<![CDATA[Ana Galarraga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sun, 05 Jul 2020 19:08:38 +0200 hourly 1 <![CDATA[Ana Galarraga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Musika zein isiltasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1908/039/001/2020-06-26/musika_zein_isiltasuna.htm Fri, 26 Jun 2020 00:00:00 +0200 Ana Galarraga https://www.berria.eus/paperekoa/1908/039/001/2020-06-26/musika_zein_isiltasuna.htm
Abramsen esanean, musika ezagunak gure nortasuna eta jatorria gogorarazten digu, eta iraganaren eta orainaldiaren arteko lotura egiten laguntzen digu, oraina onartzea eta etorkizuna argi ikustea zaila den garaietan. Hain zuzen, El Salvadorren 1980ko gerra zibilean musikak errefuxiatuentzat izan zuen eragina ikertzen ari da Abrams, eta oroimena gordetzeko, identitatea sendotzeko eta taldea indartzeko duen garrantzia frogatu du.

Batzuetan, El Salvadorko errefuxiatuek beren egoera azaltzen zuten hitzak jartzen zizkieten aspaldiko abestiei; hala, orainari buruzko kontakizun propioa sortzeko ere balio izan zien musikak. Agian, funtzio hori izan dezakete baita konfinamenduan sortutako kantuetako batzuek ere.

Dena dela, errefuxiatuei babes emozional handia eman zien musikak, eta hori bera berretsi izan da muturreko beste hainbat egoeratan ere, adibidez, nazien kontzentrazio-esparruetan. Abramsek ez du Ruper Ordorika ezagutuko, baina biek egiten dute bat musikari eragin baltsamikoa aitortzean.

Beste zientzialari batzuek, berriz, musikari beharrean, isiltasunari erreparatu diote konfinamenduan. Izan ere, agerikoa izan da, jardueraren geldialdiari esker, isiltasuna eta naturaren soinuak leheneratu direla. Horretaz jabetuta, Isiltasunaren proiektua (The Quiet Project) sortu dute Erresuma Batuko Akustika Institutuak eta Zarata Aholkularien Elkarteak. Zaratarik gabeko ingurumenaren soinuen datu-base irekia sortzea da helburua, herritarrekin elkarlanean.

Proiektuaren bultzatzaileek diotenez, zientzialarientzat isiltasuna oso lagungarria da ingurumena ikertzeko, eta herritar askok ere nabaritu dute onura. Hain zuzen, nazioarteko ikerketa ugarik frogatu dute hirietako zaratak estresa eragiten duela eta kaltegarria dela osasunerako.

Hala ere, isiltasuna ere esperientzia subjektiboa da, musika bezala, eta, batzuentzat, bizitasunaren kontrakoa da: haientzat, hilda daude zaratarik eta soinurik gabeko kaleak. Horrenbestez, datu-basean, grabaketekin batera, haiekin lotutako sentipenak ere adieraztea eskatu dute proiektuaren sortzaileek. Beraz, itxialdiak eragindako emozioak ikertzeko, entzundako musikak bezain baliagarria izan daiteke isiltasuna aztertzea.]]>
<![CDATA[Izozmendiaren benetako neurria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1908/031/001/2020-05-29/izozmendiaren_benetako_neurria.htm Fri, 29 May 2020 00:00:00 +0200 Ana Galarraga https://www.berria.eus/paperekoa/1908/031/001/2020-05-29/izozmendiaren_benetako_neurria.htm British Medical Journal medikuntzan espezializatutako aldizkarian. Haien esanetan, herrialde askotan, osasun zerbitzuek ezin izango zioten erantzun COVID-19aren kolpeari, infektatutakoen eta heriotzen kurba apaltzeko ezarri diren neurri zorrotz horiek gabe. Bereziki, konfinamendua SARS-CoV-2 birusaren transmisioa eteteko baliagarria izan dela frogatu da, baina, aldi berean, osasungintzako beste arlo batzuk bazter uztea ekarri du.

Jakina da icebergaren zatirik handiena urpean dagoela, eta, egileen ustez, urpean geratu da prebentzioko ohiko zaintza. Horrez gain, gero eta argiago dago heriotzetan izan den gorakada ez dela bakarrik birusak eragindakoa, baizik eta bihotzekoak eman edo beste gorabehera bat izan eta arta egokia jaso ez izanaren ondoriozkoa.

Sakonago begiratuta, familia barruko indarkeriak, estresak eta asaldura psikikoek eragindako kalteak aipatu dituzte. Eta haurrei eta gazteei ere eragin diela nabarmendu dute. Hain zuzen, «C belaunaldia» deitu diote belaunaldi gazteari, koronabirusaren krisiak epe luzean utziko dien arrastoa aintzat hartuta.

Eta, zenbat eta sakonago, orduan eta handiagoa izozmendiaren bolumena: ohartarazi dutenez, gainbehera ekonomikoak kalte handia egin die lehen ere zaurgarriak ziren pertsonei, eta bereizkeria eta bidegabekeria soziala areagotu ditu. Eta gogora ekarri dute pobrezia hainbat osasun arazorekin erlazionatzen dela, tartean, obesitatea, diabetesa eta hipertentsioa.

Denborak erakutsiko du zenbaterainokoa den icebergaren benetako neurria, baina ezinbestekoa da aurreikuspenak egitea, urtu ordez, handitu ez dadin. Pobretutako 129 herrialderen txertaketa kanpainak aztertu dituzte Osasunaren Mundu Erakundeak, Unicefek eta GAVI haurren txertoen itunak, eta ikusi dute erdietan etenak izan direla. Adibidez, 29 herrialdetan bertan behera utzi dituzte elgorriaren txertaketak, eta 38tan, polioarenak. Eta beldur dira kolerak, errotabirusak eta difteriak eragindako hildakoak ez ote diren izango COVID-19arenak baino gehiago.

Izozmendiaren geruzen artean, ondorio psikologikoena dago. Euskal Herriko Unibertsitateak, beste unibertsitate batzuekin batera, Espainian egindako ikerketak erakutsi du konfinamenduak nabarmen areagotu dituela herritarren ziurgabetasuna eta ondoez psikologikoa, batez ere COVID-19a izan badute edo gertuko norbaitek izan badu, edo lana galdu badute.

Gaixotzeko beldurra, maite duten norbait galtzekoa, depresioa, suminkortasuna eta haserrea piztu zaie hainbati, baina bada itxaropentsu atera denik ere. Nolanahi ere, izozmendiaren geruza hori azaleratzeaz gain, nola urtu ere proposatu dute txostenaren egileek. Hori izango da hemendik aurrerako lana, iceberg osoarekin.]]>
<![CDATA[Feminismoaren ekarpena zientzian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1908/047/001/2020-03-06/feminismoaren_ekarpena_zientzian.htm Fri, 06 Mar 2020 00:00:00 +0100 Ana Galarraga https://www.berria.eus/paperekoa/1908/047/001/2020-03-06/feminismoaren_ekarpena_zientzian.htm Elhuyar aldizkarian eta Zientzia kaiera blogean gaur bertan argitaratutako elkarrizketan. Haren esanetan, ikerketa-munduko balioak oso matxistak dira; adibidez, lehia eta indibidualtasuna sustatzen dira; argitalpenen kantitateari ematen zaio garrantzia, ez kalitateari; eta bizitza pertsonala sakrifikatzea txalotzen da. Aldiz, zigortu egiten dira emetasunarekin lotutako portaerak, adibidez, norberaren eta ingurukoen zaintza, eta emakumea izatea bera, esaterako, batzarretarako hizlariak edo ordezkariak aukeratzean.

Alabaina, Romeroren ustez, ikerketa-munduak azken balio horiek bere egingo balitu, zientzia hobea izango litzateke; besteak beste, fokua ez litzatekeelako argitaratzean jarriko, baizik eta zer, zergatik, nola eta norentzat ikertu, eta baliabideak ere hobeto bideratuko lirateke.

Romeroren antzeko lekukotza eman dute beste elkarrizketatu batzuek ere. Izaro Zubiria Ibargunenek, esaterako, albaitaritza ikasi zuen, eta lehen sektorean egin du lana, tartean, baita ikerketa-proiektuetan ere. Eta garbi dio: «Lehen sektorean eta ikerketan emakume izateak desabantailak ditu». Eva Perez-Pons Andradek, berriz, Industria Elektronikaren eta Automatikaren Ingeniaritza egin du, eta hari ere salagarriak iruditu zaizkio unibertsitate giro maskulinoa eta hierarkizazioa.

Emakume ikertzaile gazte horien hitzak, baina, ez dira iritzi soilak. Azkenaldian, zientzia-sistemari egindako kritika zorrotz eta sendoenetakoak feminismotik (feminismoetatik) datoz.

BERRIA-n bertan, Estitxu Villamor Lomas eta Uzuri Albizu Mallea zientzialariek idatzi izan dute zientziaren ustezko neutraltasunaren aurka. Hau zioten Irakaskuntzaz, zientziaz eta 'backstage'-az artikuluan: «Zientzia egiten dutenak gizartean inskribaturiko gorputzak dira, eta ez adimen testuingururik gabeak. Eta gorputzok, zientzia egiten dutenean, pentsatzeaz gain, sentitu ere egiten dute, eta desiratu, proiektatu, komunikatu, ekin».

Feminismoak zientzia-eremua aztertzean agerian jarri dituen bi ideia bota dituzte egileek bi esalditan: batetik, zientzialariak gizartearen parte direla, eta, bestetik, pertsonaren arlo guztietan jarduten duten gorputzak direla. Eta zer? galdetuko du, agian, baten batek: bada, gizarte honetako gainerako pertsonek dituzten aje, estereotipo eta zamak dituztela zientzialariek ere, eta iraunarazten eta eraikitzen dituzten egiturak sendotu eta egonkortu egiten dituztela.

Horretaz jabetzea eta ohartaraztea izan da feminismoek zientziari egin dizkioten ekarpenetako bat. Horrez gain, zientzia ikuspegi horrekin egiteak dakartzan ondorioak ikusgai egin dituzte, medikuntzatik hasi eta adimen artifizialeko algoritmoetaraino. Eta zientzia eta zientzialarien bizitzak hobetzeko proposamenak egin dituzte. Aldarrikapen nagusia da komunitate zientifiko inklusiboago bat (demokratikoago bat) hobea dela, hobeto barnera ditzakeelako berez zabalagoa eta askotarikoagoa den komunitatearen balioak, lehentasunak eta helburuak.]]>
<![CDATA[Zer den pertsona izatea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2109/039/001/2020-02-07/zer_den_pertsona_izatea.htm Fri, 07 Feb 2020 00:00:00 +0100 Ana Galarraga https://www.berria.eus/paperekoa/2109/039/001/2020-02-07/zer_den_pertsona_izatea.htm
Horrelako ikerketen aurrean, beti dago kezka etikoa agertzen duenik: kontzientzia garatzen badute, zer? Hortik urruti gauden arren, galdera ez da berria; gizakiak askotan galdetu dio bere buruari zer den gizaki izatea, zerk egiten gaituen gizaki. Ez da galdera erraza, eta erantzunak garaiaren eta ingurunearen araberakoak izan dira. Adibidez, izenburu hau jarri zion Primo Levi idazleak, Auschwitzeko kontzentrazio eremuan bizi izandakoaz idatzitako liburuari: Hau gizon bat bada (Se questo è un uomo).

Egun, aurrerapen zientifiko-teknologikoek ematen dituzten aukerak direla eta, galderak gaurkotasun betea hartu du, alderdi etikotik ez ezik, baita legaletik ere. Izan ere, orain ez bada, etorkizun hurbilean, litekeena izango da garunak laborategian garatzea ez ezik, hildakoak berpiztea, genetikoki editatutako haurrak izatea edo animalia-gizaki hibridoak sortzea ere. Gu (hilkor, arrunt eta % 100 gizaki) bezalako pertsonak izango al dira, gure eskubide eta betebehar berekin?

Bartha Maria Knoppers eta Henry Greely McGill Unibertsitateko (Kanada) ikertzaileek auziari heldu diote Science zientzia-aldizkarian, eta, haien arabera, beharrezkoa da «pertsona» terminoaren definizio legala aztertzea.

Diotenez, nazioarteko sistema legalak bi kategorien arteko bereizketan oinarritzen dira: animalia/gizakia; pertsona/gauza; bizirik/hilda; hobekuntza/terapia. Gaur egun, ordea, bereizketa horien arteko mugak lausotuta daude.

Orduan, zertan oinarritu beharko litzateke definizio berria? Ikertzaileek banan-banan aztertu —eta baztertu— dituzte proposatu izan diren zenbait aukera. Lehena, kode genetikoan oinarritzea litzateke. Ikertzaileen esanean, baina, ez dago giza genoma bakar bat, milaka milioi baizik, eta belaunaldiz belaunaldi mutatzen doaz, gainera. «Giza izaera» ere alferrikako terminoa da: txerri baten organo bat transplantatua duena ez da pertsona, ala?

Izan ote daiteke garuna definitzen gaituena? Gaitasun kognitiboen hobekuntza, inplante neuronalak edo heriotza zerebrala, adibidez, eztabaidagai diren garai hauetan, nekez. Gorputzaren beste zati batzuek ere zalantzak sortzen dituzte. Obulu eta espermatozoideek, esaterako, beste gizaki bat sortzeko ahalmena dute, baina baita edozein zelulak ere, zelula ama bilakatuz gero.

Horrenbestez, legalki, «pertsona» terminoaren ordez, «funtsean pertsona» erabiltzea proposatu dute, horrek barruan hartuko lituzkeelako mugen ertzetan daudenak.

Hala ere, zaila dirudi proposamen horrekin auzia ebatzita geratzea, zenbait kasutan eztabaidagarria izan baitaiteke zer esan nahi duen «funtsean» horrek. Hortaz, jarraituko du…]]>
<![CDATA[Azken bukardoaren azkena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1875/031/001/2020-01-10/azken_bukardoaren_azkena.htm Fri, 10 Jan 2020 00:00:00 +0100 Ana Galarraga https://www.berria.eus/paperekoa/1875/031/001/2020-01-10/azken_bukardoaren_azkena.htm Capra pyrenaica pirenayca) azken banakoa zen. Dena den, zorrotz jarrita, espeziea ez zen egun hartan desagertu behin betiko. 2003an, zortzi minutuz mundura itzuli zen; gero, betiko galdu zen.

Hain zuzen, denbora hori baino (zortzi minutu, 480 segundo) ez zuen iraun bizirik Celiaren klonak. Bukardo klonatuaren jaiotza sekulakoa izan zen: lehen aldiz, desagertutako animalia bat klonazio bidez berpiztea lortu zuten! Baina ikertzaileen poza kezka bihurtu zen, eta kezka, etsipen, bukardo jaioberriak arnasteko arazoak zituela ikusi zutenean, eta ezin izan zutenean ezer egin bizirik jarrai zezan.

Bukardoaren aztarna zaharrenak Paleolitokoak dira. Azterketa paleontologikoek erakutsi dute neanderthalen eta gerora sapiens-en ohiko ehizakia zela. Arlanpen, esaterako, bukardoen bost fosil aurkitu dituzte, eta 17.000-33.000 urte dituztela kalkulatu dute. Euskal Herrian eta Pirinio osoan bizi izan zen, baina, XIX. menderako, Pirinioetara mugatuta zegoen.

Bere edertasun eta bakantasunagatik, Europako ehiztarien pieza preziatu bihurtu zen mende horren erdialdean, eta XX.aren hasierarako Frantzian galduta zegoen. Populazioaren gainbehera hain zen nabarmena, ezen 1913an hura ehizatzea debekatu zuten, eta bizi zen eremua (Ordesa ingurua) Parke Natural izendapenarekin babestu zuten, 1918an.

Ez zen nahikoa izan, eta 1960ko hamarkadan beste neurri batzuk hartu zituzten, hala nola bazka eramatea neguan. Alferrik: 10 urte geroago ez ziren geratzen 50 baino gehiago, gutxiegi espeziearen osasuna eta iraupena bermatzeko.

1990eko hamarkadan, larrituta, Capra pyrenaica hispanicarekin (genetikoki hurbileneko ahaidea) hibridatzeko saiakerak egin zituzten, eta espeziea bere onera ekartzeko plan bat ere ezarri zuten, Europaren, Frantziaren eta Espainiaren eta Aragoiren babesarekin. Dena, alferrik: 1999an banako bakar bat geratzen zen bizirik, Celia. Harrapatu, eta larruazaleko zelula batzuk erauztea erabaki zuten, agian, egunen batean, klonatzeko erabiliko zituztelakoan. Aske utzi zuten gero, eta hurrengo urtean hil zen.

2003an egin zuten klonatzeko saiakera. Zelula haietatik abiatuta, 1.285 enbrioi garatu ziren. Basahuntzen eta basahuntz-ahuntz hibridoen umetokietan txertatu zituzten, eta bakarra jaio zen, zesareaz. Esan bezala, berehala hil zen. Hala ere, beste saiakera bat egin zuten 2014an.

Baina esperimentua arrakastatsua izan balitz, zer? Bada, espeziea berdin-berdin galduko zen, ia ziur. Hori uste zuten orduan klonazioaren aurka zeudenek ere; dirua eta ahaleginak oker bideratzea zela. Eta gaur egun ere klonazioa ez da inongo espezieren salbatzaile izango, ez Pirinioetan, ez Australian, ez espezieak galtzen ari diren munduko beste edozein lekutan.]]>
<![CDATA[Klitoriaren mitoa, gaindituta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1875/039/001/2019-12-06/klitoriaren_mitoa_gaindituta.htm Fri, 06 Dec 2019 00:00:00 +0100 Ana Galarraga https://www.berria.eus/paperekoa/1875/039/001/2019-12-06/klitoriaren_mitoa_gaindituta.htm
Hala, ez da harritzekoa hain zabaldua egotea duela gutxira arte egiatzat jo den mito nagusia, alegia, klitoriaren funtzio bakarra plazera ematea dela.

Argi gera dadila: bakarra izateak ez du esan nahi garrantzitsua ez denik. Baina zientzialarientzat ez zen nahikoa, nonbait, eta galderak egiten jarraitzen zuten: klitoriak orgasmoa lortzeko balio du; ugaltzeko, baina, orgasmoa ez da ezinbestekoa. Orduan, zergatik dute emakumeek klitoria? Azalpen onartuenaren arabera, eboluzioaren aztarna bat da, gizonen titiburuak edo juizioko haginak bezala.

Roy J. Levin ikertzaileak, ordea, klitoriak, plazera emateko ez ezik, ugalketan laguntzeko funtzioa ere baduela aldarrikatu du, argitaratu berri duen artikulu zientifikoan. Haren sarreran, Albert Szent-Györgyi Medikuntzako Nobel saridunaren 1957ko aipu bat idatzi du: «Gainerako guztiek ikusi dutena ikusteko, eta beste inork pentsatu ez duena pentsatzeko».

Hala, klitoriaren inguruko mitoak eraitsi, eta ugalketan dituen funtzioak (orain arte pentsatu ez direnak edo ukatu direnak) azaltzen ditu, xehe, berak eta beste ikertzaile batzuek egindako ikerketetan oinarrituta.

Adibidez, klitoriaren egitura osoa ezagututa ere (kanpoan zati txiki bat baino ez du), uste izan da koitoan zakilak bagina baino ez duela estimulatzen, eta, agian, baita umetoki-lepoa ere, baina ez klitoria (ezpain txikiak eta guruin bestibular nagusiak aipatu ere ez ziren egiten). Levinek ahaztutako egitura horien guztien garrantzia nabarmentzen du artikuluan, eta klitoriaren kitzikapenak garunean eragiten duela azaltzen du.

Dioenez, klitoriaren kitzikapenak garunean sortzen duen eragina berdina da bera bakarrik zein koitoaren bidez estimulatu. Eta, orgasmoaren aurretik, arlo askorekin lotutako eremuak aktibatzen ditu: berotzea, saria, oroimena, adimena, norberarekiko pertzepzioa eta portaera soziala, besteak beste.

Horrez gain, ugalketan laguntzen duten zenbait prozesu gertatzen dira: baginako odol-zirkulazioa areagotzen da, oxigeno-maila eta tenperatura igo, eta lubrifikazioa hobetu. Umetoki-lepoan ere gertatzen dira aldaketak, eta, horiei esker, espermatozoideek aukera gehiago dute obulua ernaltzeko.

Bestalde, klitoria erauzteak horretan guztian ere eragiten duela ohartarazi du. Alegia, plazera sentitzeko gaitasuna ezabatzeaz gain, ugaltzea zailtzen du. Izan ere, Levinek frogatutzat jotzen du klitoriak bi funtzio dituela, atsegin ematea eta ugalketan laguntzea, eta biak direla garrantzi berekoak.]]>
<![CDATA[Voyager ontziak, mugaz gaindi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2678/039/001/2019-11-08/voyager_ontziak_mugaz_gaindi.htm Fri, 08 Nov 2019 00:00:00 +0100 Ana Galarraga https://www.berria.eus/paperekoa/2678/039/001/2019-11-08/voyager_ontziak_mugaz_gaindi.htm Voyager 2 ontziak heliosferatik izarrarteko espaziora igarotzean bildutako datuak. Ontziak justu duela urtebete zeharkatu zuen muga hori, jaurti zutenetik 42 urtera eta 18.000 milioi kilometro egin ondoren (119 aldiz Lurra Eguzkitik banatzen duen distantzia).

Voyager 1 ahizpak duela zazpi urte zeharkatu zuen muga. Berez, Voyager 2 baino pare bat aste geroago bidali zuten, baina ibilbide desberdinak egin dituzte: Voyager 1-a Jupiterren eta Saturnoren ingurutik igaro zen, eta Voyager 2-ak, bi planeta horiez gain, Urano eta Neptuno ere bisitatu zituen. Hain zuzen, azken bi planeta horien inguruan izan den zunda bakarra da.

Ez dago gizakiak sortu eta hain urrutira iritsi den tresnarik. Bidean, hurbil izan dituzten planeten irudiak bidali dituzte. Haiei esker ikusi ziren lehen aldiz Saturnoren eraztunak eta Jupiterren ekaitzak gertutik, baina, ziur aski, ez dira horiek irudi esanguratsuenak, baizik eta gure planetari berari ateratako argazki bat. Izena eta guzti dauka: puntu urdin margul bat (ingelesez, pale blue dot).

Argazki horretan, Lurra horixe da, puntu ñimiño eta ahul bat, espazio ilun eta infinituan galduta. 1990ean atera zuen Voyager 1-ak, 6.000 milioi kilometroko distantziatik, eta, bere txikitasunean, sekulako indarra du: Carl Sagan zientzia-dibulgatzaile ospetsuak liburu bat idatzi zuen hartan inspiratuta. Haren esanean, gure benetako neurria adierazten du, gure apaltasuna erakusten.

Saganen eta Voyager ontzien arteko lotura, dena den, lehendik zetorren. Izan ere, bi ontzietan urrezko disko bana sartzea bururatu zitzaien, Lurrari eta gure espeziari buruzko informazioarekin: argazkiak, agurrak 56 hizkuntzatan, soinu natural eta artifizialak, kultura askotako abestiak... Saganek aukeratu zuen eduki hori guztia, estralurtarren batek diskoetako bat aurkitu eta entzun ahal izanez gero, gu eta gure planetaren berri izan zezan.

Itxura guztien arabera, diskoek ez diote inolako informaziorik eman inori; aldiz, ontziek informazio ugari eman diete astrofisikariei eta astronomoei. Berriena, nolakoa den heliosferaren -hau da, Eguzkiaren eremu magnetikoak eratzen duen babes-burbuilaren- eta izarrarteko espazioaren arteko trantsizioa.

Voyager 1-ak, akats batzuk tarteko, oso datu gutxi bidali zituen, baina Voyager 2-aren sistemek ondo funtzionatu dute, eta horri esker jakin dute, besteak beste, heliosferan plasma beroagoa eta dentsitate txikiagokoa dagoela izarrarteko espazioan baino.

Bi ontziak heliosferatik kanpo dauden arren, oraindik oso urruti daude eguzki-sistemaren azken mugatik, hau da, Eguzkiaren grabitazio-eremuak zedarritzen duen ingurunetik. Eta hara iritsi baino askoz ere lehenago agortuko zaie erregai nuklearra eta hondatuko dira tresnak. Hala ere, gutxienez 25 urte igaroko dira beste ontzi bat haiek iritsi diren lekura heltzerako. Bada zerbait, 1977an abiatu zirela kontuan hartuta.]]>
<![CDATA[Pitzadurarik ez Nobelen erreinuan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2093/031/001/2019-10-11/pitzadurarik_ez_nobelen_erreinuan.htm Fri, 11 Oct 2019 00:00:00 +0200 Ana Galarraga https://www.berria.eus/paperekoa/2093/031/001/2019-10-11/pitzadurarik_ez_nobelen_erreinuan.htm Inside Science komunikabide estatubatuarrak. Erretratu horiek egiteko, Medikuntza edo Fisiologiako Nobelaren 199 irabazleen aurpegiak, Fisikakoaren 201enak eta Kimikakoaren 165enak konbinatu dituzte, eta hala lortu dituzte, hurrenez hurren, hiru kategoria horietako sarituen erretratuak.

Interneten begiratu gabe ere, erraz asma daiteke nolakoak diren: gizonak, zuriak eta helduak. Hirukiak dirudite, hain dira antzekoak.

Datuek antzekotasun hori berresten dute: 1901ean jaio ziren Nobel Sariak, eta historian saritutako guztien %95 baino gehiago gizonak dira. Fisika da emakume saritu gutxien dituen arloa: hiru baino ez.

Bestalde, irabazleak nongoak diren begiratuta, sei herrialde nabarmentzen dira; haietara joan da sarien %80 baino gehiago: AEB, Erresuma Batua, Alemania, Frantzia, Errusia (edo iraganeko Sobietar Batasuna) eta Suedia, Alfred Nobelen jaioterria. Inor ez zen afrikar jatorrikoa.

Egoera horren aurrean, kritika ugari jaso ditu azken urteotan Nobel saridunak hautatzeaz arduratzen den erakundeak, Suediako Zientzien Errege Akademiak. Azkenean, sarituen dibertsitatea areagotzeko neurriak hartu dituela adierazi du Akademiako idazkari nagusiak, Nature aldizkariari emandako elkarrizketa batean.

Besteak beste, hautagaiak biltzean, emakume gehiagorengana jo dute izenen bila, eta gutunean berariaz eskatu zaie aintzat hartzeko generoa, jatorria eta gaia, baita aurkikuntza bat baino gehiago proposatzea ere.

Idazkariaren arabera, neurri horiek izan dute nolabaiteko eragina, lehen baino emakume gehiago izendatu baitituzte. Hala ere, gutxi izaten jarraitzen dutela aitortu du. Gainera, onartu du izenak proposatzen dituztenen artean emakumeen ehunekoa areagotzeak ez duela inolako eraginik izan. Alegia, proposamenak egiten dituena gizona zein emakumea izan, gizonak izendatzeko joera du.

Hautagaien etniari erreparatuta, berriz, neurrien eraginkortasuna neurtzeko oraindik goiz dela esan du idazkariak. Horrekin batera, neurriak hartu aurretik ere, asiarren ehunekoa handitzen ari zela nabarmendu du; bereziki, japoniarrena. Asian ikerketan zenbat inbertitzen den ikusita, etorkizunean ere gero eta asiar gehiago sarituko dituztela iragarri du. Esan duenez, horrek frogatzen du Akademiak ez duela inor baztertzen.

Are gehiago: aurkikuntza onenak egin dituztenek irabaztea bilatzen omen dute, eta, generoa edo etnia aintzat hartuta kuotak ezarriz gero, sariek balioa galduko luketela uste du. Argi dago ez dutela neurri iraultzailerik hartzeko asmorik.

Horren ondorioz: zientzietako aurtengo Nobel saritu guztiak gizonezkoak dira, denak estatubatuarrak edo Europa mendebaldekoak, bat izan ezik. Salbuespena ez da, ordea, hain salbuespen: japoniarra da.]]>
<![CDATA[Abortatzeko eskubidea, osasun-eskubidea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2093/039/001/2019-09-13/abortatzeko_eskubidea_osasun_eskubidea.htm Fri, 13 Sep 2019 00:00:00 +0200 Ana Galarraga https://www.berria.eus/paperekoa/2093/039/001/2019-09-13/abortatzeko_eskubidea_osasun_eskubidea.htm The Lancet astekari ospetsuak egin du, eta ez da kasualitatea, noski: landutako auziak zenbaterainoko garrantzia duen erakusten du horrek. Hain zuzen, abortua da gaia; zehatzago esateko, modu seguruan abortatzeko aukerak murrizteak dituen ondorioak.

Aurten argitaratutako datuen arabera, munduan, urtean 227 milioi emakume geratzen dira haurdun. Horietatik, %44 nahi gabeko haurdunaldiak dira, eta haietatik %56 abortuan amaitzen dira, %32 nahi gabeko erditzean, eta %12 berez galtzen dira. Duela hamar urteko datuekin alderatuta, nabaria da herrialdeen maila ekonomikoak duen eragina: herrialde ekonomikoki aberatsetan, asko gutxitu dira nahi gabeko haurdunaldiak zein abortuak; aldiz, ekonomikoki hain aberatsak ez direnek haiek baino abortu-tasa handiagoa dute, eta hamar urte hauetan datuak ez dira aldatu.

Aukera egokirik gabe abortatzen duten hamar emakumetatik bat hil egiten da, abortuaren ondorioz. Heriotza horietatik gehienak maila ekonomiko ertain eta baxuko herrialdeetan gertatzen dira. Goi-mailakoetan, oro har, badituzte seguru abortatzeko aukera ematen duten botikak eskura (misoprostola eta mifepristonaren konbinazioa), eta legeak ere ez dira hain murriztaileak. Aldiz, beste herrialde askotan, mifepristona garestiegia da, baliabideak urriak, eta legeek ere askoz ere muga gogorragoak jartzen dituzte.

Azkenaldian, baina, ekonomikoki aberatsak diren herrialdeetan ere modu seguruan abortatzea zailtzen duten joerak indartzen ari direla ohartarazten du The Lancet-ek. Horren adibide garbia dira AEBak. 2017ko urtarrilean, «Bizia babesten, osasun-sorospen globalean» izeneko agindua atera zuen Donald Trumpen gobernuak. «Mozal-agindu globala» eta «Mexiko Hiriko politika hedatua» ere deitzen zaio, eta, haren arabera, diru-laguntzak ukatzen zaizkie atzerrian abortuari buruzko informazioa ematen duten gobernuz kanpoko erakundeei. Ronald Reaganek sortu zuen agindu hori, eta presidente errepublikar guztiek ezarri dute.

Trumpen bertsioa are gogorragoa da, estatuetako osasun-sorospen global guztiei eragiten baitie, baita hiesari aurre egiteko larrialdi-planari ere. Sexu- eta ugalketa-osasun integralak, ordea, aintzat hartu behar ditu arrisku-faktore guztiak, eta haietako asko elkarrekin doaz eta elkarrekin egin behar zaie aurre: hiesa, eta sexu-bidezko gaitzak, minbiziak, nahi gabeko haurdunaldiak (bortxaketen ondoriozkoak barne)...

Horrekin guztiarekin batera, seguru abortatzeko aukeraren aldeko lana ere egiten dute, atzerrian ez ezik (Kenia, Nepal, Nigeria, Hegoafrikako Errepublika...), baita AEBetan bertan ere, bereziki, populazio-talde zaurgarrienetan. Eta mozal-agindu globalaren pean, izugarri murriztu dira modu seguruan abortatzeko aukerak, estatu askotan: Alabama, Georgia, Mississippi, Ohio, Texas, Kentucky, Utah… Horren aurrean, The Lancet-ek garbi dio: ez dago osasun-eskubiderik, abortu segurua izateko eskubiderik gabe.]]>
<![CDATA[Lo onaren bila]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2028/039/001/2019-06-14/lo_onaren_bila.htm Fri, 14 Jun 2019 00:00:00 +0200 Ana Galarraga https://www.berria.eus/paperekoa/2028/039/001/2019-06-14/lo_onaren_bila.htm
Obsesioa eta negozioa eskutik doazen gizartean, ordea, komeni da garbi izatea zer dagoen frogatuta eta zer den saltzeko aitzakia. Oinarrian, hau da egia: loa funtsezkoa da gure osasunerako. Aspalditik da ezaguna oroimenean duen garrantzia, baina, horrez gain, ikerketek frogatu dute zerikusi zuzena duela zenbait gaixotasunekin, tartean, alzheimerra, obesitatea eta arazo kardiobaskularrak.

Zehazki, loaldian neuronen arteko loturak berrantolatzen direla frogatu dute saguetan. Pertsonekin egindako esperimentuetan, berriz, ikusi dute ondo lo egiten ez dutenek oroitzapen negatibo gehiago gordetzen dituztela.

Alzheimerrean, xehetasun asko oraindik ezagutzen ez dituzten arren, badirudi lo falta dagoen kasuetan gehiago pilatzen direla beta-amiloideak eta tau proteina, biak ere gaitzarekin erlazionatutakoak. Dena den, zaila da bereiztea zer den lehenago, arrautza ala oiloa; hau da, lorik ezak eragiten duen alzheimerrean, edo alzheimerrak ekartzen duen lo-gabezia. Nolanahi ere, sintomak hobetu egiten dira ondo lo eginez gero.

Immunitate-sistema ere indartu egiten da loari esker, eta hormona-sistema, orekatu. Esaterako, lo gutxi egitean, intsulinaren maila jaitsi egiten da. Horrekin batera, igo egiten da gosea eragiten duen hormonarena (grelina), eta jaitsi, berriz, garunari aseta gaudela adierazten dionarena (leptina). Horrek ekartzen du gehiegi jatea, lo-gabezia dagoenean. Eta horrekin lotzen dira obesitatea eta beste asaldura batzuk, besteak beste, arazo kardiobaskularrak, hipertentsioa eta diabetesa.

Horrek guztiak ez du esan nahi lo ondo egitearekin itsutu behar dugunik. Ezta nahitaez zortzi ordu egitearekin ere, han-hemen agintzen duten bezala. Adituen arabera, sei eta zazpi ordu artean da neurri egokia. Garrantzitsua da, hori bai, lo sakona egitea, alegia, loaren zikloa osatzea eta REM deritzon fasera iristea. Ziklo bakoitzak ordu eta erdi inguru irauten du, eta gauero bospasei ziklo izaten ditugu.

Hori, gaur egun. Izan ere, zenbait ikerketak erakutsi dute industria-aroaren aurretik, kultura askotan, egunean loaldi bakarra eta jarraitua izan beharrean, bi loaldi izaten zituztela. Horrela agertzen da On Kixote Mantxakoa eleberrian eta beste liburu batzuetan. Azterketa etnografikoek ere erakutsi dute XX. mendearen erdira arte, argi artifizialik ez zuten kultura ez-mendebaldarretan, ohikoena bi loaldi izatea zela.

Beharbada ez daukagu tematu beharrik gau osoz lo jarraian egitearekin; bai, ordea, lo ondo egitearekin. Eta ez badugu lortzen, merkatuak eskaintzen dituen erremedio farmazeutiko, natural zein teknologikoetara jo aurretik, komeni da betiko aholkuak probatzea: gailu elektronikoak, telebista eta enparauak albo batera utzi; ez egin kirolik iluntzean, ezta beste jarduera pizgarririk ere; goiz afaldu eta garaiz oheratu; leku eta giro aproposak bilatu, eta gogotsu hartu oheratzeko unea; eta ohea lotarako eta sexurako erabili, ez beste ezertarako. Hain justu, sexu-jarduera lo-eragilea dela baieztatu dute zientzialariek. Ondo lo egin!]]>
<![CDATA[Hiesaren estigma desegiteko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2044/039/001/2019-05-17/hiesaren_estigma_desegiteko.htm Fri, 17 May 2019 00:00:00 +0200 Ana Galarraga https://www.berria.eus/paperekoa/2044/039/001/2019-05-17/hiesaren_estigma_desegiteko.htm Elhuyar Zientzia

Hiesa ezagutu zen unetik bertatik izan da tabu eta estigma. Gaitzak gizarteak baztertutako taldeei eragiten zien bereziki (gayak, heroinazaleak), heriotza eragiten zuen, gorputzeko isurien bidez kutsatzen zen, ez zegoen sendabiderik… Horiek ziren hasiera hartan zabaldu ziren mezuak, eta, geroztik 35 urte igaro badira ere, eta, denbora horretan izugarri aurreratu bada ere, ikerketan eta tratamenduan, estigma ez da guztiz desagertu.

Jakina, egoera asko aldatzen da leku batetik bestera, baina, industrializatutako herrialdeetan, odolean giza immunoeskasiaren birusa (GIB) izatea jada ez da hies gaitza izatearen sinonimo. Are gehiago: tratamendua hartzen duten pertsonek birus-maila detektaezina dute odolean eta ez dute birusa kutsatzen.

Gakoa diagnostiko goiztiarra da. Tabuaren eta beldurraren eraginez, ordea, arrisku-praktikak izan dituzten zenbait pertsona ez dira diagnostiko-proba egitera joaten berehala, eta horrek bi ondorio ditu: batetik, tratamendua atzeratu eta pronostikoa okertu egiten dira; eta, bestetik, beste pertsona batzuk kutsatzeko arriskua dago. Horregatik da hain garrantzitsua antirretrobiralen arrakasta nabarmentzea, estigma behingoz desegin dadin.

Alde horretatik, aipatzekoa da berriki argitaratutako ikerketa bat. Partner2 izena du, eta Europako 14 herrialdek parte hartu dute. Bi urtez, 782 bikote gayri jarraipena egin diete. Bikote guztietan, kideetako batek ez zuen birusik, eta besteak antirretrobiralak hartzen zituen. Guztiek, babesik gabeko sexu-harremanak izan dituzte (ikerketan sarketa-kopurua ere zehazten dute: 76.000), eta, bikoteen barruan, ez da infekzio bakar bat bera ere izan (15 infekzio berri diagnostikatu zituzten, baina denetan bikoteaz kanpoko beste pertsona batek kutsatuta).

2016an Partner1 ikerketak emandako emaitzak berretsi ditu ikerketa horrek. Partner1-ean preserbatiborik gabeko 58.000 sarketen ondorioak aztertu zituzten, eta orduan ere ez zuten infekziorik detektatu, baina gizonen arteko harremanak ez ziren esanguratsuak estatistikoki. Hortaz, sarketa baginala segurua zela frogatu bazuten ere, gizonekin berariaz beste ikerketa bat egin behar zela ondorioztatu zuten. Eta orain eman dituzte emaitzak.

Datuek garbi utzi dute badela estigma desegiteko garaia, eta, horretan, gizarte osoak du ardura. Bitartean, ezin da ahaztu munduko beste leku askotan egoera askoz ere okerragoa dela. Hain zuzen, aste honetan bertan argitaratu dira Nature aldizkarian Saharaz hegoaldeko 47 herrialdetako datuak. 15-49 urteko helduetan, hiesaren prebalentziak izan duen bilakaera neurtu dute 2000-2017 urteetan, eta ikusi dute 15 herrialdetan areagotu egin dela. Zaila dirudi Nazio Batuen Erakundearen helburua lortzea: 2030erako hiesaren izurria amaitzea.]]>
<![CDATA[Katie Bouman: izen-abizenez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2044/031/001/2019-04-19/katie_bouman_izen_abizenez.htm Fri, 19 Apr 2019 00:00:00 +0200 Ana Galarraga https://www.berria.eus/paperekoa/2044/031/001/2019-04-19/katie_bouman_izen_abizenez.htm Elhuyar Zientzia

Harrigarria dirudien arren, zulo beltza lortzeko proiektuan nabarmendu den izen nagusia ez da astronomoa edo astrofisikaria, informatika ingeniaria baizik. Eta are harrigarriagoa da informatikari hori emakumezkoa izatea, berekin proiektuan lanean aritutako hamar ingeniarietatik zortzi gizonezkoak baitira. Gaztea da, gainera; 29 urte baino ez ditu. Haren izena: Katie Bouman.

Askok zulo beltzaren irudia erakutsi zutenean zabaldu zen argazkian ezagutu dute Katie Bouman. Bouman ordenagailu baten aurrean dago; ordenagailuaren pantailan zulo beltza ikusten da, eta, atzean, formula matematikoz betetako arbel bat. Baina Boumanen irribarreak eta begiek gainerako guztia ezkutatzen dute: pozaren irudikapena da.

Alabaina, zulo beltzaren irudia ezagutu aurretik ere bazen nor. Adibidez, 2017an TED hitzaldi bat eman zuen. Hitzaldi horiek ospe handia dute, puri-purian dauden gaiei buruzko informazio sakona ematen baitute nazioarteko adituek. Boumanen hitzaldiak izenburu hau zuen: Nola egin argazki bat zulo beltz bati, eta ezaguna zen zulo beltzaren irudia argitaratu zain geundenon artean.

Hain zuzen, horixe azaltzen du hamar minutu pasatxoan: nola lortu zulo beltz baten irudi bat, munduan sakabanatutako zortzi irrati-teleskopioren datuetatik abiatuta. Horretarako dauden zailtasunak azaltzen ditu, eta haiek gainditzeko garatu dituzten bideak. Horretan gako izan da Boumanen lana, hark sortu baitu irrati-teleskopioen datuak tratatzeko programa informatikoa. Ulertzekoa da, beraz, haren poz-aurpegia iragarritakoa guztiz bete zela ikustean.

Programa informatiko hori doktoretza-tesian garatu zuen, Massachusettseko Teknologia Institutuan (MIT), eta hura izan zen Bouman zoriontzen lehenengoetakoa.

Denek ez dute, ordea, horrela hartu, eta sare sozialetan haren aurkako iritziak zabaldu dira. Are gehiago: zulo beltzaren irudia argitaratu eta bi egun ondoren, Boumanen sarrera sortu zuten Wikipedian. Bada, handik gutxira, artikulua kentzea aztertzen ari zirela zioen oharra jarri zuten han bertan. Nonbait, erabiltzaile batzuk kexu ziren; ikerketan berrehun ikertzailek baino gehiagok parte hartu zutenez, ez zitzaien iruditzen bidezkoa Katie Boumanen izena nabarmentzea.

Nolanahi ere, proiektuko kideak Boumanen alde jarri dira, eta egin duen lana ezinbestekotzat jo dute irudia lortu ahal izateko. Gainera, Boumanek berak ere hasieratik izan ditu gogoan parte-hartzaile guztiak; hain zuzen, hau esan zuen irudia argitaratu ondoren egin zioten lehen elkarrizketan (CNN): «Gutako inork ezin izango zuen bakarrik egin. Jatorri desberdinetako jende askori esker izan da posible».]]>
<![CDATA[Hilekoa: zeruan bezala lurrean ere]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/031/001/2019-03-22/hilekoa_zeruan_bezala_lurrean_ere.htm Fri, 22 Mar 2019 00:00:00 +0100 Ana Galarraga https://www.berria.eus/paperekoa/1892/031/001/2019-03-22/hilekoa_zeruan_bezala_lurrean_ere.htm Elhuyar Zientzia

Datorren ostiralean, hilaren 29an, historian lehen aldiz, bi emakume espazio irekira aterako dira, gizon baten laguntzarik gabe. Bi emakume, bakarrik. Biak NASAko astronautak dira, eta Nazioarteko Espazio Estaziotik (ISS) aterako dira, joan den udan jarritako bateria batzuk aldatzera. Haien izenak: Christina Koch eta Anne McClain.

Antza denez, genero-berdintasunak oso poliki egiten du aurrera espazioan, 35 urte igaro baitira dagoeneko, emakume batek espazio-ibilaldi bat egin zuenetik. Svetlana Savitskaia kosmonauta izan zen aitzindari hura, eta ia lau orduz aritu zen espazioan, Saliut-7 estaziotik kanpo, egituraren konponketa-lanetan. Eskifaiako gainerako bost kideak gizonak ziren, eta zeregin horietan haiek bezain ondo moldatzen zela onartu zuten misioaren arduradunek.

Kazetariek, berriz, Savitskaiak egindako lana goraipatzeaz gain, haren gorputzaz ere idatzi zuten. Izan ere, garai hartan oso zabalduta zegoen grabitate-eza emakumeen gorputzerako kaltegarria izango zelako ustea. Horregatik, askok nabarmendu zuten Savitskaiak onik gainditu zuela misio hura, kilo batzuk galdu zituen arren.

Ez ziren kiloak kezkatzen zituena, ordea; hilekoa baizik. Grabitate-ezaren ondorioz, odola ez zen kanporatuko, eta auskalo zer kalte eragin zezakeen gorputzaren barruan! Funtsik gabeko kezka hori oztopo handia izan zen emakumeak onartzeko espazio-misioetan, eta, gerora, nahiz eta osasunean eraginik ez duela frogatu den, tartean behin berriz pizten da mamua.

Esate baterako, 2016an, Houston eta Londresko (gizon) ikertzaile batzuek espazioan hilekoa izateari buruzko artikulu bat argitaratu zuten Microgravity aldizkarian. Espazioan zeuden bitartean hilekoa ez izateko hormona antisorgailuak hartzea gomendatzen zuten ikertzaileek. Horrek ere bazuen baina bat gizon haientzat: Martera joateko, adibidez, denbora asko behar da, eta beharko liratekeen milaka pilula haiek leku asko hartuko lukete.

Edonola ere, adituek onartzen dute espazioko instalazioak ez daudela prestatuta hilekoaren hondakinak behar bezala tratatzeko. Nonbait, instalazioak diseinatzen dituzten ingeniariek ez dute hilekorik izaten, eta ez dute aintzat hartzen beste inork izan dezakeenik ere.

Baina ez dago hain urrutira joan beharrik halako bereizketak topatzeko. Lurrean bertan, leku urrun eta bakartietan ikertzen duten emakumeek sarritan salatu izan dute azpiegiturak nahiko eskasak izaten direla, ikuspegi higienikotik. Hala ere, ezingo dugu beste inon aurrerapauso handirik eskatu, hemen, elkarri tanpoi bat edo konpresa bat uzteko, edo norberarena aldatzera joateko, ezkutuan gabiltzan bitartean. Ez dugu ezer ezkutatzeko.]]>
<![CDATA[Fokuetatik kanpo, min]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1919/031/001/2019-02-22/fokuetatik_kanpo_min.htm Fri, 22 Feb 2019 00:00:00 +0100 Ana Galarraga https://www.berria.eus/paperekoa/1919/031/001/2019-02-22/fokuetatik_kanpo_min.htm
Horren erakusle da The Lancet medikuntza aldizkariak egun horren harira plazaratutako zenbaki berezia. Editorialaren izenburuak ez du zalantzarako tarterik uzten: «Feminismoa denontzat da». Zenbakia osatzen duten ikerketa-artikuluek arrazoiez janzten dute izenburua.

Horietako batean, esaterako, 1980-2016 urteen artean argitaratutako 11,5 milioi ikerketa aztertu dituzte, eta ondorioa negargarria da: ikerketa medikuetan emakumeak gutxietsita daude, eta ez dira aintzat hartzen sexuen artean dauden diferentzia genetikoak, fisiologikoak, ezta sendagaiek batzuengan eta besteengan izan ditzaketen eragin desberdinak ere. Oraindik, gizonak dira zentroa: sarritan, haiek dira ikerketa-buruak, haiek dira neurria, eta haientzat diseinatzen dituzte tratamenduak.

Horrek sortzen dituen arazoak gainditzeko, duela urte batzuk erakundeek neurriak hartu zituzten, eta, esaterako, AEBetako Osasun Institutuak irizpide garbiak ditu, zelula eta animalia emeak ere erabiltzeko esperimentuetan, eta emakumeek ere parte har dezaten saio klinikoetan. Antzeko neurriak daude Europako Batasunean ere.

Alabaina, The Lancet-eko ikerketak agerian jarri du neurri horiek ez direla nahikoak: 1997tik 2001era merkatutik erretiratutako hamar botikatatik zortzi kaltegarriagoak ziren emakumeentzat gizonentzat baino.

Emakumeak proba klinikoetan baztertzeko gehien erabiltzen den aitzakia da gorabeheratsuagoak direla, hilekoaren zikloaren ondorioz. Alabaina, zenbait alderditan, gizonek emakumeek baino gorabehera handiagoak izaten dituztela frogatu da. Eta, hala ere, zer zaila den estereotipoak eraistea!

Mina da horren adibide. Hau da 2001eko artikulu zientifiko baten izenburua: Minez garrasi egiten duen neska: emakumeen aurkako isuria, minaren tratamenduan. Artikuluak erakusten zuen, oro har, emakumeek gizonek baino gehiagotan izaten dutela mina, sakonagoa dela, eta gehiago irauten duela, eta, hala ere, ematen zaien tratamendua eskasagoa dela.

Bada, 2017an argitaratutako beste ikerketa baten arabera, egoera ez da aldatu, ez, behintzat aztertutako adin-tartean (18-24). Medikuek emakume gazteen mina gutxiesteko joera dutela erakusten du ikerketak. Hori ohikoa izaten da, besteak beste, endometriosi-kasuetan eta sexu-erasoetan. Bada garaia fokuak txoko ilunenetan ere jartzeko, eta Nik sinesten dizut aldarrikatzeko, baita zientzian ere. ]]>
<![CDATA[Men egiteko arrazoiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/035/001/2019-01-18/men_egiteko_arrazoiak.htm Fri, 18 Jan 2019 00:00:00 +0100 Ana Galarraga https://www.berria.eus/paperekoa/1904/035/001/2019-01-18/men_egiteko_arrazoiak.htm Elhuyar Zientzia

Esanekoa al zara? Agindutakoa egingo zenuke beti, baita horren ondorioz norbaitek kalteak jasango balitu ere? Zaila da norberak nola jokatuko lukeen asmatzea, egoera egokitu arte.

1961ean, hori ikusteko esperimentu bat egin zuen Stanley Milgram psikologo estatubatuarrak. Garai hartan, kriminal nazien aurkako lehen epaiketak egiten hasiak ziren, eta eztabaidagai zen zenbateraino ziren errudun. Azken batean, haietako askok aginduak bete baino ez zuten egin. Ala?

Obedientziaren muina aztertzeko, esperimentu hau diseinatu zuen Milgramek: batzuk (boluntarioak) irakasleak izango ziren, eta besteak, ikasleak (Milgramen konplizeak). Irakasle rola egokitzen zitzaion boluntarioak deskarga elektriko bat eman behar zion ikaslearena egiten zuenari, oker erantzuten zuen bakoitzean. Esandakoa egitea oso garrantzitsua zela azpimarratu zien esperimentuaren zuzendariak.

Bazen gehiago, ordea: ikasleak akatsak pilatu ahala, deskargaren indarra areagotzen zihoan. 15 voltekin hasi, eta 450 voltekin bukatzeraino. Irakasleak ezin zuen ikaslea ikusi, baina bai haren oinazezko garrasiak entzun. Ez zekien garrasiak eta deskargak, biak zirela gezurrezkoak.

Emaitza esanguratsua izan zen: irakasle rola izan zuten 40 boluntarioetako 26 (%65) 450 volteko deskarga ematera iritsi ziren.

Geroztik, esperimentuak kritika asko jaso ditu: diseinu desegokia zuela, emaitzak manipulatuta zeudela... Ondoren, beste batzuk egin dira, ordea, irizpide zorrotzekin, eta emaitzak ez dira askorik aldatu.

Azkena orain argitaratu da, PLOS aldizkarian. Denborarekin teknologiak aurrera egiten duen seinale, errealitate birtuala erabili dute, baina, funtsean, esperimentu berbera da. Helburua, hala ere, ez da izan nola jokatzen dugun jakitea soilik; horren zergatia ere argitu nahi izan dute oraingoan.

Izan ere, Milgramek iradoki zuen, beharbada, irakasle boluntarioak hain zeudela arduratuta aginduak ondo betetzearekin, ezen ez baitziren konturatzen zer kalte egiten zieten ikasleei.

Hori argitzeko, beraz, Londresko Unibertsitateko ikasle boluntarioekin berregin dute Milgramen esperimentua, eta ondorioak garbiak dira: batetik, berretsi dute jendeak aginduak betetzeko joera duela, baita horrekin urkoari min egiten badio ere; bestetik, ikusi dute horren arrazoia ez dela ez direla jabetzen beren jokabideak duen eraginaz. Ondorioa beldurgarriagoa da: kalte egin arren, nagusiari men egitea lehenesten dute, helburu gorenari eusteagatik.

Agian, nahiagoko genuke hain esanekoak ez garela sinestea, baina, egia esan, esperimentua nahiko baliagarria da gure inguruan ikusten ditugun zenbait jokaera hobeto ulertzeko.]]>
<![CDATA[Min dut bihotzean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/039/001/2018-12-21/min_dut_bihotzean.htm Fri, 21 Dec 2018 00:00:00 +0100 Ana Galarraga https://www.berria.eus/paperekoa/1904/039/001/2018-12-21/min_dut_bihotzean.htm
Adibide horiek garbi erakusten dute sentimenduek beren lekua dutela gorputzean, batzuek behintzat. Baina zenbateraino dira metaforikoak? Zergatik lotzen ditugu sentimendu eta emozio batzuk gorputz-atal jakinekin: hala esaten ikasi dugulako, edo benetan adierazten du gure gorputzak, seinale fisikoen bitartez, sentimendu edo emozio baten nolakotasuna? Ez al dira denak garunean gertatzen?

Finlandiako Turku Unibertsitatean urteak daramatzate emozioen eta gorputzaren arteko lotura ikertzen, eta ez dute zalantzarik: sentimenduek beren lekua dute gorputzean. Are gehiago, berriki, sentimenduen mapa aurkeztu dute.

Mapa osatzeko, mila parte-hartzaileren baino gehiagoren informazioa aztertu dute. Batetik, inkesta bidez, haien iritzi subjektiboak jaso dituzte, eta, bestetik, garun-jarduerari buruzko datuen analisia egin dute. Horrekin guztiarekin, sentimendu eta emozioak sailkatu dituzte eta non kokatzen diren ikusi dute.

Hala, sentimenduen jatorriari erreparatuta, bost multzotan banatu dituzte: emozio positiboek sortutakoak, emozio negatiboetatik datozenak, prozesu kognitiboen ondoriozkoak (zerbait entzutean edo gogoratzean sortzen direnak, besteak beste), egoera somatikoak eragindakoak (gaixo gaudenean azaltzen direnak) eta homeostatikoak (gosea edo egarria, adibidez).

Eta zer leku hartzen dute gorputzean? Oro har, zenbat eta gertuagokoak izan bi sentimendu, orduan eta gertuago daude mapan ere. Batzuen tokia erraz ezagutzen da: gosea sabelean, egarria eztarrian eta arrazoia buruan. Beste batzuena, berriz, ez da hain senezkoa: elkartasuna eta aitortza (sentimendu positiboak), eta errua eta etsipena (negatiboak), bihotzean sentitzen dira gehienbat, baina baita buruan eta sabelean ere. Gauza bera gertatzen da guraria eta nekearekin; aurkakoak izan arren, leku berean sentitzen dira: gorputz osoan.

Bestalde, norbere buruaren kontrola buruan eta eskuetan sentitzen da; eta haserreak eta suminak ere badute tokia eskuetan. Hain zuzen, ohikoa da eskuak mugitzea haserrea adieraztean.

Horrenbestez, ikertzaileek ondorioztatu dute sentimenduak gorpuztuta daudela. Haien ustez, litekeena da, eboluzioan, sentimenduak sortu izana norberari eta inguruneari buruzko informazioa transmititzeko gorputzari; gorputzak jakin dezan gaixo dagoela, edo on egiten dion egoera bat dagoela inguruan... Horrez gain, emozio positiboak ongizatearekin lotuta daudela nabarmendu dute, eta, alderantziz: negatiboak gaixotasunekin erlazionatzen dira. Horrenbestez, erlazio hori ondo ezagutzea lagungarria izan daiteke ongizate fisiko eta psikikoa lortzeko.]]>
<![CDATA[Frankenstein bizirik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1875/039/001/2018-11-23/frankenstein_bizirik.htm Fri, 23 Nov 2018 00:00:00 +0100 Ana Galarraga https://www.berria.eus/paperekoa/1875/039/001/2018-11-23/frankenstein_bizirik.htm
Izan ere, Mary Shelleyk duela berrehun urte idatzitako liburuan garbi geratzen da munstroa pertsonak baino handiagoa, indartsuagoa, azkarragoa eta sentiberagoa dela. Eta gizakion baliabide berberak behar dituenez elikatzeko zein bizitzeko, bikotekidearekin izandako ondorengoek gu ordezkatzen amaituko lukete, elkarrezintasun lehiakorraren printzipioari jarraituta.

Mary Shelleyk arrisku hori aurreikusi zuen, eta, liburuan, Victor, munstroarentzat bikotekidea osatzen ari dela, damutu eta suntsitu egiten du, bizia eman aurretik. Horrez gain, bere kreaturaren ekintza kriminalak onartezinak zaizkiola eta, helburu bakar bat izango du: hura akabatzea, baita horren ordainetan bizia galdu behar badu ere.

Nobelan, munstroa baino lehen hiltzen da bere sortzailea, baina irakurleak badaki munstroak bere buruaz beste egingo duela, sentitzen dituen erruduntasuna eta bakardadea zama handiegia baitzaizkio.

Errealitatean, ordea, aldian behin berpiztu egiten da zientzialariek etikaren marra gorria zeharkatu ote duten kezka. Azken adibidea laborategian hazitako garun-organoideek eman dute.

Hain zuzen, giza zelula ametatik abiatuta, ehunka garun organoide sortu dituzte Kaliforniako Unibertsitatean. Aurretik ere egin izan dituzte horrelako esperimentuak, eta, iraunarazteko, giza zelulekin egindako garun txiki horiek saguei transplantatzera ere iritsi dira. Oraingoan, hamar hilabetez laborategian hazi ondoren, elektroentzefalogramaren bidez frogatu dute seinale elektrikoak sortzen dituztela; hain justu, giza enbrioien garunek sortzen dituzten seinaleen antzekoak.

Ikertzaileek zehaztu dute hazi dituzten organoideek ez dutela garun oso baten itxurarik, baina egitura konplexuagoak sortzeko asmoa dutela aurreratu dute. Helburua ere argitu dute: giza enbrioiaren garunaren garapena hobeto ezagutzea, eta autismoa, epilepsia eta halako gaitzak ikertzea.

Baina, hala eta guztiz ere, ohar hau egin du Garun Zientzien Allen Institutuko buruak: zenbat eta garun osoagoa egin, orduan eta arrisku handiagoa kontzientzia agertzeko. Eta orduan, zer?]]>
<![CDATA[Nork jarraitu beharko luke bizirik?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1875/039/001/2018-10-26/nork_jarraitu_beharko_luke_bizirik.htm Fri, 26 Oct 2018 00:00:00 +0200 Ana Galarraga https://www.berria.eus/paperekoa/1875/039/001/2018-10-26/nork_jarraitu_beharko_luke_bizirik.htm
Era horretako galderak erantzun nahian dabiltza adimen artifiziala duten makinen garatzaileak; tartean, auto autonomoen diseinatzaileak. Erantzuna, ordea, ez dago haien esku, gizarte osoak onartu behar baititu makinei ezarritako arau etikoak, makinak berak onartuak izan daitezen.

Hala, jendearen iritzi moral edo etikoa ezagutzeko, orain arteko esperimenturik handiena egin dute. Moralaren Makina (Moral Machine) deitu diote, MIT Massachusetseko Teknologia Institutuak gidatu du, eta 233 herrialdetako milioika pertsonaren 40 milioi erantzun jaso dituzte.

Hauek dira esperimentuan aukeran emandako egoerak: pertsonak salbatzea (etxe-animalien ordez), martxa berean jarraitzea (autoen artean nora-hara ibili beharrean), autoan doana salbatzea (oinezkoaren ordez), bizidun asko salbatzea (gutxiren ordez), gizonak salbatzea (emakumeen ordez), gazteak (zaharren ordez), zuzen dabiltzan oinezkoak (autoen tartetik gurutzatzen ari direnen ordez), sasoi onean daudenak (hain sasoi onean ez daudenen ordez), eta gizarte-maila altukoak (gizarte-maila baxukoen ordez).

40 milioi erantzun horiek aztertuta, ikusi dute auzi batzuetan adostasun handia dagoela: jendeak nahiago du pertsonak eta gazteak salbatu; eta asko badira, hobe. Hiru kasu horietan, beraz, garbi legoke zer agindu eman makinei.

Beste batzuetan, aldiz, erantzuna nork ematen duen, aldea dago lehentasunetan. Esaterako, emakumeak salbatzeko lehentasuna % 0,06 txikiagoa zen gizonen artean, oro har; baina, hego-hemisferioko herrialdeetan, genero batekoek zein bestekoek egiten zuten emakumearen biziaren alde.

Ikertzaileek aitortu dute azterketa auzia konpontzeko hurbilketa bat baino ez dela, baina, erantzun-kopurua aintzat hartuta, ateratako ondorioak aintzat hartzekoak direla iritzi diote. Hala ere, ikertzaileek hainbeste galdera gaizto egin ondoren, agian ez legoke gaizki beste hau ere gehitzea: benetan pentsatzen duzuna erantzun duzu (ala galdetzailearen oniritzia bilatu duzu)?]]>
<![CDATA[Espermatozoide matxoaren mitoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1875/047/001/2018-09-28/espermatozoide_matxoaren_mitoa.htm Fri, 28 Sep 2018 00:00:00 +0200 Ana Galarraga https://www.berria.eus/paperekoa/1875/047/001/2018-09-28/espermatozoide_matxoaren_mitoa.htm
Hain muturrera joan gabe ere, orokorra da espermatozoide «irabazlea» hartzea protagonistatzat eta bigarren mailakotzat jotzea obulua, konkistatzailea eta konkistatua bikote klasikoari men eginda. Antropologian, eboluzioan eta giza ugalketan espezializatutako Robert D. Martin biologoaren arabera, ordea, ikuspegi hori zientziaren historian nagusitu den estereotipo matxisten ondorioa da, eta, gainera, okerra da guztiz.

Izan ere, XX. mendera arte, zientzia-gizonek ernalkuntzaz zekitena gehiago oinarritzen zen uste eta sinesmenetan, zientzian baino. Espermatozoideak ezezagunak ziren Antoni van Leeuwenhoek izeneko merkatari eta asmatzaileak berak egindako mikroskopioaren bitartez ikusi zituen arte, 1680. urte inguruan. Bati baino gehiagori sorginkeria iruditu zitzaion, baina Leeuwenhoekek argi erakutsi zuen: giza hazian izaki bizidunak zeuden. Horrek indartu egin zuen haurrak hazitik garatzen zireneko ustea.

1876an jakin zuten ernalketa espermatozoidearen eta obuluaren artean gertatzen zela, Oscar Hertwig zoologoari esker, baina ordurako garbi zegoen ernalketa gizonen afera zela; horretarako zituzten zakila, barrabil-parea eta milioika espermatozoide. Emakumea eta haren organo eta gainerakoak, berriz, hartzaile hutsak ziren.

Zientziak aurreratu eta zientzialariek begiak ireki ahala, ordea, agerian geratu dira ikuspegi horren hutsuneak. Eta horiek nabarmendu ditu Martinek. Esaterako, gogorarazi du espermatozoideen ugaritasuna ez dela halabeharrez seinale ona: haietako asko eta asko akastunak dira; horregatik behar dira hainbeste. Eta ez dute igerian egiten obuluaren bila: umetokiaren eta obiduktoen mugimenduek bultzatzen dituzte obulurantz.

Beste hainbat uste ustelekin batera, gizonaren adinarena ere aipatu du, lehen esaten baitzen gizonaren adinak ez zuela axola. Hori okerra dela onartzea mesedegarria izan den bezala, espermatozoide matxoaren mitoa desegitea ere onerako izango dela irizten dio Martinek. Ebidentziak onartzeko eta ikuspegia aldatzeko prest egotea da gakoa.]]>
<![CDATA[Tereshkhova eta Ride, antzekoak eta desberdinak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2173/038/002/2018-06-22/tereshkhova_eta_ride_antzekoak_eta_desberdinak.htm Fri, 22 Jun 2018 00:00:00 +0200 Ana Galarraga https://www.berria.eus/paperekoa/2173/038/002/2018-06-22/tereshkhova_eta_ride_antzekoak_eta_desberdinak.htm Elhuyar Zientzia

Hil honetan, bat egiten dute lehen emakume kosmonauta eta astronauta lehen aldiz espaziora joan zireneko urteurrenak. Hain zuzen, ekainak 18 zituela eman zuen pauso hori Valentina Tereshkovak, eta 16an, berriz, Sally Ridek. Bi eguneko tartea dago, beraz, bi efemerideen artean. Urteak aintzat hartuta, baina, tartea dezente handiagoa da: estatubatuarrek lehen emakumezko astronauta, Ride, espaziora bidali zutenerako, baziren 20 urte errusiarrek lorpen hori eskuratu zutela, Tereshkovari esker.

1963an joan zen espaziora Tereshkova, Vostok 6 ontzian. Espaziora bidaiatu zuen lehen emakumea ez ezik, espazioan bakarka egondako bakarra ere bada oraindik ere. Gainera, lehen zibila ere izan zen, haren aurretik espaziora joandako guztiak militarrak baitziren, eta, bere bidaian, astronautek espazioan guztira igarotako ordu kopurua gainditzea lortu zuen. Izan ere, ia hiru egun eman zituen; denbora-tarte horretan, 48 orbita osatu zituen Lurraren inguruan.

Horrela, espazio-lasterketaren buruan jarri ziren errusiarrak, beste behin ere: haiek jaurti zuten lehen satelitea (Sputnik-1, 1957an), bidali zuten lehen animalia (Laika, 1957an hura ere) eta lehen gizakia (Yuri Gagarin, 1961ean), eta espaziora bidaiatu zuen lehen emakumea ere kosmonauta zen, ez astronauta.

Hogei urte igaro ziren estatubatuarrek lehen emakumea espaziora bidali zutenerako. Sally Ride izena zuen, fisikaria zen, eta Challenger ontzian egin zuen lehen bidaia hura, STS-7 misioan. Eta beste alderdi batean ere izan zen lehena: espaziora bidaiatu dutenen artean, bere burua LGTBIQ kolektibokoa dela onartu duen lehenengoa da Sally Reid, eta, oraingoz, bakarra.

Bestela, espaziora joan zen hirugarren emakumea izan zen, bera baino urtebete lehenago joan baitzen bigarren kosmonauta: Svetlana Savitskaya. Berez, 1960-1970 hamarkadetan, AEBetan egin ziren saiakerak emakumezko bat bidaltzeko espaziora, baina beti bide estraofizialetatik, ez NASA ez gizartea ez zeudelako halakorik onartzeko prest. Astronautak herrialdearen heroiak ziren, eta heroiak gizonezkoak izan behar zuten, nahitaez.

Hortaz, 1983ra arte ez zuten pauso hori eman AEBetan, eta, hala ere, prentsaren matxismoa jasan behar izan zuen. Esaterako, «Bidaiak zure ugal-organoei eragingo die?», eta «Negar egiten duzu lanean gauzak gaizki ateratzen direnean?» galdetu zioten misioaren berri emateko egin zuten prentsaurrekoan.

Espazioko karrera bukatutakoan, Tereshkova politikan sartu zen. Ride, berriz, fisika-irakasle aritu zen Kaliforniako Unibertsitatean, eta umeentzako zientzia-liburuak idatzi zituen, bere bikotekidearekin batera.]]>