIV. mendeko Nafarroa Behereko sorgin epaiketen inguruan, eta, era berean, baliagarriak dira 1370. urtekoari testuinguru bat taxutzeko, gutxi-asko. Izan ere, agiri horien arabera, 1314tik 1342ra bitartean hamabost emakume epaitu zituzten sorginak izatea egotzita, eta haietako hamalau erre egin zituzten —ez da jakina zein izan ote zen hamabosgarrenaren patua—.

«Agiri horiei esker, badakigu sorginkeria kasuak nahikotxo izan zirela Nafarroa Beherean», dio historialariak. «Europa mailako kontzentraziorik handiena erakusten dute: kontu agiriak gorde diren lekuen artean, ez dago besterik non hainbeste kasu egon ziren hain denbora gutxian, XIV. mendean». Gaskoinian (Frantzia) beste salbuespen bat dago, non hamabi izan baitziren, gutxienez, garai hartan epaitutakoak. «Horrek ez du esan nahi ez zegoela sorginkeria kasurik beste lekuetan, baizik eta agirien transmisioa eskasa izan dela, agian». Edonola ere, giro hartan mamitu zen ilhartarren aurkako prozesua, ezinbestean.

XIV. mendeko epaiketa denak prozesu zibilak izan ziren, Berrojalbizek azpimarratu duenez, eta ez-inkisitorialak. Biak bereizi ditu historialariak. «Normalean, inkisitorial hitza elizarekin lotuta erabiltzen dugu, baina berez prozesu sistema bat da: autoritate zibil zein erlijiosoek akusaziorik gabe egindako epaiketak izendatzen ditu; salaketarik ez da behar, susmoa bakarrik». Horiek horrela, Beheythie eta Guoythie Ilharreko lagun batek akusatu zituen, eta horren ondorioz abiatu zen prozesua.

Akerraren arrastoan

Durangoko herejeen inguruko libururako ikerketan (Los herejes de Amboto. 'Luteranos' en 1500, Pamiela, 2016), 1507. eta 1508. urteetako sorgin ehiza batzuetako hainbat agiri ezezagun aurkitu zituen Berrojalbizek, eta, horiek lantzen ari zela, ustekabean egin zuen topo Eugene Goienetxe historialariaren artikulu batekin, non 1370eko dokumentuaz mintzo baitzen. «Lehenengo orrialdea ezagutzen zuen bakarrik, eta ez zen konturatu dokumentuak zuen benetako garrantziaz».

Nafarroako Artxibo Nagusian orrialde gehiago egon behar zirela pentsatu zuen, eta beste hiru topatu zituen han, hain justu. Gaskoiz idatzita daude, orduko hartan hura baitzen Nafarroa Beherean hizkuntza administratiboa; gaskoiak dira orobat laburdurak, eta, gainera, XIV. mendeko tipografian daude idatziak dokumentuak. «Oso pertsona gutxi daude hori bermeekin transkribatu dezaketenak. Nik zeozer irakurri ahal nuen, baina Roberto Ziganda paleografoak transkribatu zituen, gero itzulpena egin eta ikerketa martxan jarri ahal izateko».

Aurkikuntzak mugarri bat ezarri du sorginkeriaren inguruko ikerketetan, metamorfosia eta infantizidioa leporatzen diren Europako lehen epaiketa delako, eta, era berean, aurrenekoz hitz egiten delako akelarreez, nahiz eta euskal hitza ez den aipatzen. Hizkuntza administratiboa gaskoia izanagatik, euskaraz ere hitz egiten zen Nafarroa Beherean, eta, horiek horrela, nahiz eta gaskoiz dagoen emana Beheythieren deklarazioa, historialariak uste du itzulpena besterik ez dela.

Gaskoiaren gramatikan oinarritu da Berrojalbiz hori adierazteko. Agirian hiru aldiz ageri da boque lane hitza, Beheythiek ebakita: gaskoiz, boque akerra da, eta lane, larrea, baina ordena gaizki legoke: egitura zuzena lane de boque litzateke. «Gramatikalki buelta emanda dago, euskarazkoa izango balitz bezala. Seguruenik, Condessek euskaraz deklaratu zuen, eta eskribauak, itzultzerakoan, kalkatu egingo zuen. Gerora, beste agiri batzuetan ere agertu izan da gaskoiz, baina ondo idatzita».

Argia eman dio Berrojalbizen aurkikuntzak, hortaz, ordura arte ilun zegoen historiako bazter bati. Han aurkitutakoaren analisia eta testuingurua ematen du historialariak, eta, erdi ilunpekotik tiraka, eremu argiztatuagoetara egiten du jauzi narrazioak. Izan ere, Euskal Herriko, Pirinio inguruko eta Europako prozesuetako zantzuekin alderatu du ilhartarren epaiketa, eta sorginen biltzarrak aipatzen dituzten beste hainbat mugarriri erreparatu die, zer elementu biltzen dituzten jakin eta errepikatzen diren horiek identifikatze aldera.

Haietako biren agiriak dira Durangoko erakusketan ikus daitezkeenak. Zaharrena 1508koa da, eta Durangon bertan egindako epaiketa bati dagokio. «Hego Euskal Herrian, lehenengo aldiz aipatzen dira sorginen batzarrak». 1592an Intzan (Nafarroa) egindako batean, euskal hitza identifikatu daiteke jada, aratz gailentzen baita letra etzan eta loratuz jositako anabasaren artetik: campo de aquer larre. «Berriz da euskaraz egindako deklarazio bat, gaztelaniaz transkribatu dena, baina kasu horretan euskarazko hitza mantenduta».

Alabaina, agiri legalez gain, bestelako testuei ere heldu die historialariak ikerketa biribiltzeko. «Adibidez, sorgin biltzarrak aipatzen dira gaskoiz dauden XVI. mendeko zenbait olerki interesgarritan». Eta Katalunian ere badaude lekukotzak. «XV. mendearen amaieran aipatzen da lana de boca».

Ikerketa ildo ugari

Bide bati jarraitzean, ugaritu egiten dira bihurguneak sarritan, eta Berrojalbizi ere beste horrenbeste gertatu zaio ikerketan. Liburua itxita dago, baina ildo asko zabalik daude oraindik. Batzuk oztopatuta daude, halabeharrez, informazio faltagatik, baina besteetan aise murgil daiteke. «Uste dut oraindik asko dagoela ikertzeko XIV. mendeko sorginkeriaren inguruan eta XVI. mendeko Nafarroaz, besteak beste». Liburuan jasotzen dituen prozesuetako batean, 1595ekoan, lehenengo akusatuaren lehen testigantzari baino ez dio erreparatu, baina hamazazpi izan ziren ikertuak orotara, eta 200 orri ditu guztira.

Akerrari jarraituz, interesa piztu dion beste ikergai bat ere topatu du. «Bai Katalunian, bai Gaskoinian, hiru lekukotzatan adierazten da akerrari emakume batek laguntzen ziola». Alegia, andre bat zela biltzarraren buru. «Euskal lurraldetik hurbil dauden tokiko agirietan agertu da figura hori. Europako ikerketa batzuek diote balitekeela sorginen batzarren inguruko istorioak antzinako jainkosen herentzia bat izatea». Nahiz eta horren arrastoez mintzatu den liburuan, sakontzea gustatuko litzaiokeela onartu du.]]>
<![CDATA[Haurrentzat, atea itxita]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1926/038/001/2021-11-02/haurrentzat_atea_itxita.htm Tue, 02 Nov 2021 00:00:00 +0100 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1926/038/001/2021-11-02/haurrentzat_atea_itxita.htm
Elkartearen arabera, araudiak ez du babesten sarrera ukatzeko eskubidea gisa horretan aplikatzea, eta EAEko Jendaurreko Ikuskizunen eta Jolas Jardueren legeari erreparatu diote hori argudiatzeko. 22. artikuluan adierazten denez, «sarrera ukatzeko eskubideaz baliatzea [...] ez da aitzakia izango bereizketarik egiteko erabiltzaileen jatorri edo jaioleku, arraza, sexu, erlijio, iritzi, desgaitasun, sexu orientazio edo genero identitatea dela-eta edo erabiltzaileen egoera edo inguruabar pertsonal edo sozialak direla eta». Nahiz eta arauak ez duen adina aipatzen, jasotzen dituen kasuekin parekagarria da, Facuaren iritziz. Balicanaren moduko lokaletan ez baitago mugatuta adin txikikoen sarrera, diskoteketan eta apustu etxeetan bezala, esaterako.

Bizkaiko Ostalaritza Elkarteko presidente Hector Sanchezen ustez, berriz, ez da zigorgarria umeei sarrera debekatzea. «Ez badira pertsonak diskriminatzen irizpide subjektiboengatik eta arrazoirik gabe, enpresak hartutako erabaki bat baino ez zaigu iruditzen, negozio ildo bat, helduei bideratuta dagoena, kasu honetan». Irizpidea bezeroei jakinarazi behar zaiela azaldu du, baina, hori betetzekotan, ez zaio «diskriminatzailea» iruditzen: «Joan nahi duena, joan dadila, eta ezin dena joan bere familia egoerak ez diolako uzten, bada, ez dadila joan. Azkenean, enpresak baloratu behar du erabakia».

Hoteletan, «aspalditik»

Balicanaren kasuak hautsak harrotu eta hizpide bilakatu ditu mota horretako tokiak, baina ostalaritzan «aspalditik» dagoen negozio eredu bat dela dio Sanchezek. «Adibiderik ezagunenak hotelak dira, adults only [helduak bakarrik] direlakoak. Urte asko daramatzate jada, eta inor ez da horien aurka agertu».

Mutrikuko (Gipuzkoa) Arbe hotelean, adibidez, 16 urtetik gorakoek soilik har dezakete ostatu; hala erabaki zuten, batetik, eraikinaren tamainak baldintzatuta, eta, bestetik, «lasaitasunagatik», hoteleko arduradunetako batek, Iñaki Arin Baztarrikak, dioenez.

Berak eta beste pertsona batek daramate hotela. Sektorean eskarmenturik izan gabe ekin zioten proiektuari, beste lanbide batzuetatik baitzetozen. «Hotela hemen egitea pentsatu genuen, eta hiru izarrekoa izan behar zuen. Hamaika gela ditugu: hamar bikoitzak dira, eta bat, lagun bakar batentzat, legez ezarrita dagoelako. Helburua zen ahalik eta gela gehien ateratzea». Hori horrela, beheko solairuko gela bakoitzean bi pertsonarentzako ohe bat edo pertsona batentzako bi ohe kabitzen dira, zehaztu duenez; hortaz, ez dago tokirik sehaska batentzat, ez eta ohe osagarri batentzat ere.

Lehen solairuan, berriz, balegoke tokirik, baina sofak kokatu dituzte, eskailerak direla-eta umeak «arriskuan» leudekeelako, Arinen hitzetan. «Hasieran ez genuen oztoporik jartzen umeak goiko geletan egoteko, baina erabaki genuen arrisku hori ez hartzea». Bestalde, arduradunak azpimarratu du jendea «lasaitasun bila» joaten dela, eta hori da haurrak ez onartzearen beste arrazoia. Horretan ere eragina du tamainak, halabeharrez. «Hotel txikia da. Ehun gela izango balitu...».

Hala, bikoteren batek adierazten badie umearekin joateko asmoa duela, ezezkoa ematen diote orain. «Legez, bi pertsonarentzako tokia dugu geletan. Esan izan digute umeek eurekin egingo dutela lo, baina ez dut uste egokiena denik. Igerilekua ere badaukagu, eta badakigu nola egoten diren umeak hor». Halere, ulertzen ditu kritikak: «Jarduera bat daukan horrek ezartzen ditu irizpideak. Edozertaz egiten da kritika».

Badira umeak onartu bai baina giroak bereizten dituzten hotelak ere. Arantzako (Nafarroa) Aientsa auzoan kokatutako Arantza hotela «bikoteentzat pentsatuta dago»; baina horrek «ez du esan nahi umeak ez direla onartzen, baizik eta bakoitzak bere lekua duela», Alberto Madinabeitia Gereñu hoteleko kudeatzaileak zehaztu duenez.

Lagun taldeek, nahiz eta helduez osatutakoak izan, «beste giro bat sortzen dute, bikoteek dutenaren ezberdina», eta hotelak bikote giroa sustatzea edo ahalbidetzea du xede. «Arazoa ez dira umeak, ezta gutxiago ere. Umeak, lagunarteak eta abar daudenean sortzen den giroak ez du zertan txarra izan, baina ezberdina da».

Horrenbestez, helburua da «bakoitza erosoen egongo den tokiak sortzea», giro ezberdinak uztartzea «ezinezkoa» dela uste baitute. Bi eraikuntza dituzte giroak ez nahasteko, Madinabeitiak azaldu duenez: bata, hotela, bikoteei zuzenduta dago; bestean apartamentuak daude, eta han hartu dezakete ostatu taldeek, lau edo zortzi lagunentzako tokia baitute.

«Hotela bikoteentzat denez, oso lasaia da. Adibidez, 22:00etan edo 22:30ean jendea bere logelan dago jada. Beste mota bateko hotela eta jangela dira, bikote gisa esperientzia disfrutatzea helburu dutenentzat. Hotelean ez dago tokirik umeak jolas daitezen». Hori horrela, ez zaio irizpide «diskriminatzailea» iruditzen, publiko bakoitzarentzat egokiena denaren arabera egindako hautua baizik.

Bezeroek ere hala interpretatzen dute, haren hitzei erreparatuta: «Ulertzen dute leku bakoitzak esperientzia ezberdina eskaintzen duela. Geroz eta gehiagok eskatzen dute familientzako leku bat, nahastu gabekoa, eta, era berean, geroz eta bikote gehiagok eskatzen dute familiekin ez nahastea». Ondorioz, asmoa dute familientzat soilik izango den jangela bat egiteko. «Eskaera badago. Hasieran apustu bat egin genuen arlo baten alde, eta horregatik erabaki dugu handitzea, bi jangela egon daitezen eta bakoitzak bere tokia izan dezan, baita jateko ere».

«Egiturazko arazoa»

Haurrak Ere Bai elkarteko kide Oihana Torrealdearen ustez, ordea, «helduengan oinarritutako gizarte baten» adierazle dira adin txikikoei sarrera debekatzen dieten guneak, eta ez zaizkio «kasualitateak» begitantzen, baizik eta «egiturazko arazo» baten parte: «Alde batetik, haurrak bigarren mailako hiritartzat ditugu, eta ez eskubide osokotzat; bestetik, ez ditugu onartzen edo ulertzen haurtzaroaren beharrak. Oro har, ez dugu haurraren garapena ezagutzen; sarri molestatzen gaituzte helduok galduak ditugun haurren ezaugarriek, pozak eta bizi nahiak».

Ildo horretatik, Torrealdeak aldarrikatu du haur zoriontsua «zaratatsua eta esploratzailea» dela, baina ez dagoela harekiko «begirada enpatikorik»; horrenbestez, «portaera txar gisa interpretatzen dira haren garapenean ohikoak eta normalak diren jarrerak». «Galdetu behar diogu geure buruari zergatik sentitzen garen deseroso haurraren izaera horrekin», azaldu du. «Geldi eta isilik egotea ondo hezitako haur bat izatearekin lotu du gizarteak, eta, era berean, haserrea edo tristura erreprimitu zaizkigu. Espero dugu haurrak helduak bezalakoak izatea, baina ezberdinak dira».

Jatetxe eta hotel horien irizpidea kaltegarria izan daiteke umeentzat, haren iritziz. «Zer interpretatu edo sentitu dezake pertsona batek onartua ez den toki batean? Ez dela ona, molestatu egiten duela, ez duela merezi hor egotea, agian?», galdetu du Torrealdeak. «Sentimendu horiek guztiak nahiko txarrak izango dira haur baten autoestimurako eta garapenerako, eta sarritan familiei tokatuko zaie hori konpentsatzea. Norbere buruaren pertzepzioan eragina du; txikiak oraindik ez, baina 8 urtetik gorako ume bat ondo jabetzen da horretaz».

Gisa horretako tokiak ohiko bihurtzeko arriskua antzeman du, erabakiari «konnotazio negatiborik» ikusi ez eta «normalizatzen» bada. Joera hori balitz haurrentzat eta familientzat espazio jakin batzuk bakarrik geratuko liratekeela aurreikusi du, eta dagoeneko larria den egoera bat gaiztotu egingo litzatekeela. «Uste dugu umeekin egoteko toki gutxi daudela berez, hiriak eta herriak ez daudelako haurrentzat eginak, eta haientzako guneak ez daudelako lekurik egokienetan».]]>
<![CDATA[Aldarria eta ezagutza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/033/001/2021-10-23/aldarria_eta_ezagutza.htm Sat, 23 Oct 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1909/033/001/2021-10-23/aldarria_eta_ezagutza.htm Gure lurra, gure jatekoa lelopean: besteak beste, hitzaldi bat eta kontzertuak egongo dira, eta landa eremuko hainbat jarduera ere erakutsiko dituzte.

10:00etan hasiko da egitaraua, eta Maialen Lujanbio eta Amets Arzallus bertsolariek egingo dute ongietorria. Ondoren, 10:30ean, Zein lur eta elikadura politika Euskal Herriarentzat? hitzaldia emango dute. Elikadura sistemari buruz ariko dira, oro har, laborantza lurretatik hasi, eta kontsumitzaileenganaino. Alde horretatik, Ipar Euskal Herriko biztanleen elikadura beharretan oinarrituta, ekoizpena beste toki batzuetan kokatzeko aukerak eta mugak aztertuko dituzte, laborantzaren, elikaduraren eta lurren kudeaketaren arteko loturaren inguruko datuak erabiliz.

Landa eremuko giroan sakondu ahal izango da Lurraman, egun osoan. Barazki, hesi eta zuhaitzen landaketaren erakustaldi bat egingo dute: azalduko dute zein mota hautatu behar den sasoiaren, lurraren eta orientazioaren arabera, baita nola eta noiz landatu behar diren ere. Laborantza ganberako teknikariek eta laguntzaile profesionalek aholkuak emango dituzte.

Sagarrak tindatzen eta dastatzen irakatsiko dute, halaber, eta ibilaldi botanikoak antolatuko dituzte Berroeta inguruan, bertako landareak eta bioaniztasuna ezagutzeko helburuarekin. Animaliekin egoteko aukera ere izango da: ardiaren ilea eskuz mozten erakutsiko dute; etxalde txikian, haurrek animalia txikiak ukitu ahal izango dituzte; laborariek artaldea txakurrekin nola eramaten duten erakutsiko dute; eta pottoka eta asto ibilaldiak izango dira. Herri kiroletan parte hartzeko parada ere egongo da, era berean.

Harrerako bertsoez gain, doinu gehiagok ere girotuko dute Lurrama. Izan ere, 12:00etatik 20:00etara bitartean, kontzertuak emango dituzte bi agertokitan: Kiki Bordatxo, Diabolo Kiwi, Anje Duhalde, Anari, Frigo eta Xiberoots ariko dira, eta txarangak ere egongo dira.

Mugarria eta etena

Arbonako lursailen hamabost hektarea saltzeko asmoa zutela jakin eta gero, ELB eta Lurzaindiako laborariek okupazioa hasi zuten lur horietan, ekainaren 23an. Bihar, 120 egun beteko ditu okupazioak, baina ez ditu gehiago egingo, okupazioa bertan behera utziko baitute laborariek. Izan ere, jakinarazi dutenez, eroslea erretiratu egin da. Lurramak ekintzari sostengua eman nahi izan dio, festaren lekualdaketaren bitartez.

Lurrama



Bihar, 10:00etatik 20:00etara bitartean, Arbonan (Lapurdi).]]>
<![CDATA[«Grabatua beti erronka berriak planteatzen dituen diziplina bat da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/046/001/2021-10-17/grabatua_beti_erronka_berriak_planteatzen_dituen_diziplina_bat_da.htm Sun, 17 Oct 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1946/046/001/2021-10-17/grabatua_beti_erronka_berriak_planteatzen_dituen_diziplina_bat_da.htm
Noiz piztu zitzaizun artearen inguruko interesa?

Betidanik izan dut marrazteko joera. Eskolan beti marrazten nenbilen, liburuetan, koadernoetan... 14 urterekin enteratu nintzen arte ederren ikasketak existitzen zirela, gurasoei aipatu nien, eta erabaki nuen hortik jotzea. Bost urteko karrera zen, eta espezialitateak zeuden; grabatuaren berri izan nuen, eta apuntatu egin nintzen.

Txikitan zer erreferentzia zenituen? Nondik jaso zenuen artea?

Nire aitak Fagor enpresan egiten zuen lan, eta Bilbora etorri zen makina azoketako batera. Azoka oso handiak dira; arte entziklopedia bat saltzen zuen erakusmahai bat zegoen inguruan. Liburuki bakoitza artista baten ingurukoa zen, eta Europako artista klasikoenak biltzen zituen: errenazimentuko italiarretatik hasi —Piero della Francesca, Massaccio eta horiek—, eta inpresionismoraino, gutxi gorabehera. Beti gogoratzen dut nire nerabezaroa liburu horiek ikusten eta kopiak egiten. Ribera, Velazquez... Besteak existitzen zirenik ere ez nekien.

Prestakuntza ere jaso zenuen garai hartan?

Gaztea nintzela, Arrasateko pintura klase batzuetara [Gipuzkoa] apuntatu ninduten gurasoek; herriko jende guztia joaten zen, eta ez zitzaizkidan gustatu, oso klasikoak zirelako. Nire aita enteratu zen Musakola auzoaren inguruan bazegoela andre argentinar bat klaseak ematen zituena bere kamarotean; Claudia zuen izena. Klase oso zoroak ziren, eta niri asko gustatzen zitzaizkidan. Beti erronka berri bat zegoen. Andra harekin hasi nintzen esperimentuak egiten, oso gazte.

Aipatu zenuenean etxean Arte Ederrak ikasi nahi zenituela, zer esan zizuten?

Disgustua hartu zuten, baina ez zidaten hori esan nagusiagoa egin nintzen arte; 30 bat urterekin enteratu nintzen. Ikasle ona nintzenez, agian pentsatzen zuten beste edozein karrera dezenteago egingo nuela; baina hasieratik oso argi neukan.

Zergatik espezializatu zinen grabatuaren teknikan?

Barneratua nuen Arte Ederren karrerak duen fama, irteera gutxiko ikasketak izatearena. Hortaz, pentsatu nuen irteerak zituen espezialitate bat aukeratu behar nuela, eta ikus-entzunezkora apuntatu nintzen. Baina niri marraztea gustatzen zitzaidanez, grabatura apuntatu nintzen marrazketa ez galtzeko, eta hura ezagutu bezain pronto ikus-entzunezkoak ahaztu nituen, klaseetara joateari utzi nion, eta grabatuan sartu nintzen buru-belarri. Teknologia sinple baten eta marrazketaren erdibidea zen, eta ni horretan oso ondo moldatu izan naiz beti.

Behin karrera bukatuta, nolakoak izan ziren lehenengo urteak?

Askotan hitz egin dut lagunekin: nik 1994an bukatu nuen karrera, eta krisia zegoen, baina uste dut ez zela oraingoa bezain latza: jana askoz merkeagoa zen, alokairuak ere bai... Orduan, hasierako urteetako lehenbiziko helburua ez zen lana, baizik eta bizitzea, lagunekin egotea, parrandan ibiltzea... nahiko axolagabea nintzen, alde horretatik.

Nola sartu zinen lan munduan?

Karreran nengoenean, bertako lagun bati grabatua egiteko makina bat tokatu zitzaion pintura lehiaketa batean, eta berak ez zekien erabiltzen. Beste pertsona batzuengana hurbildu ondoren, nigana etorri zen, eta eskaini zidan urtebetez bere lantegian lan egitea, dohainik, trukean grabatuaren teknika erakusten banion. Eta horrela hasi nintzen lanean bi andrerekin, Espe eta Tonirekin, eta lantegi hartan hamasei urte pasatu nituen.

Nola moldatu zinen lan munduko hasierako urteetan?

Nire lehenbiziko soldata 8.000 pezetakoa izan zen, oraingo 50 euro, oso diru gutxi, ez zuen bizitzeko ematen: bi liburu erostera joan nintzen, haietako bat Aliceren abenturak lurralde miresgarrian [Pamiela, 1992]. Gero, hainbat urtez egon nintzen 40.000 pezeta irabazten, eta horrekin ondo bizi nintzen, pisu kaskar batean, lagun mordo batekin, baina ondo.

Bilbora etorri zinen karreragatik. Hori bukatuta, zergatik jarraitu zenuen bertan bizitzen?

Oso gustura nengoelako; oso erosoa egin zitzaidan hemengo jendea, hiri batean egotea... Karreran armairutik atera nintzen, eta errazagoa zen niretzat lesbiana moduan Bilbon bizitzea. Lana banuen. Jende gehiago etortzen hasia zen grabatu klaseak hartzera, eta dirua irabazten nuen, lagunak hemen nituen... Ez nuen pentsatu: oso naturala izan zen gelditzea.

Erakusketekin ere karrera bukatu eta berehala hasi zinen, ezta?

Bai. Espe eta biok harremanetan jarri ginen Bilboko Aritza galeriarekin, eta Sol Panera zuzendariari grabatu batzuk gustatu zitzaizkion. Hortik gutxira hasi ziren Guggenheim museoa eraikitzen, turismoa handitu egin zen, eta grabatuak erosten hasi ziren. Erakusketa bat egiteko esan zigun.

Beti jorratu izan duzu grabatua?

Marrazketa, gehienbat. Nik ez dakit margotzen; aspertu egiten naiz koloreak nahasten. Baina marrazketarekin, ez. Esgrafiatua deitzen den teknika batekin egiten nuen lan: ohol bat zuriz margotu, eta azkenengo kapa beltzez margotzea zen: punta batekin marratu, eta marrazkia ateratzen nuen. Horrekin egiten nituen marrazkiak. Gero, grabatuarekin hasi nintzen, eta buru-belarri sartu. Grabatua beti erronka berriak planteatzen dizkizun diziplina bat da. Nire lanak egiteko ere erabiltzen hasi nintzen, eta azken erakusketan, Erriberrin [Nafarroa], ia-ia dena grabatua zen.

Grabatuaren teknika zaila da, zure ustez?

Hainbeste urte daramatzat grabatuarekin lanean, ez daukat perspektiba zehatzik hori ikusteko. Niretzat jada erraza da, nire bizitza osoa grabatuaren parametrotik begiratzen dudalako, dena presioen arabera... Oso barneratuta daukat. Grabatuaren teknikak dominatzea zaila da. Baina ikasleek lehen egunean emaitza nahiko politak ateratzen dituzte.

Jendeak ezagutzen du?

Askok, ez. Kontuan izanik liburuetan dauden irudiak erreplikatzeko teknika bakarra izan zela XIX. mendera arte, harritzen nau denok hain ahaztua izateak. Baina uste baino ohituago gaude grabatuan egiten diren operazioetara. Photoshopekin egiten da egun, baina logika bera da.

Artearen munduan nola dago ikusita?

Anbibalentzia dago. Galeria batzuek, adibidez, ez dute grabaturik erakusten, erreprodukzio teknika bat delako, eta, hortaz, irudi baten kopiak direlako. Alde horretatik, ez da kontuan hartzen diziplina artistiko moduan. Baina badaude artista batzuk grabatua erabili dutenak, oso modu sakon eta zehatzean: adibidez, orain Lumbreras galerian [Bilbo] dagoena, Erramun Mendibelanda, grabatzaile zoragarria da. Edo, klasikoetara joanda, Rembrandtek eta Picassok diziplina autonomo eta indartsu moduan erabili zuten grabatua.

Zergatik gutxiesten dute?

Arte munduan, azken finean, negozio bat duzu, saldu nahi duzu, eta grabatua ez da elementu errentagarritzat hartzen. Artistentzat abantaila da, euren lana merkeago saldu dezaketelako.

Grabatuaren teknika zorroztuz joan zaren heinean, igarri duzu zure estiloa aldatu dela?

La Taller zabaldu nuenean, nire obra egiteari utzi nion. Konturatu nintzen ez nuela izango denbora lan hori zintzoki egiteko, lantegiak denbora asko kenduko zidalako. Ez nuen uste hainbesterako izango zenik, sekulako lan mordoa. Zaila da, baina, aldi berean, oso polita artea maite dugunontzat, artista batzuen obra oso sakonki ikasteko modua delako, harekin bizitzen baitzara bat edo bi hilabetez.

Zergatik sortu zenuen La Taller?

Aurreko lantegiko emakumeak ni baino nagusiagoak ziren. Nik ez banuen emantzipazio salto hori egiten, haiek laster esango zidaten bukatua zutela lan bizitza. Hamasei urte pasatu eta gero, uste nuen banuela indarra eta esperientzia nahikorik nire gune propioa zabaltzeko. Egia esan, beldur handiz zabaldu nuen, beste pertsona batzuekin lan egiten baduzu lanak banatu egiten direlako: lehen, beste pertsona bat arduratzen zen bezeroez, hura zen zutabe komertziala; ni, berriz, teknikoa.

Orokorrean, zer irakasten duzu?

Grabatu eskolak ematen ditut. Euskarriaren arabera, badaude hainbat teknika, eta metalean eta egurrean egiten diren grabatuak eta fotograbatuak irakasten ditut nik. Litografia —harrian egiten den grabatua— eta serigrafia ez ditut egiten, beste azpiegitura batzuk behar direlako; bestela, gustura egingo nituzke.

Aurrera begirako helburuetako bat al da?

Ez da helburu bat, baina polita izango litzateke litografia prentsa bat sartzea, kuriositateagatik. Azken finean, teknikak ezagutuz joaten zara, eta momentu batean kontrol sentsazioa duzu, nahiz eta irreala izan, eta ez dut uste ona denik. Amateurra izango zaren diziplinaren batean egotea beti da nahiko sanoa buruarentzat eta norberarentzat. Litografiarekin lan egitea oso zaila da, harri baten gaineko prozesu kimikoa delako: amateur puntu horretan mantenduko ninduke, tentsioan.

Lortu izan duzu tentsio hori La Taller sortu eta gero?

Ez teknikoki, baizik eta kontzeptualki. Erakusketak antolatzeko, ezagupen batzuk izan behar dira, eta horrek mantendu nau puntu ezegonkor horretan. Nire sorpresarik handiena izan da ikastea zelan muntatzen den erakusketa bat, lekua zelan lortzen den obrei harrera egiteko, eta haien egoteko modua eta adierazten dutena areagotzeko.

Zer irizpiderekin hautatzen dituzu erakutsiko dituzun lanak?

Hasieran, irizpidea zen grabatuarekin zerikusia zuten lanak erakustea, baina grabatua kontzeptualki hartuta: niretzat, molde batetik ateratzen diren argizariz egindako piezak ere grabatuak dira; eskulturak dira, baina kopiak egin daitezke, eta grabatuaren logika badauka.

Beste irizpideren bat gehitu al zaio hasierako horri?

Gerora konturatu naiz badagoela beste irizpide bat, niri asko interesatzen zaidana: emakumeen lana erakustea, eta bereziki urte batzuk dituztenena. Badaude-eta emakume batzuk gure inguruan apustu handia egin dutenak euren bizitza osoan artea egiteko, beste lan batzuk izan edo ez, eta oso ibilbide luzea eta oso lan sendoa eta ona egin dutenak. Irizpidea feminismotik lan egitea da: ez du esan nahi bakarrik emakumeen lanak erakutsiko dugunik, baina kontuan izango dugu lan hori ere existitzen dela.

Esan duzu lantegiak ez dizula denborarik uzten zure lan propioak egiteko. Aurrera begira horrela jarraituko duzula uste duzu?

Orain, nire proiektu artistikoa La Taller da. Aurrera begira, ez dakit zer egingo dudan. Iaz, pandemiarekin, nire lanari buruz pentsatzen egon nintzen, eta unibertsoari eskatu nion klaseez gainera beste lan batzuk izatea. Kasualitatez irten ziren zenbait: San Telmon, orain Dulantzin [Araba] —Eusko Jaurlaritzaren Eremuak programaren barruan—... Baina oso zaila iruditzen zait uztartzea. Berriro amateurra naiz alde horretatik; tentsioan nago orain, eta nahiko deserosoa da, baina baita interesgarria ere.

Teknologiak nola eragin dio zure lanari?

Berrikuntzek laguntzen dute. Adibidez, fotograbatua egiteko plastiko fotopolimeroa erabiltzen dugu orain; fotopolimeroa industrian erabiltzen da 1960ko hamarkadatik, baina guk geroago hartu dugu. Edo sare sozialak, laser eta binilo mozketak, hiru dimentsioko inprimagailuak... Horiek dira grabatu forma garaikideak, niretzat. Hor badago artxibo bat informazio bat duena eta beste zerbait erreproduzitu dezakeena. Teknika berriak ondo bizi dira zaharrekin. Orain dela gutxi, laser mozketa-makina txiki bat ekarri zuen ikasle batek, eta laster hori jarriko dugu martxan. Grabatuan, harremanetan daude XXI. mendeko makinek ateratzen dituzten emaitzak eta XV.ekoenak: denbora talka hori oso polita da.]]>
<![CDATA[«Flamenkoa eta poesia beti egon izan dira erlazionatuta»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2021-10-15/flamenkoa_eta_poesia_beti_egon_izan_dira_erlazionatuta.htm Fri, 15 Oct 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2021-10-15/flamenkoa_eta_poesia_beti_egon_izan_dira_erlazionatuta.htm Digo vivir (Gaztelupeko Hotsak, 2021). Idazlearen fundazioak enkargatutako lana izan da, eta batik bat Redoble de conciencia (1950) olerki liburuan oinarritu da. Barakaldoko antzokian (Bizkaia) ariko da gaur, eta Gasteizko Le Coup aretoan bihar.

Zer harreman dute flamenkoak eta Blas de Oterok?

Blasen poemak ez daude flamenkorako idatziak. Poesia sozialagoa da, aldarrikatzaileagoa. Alde horretatik, bat datoz, flamenkoa beti izan delako adierazpen erreibindikatzailea, baina berez olerkiak ez daude flamenkoz kantatuak izateko aurreikusiak; ez dira [Federico Garcia] Lorcarenak bezalakoak, adibidez. Oterori flamenkoa gustatzen zitzaion, eta Jose Meneseren eta Manuel Gerenaren laguna zen.

Nolakoa izan da egokitzapena?

Zaila, baina, aldi berean, motibagarria eta oso atsegina. Flamenkoko kanta mota bakoitzarentzako letra aproposa topatzen ahalegindu gara. Esaterako, En el principio olerkia soleá forman egokitu dugu, kantu sendoagoa delako: Si he perdido la vida, el tiempo, todo/ Lo que tiré, como un anillo, al agua, / [...] Me queda la palabra. [Galdu badut bizitza, denbora, dena/ Jaurti nuena, eraztun bat bezala, uretara/ Hitza geratzen zait].

Nola hautatu dituzu letrak?

Olerkiak irakurtzean iradokitzen zidatenaren arabera. Granaína batekin hasten da diskoa, En castellano olerkiarekin: Aquí tenéis mi voz/ Alzada ante el cielo de los dioses absurdos [Hemen duzue nire ahotsa/ goratua jainko absurdoen zeruaren aurrean]. Hemen dituzue Blasen ahotsa eta nirea; horregatik jarri dugu hori hasieran. Bestalde, Echar mis versos del alma testua irakurri bezain laster erabaki nuen guajira bezala egokituko nuela: Blas Kuban bizi izan zen, eta Kubaz hitz egiten du olerki horretan. Digo vivir sartu beharra zegoen, jendea motibatu dezakeelako.

Diskoak ordena zehatza du?

Gure asmoa da flamenko zaleak ez direnek ere entzutea diskoa. Saiatu gara irekiagoa egiten, flamenkotik irten gabe betiere, jende gehiagorengana heltzeko; adibidez, Kike Moraren baxua sartu dugu, eta Sonic Trash rock taldeak ere parte hartu du. Entzuteko atsegina izatea bilatu dugu, kantu sendo guztiak gertu jartzea saihestuz.

Zer ekarpen egiten dio flamenkoak Blas de Oteroren poesiari?

Uste dut ekarpen handiagoa egiten diola Blas de Oterok flamenkoari, alderantziz baino. Halere, ondo bidean, Blas de Oteroren lanak irakurri ez dituzten batzuk haietara hurbiltzea lortuko du flamenkoak, niri gertatu zaidan bezala. Nik ez nuen irakurrita, eta, behin hasita, poeta harrigarri bat aurkitu dut.

Zer iradoki dizu?

Isiltzen ez zen pertsona bat zen, aldarrikatzailea, protesta egiten zuena. Hasieran oso espirituala zen, katolikoa, eta komunista izaten bukatu zuen. Gaizki zegoena salatuz, bere ideiak eta bizitzeko modua eboluzionatuz joan zen. Bere poemek gaurkotasuna dute.

Zure lehen diskoan, Reflejos de Andalucía-n (Sierpe, 2017), Beñat Arginzoniz poetaren olerkien bertsioak egin zenituen. Interesa duzu poesiaren eta flamenkoaren arteko harremanean?

Flamenkoa eta poesia beti egon izan dira erlazionatuta. Miguel Hernandezen olerkien bertsioak egin zituen Enrique Morentek, Fernando Pessoaren hitzak ere kantatu izan dira... Baina nik ez dut interes berezirik. Ez nuen uste nire lehen diskoa olerkietan oinarrituko zenik, eta are gutxiago bigarrena.

Familiarengandik jaso duzu tradizio flamenkoa.

Nire aitona-amonak eta gurasoak andaluziarrak dira, etxean beti entzuten zen, eta aitonak kantatu egiten zuen. Gaztea nintzela ikertzen hasi nintzen, eta gustatu zitzaidan; berandu hasi naiz, orduko hartan Bilbon ez zegoelako flamenko komunitate handirik.

Egoera aldatu da?

Asko. Bilbon zaletasun ikaragarria dago egun, Iruñean Flamenco on Fire jaialdia antolatzen dute, jendea kontzertuetara doa...]]>
<![CDATA[«Denok gara politika, nahi gabe bada ere»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2021-10-08/denok_gara_politika_nahi_gabe_bada_ere.htm Fri, 08 Oct 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2021-10-08/denok_gara_politika_nahi_gabe_bada_ere.htm Flavita Banana-ren binetek (Oviedo, Espainia, 1987). «Garrantzitsuena da ez dutela min egiteko helbururik». Ja jaialdiaren barruan, lan horietako batzuk ikusi ahal izango dira Bilboko metroko Abandoko eta Zazpikaleetako geltokietan, urriaren 15era bitarte.

Ilustratzaile feminista zara. Ikuspuntu hori falta zen?

Bai, ez hainbeste gaien aldetik, baizik eta ordezkapenaren aldetik: adibidez, binetak gai orokorrekoak izatea, baina emakumezko pertsonaiak agertzea; andreak ordezkatuta egon gintezen arlo guztietan, ez soilik guri dagozkigunetan.

Hasieratik argi zenuen?

Emakumea izanda, zaila da bakarrik gizonak agertzen diren marrazkiak egitea. Baina egia da mugarria izan zirela andre irakurleen inguruko binetak. Kontuan izanda, gainera, irakurle gehienak emakumezkoak garela.

Inoiz esan duzu orain ilustrazio «politikoagoak» egiten dituzula. Nolakoa izan da aldaketa?

Graduala izan da: hasieran gai pertsonalagoak edo etxetiarragoak jorratzen nituen. El Pais egunkarian argitaratzen hasi nintzenean, eremu politiko gehiagotara ireki nintzen. Ausartzea izan zen, batez ere, batzuetan andreok hezten gaituztelako gai horietan sar ez gaitezen; baina pentsatzeko gaitasun bera dugu.

Politikoegia izateko arriskua sumatzen duzu?

Ez dut uste inork eskubidea duenik besteak baino politikoagoa izateko, denok garelako politika, nahi gabe bada ere. Feminismoaren aldetik, aktibismo puntu bat ere badago, mugimenduak jarraitzaileak irabazteko xedea; hortaz, garrantzitsua da gauzak argi agertzea, neure burua ez mugatzea, inoiz ez delako gehiegi. Nire kasuan, uste dut gakoa dela hori umorearen bidez egitea, izan dadila toki atsegin bat, parte hartzera animatzeko.

Umorearen subjektua gizona izan da normalean. Etsaitasuna nabaritu duzu inoiz?

Ez, nire lan esparruan, egunkarietako binetenean, ez dagoelako jende asko; lehia gutxi dago. Baina umorearen kontu hori egia da, eta uste dut arrazoia historikoa izan dela: umorearekin lotutako ogibide bat garatzeko, denbora librea behar da, eta andreek beti izan dugu lanen bat, etxea gobernatu beharra...

Umore ezkorra da zurea?

Irudi lezake, errealitatea erakusten dudalako. Baina optimista da, egiaz, asmoa delako jabetzea aldaketa bat egin behar dela.

Zuria eta beltza erabiltzen dituzu, eta detaile gutxi. Komunikazioa errazagoa da horrela?

Bai, distrazioak kentzen dira. Asmoa da irakurleak mezua barneratzea. Lan egiteko ere komenigarriagoa zait, errazagoa delako.

Identifikagarriagoa ere bada. Horrek presioa eragiten du?

Ez, abantaila bat da. Presioa izan daiteke norbaitek berarentzako deserosoa den modu batean marrazten duenean, eta ezin duenean moldatu. Ni eroso nago.

Beraz, estilo identifikagarria lortzea izan liteke presio bat?

Noski, hasiberriei asko gertatzen zaie. Ez dute haien estiloa aurkitzen, denetarik egitea gustatzen zaie... Uste dut garairik ederrenetariko bat dela, denetarik probatzen zabiltzalako, baina, aldi berean, ez duzu gozatzen, estilo propioa aurkitu nahi duzulako.

Zure estiloa ere aldatu da. Trazu femeninoa-ren inguruan hausnartu izan duzu, eta ukatu egin duzu.

Trazu femeninoa asmatutako kontzeptu bat da, eta ni erori egin nintzen hor. Oihartzuna izan zuen orain dela sei-zazpi urte, emakumezko ilustratzaileen liburuak gehiago saltzen hasi zirenean: irudi delikatu eta atseginak ziren, eta trazu garbia zuten. Eta, kolorea bazegoen, apalagoa zen, argi askokoa eta itzal gutxikoa. Ideia horiek alboratu nituenean, pintzela nahi nuen moduan erabiltzen hasi nintzen: lerro irregularragoak eta lodiagoak, dena ilunago... Erosoago nago estilo horretan.]]>
<![CDATA[Bilbok ukatutako Bilbo bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1885/038/001/2021-10-07/bilbok_ukatutako_bilbo_bat.htm Thu, 07 Oct 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1885/038/001/2021-10-07/bilbok_ukatutako_bilbo_bat.htm Bilboko etxola batean liburuak: proiektuak Debako Udalak eta Elkarrek antolatutako Tene Mujika saria irabazi zuen 2020an, eta berriki argitaratu du Elkarrek.

Industriako lanpostuek erakarrita, langile andana bat joan zen Bilbora, Espainiako nekazari lurraldeetatik batik bat —Gaztela, Extremadura, Andaluzia, Kantabria...—, baita inguruko udalerrietatik ere. Bilboko biztanle kopurua asko hazi zen denbora gutxian, baina ez zegoen etxebizitza nahikorik, Lopezek azaldu duenez: «Gerraostean eraikuntzaren sektorea izugarri geldiarazi zen, inbertsio falta eta material eskasiagatik». Eskuragarri zeuden etxe bakarrak Zabalgunekoak ziren, oso garestiak; askok etxea partekatzen zuten.

Hori horrela, etxolak eraikitzea erabaki zuten migratzaileek. Gauez egiten zituzten, azkar, eta egitura «prekarioak» ziren: gehienak egurrez edo harriz eginda zeuden, eta bigarren eskuko materialak erabiltzen zituzten, eraikuntzetako soberakinak usu, batzuetan oso garesti erosten zituztenak; solairu bakarra zuten, metro koadro gutxi batzuk, eta ez zuten ez urik, ez argindarrik.

«Uste zenaren kontra, estatu frankista eta aginte lokalak oso ahulak ziren administrazioari zegokionez. Ez ziren leku guztietara iristen. Arazoei bizkarra ematen zieten; pentsatzen zuten bakarrik konponduko zirela». Kontrara, desagertu beharrean, etxolek ugaritzera jo zuten. 1955. urtea mugarritzat du Lopezek: 825 etxolak 32 auzo betetzen zituzten, eta 3.702 lagun bizi ziren haietan. «Letoizko edo miseria gerrikoa deitu izan dioten hori osatzen zuten. Hiriko edozein puntutatik ikus zitezkeen». Auzolana zuten beharrak asetzeko modua: iturriak, estolderia eta plaza publikoak eraiki zituzten, eta, auzo handienetan, baita eskolak, elizak, zinemak, antzerkiak, tabernak eta dendak ere.

Prentsan oihartzuna izaten hasi ziren: urte berean, La Gaceta del Norte egunkariak erreportaje bat argitaratu zuen Uretamendiko etxola auzoaren inguruan. «Bilbotar batzuek egoera ezagutzen zuten; beste batzuek ez zuten ezagutu nahi... Asko orduan hasi ziren etxola auzoen berri izaten. Apaizak hurbildu ziren lan egitera eta laguntzera, jesuitak, frantziskanoak eta Elizaren inguruko mugimenduetako gazteak».

Urteetako ardurarik ezaren ondoren, administrazioa ere hasi zen esku hartzen: zehazki, udalak udaltzainak bidali zituen, errolda bat osatzeko. Auzoka antolatu zuten: agertzen zen etxola bakoitzean nortzuk bizi ziren, izen-abizenekin, nondik zetozen, zenbat denbora zeramaten Bilbon eta etxolan, non egiten zuen lan senarrak, zenbat seme-alaba zituzten —eta, lanean bazeuden, non egiten zuten—, zenbat diru kobratzen zuten... «Baita berezitasunak ere: adibidez, ijitoak edo emakume alargunak baziren, aipatzen zuten. Familia buru gisa gizonak agertzen ziren beti; emakumeak, soilik alargunak izatekotan edo senarrak ihes egin bazuen, edo kartzelan edo psikiatrikoan bazegoen».

Egoera alboratu ezina

Etxolak eraisteko asmoarekin taxutu zuten zerrenda, baina ez ziren etxebizitzak husten hasi 1961eko udara arte. Bost urtean, esponentzialki hazi zen fenomenoa: 1960an, 4.987 etxola zeuden jada, eta 26.314 lagun bizi ziren haietan. Urtebete ondoren hasi ziren etxolak botatzen eta etxebizitzak eraikitzen. «Otxarkoaga auzoa sortu zuten etxolen arazoari aurre egiteko. Kasu askotan, etxola auzoetatik bortizki bota zituzten, kideek ez zituztelako utzi nahi. Etxe prekarioak ziren, baina bertan zituzten bizitza, lagunak eta komunitatea».

Landa eremutik hiri industrializatu batera egindako jauzian, etxola auzoek lagundu egin zieten migratzaileei «adaptazioa hobeto egiten», Lopezen arabera. «Azken finean, haien herrietako giroa erreproduzitzen zen: etxe txikiak, mendian kokatuak, naturaz inguraturik...». Otxarkoagan, ordea, kontrastea handiagoa izan zen: hamar pisuko porlanezko dorretxeetan sartu zituzten, auzoetako distribuzioak ez zituzten errespetatu, eta, ondorioz, komunitateak desagertu egin ziren. Gainera, Bilboko hirigunetik hiru kilometrotara zegoen kokaleku berria, eta, tartean, orubea baino ez.

Lopezek onartu du aurreko egoerarekin alderatuta «hobekuntza» izan zela, baina, dena dela, bizilagunak «oso haserre zeuden, uste baitzuten engainatu egin zituztela». Izan ere, nahiz eta planean aurreikusi eskolak, lorategiak, zinemak eta bestelako zerbitzuak egitea, heldu zirenean etxebizitzak baino ez zeuden, eta, etxola auzoetan bezala, lokatzezko kaleak. «Otxarkoaga urtebetean eraiki zuten, eta irizpidea izan zen ahalik eta azkarren eta ahalik eta merkeen egitea. Horrelakoak ziren etxeak: sartu eta berehala arazoak izan zituzten: txarto zeuden, eta konponketak behar izan zituzten». Datu adierazgarri bat azpimarratu du egileak: «Kaleek ez zuten izenik izan 1989ra arte».

Salbuespenik ere izan zen, ordea: Uretamendi auzoa. «Han ez zen etxe kaleratzerik egon. Auzo mugimendua oso indartsua zen, bi apaiz asko inplikatu zirelako, besteak beste; haietako bat etxola batean bizitzen hasi, elizatik atera, eta hango bizilagun batekin ezkondu zen». Auzoan geratu ziren. «Elkarte bat sortu zuten, hilabetero kuotak ordaintzen zituzten, eta horiekin etxebizitzak eraiki zituzten auzoan bertan. Etxolak lekuz mugitzen zituzten eraikina egin ahal izateko, eta bukatutakoan bertan sartzen ziren bizitzera».

Auzoan osatutako komunitatea bere horretan mantentzea lortu zuten Uretamendiko auzokideek, eta, ondorioz, han gorde dute eraginkorren garai hartako egoeraren memoria, Lopezen azalpenei erreparatuta. Artxibo mordoaz gain, lekukotzez ere baliatu da egilea liburua ontzeko, eta Uretamendin topatu ditu gehienak, hango auzo elkarteari esker; asko umeak ziren garai hartan, eta egun 80 bat urte dituzte. «Haurren ikuspuntua da kasu askotan, eta oso kuriosoa da. Etxolen mundua oso ondo gogoratzen dute, eta oso zoriontsuak izan ziren: ume pila zegoen, eta mendia beraientzat zuten, autorik eta muga arkitektonikorik gabe». Oro har, etxoletan bizi izanaz «harro» daude, ordu hartako bilbotar jatorrikoek zieten «mespretxuaren» kontrara.

Ondorioak eta aitortza

Etxola auzoen «balio historikoa aldarrikatu» nahi izan du Lopezek lanarekin, bai eta haietan bizi izandakoei aitortza egin ere: «Ez da Bilboko mugarritzat hartzen; asmoa zen erakustea hiriaren izaeran, hirigintzan, soziologian eta politikan izan duen garrantzia. Ez nuen liburu anekdotiko bat egin nahi». Era berean, ohiko diskurtsoa bukatzea ere izan du jomuga: «Oso modu erromantikoan kontatu izan da istorioa».

Kutsu literarioaren bitartez, ertz gordinenak ere agertu ditu Lopezek. Esaterako, atal bana eskaini die emakumeen eta ijitoen egoerari: «Emakumeak ziren auzoetan denbora gehien egiten zutenak, eta etxoletan bizitzearen eta emakume izatearen indarkeria sufritzen zuten, senarraren jipoiak...». Gainera, ijitoak «beti izan dira baztertuen artean baztertuenak». 1961etik aurrera, etxola gutxi batzuek iraun zuten, bertakoek ezin zutelako etxebizitza berriaren prezioa ordaindu. «Gutxi zirenez eta gehienak ijitoak, ez zieten kasurik ere egin».]]>
<![CDATA[Irrintziaren zorroztasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2021-10-02/irrintziaren_zorroztasuna.htm Sat, 02 Oct 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2021-10-02/irrintziaren_zorroztasuna.htm
Adarra albo batean utzi du ikastaroko irakasle Amaia Gartzia Uriondok. Ahotsa izango dute oraingoan tresna, eta bozgorailu mardul batek lagunduko die tarteka. Ikasleak batu dira jada, jarri dira eroso, eta eman die Gartziak irrintziak botatzeko lehen argibidea: «Gorputzaren jarrera landu behar dugu». Irrikaz daude oihuka hasteko, baina oraindik berotu behar dute gorputza, mugitu behar dituzte mokorrak eta sorbaldak, eta ondo kokatu burua, ahotsa egoki proiektatu dezaten.

Lehen irrintzia Gartziak berak bota du: hasierako ai-ai-ai hotsen serie luzea ji-ji indartsu batekin bukatu du, ukabila gora altxatuta eta gorputza atzera botata. Lehen zatiarekin hasi dira ikasleak. «Irrintziaren aurretik, normal hartu behar duzue arnasa, ez bete larregi birikak, hiperbentilaziorik ez egiteko, eta ez mareatzeko», abisatu die irakasleak. Urduritasunaren eta hotzaren erruz gogortuta daudelako nonbait, Gartziarena baino estatikoagoa izan da euren ahalegina. Oihu heterogeneoa josi dute denen artean: lehenengo aldietan, agerikoak izan dira intentsitate desberdintasunak eta tinbreen aniztasuna.

Bukaerari ekin diote hurrena. «Bakoitzaren sinadura da, hor dago sormena. Nik gorputza mugitzen dut hauspoa emateko». Batzuk beste horrenbeste egiten ahalegindu dira, irakaslea imitatuz. Bi zatiak batu, eta osorik bota dute zantzoa denek batera, ostera ere. Zortzi, hamabi eta hamalau segundoko irrintziak egin dituzte, irakaslearen eskuei erne, denbora zenbatzen ari baitzen; haren hatzen mugimenduei larriago begiratu diete hamasei eta hogei segundoko oihuetan. Iraupenaren erdira baino ezin izan dira heldu hainbat, gutxi batzuk saiatu dira kasik itotzeraino, baina zenbaketaren azken segundoak isilak izan dira, esfortzuaren ondoriozko eztul batzuk baino ez baitira aditu.

Hasierako irrintziak orraztu egin dituzte ariketa batzuekin: zantzoaren abiadura handitu eta txikitu dute; metrika kontrolatu dute besaurrearekin zirkuluak eginez; intentsitatea landu dute bikoteka; eta zahatotik edateko tartea ere hartu dute, ohituago batzuk eta traketsago besteak, irrintzitan bezala. «Orain hobeto irtengo da!», esan du parte hartzaileetako batek, eta hala da, egiazki, baina ez ardoarengatik bakarrik: banan-banan egindako saioan, nabari zaie irakaspenak barneratu dituztela, abiadurarekin jolasten baitute, intentsitateak gora egiten baitu bat-batean hartaz oroitzen direnean, eta oihua luzatzen ahalegintzen baitira. Alkoholak berotu omen ditu, baina, edonola ere, etengabean mugitzen ari dira ikasleak, oraingoan bai, gorputza zabukatzen bada ere.

Bozgorailua zirkuluaren erdian kokatu du Gartziak hurrengo ariketarako. «Begiak zarratu, eta imajinatu Zugarramurdiko kobetan zaudetela». Eta, behin giroa ezarrita, eginbeharrekoa. «Irrintzi arraroak egin, sormena aktibatzeko». Orain ere, banaka: molde klasikotik apenas urruntzen diren oihuetako batzuk, erritmoarekin eta intentsitatearekin jokatuz kakofoniarantz jotzen dute pare batek, eta barre algaratan itotzen da ikasleren bat, eskua paparrean duela. «Txalaparta mistiko» leun batek laguntzen ditu ahaleginok, diskretuki aditzen dena zantzo bakoitzaren ondoren.

Irrintzian esaldi bat tartekatu dute gero. Ai-ai-ai hotsekin abiatu, eta, erritmoa geldotuz, «Gora Azebarri» ebaki dute hala moduzko koordinazioan, «tonu zoli batekin eta falsetto puntuarekin», Gartziak azaldu bezala. Irrintzi kolektibo batekin bukatu dute ikastaroa: tinbre grabeak ez dira dagoeneko hain agerikoak; uniformeagoa dirudi zantzoak.

«Magikoa izan da»

Azken oihua bota eta berehala agertu dute parte hartzaileek ikasten jarraitzeko gogoa. Lehen irrintzi saioa izan da Karmele Larredondorentzat, eta gehiago sakondu nahi luke. «Txikitatik izan ditut buruan txalaparta eta zantzoa. Gaur oso gustura geratu naiz». Buruan zebilkien aspalditik, orobat, Hiart Garcia Salinasek. «Hasi nintzen txalaparta jotzen, eta abesten euskara praktikatzeko. Gauza batek bestea egitera eraman ninduen». Basauriko (Bizkaia) Marienea emakumeen etxean antolatu zuten irrintzi ikastaro bat, baina hara joan ez, eta damutu egin zen. Hura ere Algortan hasi da irrintzika. «Oso indartsua izan da, magikoa, oilo ipurdia izan dut denbora guztian. Autoan irrintziak botako ditut, musika jarri ordez».]]>
<![CDATA[«Langileen arteko elkarlana zaila da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2021-09-30/langileen_arteko_elkarlana_zaila_da.htm Thu, 30 Sep 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2021-09-30/langileen_arteko_elkarlana_zaila_da.htm A cambio de tu vida dokumental laburrak (2020). Olatz Ovejerok zuzendu du (Iruñea, 1995), Clara Lopezekin, Aurora Baezekin eta Sebastian Ramirezekin batera, eta Bilboko LAN jaialdian proiektatuko dute gaur, 19:00etan, Bilborocken.

Eztandarekin hasi zen dena.

Bartzelonan geunden, eta fabrikara hurbildu ginen ikusteko zer gertatu zen. Bizilagunekin hitz egin genuen hasieran, eta haiek zuten dikotomia azaldu ziguten: batetik, osasunaren eta ekologismoaren aldetik, kaltegarria iruditzen zaie petrokimika fabrika batetik hurbil bizitzea, baina, bestetik, %90 horretatik bizi dira. Langileekin ere hitz egiten saiatu ginen, baina beldur ziren.

Istripua mugarria izan zen langileen antolakuntzarentzat.

Urtebete lehenago beste leherketa bat egon zen, eta mugitzen hasi ziren pixka bat, baina langile batzuk kaleratu egin zituzten, agertzen zirelako sare sozialetan jarritako manifestazioen bideoetan. Zerrenda beltz batean sartzeko arriskua zegoen: hori enpresaz enpresa pasatu, eta ez zuten lanik topatzen. Iqoxen gertatu zena mugarria izan zen, konturatu zirelako elkartu beharra zutela. Baina sindikaturik ere ez zegoen, eta gero lortutakoa suntsitu egin zuen pandemiak. Ia urtebete ondoren, sindikatu independente bat sortzen ari dira.

Kasu jakin batek ardazten du filma, baina paradigmatikoa da.

Hori da langileek esaten zigutena, askotan gertatzen direla istripuak: urtebete lehenago lagun bat hil zen, eta, dokumentala muntatzen ari ginenean, beste bat hil zen eztanda gertatutako fabrika berean. Arazo handi bat dago: lan arriskutsuak direnez, ezer larririk gertatzen ez bada, enpresak sariak edo diru laguntzak ematen dizkie, eta istripuak ezkutatzen saiatzen da.

Era berean, ez da petrokimika industriaren kontua bakarrik.

Guk ez genuen petrokimika industriaz hitz egin nahi, baizik eta langileen egoera unibertsalaz. Nire aitona Gipuzkoan bizi zen, eta, zortzi orduko lanaldiaren alde egitearren, hilabete egon zen lanera joan gabe, lau seme-alabarekin, jakin gabe ea botako zuten. Gaur egun, zaila da imajinatzea elkarlan hori. Egoera jorratu nahi genuen, eta salatu zein zaila den langileak elkar daitezen.

Fabrikan, zein zen oztopoa?

Langileek kontatu ziguten soldata ezberdinak kobratzen dituztela, azpikontratatuak daudela... batzuek 1.000 euro jasotzen dituzte, besteek 1.500 edo 2.000; gehien kobratzen duenari ez zaio inporta gutxiago kobratzen duena. Enpresen estrategia da langileak soldataren bidez bereiztea.

Zuek izan zenuten arazorik enpresarekin?

Hasieran, gure ideia zen fabrika horien barruan sartzea, baina ezinezkoa izan zen. Modu zintzoan egiten saiatu ginen, azalduta dokumental bat egiten ari ginela; gero, esan genien ikerketa bat egitera gindoazela, baina ezta ere. Gainera, han egon ginen leherketa gertatu eta astebetera, eta segurtasunekoak behartu gintuen grabatutako guztia ezabatzera, ez ziguten utzi ezta kanpotik grabatzen ere. Modu zuzenean ez dugu arazorik eduki, langileak ez zirelako soilik Iqoxekoak, baizik eta enpresa askotakoak: BASF, Dow, Repsol, Covestro... Arazoa petrokimika industria osoan dago zabalduta.

Hausnarketa etikorik egingo zenuten. Nola komunikatu ezbehar bat, kaltetuak zainduta?

Horren inguruan asko hitz egin genuen: gu ahalegindu ginen haien egoera erakusten, baina ikusita zer beldur ematen zien, erabaki genuen dokumentalaren gainetik zegoela haien nahia. Iazko uztailean topaketa bat egin genuen dokumentalean agertzen diren gehienekin: filmeko irudi batzuk ikusi, eta galdetu genien ea agertu nahi zuten. Ez da gure pelikula, haiena baizik; laguntza izan nahi dugu.]]>
<![CDATA[Etorkizunak agerrarazitakoa ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2021-09-24/etorkizunak_agerrarazitakoa.htm Fri, 24 Sep 2021 00:00:00 +0200 Amaia Igartua Aristondo https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2021-09-24/etorkizunak_agerrarazitakoa.htm Bihar pieza, 120 kiloko eskultura hiperrealista, eta ikusle andana bat gerturatu zitzaion, agerraldiarekiko jakin-minarekin. Hasieran, BBK fundazioaren kanpaina bati zegokiola baino ez zen jakinarazi. Bigarren egunean, han dirau oraindik erretxinaz eta beira zuntzez eginiko obrak, Zubizuriren aldamenean eta bi segurtasun buia deigarriren artean; inguruan dago jendea ere, aurreko egunean bezala: pasealekuko barandari helduta, giza harresi moduko bat osatu dute neskaren begirada erregutzailearen aurrean, etengabean berritzen ari den murrua: argazki bat atera, eta aurrera jarraitzen dute ikusnahiek; haiek utzitako tokia berehala okupatzen du besteren batek, eskuko telefonoa prest duela. Carlos Arbizu obrari so dago farol baten paretik, eta argazkiak ateratzen ere ari da. Aurreko egunean ikusi zuen artelanaren argazkia, eta aldamenetik pasatu da goizean goiz, baina urek gordea zuten oraindik. «Ez zen ikusten, erabat estalita zegoen, eta imajinatu dut lapurtu egin dutela. Baina marea jaitsi denean, atera da poliki-poliki». Eskulturak «arreta piztu» dio, baina ez daki ezer hartaz: ez nork ondu duen, ez zertarako. Esanahia ere ez du batere argi, baina saiatu da interpretazio bat egiten. «Ura leporaino heltzen zaioenez, suposatzen dut larri-larri dabilela, ur azalera irteteko ahaleginetan». Bestalde, «omenaldi» traza hartu diote Mari Carmen Beneitek eta Pilar Tajada Sanchezek. Ez dira bilbotarrak, turistak baizik, eta, hortaz, begitandu zaie izan litekeela tokiko erreferentzia bat, eurek ulertu ez, baina bilbotarrei ezaguna egingo zaiena. «Gizon aurpegia du, eta emakumezko ezpainak», adierazi du Tajadak, agerikotik tira eginez azalpen bat taxutzeko asmoarekin. Arbizuri jazo bezala, itsasadarrak utzi dienean ikusi ahal izan dute artelana bi emakumeek, eta hori ondorioztatu dute, Beneitek azaldu duenez: «Harritu gaitu ez dakigulako zergatik dagoen itsasadarraren barruan. Izan daiteke Bilborekin edo itsasadarrarekin zerikusia duen zerbait omentzeko». «Susperraldi» bat iradokitzen dio artelanak. «Marea jaistean, norbait berragertzen da, agian emozionalki». Eskulturaren berri egunkarian izan du Maria Rosa Bermejok, eta hura ikustera joan da itsasadarrera. Gogoratzen da Orozcok duela urte batzuk egindakoaz, hiperrealista hura ere, eta BBK fundazioak enkargatutakoa, orobat: adinekoen bakardadeaz hausnartzen zuen Bakardadean hildako azken pertsona. «Oso ona iruditzen zait oraingoa, bestea bezala. Originala da, ezohikoa; gustatzen zait». Nievesi ere kosta egiten zaio buruarentzako azalpenik topatzea. Ez zuen eskulturaren berri, harekin topo egin du bat-batean, paseatzen ari zela, eta nabari zaio zurtuta geratu dela. «Harritzen duen hiperrealismoa da. Erakartzen nauen hermetismo bat du begiradan». Hori izan da lehen begi kolpeak eragin dion erreakzioa, baina hura mamurtu behar duela dio. «Hausnartu beharra daukat. Argazki bat atera diot, berriro ikusi ahal izateko; bihar ere etorriko naiz, eta agian iritzi osatuago bat edukiko dut». Oraingoz, irizpidea behintzat badu: «Kontenplazioaren bitartez pertsonen kuriositatea pizten duen oro iruditzen zait ona». Etorkizuna jopuntuan Ibiltarien zalantzak argitu zituen BBK fundazioak atzo, kanpainaren nondik norakoak xehatu baitzituen prentsa ohar batean. Bihar: geroa aukeratu izena jarri diote egitasmoari, eta, izenak iradokitzen duen moduan, etorkizuna du jomugan. «Lehiakortasun jasangarria» du hizpide kanpainak, zehazki. «Kontzeptu hori ulertzen dugu eredu sozioekonomiko baten moduan, zeinak lehenesten baituen ongizate estatua ekonomia hutsaren aurretik, bizitzako eremu eta rol guztietan». Hori islatzeko, neska baten irudia hautatu, eta mareen mugimendua metafora gisa baliatu dute. «Itsasadarreko mareagora eta mareabeheren bidez denboraren etengabeko bilakaera islatzen da, eta hartuko ditugun erabakiekiko ikusmina adierazten dute, horiek determinatuko baitute hondoratuta biziko garen, edo ur gainean». Pelikula labur batek biribiltzen du erakundearen kanpaina, distopia kutsukoa: etorkizun posible bat agertzen du, lehiakortasun jasangarria aukeratu ezean jazo litekeena, hain zuzen. ]]>