<![CDATA[Ana Malagon | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Fri, 03 Dec 2021 18:11:07 +0100 hourly 1 <![CDATA[Ana Malagon | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Sark]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/025/001/2021-12-03/sark.htm Fri, 03 Dec 2021 00:00:00 +0100 Ana Malagon https://www.berria.eus/paperekoa/1891/025/001/2021-12-03/sark.htm
Erdipurdiko gizon zuriak bere buruarengan duen segurtasun horrek bultzaturik, bi kartel jarri zituen André Gardesek Sarken hurrengo egunean uhartea bereganatzeko asmoa zuela iragartzeko. Inbasioak iragartzearen kaskarkeria honetan Gardes ez zen erdipurdiko lehenengo gizon zuria izan, ez pentsa, gauza bera egin omen zuten naziek Bigarren Mundu Gerran. Ematen duenez, iragarpen hori betetzera mugatzen zen bere plan guztia. Ezer ilegala egiteko ordu aproposena den eguerdiaren zain topatu zuen Sarkeko kondestableak banku batean eserita. Fisikari nuklearra izanda ere (ala horregatik beharbada), ez dakit zein neurriraino pentsaturik zuen dena. Uharte bat materiaz osatua dago, horraino ados, baina partikula subatomikoen arteko interakzioak gauza bat dira eta herri bateko autoritatearekin interaktuatzea, beste bat. Maskulinitate toxikoan aditua zirudien kondestableak edozein handiuste distraitzeko oso eraginkorra suertatzen dena egin zuen: bere arma goraipatzen hasi. Gardes kargadore aldaketaren erakustaldia egiten ari zitzaiola lurrera bota eta atxilotu zuen kondestableak. Zazpi gau eta zazpi egun egin zituen Sark aldameneko Guernsey uharteko kartzelan.

Gardesi egoak jokaldi makurra jokatu zion kondestableari bere armaren marabilak erakutsi nahi izan zizkionean, baina erdipurdiko gizon zuriak bere buruarengan duen segurtasunak gauza on bat badu, bidean inolako leziorik ikasi gabe porrot umiliagarrienetatik altxatzeko gaitasun hori da. Hala, hurrengo urtean Sark inbaditzen saiatu zen berriz André Gardes. Uhartea zapaldu baino lehen gelditu zuten orduan.

Ego hutsagatik inbaditu nahi izan zuen André Gardesek Sark? Auskalo. Garai hartan oraindik Erresuma Batuko koroaren menpe zegoen Europako azken erregimen feudala zen. Ez zuen botere banaketa modernoaren konplikaziorik. Gainera, uharteko burua zen usoen jabe izateko eskubidea zuen bakarra. Ezer inbaditzeko arrazoi indartsu bat iruditzen zait izorratu nahi duzun norbaiten kontra usoen indar aereoa erabili ahal izatearen pribilegioa.

Gardesek ez zuen arrakastarik izan, baina horrek ez du esan nahi Sark hain ponposoak ez diren metodo modernoago eta eragingorragoekin inbaditua izan ez denik. 1993an, The Daily Telegraph egunkariaren jabe ziren David eta Frederic Barclay anaia bizkiak lurrak eta hotelak erosten hasi ziren Sarken. Lurren jabetza bereganantzearekin batera, mendeetan zehar bertakoei antza denez funtzionatu dien sistema feudal hori aldatu nahi izan zuten. Sistema demokratiko baten aldeko kanpaina egin zuten beraien komunikabideetan. Demokraziaren alde ematen zuten argudio nagusiaren arabera, oinordetza lege feudalaren maiorazgo estuak ezinezkoa egiten zuen jabetzak semeen artean banatzea. Aldaketarako benetako arrazoia beste bat zirudien: ez zizkioten Seigneur tituludun tipo bati zergak ordaindu nahi. Barclay anaiek sistemen arteko lehia irabazi eta azkenean oso demokratikoa ere ez dirudien sistema demokratikoago bat ezarri zen 2008an.

Gaur egun, maiorazkotasunez zuzentzen ditu David Barclayren seme zaharrenak Erresuma Batuan familiak dituen enpresak, zerga iruzurren salaketei jaramon askorik egin gabe, André Gardesen arma museo batean dago eta Sarkeko edozein biztanle izan daiteke uso baten jabe. Feudalismoak hor dirau nolabait. Trajea eta korbata darama orain, Sarken eta beste hainbat lekutan. Arteixon ere akaso.]]>
<![CDATA[Ibiltzea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/024/001/2021-11-05/ibiltzea.htm Fri, 05 Nov 2021 00:00:00 +0100 Ana Malagon https://www.berria.eus/paperekoa/1891/024/001/2021-11-05/ibiltzea.htm Wanderlust, Rebecca Solnit-en ibiltzearen zerari buruzko saiakera (edo saiakerak, segun nola hartzen duzun liburua) irakurri nuen duela gutxi. Ez naiz ibiltzea gehiegi atsegin duen horietakoa baina Solnit gustatzen zait, beti kontatzen ditu gauza interesgarriak eta konplikatua da gauza interesgarriak kontatzea, ibiltzera irteteko gogoa biltzea bezain konplikatua, niretzat behintzat. «Gauza guztien gainetik, ez galdu ibiltzeko desira» zioen liburuan maiz aipatzen den Soren Kierkegaard filosofoaren esaldi famatuenetako batek. Baina, Kierkegaard jauna, zer egin desira hori inoiz sentitu ez baduzu? Ulertzen ditut ibiltzeko ardura osasuntsua hartzen dutenak. Ulertzen ditut eztabaida sutsu baten ostean, ibiltzera ateratzeko beharra ozenki , dramatikoki, adierazten dutenak. Baina ibiltzeko desira? Ez zaitut (honetan ere) harrapatzen, Kierkegaard jauna.

«Goazen buelta bat ematera». Erasmus egitera Donostiara etorri zen Herbehereetako ezagun bat asko harritu zuen esaldi horrek. Lehenengo kolpe kulturala izan zen, bere herrialdean jendea norabaitera joateko asmoz ateratzen baita etxetik. Inora ez zihoan jende andanak deskontzertua eragin zion hasiera batean. Gutxira haiei batu zitzaien. «Goazen buelta bat ematera» horren atzean beti dago helburu bat noski, baina ez nion halakorik esan orduan, XIX. mendean Frantzian agertu ziren flâneur literarioak bezalakoak ginela pentsa zezan edo. Bagara herri honetan apur bat flâneur, baina ez hainbeste. Ez nion esan gorputza eta izpiritua zaintzeko kezka, ikusi eta ikusiak izatearekin nahasten zaigula. Bagoazela norabait. Soren Kierkegaardek Kopenhageko kaleekin egiten zuen bezala, jendea hartzeko egongela bihurtzen dugu kalea. Egongela horretara goaz, Jane Austenen nobeletan ematen ziren paseatze sozialetatik gertuago, Baudelaire moduko alderraietatik baino. Ez nuke esango ibiltzeko desira dagoenik, ezta gogo berezirik ere, sozialki ahaztuak izateak eragiten digun beldur bat baizik.

Ibiltzearen orientazioa eskatzen dute harreman sozialek ere. Non zauden jakitea. Eta noiz. Eta nola. Non, noiz eta nola galdu zenuen inguratzen zintuen horrekiko interesa eta non, noiz eta nola bilakatu zitzaizun dena hain arrotz. Non, noiz eta nola erabaki zenuen gelditzea «aski da, banoa etxera» esanaz. Etxea zer den eta non dagoen oso ondo ez bazenekien ere. Kierkegaardek jendearekin konektatzeko beharrez Kopenhageko kaleak bere egongela bihurtzen zituen, beharbada bere etxeko egongelak intenperie sentipen handiagoa eragingo ziolako. Berak ibiltzeko desira deitzen zuena harremantzeko beharra izango ote zen erabakitzea adituei utziko diet, baina ez ninduke harrituko. Hori ulertu dezaket, Kierkegaard jauna. Horrela, bai.

Rebecca Solnitek bere liburuan hainbat ikuspegi sozio-ekonomikotatik berrikusten du ibiltzearen kontzeptu eta ekintzaren historia. Genero eta klase, aldarrikapen eta ihesbide, lan eta aisialdi, landa eta hiri, norbanako eta talde, hirigintza eta herrigintza. Jane Jacobs-en The Death and Life of Great American Cities (1961) ekarri dit gogora, aintzat hartzen ditugun eguneroko paisaien zergatiak eta ondorioak azaltzeko ariketa intersekzional gisa, ibiltzean gurutzatzen ditugun bideak anitzak baitira. Zer esanik ez emakumeontzat. Emakumeontzat kaleek egongela izateari uzten diote maiz.

Argi gelditu zait bere gauzak dituela ibiltzearen zerak. Eta geldirik egoterenak. Hemendik urte batzuetara denborak eskaintzen duen ikuspegiarekin, Rebecca Solniten oinordeko intelektual batek esertzearen, espazio pribatu eta publikoaren erabilera sedentarioaren genero eta klase, aldarrikapen eta ihesbide, lan eta aisialdi, landa eta hiri, norbanako eta talde, hirigintza eta herrigintzaren inguruko Wanderlust-en antzeko zerbait idaztea espero dut.

Sofan etzanda gustura irakurriko nuke hori ere.]]>
<![CDATA[Bost minutuko atzerapena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/022/001/2021-10-08/bost_minutuko_atzerapena.htm Fri, 08 Oct 2021 00:00:00 +0200 Ana Malagon https://www.berria.eus/paperekoa/1891/022/001/2021-10-08/bost_minutuko_atzerapena.htm
Hizki grekoek izendatzen dituzten anaitasun eta ahizpatasunak dira beharbada elkarte ez hain sekretuen artean ezagunenak, haien juerga, sexu eraso, arrazakeria eta bestelako gehiegikeriengatik batez ere. Estatu Batuetako unibertsitate giroko pelikula deszerebratuetan ikusiko zenituen. Tradizio eta itzal luzeagoa dute Sigma Phi edo Delta Kappa Epsilon bezalako izenak ez dituztenek. Yale Unibertsitateko Scroll and Key (Paper-biribilkia eta Giltza) edo Wolf's head (Otsoaren burua) iradokitzaileak, adibidez. Hemen Lagun Onak edo Denon artean deituko lirateke. Edo Bilbao Bizkaia Basque University Secret Society Lab, izenak jartzeko irudimen faltari eta berrikusi beharko genituzkeen herri honen konplexuen erruz.

Skull and Bones (Kaskezur eta Hezurrak) da izen xarmangarria duten elkarteen artean zaharrena (Yale, 1832) eta interesgarriena. Besteetan sartzeko meritu akademikoren bat edo beste egin behar da gaur egun, baina Skull and Bones-en ez da derrigorrekoa. Irizpide meritokratikoaren faltak kapitalismoaren ginkanan arrakasta izateko dagoen osagairik garrantzitsuena bermatzen du: bereziki azkarra ez den elite itxi baten goxotasunean egiten diren harremanak. Ez da zaila elkarte sekretuen partaide ohien artean izen esanguratsuak topatzea. Senatariak. Epaileak. Urte batzuk beranduago eskandaluren batean inplikaturik ikusi nahiko zenituzkeen gizon zuri boteretsuak. Bush familia.

'Hilobia' deitzen da Kaskezur eta Hezurren egoitza den eraikin zaharra, eta elkarte sekretu baten egoitzak (eta nire etxeak, baina hori beste kontu bat da) izan beharko lukeen itxura omen du: Monster familiaren mansioaren eta Ingalaterrako klub baten arteko nahasketarena.

Gaur egun, anakronismoa da bertan distira egiten duen ezaugarri bakarrenetakoa.

Eta Madame Pompadour izenez ezagutzen den eskeletoa.

Eta bost minutuko atzerapen bat.

Beharbada bost minutuko atzerapen hori da Kaskezur eta Hezurren Hilobiak gordetzen duen altxorrik preziatuena. Kaskezur eta Hezurren egoitzan Kaskezur eta Hezurren ordua erabiltzen dutelako, egoitzatik kanpoko ordua baino bost minutu atzerago. Berandu zabiltzanaren sentipenik gabe, une batez bada ere, atzerapen hori aukeratu ahal izatea, ondorengo urteetan beste esparru batzuetan gertatuko denaren asmo-adierazpen bat iruditzen zait. Inolako ondoriorik gabe munduaren martxatik pauso batzuk atzerago ibili ahal izateko pribilegioaren adierazpena. Aurretik joaten utzi diezaiokete munduari, ea zer gertatzen den. Ea nola hanka sartzen duten, oraingoan ere, arriskatu baino beste erremediorik ez dutenek. Eta ikusitakoaren arabera, zinismo osoz, erabaki bat edo beste hartu. Arnasa ahalbidetzen duen espazio eta denbora bat du elite batek. Margena. Margenen barruan, borondatearen kontra eman ohi dira denbora-jokoak. Azkarregi doan mundu batean egokitu ezinik, gosaldu gabe, bost gutxitako gauzak puntuan egiten.

Ados, beharbada ez da elkarte sekreturik Euskal Herriko unibertsitateetan. Edonon daude ordea eliteak. Gaurko eta etorkizuneko pribilegioak. Beste guztiak kaskezur eta hezur bilakatu daitezke egunen batean eta hilobia izan dezakete egoitza. Letra xeheekin idatziak.]]>
<![CDATA[Uda honetakoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/020/001/2021-06-18/uda_honetakoa.htm Fri, 18 Jun 2021 00:00:00 +0200 Ana Malagon https://www.berria.eus/paperekoa/1891/020/001/2021-06-18/uda_honetakoa.htm
Baina lasai, zure izaera grisarekin bat datorren erbeste bat kontratatzeko leku onenean zaude. Barne bidaia existentzialen gure agentzia honetan eskaintzen ditugun ibilbide pertsonalizatuak edozein pertsonarentzat dira egokiak. Zehazki zugan pentsatu gabe diseinatu dugu hau. Baina zuretzat.

Zuretzako oso aproposak ikusten ditugu Gipuzkoako barnealdean Moyua, Amenabar edo Grupo Eibarren arkitektura monotematikoari esker elkarren artean gero eta antz handiagoa duten herriak. Berdin du zein. Asfaltuko beroak, N-1eko gasolina eta Irun-Brinkola trenbidearen usainak. Apokalipsiaren hurrengo eguneko isiltasuna hausten duen gauza bakarra leiho batean noizean behin entzuten den aharrausi autokonfinatu bat izan ohi da. Ez dago kaiorik. Katuren bat akaso, aharrausika hau ere. Asperturik. Zu bezala.

Han zaudela, beharbada udan (ere) eten egingo diren obrak ikustera joan zaitezke eta porlanezko amaigabetasun antzuaren instalazio erraldoiak bisitatu. Audiogidak eskuragarri daude, atzerapen eta bihotzarekin egindako aurrekontu aldaketak, edozeinik aurrez ikusi zitzakeen geologiaren misterioak eta etorkizun batean espero diren erabiltzaileen kopuru gero eta urriagoen estatiskikekin gatz eta pipertzen diren azalpenekin. Herdoiltzen ari diren garabietan egindako grafitiek oso kritika onak jaso dituzte.

Artearekin jarraituz, herriko parrokia zalantzazko balioa duen barroko batekoa dela ikusiko duzu, baina nork behar du benetako barrokoa tenperatura fresko bat gozatzeko aukera dagoenean. Lasai, ez dago mezarik. Twitch kanal bat ireki du apaizak eta Demon Souls II-ra jolasten ari den bitartean banatzen ditu sermoiak eta ostiak.

Aspaldian ibili ez zaren moduan ibili ahal izango zara industrialdeetako promenadeetatik. Mantso, lasai, urtean zehar autoek betetzen dituzten aparkalekuetan bueltak ematen. Adrenalina nahi izanez gero, hala ere, udal igerilekuan sartu zaitezke azken orduan, haurrak, erroska pasata jada, ahoa isilik mantentzeko irentsitako txutxeria guztiek eragindako azukre mozkorraldiaren biktima eta borrero bilakatu direnean.

Aukera gastronomikoei buruz ari garela, supermerkatuko hozkailuan aurkitu dezakezun ur izoztua besterik ez den eskaintza koloretsu horietako bat gomendatzen dizut. Guztiok merezi dugu limoiaren zaporearekin zerikusi eskasa duen omenaldi nostalgiko fosforito jelatu bat. Zuk ere bai. Zuk batez ere.

Destino segurua da, baina beti gertatzen da zerbait. Dena hartu dugu kontuan. Ez dagokizun anbulatorio bateko itxarongelan zain egon ahal izango duzu, hitzordurik gabe hiltzen ari zaren bitartean. Pentsa edozein bainuetxe edo span baino hobeto zainduta egongo zarela, ordezkatuko duen inor gabe bere ezinbestekotasunaz kokoteraino dagoen familia mediku baten eskuetan. Hiltzen.

Urtero bezala zure etxeko sofan gelditu zaitezke sabaiari begira, noski, bizilagunek udako abestia entzuteari utzi dioten eguneko hamar minutu horiek disfrutatzen. Baina aurkeztu dizudan planarekin ilusionatzen hasia zarela nabaritu dut. Pentsa zein ondo geldituko den dena zure Instagrameko kontuan. Zenbat filtro jarri ahal izango dizkiozun betiko normaltasun berriari.]]>
<![CDATA[Baldarra suertatzen dena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/017/001/2021-05-21/baldarra_suertatzen_dena.htm Fri, 21 May 2021 00:00:00 +0200 Ana Malagon https://www.berria.eus/paperekoa/1891/017/001/2021-05-21/baldarra_suertatzen_dena.htm The Atlantic aldizkariko artikulu batean, gure ezker-eskuin asimetriaren azalpen biologikoa konplexua dela baina azalpen psikologikoa ez omen dela hain konplikatua. Esaten zuena oso iradokitzailea suertatu zitzaidan: «Hor nonbait zure nerbio sisteman ezkutuko pertsona bat bizi da, ezkutuko zu bat, lotsatia eta baldarra, dislokatua, argiaren beldur, gauza guztietan zu bezain ona ez dena. Ezer lortzen ez duen pertsona bat da, nahiago lukeena bakean uztea. Eta pertsona horrekin harremantzen zara zure esku ahulena erabiltzen duzun bakoitzean».

Eskuineko eskuarekin lan egiten duen ezkertia izanik, zer pentsatua eman zidaten Parkerren hitzek. Bakean uztea nahi duen ni horrekin kontaktuan nago etengabe, hau idazten ari naizela, adibidez, pelmada ematen ari natzaio behin eta berriz nire bertsio okerrago horri. Badakit ordenadoreko arratoia ezkertientzat konfiguratu daitekeela, baina bere momentuan ez nuen egin eta orain malabarretan ibiltzen hasteko beranduegi da niretzat. Atzean utzi ezin ditzakegun ohitura txarrez beterik gaude denak. Nire belaunaldia senide artean konpartitzen zen ordenadore bakar batekin hazi zen eta ez norberak bere beharretara egokitu ditzakeen gailuen aroan. Hala izan balitz, beharbada orain ezkerrarekin erabiliko nuke ordenadorea. Nire ni baldarra(goa) bakean utzi.

Gaur egungo ezkertiak eskubia erabiltzera moldatu gara hainbat esparrutan, baina behintzat boligrafoa eta koilara ezkerrarekin heltzeko askatasuna izan dugu beti. Etxean ez ninduten eskubiarekin ezer hartzera behartu. Amonak noizean behin amari esaten zion ez uzteko niri ezkerra erabiltzen. Baina amak ez zion kasurik egin inoiz eta nik hatz txikia boligrafoaren tinta urdinarekin zikintzen jarraitzeko eskubidea izan nuen, nire klasean zeuden beste hiru pertsonak bezala.

Ikerketek diotenez, populazioaren %10-12 ezkertia da. Horrek «zertarako hartu hauentzat ezer egokitzeko lana» esanaz laburbildu daitezkeen gauza asko azaltzen ditu. Masa produkzioaren eta trafikoaren mesedetan oholtzara igotzera behartzen dugun gu okerrago horrek gerra batean hiltzeko edo auto-istripu bat izateko aukera gehiago ditu.

Etimologiak harremantzen ditu ezkerrak eta okerrak, ez bakarrik euskaraz. Gauche, left, link, sinistra... guztiek dute ahuldade edo intentzio txarren bat. Guztiak datoz okerreko bidetik. Deigarria iruditu zait beti latinezko sinister hori tabutzat harturik, Iberiako penintsulako erromantzeek euskarara jo izana, esku okerrari heldu arren, euskarak zorte hobea ekarriko zielakoan edo auskalo zergatik.

Hitza aldatuko zen, baina egia esan, ezkerraren fama ez zen gehiegi hobetu Erdi Aroan zehar. Asuntoa atzetik zetorrela diote hainbat teoriak. Erromatarren garaian ezkerreko aldetik ekartzen zituztela hegaztiek augurio txarrak. Atzerago eta patriarkalago baldin bagoaz, gizakiaren dualitateari erreparatzean, greziarrentzat emakumezkoaren aldea zen ezkerra. Eskubia, gizonezkoarena. Denboran oraindik atzerago, eguzkia ezkerretik sartzeak eta horrek gauaren iluntasuna ekartzeak susmo txarrak piztuko zituen akaso.

Azalpen antropologikoak ikusirik, neurri handi batean, ezkertiek populazioaren %10-12 izate hori pairatu behar izan zutela izan zen kontua. Deserosotasun praktikoaz gain, gutxiengoak beti eragiten du halako deserosotasun kontzeptual bat. Mendebaldeko munduan demonizazio horretatik ateratzea lortu dugu ezkertiok eta gaur egun nahiko absurdoa iruditzen zaigu halakoak jasan izana. Beste batzuek oraindik hor diraute ordea, babes legalik gabe inkisizio eta zigor sozial desberdinetatik ihesi, direna ukatu eta beste norbait izatera beharturik maiz. Eta hau gertatzen den bitartean, ez dut uste James Parkerrek zioenak balio duenik. Alderantziz. Baldarra suertatzen dena ez delako inolaz ere gutxiengo hori, gizartearen nerbio sistemaren katakonbetan ezkutatu beharko genukeen gure bertsio pribilegiatu, gogortu eta ozen hau baizik.

Galdetu trans pertsonei bestela.]]>
<![CDATA[Psikofonia adimentsuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/023/001/2021-04-23/psikofonia_adimentsuak.htm Fri, 23 Apr 2021 00:00:00 +0200 Ana Malagon https://www.berria.eus/paperekoa/1891/023/001/2021-04-23/psikofonia_adimentsuak.htm
Azken finean, gu ez ginen hain desberdinak atzo. Ados, herenegun.

Ikastolako txangoetan hamar kilometroero norbaitek gidariari kasete bat hurbiltzen zion, eta tarifa igoera bat eskatu beharko lukeela pentsatuz gogo txarrez jartzen zuen honek. Lehenengo notekin hasten ziren protestak. Batzuk altuago, ez da entzuten, kendu mierda hori besteek. Tolerantzia ikasketa bat egongo zen horretan, baina guk ez genuen ezer ikasi. Walkmanen erabilera zabaltzean, autobusean musika entzuteko esperientzia indibidualagoa bilakatu zen, atzera eta aurrera egiteko erabiltzen zen boligrafoarekin bakarrik konpartitzen zena. Baina beti zegoen norbait txangoetako DJ lanak egiteko eta batez ere mundu guztia izorratzeko prest.

Ez dakit nondik gentozen bueltan arratsalde hartan. Udazkena edo negua izango zen, errepidea ilun zegoelako, baina ezin zuen oso berandu izan. 1990. urtea zela badakit. Urte hartan Sinead O'Connor-ekin maitemindu ginen eta Depeche Mode-ren laguntzarekin isiltasunaz gozatu. Hik lan eta nik jai-aren ziria sartu ziguten Tapia eta Leturiak; alderantziz dela jakingo genuen urte batzuk beranduago. Baina I. gidariarengana gerturatu zenean ez zigun halakorik jarri. I.-k, gure onetik ateratzeko gai izan arren asko estimatzen genuen I.-k, Linareseko jauregiko ustezko psikofonien kasetea jarri zigun autobus osoari.

Psikofonia haien grabaketa nondik atera zen gogoratuko duzu agian. Tiempo aldizkariak oparitu zuen bere zenbaki batekin, nahiko sonatua izan zen marketin mugimendu ausart bezain bizarro batean. 1992 aurretiko Espainia hartan arrakasta handia izan zuen, eta, gaur egun Casa de América bezala ezagunagoa den Madrileko Linareseko jauregiak, bere merchandising eta bisita (eta bandalismo) booma.

Autobusaren bozgorailuetatik Raimundita neskatoaren ustezko ahotsa bere amari deika entzuten hasi bezain pronto belarriak estaltzen hasi ziren batzuk, barre urduriz lehertzen besteak. Pentsa dezakezue zer egin zuen bere momentuan Dracularen marrazki bizidunezko bertsio batekin ere amesgaiztoak izateko gai zen honek.

Badakit urte batzuk lehenago arrakasta izan zuen Milli Vanilli bikotea bezala, psikofoniak iruzurra direla eta haien atzean dauden istorioak terribleak, reality-tik gertu dauden gezurrak. Linaresen jauregian bizi zen Murga familiaren inguruan ere istorio ikaragarriak eraiki ziren. Piroteknikoena nahigabeko inzestu baten fruitu zen Raimundita bere gurasoek hil zutela kontatzen duena da.

Psikofonien urrezko aroak ez zuen asko iraun, eta komunikabideetatik eta ikastoletako txangoetako autobusetatik desagertzen joan ziren. Adimen Artifizialak sortutako ahotsek oraindik demodé-agoak egin dituzte hirugarren milurteko honetan. Baina iraganeko ahotsak guk nahi duguna esaten entzun nahi ditugu oraindik. Lola Flores garagardoa saltzeko andaluzismo sakonerantz jotzen, psikofoniak bezain artifizial eta haien atzean dagoen atzokoa presente bilakatzeko irrika hori bezain adimentsu.

Gu ere iragan egingo gara, psikofonia bilakatu. Batzuetan neure buruari galdetzen diot ez ote duten gure Whatsappeko audio lerdo guztiek gure hilosteko misterioak girotzeko datu basea osatuko. Ez ote duen kuadrillarekin gelditzeko gogorik ez genuen egun hartako aitzakia merke hark Ganimedeseko ikastola kontzertatu baten espazio ontziko bozgorailuetan amaituko. Eta norbaitek mierda hori kentzeko esan bitartan, gure iruzurrak inoiz baino zintzoago.]]>
<![CDATA[Izorra daitezela berriz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/017/001/2021-03-26/izorra_daitezela_berriz.htm Fri, 26 Mar 2021 00:00:00 +0100 Ana Malagon https://www.berria.eus/paperekoa/1891/017/001/2021-03-26/izorra_daitezela_berriz.htm
Ordu batzuk beranduegi, koldarkeria beti dabilelako beranduegi, agertu zen sare sozialetan oihuaren egilea, Carmelo Romero (tipo sentibera, poesia frankistaren maitalea), barkamena eskatzera. Barkamen eskeak ez dira inoiz bota diren irainak eta bestelako edukazio falta erakustaldiak bezain natural ateratzen. Autojustifikaziorako konjuruan, bere ardura desberdinetatik osasun mentalaren alde asko egin duela esan zuen. Nik ez dut ukatuko, baina Carmelo Romeroren oihuari, duela urte batzuk Andrea Fabrak, PPko kongresukidea hau ere, langabetuen kontrako «izorra daitezela» haren oihartzuna etorri zitzaion bueltan. Pribilegiotik bakarrik erabil daitezke hitz eta tonu hori. Inoiz ezer txarrik gertatuko ez zaizula jakiteak indartzen dizu ahotsa horrela. Hain asebete, hain sendo.

Inor ez da libratzen, eta badakit, aspaldiko telenobela baten izenburuak zioen bezala, aberatsek ere negar egiten dutela. Baina osasun mentalaren arazo zabalduenen aurrean, justiziaren aurrean bezala, ez gara denak berdinak, eta antsietatearen, depresio eta abarren atzean, antsietate, depresio eta abar ekonomikoa dago sarritan. Eta partxe bat ez den zerbaitekin tratatzeko, osasun publikotik at ia beti, dirua behar da. Edo sindikatu bat, esan izan dute, baina badira sindikatuak heltzen ez diren hainbat esparru.

Diruak ez duela zoriontasuna ematen diru faltarik ez zuen norbaitek botako zuen. Bereak ez diren hitzetan Mikel Laboa deituriko psikiatra batek predikatzen zionetik gertuago gaudela esango nuke nik. Ez daukanak ongi ohi dakiela edukitzea zein den ona. Edo behintzat, ez edukitzea zein txarra den. Hilabete amaieran koltxoi baten gainean eroriko zarela jakiteak, eguneko ordu, autoestimu eta energia guztiak xahutzen dizkizun lan hori utzi ahal izateak, etorkizunari beldurrik ez izateak,... baliteke horrek guztiak zerikusi handia izatea zorionarekin. Niri sekulako astenia eragiten didan udaberriak baino gehiago, ziur.

Carmelo Romerok ez daki zein den bere inguruan ematen den batezbesteko Lexatin kontsumoa. Bestela ez zuen «ez dut ezagutzen, beraz ez da gertatzen» batek eraginda dirudien asperduratik oihukatuko. Egongo da, bere burbuilatik kanpo baina ez oso urrun, PPko kongresu taldeko aholkulari baten laguntzaile bat negar egiteko gogoari eutsi behar izaten diona egunero etxeko atea irekitzen duenean. Egongo da Carmelo Romeroren familian bakarrik sentitzen den norbait. Lorik hartu ezinean dabilen norbait. Mentalki leher eginda dagoena edo hiltzeko gogoa duena. Egongo da, baina berak ez daki. Ez daki, beraz berarentzat ez dago.

Carmelo Romerok ez du osasun mentalarekin kronifikatzeko bidean dagoen arazo orokor bat dugula onartu nahi, eta ez dakit ez ote gauden gu ere apur bat Carmelo Romero izatera behartuak, arazoei medikutara joan ostean partxeak jartzen dizkiogunean, edo, okerragoa dena, pasakodaka garrantzia kendu nahi diegunean. Mundu hau, eta horren isla dira bere osasun sistema publikoak, ez dago psikologoen tratamendu luze eta sakonetarako, azkar medikatuz edo bakarrik joan behar zaizkizunetarako baizik. Zirkulaziorako.

Carmelo Romerok, asperturik edo alferturik, ez zuen mota honetako bajek eragiten duten gastu publikoa zenbatzeko kalkulagailua ere atera. Medikutara bidali zuen Iñigo Errejon baina susmoa dut pikutara bidaltzea zela benetan egin nahi zuena. Eta batez ere, gizarte honen frakasua agerian utziz isilpean edo hipermedikaturik sufritzen dutenak. Izorra daitezela. Berriz.]]>
<![CDATA[Borrokaren kontra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/023/001/2021-02-26/borrokaren_kontra.htm Fri, 26 Feb 2021 00:00:00 +0100 Ana Malagon https://www.berria.eus/paperekoa/1891/023/001/2021-02-26/borrokaren_kontra.htm Túnel de Lavado abestian esaten zuen hori egiaztatu nahi. «Zaharrenek badakite, ezer eta inor ez dela sekula aldatzen, beraz ez zaitez saiatu ere egin eta hil zaitez behingoz, Fernando» edo antzeko zerbait zioen. Ezin ditugu besteak aldatu, horren orbainak ditut kopetan, besteengan dugun inpaktua oso mugatua da baina geure buruarekin zerbait egin dezakegulakoan nago... batzuetan. Zerbait biratu. Zerbait konpondu. Zerbait hil dezakegu behingoz, Fernando.

Erabiltzen dugun hizkuntza eta pentsaeraren edo munduaren ikuspegiaren arteko harremanaz asko idatzi da eta, lasai, ez naiz inuitek zuri kolorea izendatzeko duten hitz anitzei buruz arituko. Falta zena. Hiperbentilatzen jartzen gaituzten eta hezurretaraino barneratuak ditugun metafora horiek dira azkenaldian beste zerbait probetxugarriagoan pentsatzeko uneak kentzen dizkidatenak.

Alde batetik, ohartu gabe barneratu ditugulako kezkatzen naute metafora horiek. Ohartu gabe barneratzen dena zalantzan jartzea zaila delako. Hori beti horrela izan da eta. Horrela egin dira gauzak bizitza osoan. Ikuspegi zabalago bat izateko pauso bat atzera eman behar da eta gizarte eta garai hauetan ez dago atzera pauso bat ematea (eta ikuspegi zabal bat izatea) baino ezer beldurgarriagorik.

Bestetik, ez nago oso ziur erabiltzen ditugun metaforek iradokitzen diguten mundu horretan bizi nahi dudan. Batzuetan, Mr. Wonderful-ek zuzenduriko Julie Andrews-en pelikula batean bizitzen jarri nahi gaituztela iruditzen zaidalako. Gehienetan, Blitzkieg-aren erdian.

Osasunetik kulturara, kiroletik politikara, esparru profesional zein pertsonalean hedatu dira metafora belikoak. Eta errebeldia nahiz epika, erresistentzia nahiz anbizioa, gauza guztietarako balio omen digu «borroka» kontzeptuak. Gure lanean borrokatzen gara, gure harremanak salbatzearren borrokatzen gara, minbiziaren aurka borrokatzen gara, klima aldaketaren kontra borrokatzen gara. Irabazi ezin ditzakegun borrokak dira gure bizitzak. Eta gerra ez da sekula amaitzen.

Badakit zer pentsatzen ari zaren dagoeneko borrokatzeari utzi nahi badiozu, «hil zaitez behingoz, Ana». Ez da hori.

Nahiko motela izan naiz beti eta horregatik ez naiz orain arte konturatu zein kontzeptu hutsa den borrokarena. Zenbatetan erabiltzen den inolako zehaztapenera heldu gabe eta zehaztapen falta horrek zenbateraino oztopatu edo eteten duen inolako helbururik lortzea. Borroka hitz abstraktua da eta ez ekintza. Borrokan dena kabitzen da eta ez da ezer gertatzen.

Gogoratzen «borroka da bide bakarra» hura? Ba ez, ez da bakarra. Ez da bide bat ere. Ez da ezer. Agian beste aditz eta kontzeptu batzuk daude. Agian zaintzea da. Eman eta hartzea. Entzun eta esatea. Eskatzea edo planto egitea. Agian zeozer (ahal dena) egitea da. Agian uko egitea. Ziur nago hitz hauek erabiltzeak ez dizkigula frustrazioak kenduko, baina beharbada antsietateren bat edo beste, bai. Kapitalismoak bultzaturiko lehiaren diskurtsoan beti daude txapeldun eta frakasatuak. Hori ezkutatzen du borrokaren kontzeptu honek. Irabaztera derrigortuak bizi gara eta ez gara egunero «bere ametsak jarraitu» ezinik, ezer lortzen ez duen galtzaile hori baino sentitzen.

Pentsamendu belikoak bezain antzuak iruditzen zaizkit pentsamendu baikorrak. Bietan benetan existitzen ez den meritokrazia bat ezkutatzen da. Pentsamendu belikoan borroka deitzen zaiona, baikortasunean ametsak jarraitzea da txanpon faltsu beraren beste aldea. Txanpon hori nahi gabe erortzen utzi eta pentsamendu baikorraren aldean irakurtzen banauzu noizbait, orduan bai, orduan ni akabatzeko baimena izango duzu, «hil zaitez behingoz, Ana» kantatuz nahi izanez gero. Eta hau ez da metafora beliko bat. Hau zehazki eta espresuki eskatzen dizudan zerbait bat da.]]>
<![CDATA[Diagonaltasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/017/001/2021-01-29/diagonaltasuna.htm Fri, 29 Jan 2021 00:00:00 +0100 Ana Malagon https://www.berria.eus/paperekoa/1891/017/001/2021-01-29/diagonaltasuna.htm en fin, sozialki desastre bat dela dena.

Ez dakit hezkuntza sisteman hau aldatuko ote zen, baina gure garaian behintzat ez ziguten hitz egiten irakasten. Lehen hitza esatera behartzen gintuzten («esan AMA, A-MA») eta modu desegituratuan heldu ginen hitz egitera. Eta nabaritzen da, bizitzaren ia esparru guztietan, publiko zein pribatuetan nabaritzen zaigu ez ginela inoiz unibertsitate pribatu anglosaxoi bateko eztabaida taldetik pasatu gure ideiak zein sentipenak azaleratzerako orduan.

Tamalez, horrek ez du isilik gelditzen garenik esan nahi. Hori ur azpian ere ez dugu egiten.

Gehien praktikatzen den irakurketa irakurketa diagonala dela onartu beharko dugun bezala, onartu beharko dugu entzute diagonala dela entzuteko dugun modu nagusia, eta, hitz egin ere, diagonalki egiten dugula hitz. Beste guztia joan-etorriko aurreiritziz betetzen dugu, nahita ala nahi gabe, presaka ia beti, modu okerrean maiz.

COVID-aren aurretiko mundu diagonal horretan oso ondo txertatzen ziren talde dinamikak, asko eta asko dinamikoak ez, zinematikoak zirenak. Ondorio eskasekoak ia denak, udalekuetako performance parte-hartzailetik gehiago zutenak adimen kolektiboari etekina ateratzeko ahaleginetik baino. COVID-ak eremu digitalaren ajeak gehitu dizkio taldean gaudenean gure koziente intelektuala bilakatzen den amildegiari. Denoi gertatu izan zaigu konexio txarrak ez digula besteak esan nahi duen hori entzuten uzten. Marra eten batekin marraztu behar dugula ulertzen ari garenaren diagonala, burua beste norabait turismoan doakigun bitartean. Denoi gertatu izan zaigu gure speech onenak mikrofonoa isilarazirik zegoen bitartean eman ditugula. Konturatu orduko, elkarrizketaren gaia beste bat izaten da beti.

Eremu profesional zein pertsonalean, aurrez aurrekoan zein digitalean, konexio eta komunikazio arazoak hor daude.

Diagonaltasunaren praktika hau bereziki kezkagarria da botere harreman gero eta desorekatuagoetan gorpuzten denean. Adibide bat. Ez dakit zein den polizia akademien gaur egungo programa, baina polizia lanaren ehuneko handienak hitz egitea izan beharko luke eta susmoa dut, gizartea bigorexikoagoa den bezalaxe, gero eta fisikoagoa dela curriculuma, kontzeptuaren zentzu gimnastikoenean. Gorputzarekin (eta objektuekin) ordezkatzen dela azalpena, gorputza baliatuz gauzak azkarrago ulertzen eta barneratzen direlakoan.

Irakurri nuenean oso argigarria suertatu zitzaidan Max Grief-ek Against everything bere artikulu bildumako idatzietako batean esaten zuena: «Poliziak ukitzeko gaitasuna du. Herritarrok ikustearena izan beharko genuke. Galdera da zergatik ez den maizago lehen planora ekartzen ikustea eta ukitzearen artean egon beharko lukeen zerbait: hitz egitea. Hitz egitea da demokraziaren oinarria». Iazko urte hasieran irakurri nuen eta berehala etorri zitzaidan gogora berriz, George Floyd eta Black Lives Matter mugimenduaren beroan.

Berriz datorkit gogora orain.

Gure kaleetan ere ikusten ari gara botere harremanak ezarritako ukitze ahalmenarekin osatzen direla diagonalak, azalpen hitzaren eta, beraz, demokraziaren, kaltetan.

Gure gizartean gailendu den etengabeko denbora faltaren sentipen horrekin zer egin. Denbora behar delako aurreiritzi eta ukitzeak hitz eta ulertze bihurtzeko. Denbora behar delako eta gogoa. Baina ez dugu ezertarako denborarik eta ez dugu ezertarako gogorik, gure harremantzeko moduari ezarri dizkiogun itxiera eta etxeratze-agindu propioak baizik.

Horretarako, hobe isilik.]]>
<![CDATA[Eskapistak eta espiritistak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/024/001/2020-12-18/eskapistak_eta_espiritistak.htm Fri, 18 Dec 2020 00:00:00 +0100 Ana Malagon https://www.berria.eus/paperekoa/1891/024/001/2020-12-18/eskapistak_eta_espiritistak.htm
Kate, indar-alkandora eta ia edozein lotura sistematik ihes egiteko gaitasunak egin zuen mundu mailan famatu. Kate lodi batekin itxitako zaku batean sartu edo segurtasun kutxa batean uretara bota, berdin zuen: Houdinik beti egingo zuen ihes. Ikusten ez diren kateak, ukitu ezin diren loturak dira estuen heltzen gaituztenak, ordea. Eta haietatik ihes egiten lan handiagoa izan zuen Houdinik.

Houdinik harreman bereziki estua izan zuen bere amarekin. Horraino, dena "bereziki oso normala". Oso judua ere bai (eta oso euskalduna, baina ez naiz topikoen azterketa sasi-kultural horretan sartuko, gaurkoan behintzat). Harreman bereziki estua izatea gauza "bereziki oso normala" izan daiteke, baina "bereziki oso paranormala" suertatzen da ama hil ostean berarekin medium baten bidez hitz egiten jarraitu nahi izatea.

Garai hartan, XX. mende hasieraz ari naiz, puri-purian zegoen espiritismoa. Houdini medium batengana itxaropen handiz joango zela pentsatzen dut eta ilusioaren malda grafikotik aterako zitzaiola medium batek bere amarekin kontaktuan sartu zela esan zionean. Mediumak ingelesez hitz egin zionean konturatu zen Houdini gezurretan ari zitzaiola. Bere amak ez zuelako ingelesez egiten, hungariar-yiddish nahasketa bat baizik. Eta, nik dakidala, mediumek ez dute itzulpen-bikoizketa zerbitzurik eskaintzen.

Ez dago trikimailuaren egia deskubritzean lilura galtzea bezalakorik gurutzada bat hasteko.

Hor hasi zen Houdiniren espiritismo eta paranormaltasunaren iruzurtien aurkako borroka. Haien artean, Joaquín Argamasilla salatu zuen, begietan X izpiak EZ izateko oso abizen aproposa zuen Santacarako XI. markesa. Bere etsaiak ekarri zizkion borroka honek Houdiniri, batzuk Sir Arthur Conan Doyle bezain famatuak. Aurrekari, aurreiritzi eta testuinguruak gidatuta, alderantziz izan beharko lukeela pentsa lezake norbaitek. Houdinik, magiaren mundutik etorrita, paranormaltasunaren existentzia defendatuko zuela eta Conan Doylek, ikerketa eta ebidentzien bilaketan zebilen Sherlock Holmes-en istorioen autoreak, frogatu ezin denaren kontra joko zuela. Baina esan bezala, badira askatu ezin ditugun loturak: bere ama maitearekin ezin kontaktatzeak sekulako mina egin zion Houdiniri. Conan Doyleren emaztea espiritista zen. Houdiniren heriotza Sherlock Holmesek argitu ez zuen kasu bat izan zitekeen, espiritismoaren aldeko taldeen konplot bat izan zela uste baita oraindik.

Gerra paranormalen gudu-zelai naturala den hilostean ere jarraitu zuen Houdinik mediumen aurka borrokan. Bere emaztea biek bakarrik ezagutzen zuten kode baten zaindari izan zen hamar urtez. Medium batek kodea asmatu izan balu, Houdini oker zegoela frogatu ahal izango zuen. Hots, hildakoek mundu honetako pertsonei loturik jarrai zezaketela. Esan beharrik ez dago ez zela inor Houdinirekin harremanetan jartzeko gai izan (edo harremanetan jarri nahi izan zuenari ez ziola deia hartu bederen) eta ez zuela inork kodea asmatu.

Houdini bakarra izan zen, baina ez ote garen gu ere nolabaiteko Houdiniak. Eguberri pandemiko honetan, gobernuen erabakiak medio edo aitzakia, malgutasunik gabeko bizitza libre bat duten desilusioaren ilusionistok urteroko espiritismo frustratu eta eskapismo eraginkorraren bertsio areagotua izango dugula iruditzen zait. Asko izango dira, hatzekin zenbatuak eta gonbidatuak, familiak eta tradizioak ezarritako konpromisoaren kateetatik ihes egitearen numeroa (aurten bai) egingo dutenak. Asko mahaiko hutsune bati erantzunik jaso gabe hitz egingo diotenak. Heriotzaz libre eta bizitzaz preso, heriotzaz preso eta bizitzaz libre egiten gaituen harremanen trikimailu handi honetan.]]>
<![CDATA[Pijamak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/023/001/2020-11-20/pijamak.htm Fri, 20 Nov 2020 00:00:00 +0100 Ana Malagon https://www.berria.eus/paperekoa/1891/023/001/2020-11-20/pijamak.htm zera koadrodun hau gainetik kendu nahi dut, besterik gabe.

Neure burua Ingalaterrako XIX. mendean bizi zela konbentzitzen saiatu nintzen adin batean (modaren ikuspegitik oso post-nerabezaro konplikatua izan nuen) kamisoiak erabiltzen hasi nintzen. Flanelazko kamisoi deseroso batzuk izan nituen, ohean mugitzean altxatu edo tira egiten zidatenak. Guztiok ditugu altxatuta edo tiraka bizi ditugun faseak. Pijamak Europan XIX. mende amaiera aldera zabaltzen hasi ziren. Ni 2000. urtean sartu nintzen XX. mendean, pijametara itzuli nintzenean. Ez naiz XXI. mendera oraindik heldu, ur poltsa bero bat dut negurako. Emadazue denbora apur bat, berehala izango naiz zuekin.

Badakit euskaldun bakoitzak, futbol entrenatzaile bat izateaz gain, bere baitan filologo bat duela, baina ni behintzat ez naiz pijama hitzaren jatorriaz arduratu orain arte. Pijama hitzaren jatorriaz ez delako inor arduratzen. Ingelesek hinditik hartu zuten, eta haiek, persiarretik. Britainiarren inperialismoari zor diogun erosotasuna da, beraz, pijama, eta ez dut inor gaizki sentiarazi nahi honekin, baina inperialismoak barne gatazka hauek eragiten ditu. Moden joan-etorrian bueltaren bat eman zuen arren, XIX. mendera arte ez zen gizonezkoen artean zabaldu ohean bi piezatan sartzearena. Gizonezkoak esan dut, ez baita emakumezkoen erabileraren aipamenik jaso I. Mundu Gerrara arte, eta dauden aipamenak freak deitzeko dira. Badakizue freak horrek zer gordetzen duen.

1914ko gerran emakumeak pijamak janzten hasi baziren, edozein momentutan ospitalean amaitu dezakezulako kulero presentagarriak jartzera eramaten zaituen jarrera optimista berberagatik izan zen. Gerta zitekeen gauaren erdian zepelin alemaniarren erasoengatik etxetik korrika atera behar izatea, eta horretarako askoz ere praktikoagoa zen pijama kamisoia baino. Garai hartan hala aurkeztu ziren pijamaren bertute praktiko eta ez hain praktikoak: zepelinetatik ihes egin bitartean goizeko ordu txikietan bizilagunekin topo egiteko jantzi errespetagarri perfektua bezala. Etxeko intimitatetik eta oheko babesetik kanporaturik zirenentzako desorduko gerrarako armadura zibil bat. Poltsikoak zituen gainera. Soinekoen hegemoniarekin urteetan zehar emakumeoi ukatu zaigun oinarriko eskubide hori.

Gauza intimoa da pijama, arropa intimoa deitu dena baino are intimoagoa esango nuke. Gaur egun, armaduraren zentzua galdu dute pijamek. Babestu baino gehiago, gure esparru hauskorrenetan kokatzen dira. Pijama baten erruz lotsatzen gara barkamena eskatzera beharturik sentitzera arte. Ez da pijama, gu gara. Geure burua eta bere utzikeria da lotsatzen gaituena. Pijama itsusi baten defentsa sutsuan geure buruarengan dugun segurtasun faltaren defentsa bat dago. Pijama batzuk ezkutatu nahi izaten ditugu, oroitzapen txarrak bezala, burkoaren azpian, inoiz botatzera heldu gabe. Etengabeko aldaketan dagoen mundu honetan, zerbait egonkorra delakoan gordetzen dugun zerbait da.

Ez dakit zuk, baina nik, bizi ditugun egun nahasi hauetan, ametsetan gertatzen den bezala, konturatu gabe kalera pijaman ateratzen ari garen sentipena daukat. Armadura zaurgarri kitsch samar batekin, eguneroko zepelinen bonbardaketan presentagarri agertu nahian baina denborarekin zulo egin zaizkigun higadurak agerian.]]>
<![CDATA[Gas-argia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/018/001/2020-10-23/gas_argia.htm Fri, 23 Oct 2020 00:00:00 +0200 Ana Malagon https://www.berria.eus/paperekoa/1891/018/001/2020-10-23/gas_argia.htm
Egia da hainbat mugimendu sozial agertu eta indartu egin direla lau urte hauetan, nolabaiteko kontzientzia bat zutitu dela (hau Zizek-ek aurreikusi zuen nolabait eta ez naiz ni Zizeken cheerleader bat prezisamente). Baina sareko nire ezagun afro-amerikar batek esaten duen bezala, herri oso bat (mundu oso bat esango nuke nik) «gas-argitzen», ero sentiarazten, aritu dira. Sekulako estresa eragiten du egunero ileetatik tiraka egiteko moduko zerbait gosaltzeak. Zure bizitzari zuzenean eragingo dion neurri injustu eta kaltegarri bat bazkaltzeak. Zarena ukatzen duen lege proposamen berri batekin afaltzeak. Etengabe asaldaturik egoteak, nekagarria izateaz gain, zure bidetik eta fokutik aterata, ez dizu bizitzen uzten.

Errepublikanoen ahots kritikoenak (The Lincoln Project eta enparauak) demokratentzako botoa eskatzen ikusten ditudanean, Alderdi Errepublikanoaren logotipoan agertzen den elefantearekin gogoratzen naiz. Erokeria honen erdian, hilerrirako bidea hartzeko desiratzen egongo da.

Lau urte igaro dira eta azaroaren hasiera laister dugu berriz. Indar politiko, ekonomiko eta militarrak hor dirau.

Joe Biden ez zen nire hautagai demokrata gogokoena. Nik nahiago nuen Elizabeth Warren (ziur nago uneren batean hau idatzi izanaz damutu beharko naizela baina tira, esan dut). Bidenek Obamaren presidenteordetzaren intxaurrak zituen jasotzeko eta boto afro-amerikarra izan du bere alde, Sandersek inoiz irabazi ezin izan duen boto bat. Ticketean Kamala Harris jarri izana ez da kasualitatea ere. Emakumea eta afro-amerikarra, eta ez da alderdiko politikari ezkertiarrenetakoa, Sanders, Warren edo Ocasio-Cortez izan daitezkeen bezala (AEBetako politikaren ñabardurak kontuan hartuta betiere). Demokratek Trumpen desmadreari aurre egiteko hautagaitza instituzional baten apustua egin dute. Familia, lana, begirunea, osasuna... Sen on tradizional bat berreskuratu nahi diote bere senetik erabat aterata dagoen herri bati. Nire gustukoena ez den arren, apustu ulergarri bat.

Nork irabaziko duen? Ni jada ez naiz ezer esatera ausartzen. Are gutxiago Murphyren legeei jarraitzen dien 2020 apokaliptiko honetan. Fabore bat eskatu nahi dizut bakarrik. Ez dut demokratak eta Trump gauza bera direla berriz entzun nahi. Ez dut gas-argi zerbitzu horretara harpidetzeko interesik.]]>
<![CDATA[Erabaki kateak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/020/001/2020-09-25/erabaki_kateak.htm Fri, 25 Sep 2020 00:00:00 +0200 Ana Malagon https://www.berria.eus/paperekoa/1891/020/001/2020-09-25/erabaki_kateak.htm Challenger-aren tripulaziokoak niretzat. Orain Netflixek lau ataleko dokumental on bat atera berri du gaiaren inguruan, eta hemen dut trauma bueltan. Eta hemen ditut mamuak. Michael J. Smith, Dick Scobee, Ronald McNair, Ellison Onizuka, Christa McAuliffe, Gregory Jarvis, Judith Resnik.

Espaziorako lasterketaren leku mediatikoa kirolak eta reality-ek hartu duten garai honetan, ez dut uste ia inork astronauta izan nahi duenik, mutil (ia inoiz ez neska, ia inoiz ez beltz) ameslari bat deskribatzeko topikoa den arren. Christa McAuliffek, aldiz, ilargira autobusez joatearekin egiten zuen amets 60ko hamarkadan bizi izan zuen haurtzaroan. Institutuko irakasle lanetan zebilen Reagan-ek gaur bekainak altxatuko lizkigukeen zerbait erabaki zuenean: gizartean zuten garrantzia azpimarratzeko, espaziora bidaliko zuten lehenengo «pertsona arrunta» irakasle bat izatea. Hamaika mila eskaeren artean McAuliffena aukeratu zuten.

Autobus espaziala hartzeko ordua zen, andereño.

Familiaren presioak bultzatuko zuen agian Judith Resnik pianoa alboratu eta ingeniaritza ikastera. Bere buruari ezarritako presioak, espaziora salto egiten zuen AEB-etako lehenengo emakumea izateko lehian sartzera bultzatu zuen. Galdu egin zuen. Urte batzuk beranduago, Discovery-tik «kaixo, aita» zioen kartel bat heltzen ari zen.

«Kaixo, Judith» erantzungo al zion bueltan? Bigarrena izan arren harro egongo ote zen?

Ronald McNair haur afro-amerikarrak Hego Carolinako liburutegi segregatu batetik liburuak maileguan hartzeko debekuari aurre egin zion. Liburutegiak bere izena dauka gaur. Irakurketa haietatik NASArako bidea ez zen samurra izango. Gauza askotan bikaina zen McNair, karateko gerriko beltza eta saxofoi-jolea tartean. Jean Michel Jarre-rekin batera konposaturiko solo bat jotzekoa zen espazioan.

Pieza horrek ere bere izena darama gaur: Ron's piece.

Mamuak mamu izan baino lehen zer ziren berrikustea komeni da, gertakariek eragindako tristura eta amorrua handiagoa egiten badu ere.

Challenger-arekin batera ametsak, bizitzak, burdina eta kableak baino gehiago lehertu zen eta oraindik min ematen du, min ematen dio NASAri ere, erakundearen presio, arazo ekonomiko, politiko eta etikoen erruz gertatu zelako (2003ko Columbia transbordadorearen desastrea ere antzeko arazoen ondorio izan zelakoan nago, baina hori beste baterako).

1977tik bazekiten tenperatura hotzekin aireratzeak ondorio latzak ekar zitzakeela. Zati jakin batzuk sortu eta haien mantentzeaz arduratzen zen Morton-Thiokol enpresak bere kezka azaldu zuen behin baino gehiagotan. Zer egin zuen NASAk? Kasu hauetan enpresa eta erakunde askotan egiten dena: kasurik ez.

Challenger-a jasateko gai ez zen hotza egiten zuen urtarrilean Floridako Kennedy Center-ean. Morton-Thiokoleko eta NASAko hainbat aditu saiatu ziren, bi orduko dei batean, NASAko ingeniaritza buruak tenperatura horrekin aireratzea oso ideia txarra zela konbentzitzen. Zer egin zuen NASAk? Kasu hauetan enpresa eta erakunde askotan egiten dena: kasurik ez.

Azken erabakia kudeatzaileen artean hartu zen, denok dakigulako aurretik hartu den erabaki batekin aurrera egin nahi denean, zein petral eta astuna izan daitekeen asko dakien jendearekin biltzea. Kudeatzaileen argi berdea jaso zuen oso bestelako ikuskizun mediatiko bat izan nahi izan zuen Challenger-aren desastreak.

Istripu hau erabaki kateen hutsegite etiko gisa irakasten da unibertsitate eta kudeaketa eskoletan. Gaur egungo aginte kateen erabakiak ikusita, argi dago irakasteak ez duela ikastea ekartzen. Egunero ikusten dugu segurtasuna beste helburu batzuen bigarren planoan desagertzen. Egunero, gizakia presiopean erabaki terribleak hartzen. Presiopean hazten denik egongo da. Baina susmoa dut zuhurtziagabe eta miserableagoak egiten gaituela gehienetan, mamuz betez guztia.]]>
<![CDATA[Zirrara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1957/026/001/2018-07-01/zirrara.htm Sun, 01 Jul 2018 00:00:00 +0200 Ana Malagon https://www.berria.eus/paperekoa/1957/026/001/2018-07-01/zirrara.htm cosplay eginaz pertsonaiarik gogokoenaren mozorroa jantzita konbetzioetara joaten direnei. Hau erridikulua, hau absurdoa, hau nerabekeria. Zergatik egiten dute hori? Ez dute armadura batekin mozorroturik ibiltzeko adinik.

Armadura batekin ibiltzeko inoiz baino garai aproposagoak bizi ditugula iruditzen zait, baina tira, hori beste gai bat da.

Udako merkatuan alde egingo duen futbol jokalariaren elastikoa jantzi eta berrogeita hamabi urterekin Saloutik paseatzea da gizarte honek onartu duen cosplay bakarrenetakoa. Futbolaren zirrarak ez du susmo txarrik esnatzen, nahiz eta inguratzen duena (maskulitate toxiko, arrazista eta homofoboa, esate baterako) gure gizartearen gaitzen katalogo nahiko osatua izan. Getafeko harmailetan gure futbol taldeen zaleak ikusten ditugunean, horien zirrara normalizaturik dugu. Normalizaturik dauzkagu eskuineko hegalean nork jokatu behar duen auzian jartzen dituzten eztabaida intelektual amaigabeak. Ni neu ere futbolzalea naizela gogorarazi nahi didazula ikusten dut. Ez dago beharrik. Oso presente ditut nire akatsak.

Bestelako fan fenomenoak komikizale eta neska nerabeen gauzatzat hartzen ditugu, eta guztiok dakigu komikizaleek eta neska nerabeek eta, are gehiago, komikizaleak-diren-neska-nerabeek gozatzen duten prestigio soziala izugarria dela. Komikizaleena apur bat igo da azken urteotan, neska nerabeena, zoritxarrez, ez. Gainontzekoon Mendebaldeko biztanle errespetagarriak izateko hil ala biziko borrokan, euskal kulturarekin harremana badu «hunkitu egin nau», eta momentuko liburu edo telesailari buruz bada, «kateaturik nauka» izango da egingo dugun iruzkinik konprometituena. Urteetan zehar tabako, txokolate eta masturbazioan egindako inbertsioek ez ziguten lexikoa gehiegi zabaldu.

Kateatzen gaituen kate mehea da. Hunkigarrismo arina. Gaur egungo musika taldeen abesti solteak bakarrik entzuten ditugun bezala, telesailen boomarekin istorioak konpultsiboki ikusten jarri garen arren, berehala agortzen zaizkigu idilioak, erabili eta botatzeko ekonomiak eragindako pazientzia eskasa dela medio. Fikziozkoak ez diren pertsonekin maiteminari eusteko ere nahiko lan dugunean, zer nahi duzu.

(Inori inporta ez zaion) kulturaren sostengua seinoren (+65 urteko emakumeen), eta euskal kulturaren kasuan, seinoren eta euskaldun berrien sorbaldetan dagoela kontuan hartuz, nahiko nuke horien fideltasunari eta hartutako erantzukizunari esker onez, futbolzaleei bezala, fan izateko eta fan izaera hori adierazteko libre balira. Edo beste modu batera, epaiketa moralik gabe, kontsumo epeletik haratago zirrara senti eta adierazteko askatasuna bermatuko bagenie. Distira egiteko eta, zergatik ez, norberaren alde ilunaren itzala botatzeko aukera eman. Obraren kanonak nekez asetzen baitu inoiz fanaren buruan dagoen beste kanon horren potentziala.

Fandom bezala ezagutzen diren obsesioen erreinuetan, desiratu eta inoiz izango ez garen horrek odolez, listuz eta izerdiz bete du dena. Aliantzak eta gerrak. Solapetatik helduta bestea astinduz arrazionalki probatu nahi diren teoria eta iritziak.

Nork ez du bestea solapetatik arrazionalki astindu nahi izaten, bestalde, solapetatik arrazionalki astintzeko arrazoiak ematen dizkigun mundu batean bizi gara eta. Fanari bere mundua bezala, guri ere mundu hau zerbait axola zaigulakoan nago. Batzuetan. Noizean behin. Ez oso maiz. Mendebaldeko biztanle errespetagarriaren kanonetik at zerbaitek zirrara eragiten digunean. Hau erridikulua, hau absurdoa, hau nerabekeria.]]>
<![CDATA[Gure herri handiaren izenak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2326/029/003/2018-06-17/gure_herri_handiaren_izenak.htm Sun, 17 Jun 2018 00:00:00 +0200 Ana Malagon https://www.berria.eus/paperekoa/2326/029/003/2018-06-17/gure_herri_handiaren_izenak.htm
«Gure herri handiaren historia eta kulturaren parte» diren pertsonaiak baditugulako guk ere, Euskal Herriko harri eta herrietan. Ez naiz historian aditua, tamalez. Historiak eta istorioak berrikustea ariketa sanoa iruditzen zait besterik gabe, norberarenak direnengatik hasita. Eta gure ikonoetan, «gure herri handiaren historia eta kulturaren parte» direnen estatua eta kale-izenetean zer ari garen gordetzen berrikustea lotsatzekoa, eta beraz, osasungarria izango delakoan nago.

Frankismoaren ikurrak kendu genituen (kendu genituelako... Ezta?) baina konkisten garaikoek gure kaleetan diraute, lurralde haietatik etorritako etorkinen bistara. Gugan genuen onena eman genuen beste batzuk makurtzeko. Eta benetan onak ginen. Hipokrisia ala handikeria, amnesia ala ezjakintasuna, autokritika falta ala arduragabekeria, ez dakit zerk eraman gaituen mendeetan zehar Amerikan eta Filipinetan gertatu zenaren souvenir hauekin gelditzera. Kale izendegikoak bide komertzialak ireki zituzten itsasgizonak, esploratzaile abenturazaleak, misiolari poliglotak edo gobernadore eskuzabalak besterik ez zirela izan pentsatzera. Ez zutela ezer lapurtu, inor bortxatu. Ez zioten hori ahalbidetuko zuen sistemari ekarpenik egin.

Juan Garaiek edo Urdanetak seme-alabak maitasunaren edo beroaldi partekatu baten fruitu izan zirela eta ez botere harremanen ondorio. Orduan ez zegoen #metoo mugimendurik. Martinez de Iralaren konkubinatoa bezalakoak, bai.

«Beste garai batzuk ziren, ezin duzu orainetik epaitu». Eta hori hala izanik, ez ote garen konfederatuen parean jartzen, eta iragana zuritzeak ez ote digun oraina iluntzen.

Pascual Andagoiakoaren kurrikulumak «indiarren bisitari» izan zela dio, eta ez zen mediku bisitak egiteko izango. Lan horretan «gogorra» izan zela irakurtzean eufemismo detektagailuaren argia piztu da. Plaza bat du Gasteizen. Pare bat supermerkatu gertu. Lana gogorra da bertan.

Katalina Erauso maitatzeak min ematen du. Hamabost urterekin komentutik ihes egin, eta, gizon bezala bizi izan zen arren, ziurrenik pirata holandarrak eta Txileko maputxeak egurtzeagatik jarri zitzaion kalea eta monumentua. Ez bere autobiografiak duen queer-tasunagatik. Pelikula egin zuten horretarako. Eta pastorala. Tira, agian ez. Ez zen horretarako izango.

Batek pentsa dezake Ramon J. Sender eta Werner Herzogen laguntzarekin Lope de Aguirre Amerikan gaizki egindako guztiaren ordezkari izendatua dela. Klaus Kinskiren aurpegi desatseginak asko erraztutako lana, bide batez. Batek pentsa dezake alaba hiltzeagatik edo Orinoco ibai inguruko sarraskiengatik ez zuela kalerik izango. Batek nahi duena pentsa dezake. Eta oker egon.

Funts eskaseko (eta norbaiti demagogikoa suerta dakiokeen) txosten honetan «gure herri handiaren historia eta kulturaren» ur hotzetan oin puntak sartu ondoren, Hoffenmeyer-Malagon teoria berresten dut: «Handiak izan ginen» garaien arrastoak uztearena baztertu beharreko arrisku-praktika da. Formula inokuagoekin giza-miseriak saihestu eta onargarriagoak diren emaitzak lor genitzake. Txori Isekariaren hiribidea bezalakoak. Adibidez.]]>
<![CDATA[Forma eta funtzioa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2326/027/003/2018-06-03/forma_eta_funtzioa.htm Sun, 03 Jun 2018 00:00:00 +0200 Ana Malagon https://www.berria.eus/paperekoa/2326/027/003/2018-06-03/forma_eta_funtzioa.htm
Barkatu, arrazoia duzu, tonua jaitsiko dut, maiuskulatan idazten amaituko dut eta.

Artean ez dago zergatik funtzio bat bete behar, nire ustez. Ez dut betetzen ez denik esaten, betebeharra ez dagoela bere definizioan soilik. Funtzioa ondorio da. Eta ondo dago horrela. Utilitarismoaren garai hauetan ezertarako balio ez duten gauzek ez dute prentsa ona, baina maiz pentsatzen dut ezertarako balio ez izateak zerbaiti gerta dakiokeen gauzarik baliogarriena dela. Okerragoa dela funtzio bat bete nahi eta ezin izatea. Eta are okerragoa, okerreko funtzioa betetzea. Oso jakina dena, ezta? Ba ez duzu sinetsiko: nahasmena sortzen da.

Nazismoaren aintzarako Leni Riefenstahlek Adolph Hitlerren Nurenbergeko mitina eta Berlineko joko olinpikoen inguruan egin zituen filmek txundituta utzi ninduten ikasle nintzela, erabili zuen hizkuntza bisuala bere garairako oso aurreratua iruditu baitzitzaidan. Riefenstahlek Orson Welles eta Alfred Hitchocken maila zuela esan izan da, ez oso ozen badaezpada ere. Plano bakoitzak nazismoaren mezua sublimatzen zuen eta zein ondo sublimatu. Gerraostean behin eta berriz errepikatu zuen ez zituela dokumental haiek adostasun ideologikotik egin, zinemagile profesionala zela. Artista zela eta ez politikoa. Politika diseinua da. Estetika eta etika. Forma eta funtzioa.

1930eko hamarkadan «apolitikotasunak» ez zuen beste batzuk bezala erbesterako bidean jarri, eta ez zen Holywooden «zinemagile profesional» hori izaten saiatu. Bere «apolitikotasunean», Albert Speer eta Rudolf Hessen laguna egin, eta Hitleren gertuko zirkuluan sartu zen. Haren filmak propaganda funtzioa betetzeko diseinaturiko lanak izan ziren arren, gerraostean Riefenstahl haien forma funtziotik banatzen saiatu zen, eta horrekin gelditu. Aliatuek irabazitako mendebaldeko munduak onartu egin zuen. Apur bat. Ez erabat.

Nazismoak eragindako lilura onartu, baina zein puntutara heltzen zen ez zekiela zioen alemaniar askoren argudioak ez zion gehiegirako balio izan. Diotenez, frantsesek jabetza guztiak kendu zizkioten, osasun mentaleko klinika batetik pasatu zen (desnazifikatzeko?), eta Afrikan bueltatu zen lanera, Nuba jendea argazkitan erretratatzearekin Europako basapiztiak kamerarekin jaso zituen egunak atzean utzi nahian.

Riefenstahl bezala artistak direla uste duten disenatzaileen txanponaren beste aldean, diseinatzaile direla sinetsarazi diguten «artistak» (sic) ditugu. Emozioak transmititzea diseinuaren helburu dela uste duten horietarikoak dira batzuk, eta beste batzuei egoak ez die testuingurua diseinuaren abiapuntu dela ikusten uzten. Oinak non dituzun ikusten uzten ez duen tripa da egoa. Artea ulertzeko testuingurua garrantzitsua bada, diseinuak ezin du testuingurutik at funtziorik bete. Gure oztopoetatik abiatuta, gizakiok ditugun mugak gainditzeko balio behar du. Bilbo bezalako hiri euritsu batean kristalezko zoru busti batean irristatzeagatik aldaka hautsi gabe ibaiaren alde batetik bestera igaro ahal izateko, adibidez.

Testuingurutik atera eta diseinua museo batean sartzean bere jatorriko funtzioa betetzeari utzi dion forma, esanahi eta adierazpen hori agian artetzat har liteke. Jatorrikotik desberdina den beste funtzio bat du akaso. Eta ondo dago horrela.]]>
<![CDATA[Camilla]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2326/030/003/2018-05-20/camilla.htm Sun, 20 May 2018 00:00:00 +0200 Ana Malagon https://www.berria.eus/paperekoa/2326/030/003/2018-05-20/camilla.htm scotch-arekin. Camillarekin kontent jarri nahi nuen, baina ez gehiegi. Mingaina arintzeko adina soilik.

Bere miseriaren aitorpena eta oraindik konspiranoikoen bazka den heriotzarekin Lady Di aldareetara igo zutenean, Camilla infernuaren geletako gortinak aukeratzen irudikatu nuen. Une horretan hasi nintzen Camilla maitatzen. Diana Spenceren aldamenean, Camilla itsusia zen, ez zuen ez karismarik, ez karitaterik, ez diseinugile famatuek sinatutako jantzirik. Camilla ez zen Elton Johnen laguna. «Herriaren printzesa» inuxentearen (sic) musikaleko gaizkilea zen: zentzu gutxi zuen ezkontza batean beti tartean egon zen hirugarren elementu deserosoa. Edozein fikziotan defendatuko nukeen pertsonaia. Eta niretzat britainiarren erreginaren familia ile apaindegiko aldizkarietan irakurtzen dudan fikziozko familia erreal hori denez, hemen nauzu, errepublikazaletasunari egiten diodan parentesi bakarrean, Camilla Parker Bowlesen ohorearen defentsan. Hango zergadunek barka nazatela.

90etan maitemindu nintzen ni Camillarekin baina Charles printzea 70eko hamarkada hasieratik dabil horrela. Gertatu zena laburbilduko dizut: koroaren oinordekoak bere estatus estratosferikoko zirkulu sozialean neska bat ezagutzen du, maitemindu ere bai, baina ez da ofiziala, tipoak soldaduska egitera joan behar du, maiteari agur esan eta Kaxianok kantatu bezala ontzi batean daramate Ingalaterratik kanpora eta bueltatzen denean, enebada, aurretik zuen nobio intermitente batekin ezkondu da neska. Gogoz kontra eta indar paranormalek beharturik, antza denez.

Beti pentsatu dut, Charles printzearen drama ia guztiekin gertatzen den moduan, bere aita den Edinburgoko dukearen errua izan zela hura ere. Baina badirudi oso memoria txarra dudala edo honen irudiaren garbiketa bat egon dela, ez baitut honen erreferentziarik topatu eta bai Lord Mountbattenen (IRAk hil zuen Edinburgoko dukearen osaba) eta erreginaren amaren ezkutuko interesena. Errazagoa da erabaki desastrosoak hilda daudenei leporatzea. Behin kortesia epea pasa eta gero, bota bedi behar den itzal guztia hemen ez daudenen gainean.

Fikziozko familia boteretsuengatik eta munduak gorroto dituen pertsonaiengatik sentimenduak izateari utzi beharko nioke behingoz, ez baitio nire irudiari batere onik egiten. Lotsa ematen dit aitortzeak baina «negoziatzen ez den harremana» (Charlesek dixit) ofiziala egin zenean, neure burua tipo pribilegiatu baten burugogorkeria berekoiaren garaipena txalotzen ikusi nuen. Nire irudia apur bat garbitzeko esango dut Camillarengatik izan zela. Egia da. Konparazioak galdu eta irainak irabazi zituen Camillarengatik. Karisma, karidade eta pop lagunik gabe, scotch-a disfrutatu eta erretzeari uztea lortzen ez zuen liburuzale itsusiarengatik. Camilla maitagarria da, ez esan ezetz.

Tabloideetan diote Meghan Markle eta Kate Middletonen famaren jeloskor dela. Ajam. Barkatu, baina Camilla ez zen fenixaren errautsetatik Cornwalleko dukesa bihurtu goizeko tearekin halako tontakeriak irakurtzeko. Eta egia esan, zu ere ez zinen hau irakurtzeko esnatuko gaur. Baina zer esan honaino heldu bazara, udaberria bada eta fikzio errealak, bilipendiatuak eta scotch-a maite baditugu.]]>
<![CDATA[Mapetatik desagertzea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2326/025/003/2018-05-06/mapetatik_desagertzea.htm Sun, 06 May 2018 00:00:00 +0200 Ana Malagon https://www.berria.eus/paperekoa/2326/025/003/2018-05-06/mapetatik_desagertzea.htm
Baina momentu batean gerta liteke konturatzea zurea ez dela espero eta nahi zenuen lekua, hauek ez direla espero eta nahi zenituen bisitariak. Beharbada orduan nabarituko duzu mapan gelditzeko lana nekagarria den bezalaxe, maparen eskala guztietatik desagertzea oso konplikatua dela. Konplikazio horretan ari da Richard Simmons. Ospearen inperiotik eta pertsonalagoak izan zitezkeen kale, toki eta harremanetatik desagerturik.

Richard Simmons, Richard Simmons deitzen zela jakin baino lehen ezagutu nuen eta agian zuk ere bai, 70eko hamarkadako bideoren batean ikusi zenuelako, bere galtza motzegietan, itxaropenez beteriko pertsona gizenek inguratzen zutela. Dirutza izugarria metatu zuen soinketa saio musikatu diskotekeroen VHS bideo zintak ekoiztuz AEBetako gizentasun sistemikoaren kontra egin zuen borrokan. Inperio bat sortu zuen. Produktu eta telebista programez osaturiko dirua egiteko faktoria erraldoi bat. Eta hori egiten zuen bitartean, bakarrik egon nahi ez zuen enperadoreak argaldu nahi zuten herritarrei 12 dolarreko soinketa klaseak ematen zizkien egunero. 40 urte horrela.

2014ko otsaileko egun batean, ordea, ez zen klasera azaldu. Hori da Missing Richard Simmons podcast-aren (teknofiloa ez zaren horrentzat, «irratsaioaren») abiapuntua. Richard Simmons bilatzea. Richard Simmons aurkitzea. Richard Simmonsi zerbait (txarra) gertatu ote zaion jakitea.

Saioarekin sortutako zalapartak mugituta bere etxera gerturatu ziren polizien arabera, Richard Simmonsi ez zaio ezer gertatzen. Richard Simmons ondo dago. Richard Simmons ez da bere burua suntsitzen ari. Poliziek lasai askoan topatu zuten bere Beverly Hills-eko mansioan. Mundutik jaitsi da, besterik ez. «Honaino heldu naiz» esan eta mapatik desagertu da. Ez du bueltatzeko intentziorik erakutsi, momentuz behintzat. Bejondeiola.

Eskubideekin gertatzen den bezala, mapatik desagertzeko eskubidea ez da ez erraz, ez behar bezala errespetatzen. Hori izan zen irratsaioari egindako kritika nagusia, hori da nik ere Missing Richard Simmons-ek abiatu zuen bilaketaren inguruan dudan erreparo etikoa. Eta aitortzen dut auzi honetan nire iritzia aldatu dela eta nire enpatia akaso ere bai. 90eko hamarkada ¿Quién sabe dónde? galdetzen ibilitakoa naiz. Nik ere halako lasaitua hartzen nuen pertsona desagertuei buruzko Espainiako telebista publikoko saioaren amaieran, norbaitek Extremaduran desagertutako hura Albaceten gasolindegi batean lanean ikusi zuela esateko deitzen zuenean. Programa zaharren bat berrikusi ostean, haietako batzuei ikusleon lasaituak ezinegona ekarriko ziela ulertzen dut orain. Haietako batzuek ez zutela aurkituak izan nahi. Eta desagertzeko eskubidea urratu ziola gure lasaitu kolektiboak.

Min ematen du norberaren kezka berekoia bestearen askatasun berekoiaren atzean jartzeak eta alderantziz. Baina agian zerotik berriz hasteko aukera errazagoa balitz, ez genuke gauden maparen puntuan atrapaturik, gure terapeutetatik hain maiz pasa beharko. Izan hauek psikologo, tabernari ala honetarako hain ondo funtzionatzen diguten etxeetako berritze lanen inguruko reality-ak.]]>
<![CDATA[Astrologia gezurra da baina]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2326/024/003/2018-04-22/astrologia_gezurra_da_baina.htm Sun, 22 Apr 2018 00:00:00 +0200 Ana Malagon https://www.berria.eus/paperekoa/2326/024/003/2018-04-22/astrologia_gezurra_da_baina.htm
Teorian denak gaude pertsonak sailkatzearen kontra eta teorian inork ez du sailkatua izan nahi izaten. Sailkatua izatea onartzekotan, inoiz ez da jarri diguten etiketapean. Errebelatu egiten gara, jarri gaituzten apaletik jaitsi nahi dugu. Ez gaude eroso; ñabardurak, ezerk baino gehiago definitzen gaituzten «bainak», sartu nahi ditugu. Baina egia dena zera da, guk geuk jendea sailkatu egiten dugula eta gehiago esango nuke, jendea eta geure burua sailkatu behar izaten dugula egiten dutena zergatik egiten duten eta dugun, emaitza kaxkarrekin bada ere, ulertzen saiatzeko. Horretarako zodiakora jotzea aldebreskeria bat dela ez dago ukatzerik, baina benetan halakoak dira batzuetan portaerak, aldrebesak, nerabe aldizkarietako nortasun testen emaitzak bezain zentzugabe eta, gure espanturako, unibertsalak.

Unibertsaltasun hori jasotzen saiatu zen Rosa Lyster kazetaria zoritxarrez gehiago eguneratuko ez den The Hairpin aldizkari digitalean argitaratu zen «Astrologia gezurra da baina...» hamabi artikuluko sorta dibertigarrian (oraindik online dago irakurri nahi baduzu). Aitortzen dut «astrologia gezurra da baina tauroek aldaketa gorroto dute» irakurtzean hartzen ari nintzen tea sudurretik sartu zitzaidala eta nire barrea apur bat urduritu egin zela pentsatzen jarri eta bai, naizen tauro honek aldaketak gorroto dituela bere ordenagailuaren pantailari onartu behar izan zionean.

Artikulu interesgarria idatzi zuen Julie Beckek The Atlantic-en zodiakoarengatik gaur egun dagoen interes berritu honen inguruan. Millenial kulturan bere lekua berreskuratzen ari da, batzuetan erabilera ironiko posmoderno batetik, bestetan adimen artifizialak guztia aurreikusteko duen sistemaren alternatiba irrazional gisa. Teknoptimismoaren optimismoa, edozein optimismo motarekin gertatzen den bezala, beste optimismo batekin garaitu behar delako.

Astrologiak funtzionamendu logiko bat du (zeinuen banaketa, planeten alineazioa) baina hortik garena eta gertatuko zaiguna azaltzen hasten denean eta arrazionala «narrazional» eta fikziozko bihurtzen duenean hartzen du indarra.

Ez gaitezen gehiegi kezkatu ere: indar efimeroa da. Ikerketen arabera, irakurle asko izan arren, ez du ia inork horoskopoan sinesten eta ez du inork bere jokabidea irakurritakoaren arabera aldatzen. Zentzu honetan, homeopatiazale edo wifi uhinen beldur direnek baino sen hobea erakusten dute horoskopo irakurleek. Bestelakoa dirudi ondo idatzitako horoskopoek egiten duten bat-bateko ekarpen sasi-literarioa: ezezagun batek segurtasun eta zirrara falta duen ni bati guraso baten ardurarekin edo niri ezinezkoa zaidan optimismoarekin zuzentzeko gaitasunak liluratu egiten nau. Unibertsala dena (maitasuna, lan aukerak, eztarriko mina) pertsonala egiten du. Ni hori bi dataren artean jaiotakoak hartzen dituen ni jendetsu samar bat dela ahatzarazi.

Horoskopoaren aurreikuspenak utzitako optimismoa eguneroko beste berri apokaliptikoak irakurtzen jarraitu edo orokorrean, gure bizitzekin jarraitzen dugunean, galdu da.

2009 amaieran atera zuen BERRIAk bere azkeneko horoskopoa. Zera zioen nire zeinuan: «Pentsatu duzu urte berrirako desioren bat? Benetan eskatuz gero, datorren urtean bete egingo da». Ez dut uste ezer eskatu nuenik, ezer bete zenik. Tauro bat naiz eta egia da, ez zaizkit aldaketak gustatzen.]]>
<![CDATA[Piktograma unibertsaleko ateak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2326/026/003/2018-04-08/piktograma_unibertsaleko_ateak.htm Sun, 08 Apr 2018 00:00:00 +0200 Ana Malagon https://www.berria.eus/paperekoa/2326/026/003/2018-04-08/piktograma_unibertsaleko_ateak.htm kitsch samarrak diren metafora horiek. Otl Aicherrek diseinatu zituen piktogrametako gizaki geometrikoak. Lagunartean Trivial Pursuitera jolasten duzuenean badakizue zer erantzun.

Gurpildun aulki bat eta emakume bat agertzen zen ate batean. Gurpildun aulki bat eta gizonezko bat bestean. Edozein generotakoak dira mugikortasun mugatua duten pertsonak baina ez dira bi komunak egokituak aurkitzen askotan, ezta bakar bat ere gehiegitan. Irisgarritasun legeak ez dira aintzat hartzen, egokitu gabeko komun gehiegi dago oraindik. Mugikortasun mugatua duten pertsonak komun neutro batean sartzeko gai dira, baina muga horiek ez dituztenei generoa galdetu behar diegu. Gure gizarteari buruz esaten duena ez da oso ona. Egokitutako hirugarren komun neutro batentzat lekurik ez dagoenean, emakumeon komuna da sarritan egokitzen dena.

Komun publikoen diseinuak gizonezkoak hobesten ditu, behar eta baldintza desberdinak izan arren metro koadro kopuru bera eman baitzaie emakume eta gizonentzako komunei, topiko bihurtutako desorekaren adierazle diren emakumeen komunetako ilarak ahalbidetuz. Zutikako pixaleku gehigarriak dituzte eta emakumeoi gizendu garela gogorarazteko besterik ez diren galtzen kremaileraren abantailarekin, azkarragoak dira.

Komun eta aldagelen segregazioari buruz angelu desberdinetatik idatzi da azken urteotan, feminismotik eta trans-aktibismotik batez ere. Absurdoki arauturiko komunen segregazioak arazoak ekarri ditu. AEBetako estaturen batean transgenero pertsonek jaiotzez egokitu zaien sexuaren komunak erabiltzera derrigorturik daude legez. Irainak, mehatxuak eta erasoak jasan behar izatera zigorturik.

Nik dakidala, hemen ez dago komunen erabilpenaren horrelako legerik. Pertsona transgeneroen diskriminazioa arau pribatuek agintzen duten lekuetan existitzen da, zenbait ikastetxetan, esaterako, non han ere «naturaren legea» jarraitzera behartuak diren. Segregazioak ez du funtzionatzen, baina genituen espazio mistoek ere ez. Ez dut mistoa mito egin nahi. Azkenaldian, babesean eta sexu eraso edo errespetu faltarik jaso gabe bizi izateko, libre izan eta hitz egin ahal izateko, oraindik banatuagoak dauden espazio publikoak sortu behar izan ditugula kontuan hartu, emakumeentzat bakarrik diren bideo jokoen inguruko hitzaldi eta musika jaialdiak, adibidez. Mugikortasun mugatua duten pertsonen independentzia soziala areagotzen lagunduko luketen komunak. «Aldageletako solasak» insonorizatuko lituzketen aldagela misto modularrak. Komun ontziaren periferia eta bide batez, maskulinitatearen ideia ere garbiago mantenduko luketen eserita pixa egiten duten zakilak. Diseinu eta pedagogiaren bidez, gizartearen tara hauek zuzendu eta segurtasuna eta intimitatea eta higienea eta errespetua bermatzen dituzten arkitektura eta zerbitzuak.

Badakit. Piruletaren herrialdea piktograma unibertsaleko atearen beste aldean. Txinatarren zortearen gailetetan agertzen den itxaropenaren lurrun makina piztu eta martxan mantentzeko gaileta asko jan behar dira. Tripak arindu zaizkigulako komunera joateko adina gaileta, agian. Hor, komun publikoan, amaitzen da mundu hobe baten itxaropena.]]>