<![CDATA[Ander Perez Zala | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 19 Nov 2018 16:50:18 +0100 hourly 1 <![CDATA[Ander Perez Zala | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[AUKERA ALA IRUZURRA]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1945/002/001/2018-11-04/aukera_ala_iruzurra.htm Sun, 04 Nov 2018 00:00:00 +0100 Ander Perez Zala https://www.berria.eus/paperekoa/1945/002/001/2018-11-04/aukera_ala_iruzurra.htm
Gatazka politikoaren urterik gordinenak ziren Ozeaniako herrialde txikian. Gaur, ekintza horretatik 34 urte betetzear direla, etorkizun politikoaz erabakitzeko galdeketa dute Kaledonia Berrian, duela 30 urte abiaturiko prozesu politikoan mugarri bat ezarrita; hain justu, 174.154 herritar daude deituta independentzia erreferendumean bozkatzera, galdera honi erantzuteko: «Nahi duzu Kaledonia Berriak subiranotasun osoa eskuratzea eta independente bilakatzea?». Galdeketaren antolaketa, ordea, gatazka eta polemika artean egin da, hautesle erroldan 20.000 kanak inguru falta direla salatu baitute independentistek; horri, gainera, gehitu behar zaio hamarkadotan Europatik iritsitako immigrazio masiboak biztanleria desorekatu duela. Kanakak, Kaledonia Berriko autoktonoak, egun ez dira gehiengoa: aukera ala xantaia da gaurko galdeketa?

Ofizialki, 30 urte dira Kaledonia Berria deskolonizazio prozesu batean murgilduta dagoela, 1988ko Matignongo eta 1998ko Noumeako akordioei esker. Frantziako Estatuaren eta Kaledonia Berriko independentisten eta loialisten ordezkariek adosturiko eta sinaturiko hitzarmenek koloniaren hiru probintzien eta komunitateen arteko desorekak orekatzeko neurriak aurreikusi zituzten, eta, lehen akordioaren kasuan, baita sinatu eta hogei urtera autodeterminazio erreferendum bat antolatzea ere. Hamar urteren ostean, ordea, independentistek eta loialistek ez zuten argi ikusi galdeketa horren antolaketa, hori egiteak aurreko hamarkadako tentsioak berpitz zitzakeelakoan; horren ondorioz, hiru aldeek Noumeako Akordioa sinatu zuten, eta Parisek onartu zuen pixkanaka gero eta eskumen gehiago ematea Kaledonia Berriari. Alegia, koloniaren autonomia progresiboki handitzea.

Gaur-gaurkoz, Kaledonia Berria testuinguru horretan dago: Justizia, ordena publikoa, Defentsa, moneta eta nazioarteko harremanak, falta zaizkion eskumenak soilik independente bilakatuz gero bereganatuko ditu.

Horiek horrela, bi akordioek finkaturiko helburuak kontuan harturik, Frantziak bultzaturiko deskolonizazio prozesu egiazkoa izan al da? Sarah Mohamed-Gaillard politologoaren eta Inalco Ekialdeko Hizkuntza eta Zibilizazioen Institutu Nazionaleko irakasleak BERRIAri adierazi dionez, «zaila da» galdera horri erantzutea. «Askok zalantzan jartzen dute deskolonizazio prozesu bat kudeatzeko [Frantziako] estatuaren gaitasuna. Izan ere, kolonizazioaren eragile nagusia izan da, eta, berrorekatze neurriak bultzatu dituen arren, desberdintasunek hor jarraitzen dute, eta kanakek sufritzen dute gehien. Hori bai, XX. mendeko deskolonizazioen historiak frogatu du deskolonizazioaren auzia ez dela independentziara mugatzen, baizik eta herri baten subiranotasun mailaren araberakoa dela».

Hain justu, bi kontzeptu horiek, subiranotasuna eta independentzia, izan ziren eztabaidagai nagusi erreferendumeko galdera zehazteko bileran. Independentistentzat, ezinbestekoa zen lehen hitza galderan agertzea; loialistek, berriz, eskari bera zuten bigarren hitzarekin. Azkenean, biak erabiltzea adostu zuten: «Galderaren bigarren partean [«...independentea bilakatzea?»], kontuan hartu behar da ez zaiola erreferentziarik egin Frantziari, independentzia lortuta ere horien aldekoek ez dituztelako Parisekiko lotura guztiak hautsi nahi», gogorarazi du Mohamed-Gaillardek.

Errolda eta demografia

Zalantzarik gabe, hautesle errolda izan da gaurko galdeketaren antolaketan gatazkarik handiena sortu duen auzia. Frantziak sustaturiko kolonialismoaren ondorioz —hango eta Aljeriako deportatuak, kolonoak eta haien ondorengoak...—, kanakak egun ez dira gehiengo euren herrialdean, eta independentistek horregatik leporatzen diote Parisi euren aldarrikapenak «itotzea». Denera, 174.154 herritarrek dute gaur botoa emateko eskubidea.

Falta direnak falta direla, azken hamarkadotako demografiaren eboluzioari erreparatu behar zaio mugimendu independentistaren kritika nagusia ulertzeko. Kaledonia Berrian, bi dira komunitate nagusiak: kanakak —autoktonoak— eta caldocheak —europarrak eta haien ondorengoak—. INSEE Estatistika eta Ekonomia Ikerketen Insitutuaren informazioaren arabera, biztanleen %39 dira kanakak —2014ko datuak—; 1996an, %44 ziren; eta 1969an, %46. Euren burua caldochetzat dutenen artean, 2014an biztanleen %27 ziren; 1996an, %34; eta 1969an, %41.

Europarren datu horiek, ordea, tentuz hartu behar dira, kopuruak beherantz egin duen arren horien pisu demografikoa ez baita aldatu: euren burua caldochetzat zuten askok kaledoniartzat dute orain euren burua —Noumeako Akordioaren ostean sorturiko eta Frantziak bultzaturiko herritartasun edo identitate berria—. Horien kopuruak gora egin du: 2009an, %5 ziren, eta 2014an, berriz, %7. Beraz, kaledoniarrak eta caldocheak gehituz gero, horien pisu demografikoak ez du beheranzko joerarik izan; bai, ordea, kanakenak.

Gaurko erreferendumari begira, erronka, independentistentzat, Hegoaldeko probintziako boto emaileak erakartzea izan da. Iparraldeko probintzian eta Leialtasun uharteetan, kanakak gehiengo dira, eta hori sumatu zen Kaledonia Berriko 2014ko bozetan, independentziaren aldeko alderdi politikoak izan baitziren gehien bozkatuak bi eremu horietan. Arazoa, ordea, hirugarren probintzia horretan dute: Kaledonia Berriko biztanleriaren %75 bizi da eremu horretan, probintzia horretatik doaz ordezkari gehien kongresura, eta eremu hori da loialisten gotorlekua. 268.767 biztanle ditu Kaledonia Berriak, eta horietatik 199.983 bizi dira Hegoaldeko probintzian; batez ere, Noumea hiriburuaren inguruan.

Hautesle erroldaren kasuan ere, kanakak ez dira gehiengo: 174.154tik 80.120 dira autoktonoak, alegia, boto emaileen %46. Beraz, Frantziako presidentea hautatzeko bozetan, hauteskunde orokorretan eta Kaledonia Berriko udal bozetan bozkatzeko eskubidea duten 35.000 bat herritarrek ezingo dute gaur beren iritzia eman.

Mugimendu heterogeneoa

Gauza bat argi dago: independentismoa ez da elkartuta iritsi gaurko galdeketara. Ildo desberdinek kritika berak egin dizkioten arren prozesuari eta erreferendumaren antolaketari, galdeketarekin duten jarrerak jarri ditu aurrez aurre. Errealitate hori, bada, hamarkadotako joeraren isla da: mugimendu independentista heterogeneoa da Kaledonia Berrian.

Independentziaren aldekoen artean, ildorik garrantzitsuenak, FLNKS Askatasun Nazionalerako Fronte Sozialista Kanaka koalizioak, baiezkoaren alde bozkatzera dei egin die herritarrei. Horren aurrean, PT Alderdi Langileak galdeketa boikotatzeko eskatu die herritarrei; hala, bi jarrera horiek kalte egingo diote gaur mugimendu independentistari; batez ere, auzi zehatz batean. «Zatiketa hori kezkagarria da, batez ere FLNKSrentzat, abstentzioa handia izan baitaiteke gaur; gehienbat, gazte kanaken artean. Hori zergatik? Urteak direlako FLNKSko politikariak egonkortuta daudela kargu publikoetan, eta, beraz, galdeketa klase politiko batekiko konfiantzaren ikuspuntutik ere interpreta daiteke; batez ere, gazteen ikuspuntutik», ohartarazi du Mohamed-Gaillardek. Gaurko galdeketarekiko jarrerak, independentismoaren barruan, bitan zatitu daitezke: baiezkoaren aldekoak eta abstentzioaren aldekoak

Daniel Goa UCko presidenteak eta FLNKSren bozeramaileak baiezkoaren aldeko mezuak ugaritu ditu asteon, kanpaina amaitzear zela. Besteak beste, hark eta FNLKS osatzen duten gainontzeko alderdi politikoek argudiatu dute galdeketa irabazteak herrialdearen «subiranotasuna» lortzeko bidea ekarriko lukeela. Frantziako inkesta etxeek egindako itaunketek ezezkoaren garaipen zabala aurreikusten duten arren, FLNKSn baikor daude, inkesta horiek «beldurraren estrategiaren parte» direlakoan.

Jarrera horrez gain, independentziaren aldekoek PTk bultzaturiko aukera ere badute mahai gainean: abstentzioa. Euskal jatorriko diputatu Marie-Pierre Goyetchek BERRIAri azaldu dio jarrera horren arrazoia: «Galdeketan ez parte hartzera deitu dugu, hori egiteak erreferendum bidoi honi zilegitasuna emango liokeelako». Arreta, batez ere, Matignongo eta Noumeako akordioetan jarri du, ez dituztelako kanak herriaren eskubideak berreskuratu; kontrara, uste du akordioek sendotu egin dutela kanaken kolonizazioa. Horregatik, gaurko erreferenduma «iruzur bat» dela deritzo: «Faltsutu egin dute. Hautesle erroldan, kolonizatuak ez direnak gehiago dira kolonizatuak baino. Hemen, autodeterminazio eskubidearekin zerikusi zuzena duena kanak herria da. Gaur bozkatuz gero, ezezkoaren jarrera sendotuko da, eta, aldi berean, herrialde independentea bilakatzeko proiektua lurperatuko da».

Proiektu horrek, hain justu, badu berezitasun bat: gaur ezezkoak irabazita ere autodeterminazio prozesua ez dela geldituko. Izan ere, Noumeako Akordioaren arabera, beste bi galdeketa egiteko aukera izango dute Kaledonia Berrian, eta 2019ko bozetatik aterako den kongresuak izango luke bigarren erreferendumera deitzeko eskumena; eskaria egin eta hemezortzi hilabetera izango litzateke: hau da, 2020tik aurrera. Kasu horretan ere ezezkoak irabaziko balu, bide berari jarraitu beharko liokete hirugarrena egiteko; betiere, 2022tik aurrera.

PT, beraz, bi hitzordu horiei begira jarri da jada. Gaur ezezkoak irabaziko duela konbentzituta, Goyetchek argi du bidea hautetsontzietatik doala, baina, oraingoz, haren alderdiak ez du zehaztu hurrengo pausorik: «Independentzia hautetsontzietan irabaziko dugu. Gure bide orria, etorkizunera begira, hilaren 16ko alderdiaren kongresuan zehaztuko dugu». FLNKSren jarreraz, esaldi batean laburbildu du bere eta alderdiaren iritzia: «Estatu kolonialaren aurkako Askapenerako Fronte izateari utzi, eta Estatu kolonialarekin Kolaboratzeko Fronte bilakatu da».

1853tik 1998ra

Matignongo eta Noumeako akordioak bide gatazkatsu baten ondorio dira. Independentziarako bidean, lehen harria Maurice Lenormandek jarri zuen, 1953an UC alderdia sortu zuenean; kaledoniarrak eta melanesiarrak elkartzea zuen helburu, Bi kolore, herri bakarra lelopean. Kanakek 1957ra arte itxoin behar izan zuten bozkatzeko eskubidea izateko; horren aurretik, ez zuten eskubide zibilik, eta lan behartuak egiteko erabiltzen zituzten.

Iragan odoltsuak goia jo zuen 1980ko hamarkadan, Kaledonia Berria gerra zibilaren atarian zegoenean. FLNKSk, Jean-Marie Tjibaou buru zuela, «Kanakyko behin betiko gobernua» osatu zuen 1984an, eta hurrengo lau urteetan krisi politikoa eta iskanbila bortitzak izan ziren protagonista herrialdean. Goia 1988an jo zuten, Frantziako presidentetzarako bozen atarian: Ouvea irlako Gossanaheko kobazuloan ezkutatu ziren zenbait militante independentista, bahitu zituzten 27 jendarmerekin; militarrak bortizki sartu ziren, eta 25 hildako izan ziren; tartean, hemeretzi kanak. Orduan, negoziazioetako bidea hartzea erabaki zuten Tjibaouk eta loialisten ordezkari Jacques Lafleurrek, eta urte berean Matignongo Akordioa sinatu zuten; Ouveako tragedia, ordea, ez zen berehala amaitu: 1989an, aurreko urteko gertakarien oroimen ekitaldi batean, independentista batek Tjibaou hil zuen, aurreko urteko akordioa sinatzeagatik.

30 urteren ostean, Kaledonia Berriaren independentziak eztabaida politikoaren erdian jarraitzen du, eta gaurko galdeketak ez dio amaierarik emango auzi horri. Baiezkoak irabaziko balu, trantsizio epe bat jarriko lukete abian Parisek eta Noumeak, etorkizuneko herrialdea prestatzeko, eta Kaledonia Berriari falta zaizkion eskumenak emateko; ezezkoak irabazita, Kaledonia Berriak ez luke eskumen gehiago izango. Halere, emaitza edozein dela, gaurko galdeketa mugarri bat izango da, bai Kaledonia Berriaren historian, bai Frantziarenean.]]>
<![CDATA['Urre berdea', bizi baldintzak orekatzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1925/005/001/2018-11-04/urre_berdea_bizi_baldintzak_orekatzeko.htm Sun, 04 Nov 2018 00:00:00 +0100 Ander Perez Zala https://www.berria.eus/paperekoa/1925/005/001/2018-11-04/urre_berdea_bizi_baldintzak_orekatzeko.htm
1998tik 2008ra, hamar urteko epe eskasean, Kaledonia Berriak sekulako gorakada ekonomikoa izan zuen -%4ko hazkundea- urre berdeari esker -kolore hori du nikel harriak-. Nikelaren estrategia deiturikoak Iparraldeko probintziaren eta Leialtasun uharteen -kanakak gehiengo diren eremuen-, eta Hegoaldeko probintziaren -caldocheak gehiengo direnaren- arteko desoreka murriztea du helburu; izan ere, Noumeako Akordioa 1998an sinatu zutenean, aberastasun ia osoa hegoaldean zegoen, Frantziak Kaledonia Berria kolonizatu zuenetik monopolizatu baitzuen nikelaren ustiapena eta ekoizpena. Tartean izan zen, besteak beste, SLN Societe le Nickel enpresa, 1880an sortua eta 1888tik 1974ra Rotschild familia aberatsaren esku zegoena. Mende batez, SLNren hegemonia erabatekoa izan zen.

Inbertsioa, nikelari esker

Egoera hori ikusirik, 1984an sorturiko FLNKS Askatasun Nazionalerako Fronte Sozialista Kanakak berehala erabili zuen nikelaren ustiapena eta horrek ekar lezakeen arrakasta independentzia bideragarri baterako argudiotzat -batez ere, kanaken egoera hobetzeko-, eta, harrezkeroztik, nikela izan da independentisten argudio ekonomiko nagusia, herritarrek baiezkoaren alde egin dezaten. Izan ere, loialistek diote herrialdea pobretuko dela independente bilakatuz gero; inguruko herrialdeei gertaturikoa jartzen dute adibidetzat. Vanuaturen pobretzea, esaterako.

Ordea, arazo nagusi bat izan da akordioaz geroztik: hogei urteotan, aurrerapausoak egin diren arren, ez da oreka gauzatu, eta horrek zalantzak piztu ditu herritarrengan. Bide horretan, FLNKSk, 1990ean SMSP sozietate txikia erosi zuenetik, Nikelaren estrategian sakondu du etenik gabe; Falconbrdige enpresa konbentzitu ostean, koalizioak behar adina babes lortu zuen Iparraldeko probintzian lantegi bat sortzeko, eta horrek lan munduaren ateak zabaldu zizkien milaka kanaki.

Hezkuntza, giltzarri

Ate horiek, hain justu, eragin zuzena izan zuten kanaken bizi baldintzen hobetzearekin, ordura arte izan ez zituzten inbertsioak agertu baitziren kanaken eremuetan. Besteak beste, nikelak sorturiko aberastasunak azpiegituren eraikitzea ahalbidetu zuen, tartean hezkuntzaren hobetzea; izan ere, duela gutxira arte, kanak gehienek ez zuten eskolara joateko aukerarik, edo eskoletan baldintza oso txarrak zituzten. Hobekuntzen ondorioz, kanak diplomadunen kopurua nabarmen handitu da bi hamarkadotan -%64 dira egun-, baina horrek ez du konpondu arazoa, oraindik kanakek jasaten dituztelako zailtasun gehien. Samuel Gorohouna Kaledonia Berriko Unibertsitateko irakasleak ikerketa bat plazaratu du berriki, eta han frogatu du berrorekatzeko neurriek ez dutela finkaturiko helbururik bete; horren adibide da kanakek caldochek baino diru sarrera gutxiago dituztela oraindik, pixkanaka lan munduan sartu diren arren, eta nikelak ate berriak zabaldu dituen arren. «Desberdintasunak txikitatik hasten dira eskolan, eta horrek eragina du ikasketak egiteko aukeretan», argudiatu du Gorohounak ikerketan. Alegia, hezkuntza gehiago izanez gero, lan aukera handiagoak izango lituzketela.

Beste gako bat antolaketa demografikoa da, irakaslearen arabera. Biztanleriaren %75 Noumea hiriburuaren inguruan bizi da, eta jarduera ekonomikorik handiena han dago, caldocheak gehiengo diren eremuan. Kanakak, aldiz, tribuetan bizi dira, hirietatik eta jarduera ekonomikoetatik urrun. Horietako garrantzitsuenak eta aberatsenak, gainera, Noumea ingurukoak dira.

Arrazoi horiengatik guztiengatik, kanakentzat nikela aurrerapauso garrantzitsua izan den arren, ez du sortu espero zen testuingurua, eta bizi baldintzak orekatzeko helburuak oraindik bide luzea du.]]>
<![CDATA[Lurra da sorburua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/006/001/2018-11-04/lurra_da_sorburua.htm Sun, 04 Nov 2018 00:00:00 +0100 Ander Perez Zala https://www.berria.eus/paperekoa/1942/006/001/2018-11-04/lurra_da_sorburua.htm
Batzuentzat, auzia konponduta dago, batez ere 1998ko Noumeako Akordioari esker; besteentzat, aldiz, oraindik zilegi da lurrak aldarrikatzea. Independentisten eta kanak herriaren erreibindikazio historikoak, lurren berreskuratzeak, pauso erabakigarriak eman zituen Parisekin adosturiko hitzarmenei esker, baina, egun, eztabaidak irekita jarraitzen du. Edie Pougoune Kaledonia Berriko Giza Eskubideen Ligako presidenteak auziaren gakoak azaldu dizkio BERRIAri: «Kolonizazioaren eraginez, kanakek lur asko galdu zituzten, eta horrek ondorio lazgarriak izan zituen euren bizitzeko gogoan. 1853an, 100.000 inguru ziren, eta 1900erako, kopurua 20.000ra jaitsi zen».

Izan ere, jarrera hori ezin da interpretatu kanakek euren lurrarekin duten lotura ulertu gabe. Beraz, zergatik «egin zioten uko milaka kanakek bizitzen segitzeari»? Poigouneren iritziz, kontuan hartu behar da lurrak «oinarrizko balioak» direla kanakentzat, bizitza irudikatzen dutelako. «Gu lurretik ateratzen gara, lurra da gure sorburua. Kanaken kulturan odolak irudikatzen du bizitza, nire zainetan dabilen odolak, eta odol horren oinarria nonbait dago, lur batean, izei, kokondo, ñame eta liana artean». Lotura horrek azaltzen du, beraz, zergatik «utzi zioten bizitzen ahalegintzeari»: milaka kanakek, etsita, alkohola kontsumitu zuten, eta atzerritik iritsitako gaixotasunak propio hartu zituzten. Kolonizazioaren eta «injustiziaren» aurrean, modu horretan erakutsi zuten kanakek euren «atsekabea eta adoregabetasuna».

1853tik 2018ra

XIX. mendean hasi zen ezbehar hura, zehazki 1853an. Kolonizatzaile frantsesek behartuta, herrialdearen erdialdera joan behar izan zuten kanakek, mendietara, kostaldean kolonizatzaileek abeltzaintza garatzeko asmoa zutelako; helburu hori errazteko, frantsesek kanaken mendixkak, ñame zelaiak eta hilerriak suntsitu zituzten. «Egoera basati horren aurre egiteko, kanakak bi aldiz matxinatu ziren. Lehenik 1878an, [hegoaldeko] La Foan, Atai Buruzagi Handia gidari zutela [1.200 pertsona hil ziren sei hilabete iraun zuen borrokan, eta milaka kanak hegoaldeko irla batera joan ziren erbestean]. Eta bigarrenez 1917an, [iparraldeko] Tipindjen eta Konen, Noel Buruzagi Handia gidari zutela. Defendatzen saiatu ziren, baina bi aldeen arteko desoreka handiegia zen. Aldebakarreko erabakia izan zen frantsesena».

Matxinada horren garaian, kanakak frantsesen esklaboak ziren. «Gure lurrak berreskuratzeko borroka oinarrizko borroka da, bizitzaren aldeko borroka, gure existentziaren aldeko borroka», azaldu du Poigounek.

Gaur egun, hamarkada luzeko tentsioen ostean, kanakek lortu dute zenbait lur berreskuratzea. Auziaz arduratzen den ADRAF Jabetzen Banaketarako eta Landa Garapenerako Agentziaren arabera, Kaledonia Berriko lurren %27,3 daude kanaken esku —502.060 hektarea—; lurren %15,8k jabetza pribatua du —290.820—; %47 Kaledonia Berriarena da —863.320—; eta gainontzekoen jabetza herrien, probintzien, erakundeen eta Frantziako Estatuaren artean banatuta dago —183.030—.

Kanakek, besteak beste, euren hektareak erabiltzen dituzte etxeak eraikitzeko, ezkontzak ospatzeko eta euren elikaduraren oinarri diren elikagaiak landatzeko. «Bizitzaren hiru une garrantzitsuenak ospatzen dituzte: jaiotza, ezkontza eta heriotza. Santutegitzat dituzte, euren arbasoen arimek han jarraitzen dutelako».

Gaur-gaurkoz, ADRAFek egindako lanari esker, Poigounek uste du aldarrikaturiko lur gehienak itzuli dituztela kanaken eskuetara. «Agentziak aztertu ditu aldarrikaturiko lurrak, kolonoei erosi dizkie, eta doan eman dizkie kanaken klanei».

Hain justu, agentzia hori Noumeako Akordioaren ondorioetako bat da. Frantziako Gobernuak hitzarmen horretan aitortu zuen kanaken identitatean «galerak» eragin zituztela kolonoek sustaturiko desjabetzeek: «Kanak identitatea lurrarekiko lotura zehatz batean dago oinarrituta. Norbanako bakoitzaren, klan bakoitzaren identitatea zegoen oinarrituta haran batekiko, muino batekiko, itsasoarekiko, ibai aho batekiko harremanean», dio akordioak bere sarreran.

Desjabetzeek, beraz, kanaken identitatearen, kulturaren iraupenean izan zuten eragin nabarmena, baita euren hizkuntzen hiztun kopuruan ere.

70.000 inguru

Kaledonia Berrian frantsesa da hizkuntza ofizial bakarra. Parisek ez die estatus berezirik eman kanaken hizkuntzei, eta neurri politiko eta sozialen gabeziak ere eragin zuzena izan du hiztunen kopuruan. Auzia lehen aldiz hartu zuten kontuan 1988ko Matignongo Akordioan, eta, harrezkeroztik, hizkuntza horiek eskoletan daude. Halere, bide luzea dago egiteko, 70.000 hiztun inguruko kopurua handitzeko.

Kanakek 28 hizkuntza dituzte egun. Horiek eremuaren arabera banandu izan ohi dira: Iparraldeko probintzian hamahiru bat erabiltzen dira, Hegoaldekoan 11 eta Leialtasun uharteetan 4. Aitortza legalik ez dutenez, Poigounek uste du lan asko dagoela egiteko: «Aurrerapausoak falta dira kanak hizkuntzek euren tokia guztiz izan dezaten ama eskolan, kolegioan, lizeoan eta unibertsitatean». Gakoa, izan ere, erakundeetan dagoela uste du Ligako presidenteak, belaunaldi berriek aukera izan dezaten euren hizkuntza eskolan erabiltzeko. Sustapen horri begira, kanak hizkuntzen Akademia sortu zuten Noumeako Akordioen ostean.

Poigounek helburu argia du: eskolatik ateratzean, kaledoniar gazteek hiru hizkuntza menperatzea. «Kanak bat, frantsesa eta Europako beste bat: ingelesa, gaztelera edo alemana».]]>
<![CDATA['Khaxoggi auziko' 18 atxilotuen estradizioa eskatuko du Turkiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/016/001/2018-10-27/khaxoggi_auziko_18_atxilotuen_estradizioa_eskatuko_du_turkiak.htm Sat, 27 Oct 2018 00:00:00 +0200 Ander Perez Zala https://www.berria.eus/paperekoa/1872/016/001/2018-10-27/khaxoggi_auziko_18_atxilotuen_estradizioa_eskatuko_du_turkiak.htm
Khaxoggi urriaren 2an sartu zen Saudi Arabiaren Istanbulgo kontsuletxera, eta egun hartatik dago desagertuta. Hiru asteren ostean, Riadek iragan larunbatean onartu zuen kontsuletxe horretan hil zutela kazetaria —«pertsona batzuekin borrokatu ostean»—, baina ez zuen beste xehetasunik eman; egun berean, Saudi Arabiako fiskal nagusiak jakinarazi zuen hemezortzi pertsona atxilotu zituztela, hilketarekin zerikusia dutelakoan, eta horiek Ekialde Hurbileko herrialdean epaituko dituztela, hilketa Saudi Arabiaren lurraldean gertatu zelako —kontsuletxeak herrialdeen eremutzat hartzen dira, atzerrian egon arren—.

Erdoganek, ordea, ez du begi onez ikusi jokaldi hori, eta asteon hainbatetan defendatu du Turkian epaitu behar dituztela hemezortzi atxilotuak. «Gorpua desagerrarazteaz arduratu zena horien [atxilotuen] artean badago, Saudi Arabiak informazioa helarazi behar digu». Bere burua defendatzeko, ordea, Riadek beste bertsio bat zabaldu du egunotan: atxilotuek gorpua turkiar bati eman ziotela, eta hura arduratu zela desagertzeaz. «Hori argitu ezean, Saudi Arabia susmagarria izango da», adierazi zuen Erdoganek, Riaden bertsioaz mesfidati. Turkiako fiskal nagusiaren ikerketaren arabera, Khaxoggiren hilketa aurrez antolatu zuten, eta kontsuletxean hil eta gero laurdenkatu zuten; Turkiako presidenteak eman zuen ikerketa horren xehetasunen berri, eta, atzo adierazitakoaren arabera, «froga gehiago» bildu dituzte egunotan. Saudi Arabiako fiskal nagusiari helaraziko dizkiote bihar, hura Istanbulera iristen denean.

Khaxoggiren semea, berriz, AEBetara iritsi zen atzo, Saudi Arabiatik irten ostean. Berez, herrialdetik ateratzeko debekua zuen, baina Salman bin Abdulaziz al-Saud erregearekin eta Mohammed bin Salman printzearekin batzartu ostean, badirudi irteteko baimena eman ziotela. Bin Salman da auziko susmagarrietako bat, kazetaria hiltzeko agindua hark eman zuelakoan; asteazkenean, adierazi zuen Khaxoggirena krimen «ankerra» izan zela.

Hatice Cengizen zalantzak

Khaxoggiren bikotekide Hatice Cengizek elkarrizketatu zuen atzo Turkiako Haberturk telebista kateak, hilketaz mintzatzeko. «[Khaxoggik] Uste zuen Turkia herrialde segurua zela, eta atxilotuko edo galdekatuko balute, arazoa azkar batean konponduko zela», adierazi zuen Cengizek. Hala ere, kontsuletxera joan aurretik, kazetariak esan zion «kezkatuta» zegoela.

Ameriketako Estatu Batuek ikerketan duten rolaz, adierazi zuen ez dakiela «zintzo» ari diren.]]>
<![CDATA[Saudi Arabiako printzearen iritziz, Khaxoggirena krimen «ankerra» da]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/019/001/2018-10-25/saudi_arabiako_printzearen_iritziz_khaxoggirena_krimen_ankerra_da.htm Thu, 25 Oct 2018 00:00:00 +0200 Ander Perez Zala https://www.berria.eus/paperekoa/1872/019/001/2018-10-25/saudi_arabiako_printzearen_iritziz_khaxoggirena_krimen_ankerra_da.htm
Saudi Arabiak joan den ostiralean onartu zuen Khaxoggi Istanbulgo kontsuletxean hil zela, xehetasun gehiago eman gabe; fiskaltzaren oharraren arabera, «eraikinean zeuden pertsona batzuekin borrokatu ostean» hil zen. Recep Tayyip Erdogan Turkiako presidenteak, aldiz, beste bertsio baten berri eman zuen atzo: kazetaria «modu basatian» hil zuten, eta haren heriotza «aldez aurretik planifikatu» zuten; planifikazio lanetan parte hartua izango zen, beraz, Saudi Arabiako printzea. Akusazio horiek egin arren, Bin Salmanek adierazi zuen ez dituela Turkiarekin dituen harremanak etengo.

Estatu kideak

EB Europako Batasuneko 28 estatu kideek, bien bitartean, «erantzun komuna» emango dute Khaxoggiren hilketaren kasuan. Oraingoz, ordea, ikerketaren «garapenaren eta xehetasunen» zain daude, eta horren araberako erreakzioa izango dute talde komunitarioko agintariek, Europako Batzordearen Atzerri gaietarako eledun Maja Kocijancicek atzo baieztatu zuenez. «EBren erreakzioa agintari saudiarabiarrek emango dituzten hurrengo pausoen araberakoa izango da», adierazi zuen Kocijancicek.

Besteak beste, hartu-eman horien artean dago armen salmenta. Gaiaz EBn eginiko azken txostenaren arabera —2016ko datuei buruzkoa—, hamabost herrialdek saldu zizkioten armak Riadi: Alemaniak, Austriak, Belgikak, Bulgariak, Txekiak, Danimarkak, Erresuma Batuak, Espainiak, Finlandiak, Frantziak, Herbehereek, Italiak, Poloniak eta Suediak.

Oraingoz, herrialde gutxi batzuek eman dute salmenta horiek eteteko pausoa, edo, gutxienez, aukera mahai gainean jartzeko asmoa azaldu. Alemania da estatu kide horietako bat; akordioak sinatuta daude, baina armak oraindik bidali ez dituztenez, gobernua ez da ziur horiekin zer egin. Badirudi, oraingoz bada ere, ikerketa amaitu arte eten egingo dituztela arma salmentak.

Erabaki hori ez, baina Erresuma Batuak eta AEB Ameriketako Estatu Batuek atzo jakinarazi zuten bisak kendu dizkietela ustez Khaxoggiren hilketan parte hartu zuten saudiarabiarrei.]]>
<![CDATA[Bakearen sendotzean eragin «negatiboa» izan du Ipar Irlandako krisi politikoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1929/021/001/2018-10-24/bakearen_sendotzean_eragin_negatiboa_izan_du_ipar_irlandako_krisi_politikoak.htm Wed, 24 Oct 2018 00:00:00 +0200 Ander Perez Zala https://www.berria.eus/paperekoa/1929/021/001/2018-10-24/bakearen_sendotzean_eragin_negatiboa_izan_du_ipar_irlandako_krisi_politikoak.htm
IRCren egitekoa da paramilitarismoaren amaierara bidean egin diren pausoen berri ematea; horretarako, urtean behin jakinaraziko du ikerketen emaitza, eta atzokoa, beraz, orain arteko lehena da. Han, goraipatu egin ditu paramilitarismoa amaitzeko ahaleginak egin dituzten herritarrak, baina, aldi berean, aurreko zorionekin lotuta, deitoratu egin ditu politikari errepublikano eta unionistak, ados jartzeko gaitasunik ezagatik.

Izan ere, botere partekatua, gizarteari egonkortasuna transmititzea helburu duen sistema politikoa, kolapsatua dago iazko urtarrilaz geroztik, eta ez du hobetzeko zantzurik erakutsi azken hilabeteotan. Horren ondorioz, zalantzak sortu dira bake akordioari esker sorturiko gobernu sistema bideragarria ote den, kontuan harturik bi alderdi nagusiek eskualdearentzat kontrako etorkizun politikoa dutela helburu. Beraz, ia bi urteotan, botere hutsune horren ondorioz, ezinezkoa izan da, besteak beste, talde paramilitarren presoei buruzko erabakirik hartzea, eta horrek eragina izan du ekintza paramilitarretan. «Onartezina da paramilitarismoak bizirik jarraitzea», adierazi du batzordeak bere lehen txostenean.

2013tik 2017 amaierara arte, talde paramilitarrek —errepublikano disidenteek eta unionistek— «nabarmen» ugaritu dituzte erasoak. Zehazki, tiroketen eta borroken kopurua %60 igo da, Ipar Irlandako Poliziaren datuen arabera: duela bost urte, mota horretako 64 ekintza izan ziren, eta iaz, berriz, 101.

Testuinguru horretan eratu zen, beraz, IRC. Lau mandatarik osatzen dute taldea: John McBurney abokatuak, eta Emakumeen Koalizioa alderdiaren buruzagi ohi Monica McWilliamsek —Belfastek izendaturikoak—; Irlandako Errepublikako Atzerri Ministerioko diplomazialari ohi Tim O'Connorrek —Dublinek izendaturikoa—, eta 2003tik 2007ra AEBen Ipar Irlandako mandatari izandako Mitchel Reissek —Londresek izendaturikoa—.

Hasiera Berria Akordioa

IRCren eratzea 2015ean adosturiko Hasiera Berria Akordioaren ondorioetako bat izan zen. Testu horren helburua da Ipar Irlandako politika eta gizartea «normalizatzeko pausoak ematea», hango alderdi guztien laguntzarekin.

Batez ere, sistema politikoan, errepublikanoen eta unionisten arteko botere partekatuan jartzen du arreta, baina akordioaren xedeen artean dago paramilitarismoari eta krimen antolatuari aurre egiteko planak garatzea ere.]]>
<![CDATA[Errusiaren erantzuna, «balantza orekatzea»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/021/001/2018-10-23/errusiaren_erantzuna_balantza_orekatzea.htm Tue, 23 Oct 2018 00:00:00 +0200 Ander Perez Zala https://www.berria.eus/paperekoa/1879/021/001/2018-10-23/errusiaren_erantzuna_balantza_orekatzea.htm
Izan ere, INFtik ateratzeko erabakiak, Trumpek asmoari eutsiko balio, ondorio zuzenak izango lituzke munduko oreka geopolitikoan, batez ere AEBen eta Errusiaren, eta AEBen eta Txinaren arteko lehian, arma nuklearren kontrola nabarmen murriztuko bailitzateke. Horretaz jakitun, Trumpen erabakiaren aurkako eta akordioan jarraitzeko mezuak gailendu ziren atzoko adierazpenen artean. AEBetako presidentearen asmoak kezka eragin du Mendebaldeko aliatuen eta Ekialdeko potentzien artean, eta denek eskatu zioten, bakoitzak bere moduan, berriz hausnar dezala erabaki horren inguruan, oraindik denbora baitago. Txinak, esaterako, Trumpi ohartarazi dio INFtik ateratzeak «ondorio negatiboak» izango dituela, baina, aldi berean, itxaropena agertu zuen, «elkarrizketaren bitartez auzia konpondu» daitekeelakoan.

Atzoko erreakzioen artean, politikari ohi batenak zuen bereziki garrantzi handia. Mikhail Gorbatxov SESBeko buruzagi ohiak, akordioaren sinatzaileetako batek, harriduraz hartu zuen AEBetako presidentearen asmoa, eta mezu bat bidali zion nazioarteari: «Benetan ez dute ulertzen Washingtonen erabaki honek zer egoeratara eramango gaituen? Egoera honen aurrean, NBEren Segurtasun Kontseilura deitu beharko genuke, Trumpen erabakiak mundu osoan izango baitu eragina».

INF ituna Gorbatxovek eta Ronald Reagan AEBetako presidenteak sinatu zuten, Gerra Hotzaren azken urteetan, nazioarteko segurtasuna egonkortzea helburu. Trumpen iritziz, ordea, Errusiak ez du errespetatu itunean adosturikoa, eta horren ondorioz hartu du INFtik ateratzeko erabakia.

Bolton Moskun da

AEBetako Segurtasun kontseilari John Bolton Errusian da egunotan, eta bisita baliatuko du Trumpen erabakia azaltzeko. Besteak beste, gaur Errusiako presidente Vladimir Putinekin batzartuko da, eta bilera horren ondorioek sona handia izango dute.

«Gertaturikoa kontuan harturik, hainbat auziren inguruko azalpenak espero ditugu, baina batez ere horri buruzko [Trumpen asmoari buruzko] xehetasunak. Gaia agendan dago», adierazi zuen Peskovek.]]>
<![CDATA[Berriz erabakitzeko aldarria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1851/020/001/2018-10-21/berriz_erabakitzeko_aldarria.htm Sun, 21 Oct 2018 00:00:00 +0200 Ander Perez Zala https://www.berria.eus/paperekoa/1851/020/001/2018-10-21/berriz_erabakitzeko_aldarria.htm Brexit-a gauzatzeko bost hilabete falta direla —trantsizio epea martxoaren 30ean hasiko da—, Erresuma Batuak eta EB Europako Batasunak ez dute oraindik adostu dibortzioaren akordiorik. Michel Barnier EBren negoziatzaileak eta Theresa May Erresuma Batuko lehen ministroak asteon adierazi dutenez, «%90» hitzartuta dago, baina Irlandaren barne muga oztopo nagusia da oraindik, eta, egunak pasatu ahala, presioa areagotzen ari da negoziatzaileen artean, batez ere Londresen ordezkarien artean, erlojuaren kontra ari baitira etengabe. Bada, politikariekiko presioa are gehiago areagotu zuten atzo britainiarrek, 700.000 herritar Londresko kaleetara atera baitziren brexit-ari buruzko balizko akordioaz bigarren erreferenduma eskatzeko.

People's Vote (Herritarren Botoa) taldearen deiari erantzun zioten milaka herritarrek, eta nabarmen gainditu zituzten antolatzaileen aurreikuspenak. Ekaineko manifestazioan 100.000 pertsona izan ziren, eta taldeak helburutzat jarri zuen gutxienez kopuru horretara iristea atzoko deialdian; ordea, hilabeteotako aurrerapausorik ezak, eta EBrekiko askoren iritzi aldaketak uholde bilakatu zuen Erresuma Batuko Parlamenturako bidea. Euskal Herrian 17:00ak zirela amaitu zen bukaerako ekitaldia, baina manifestariek kalean jarraitzea erabaki zuten, eta luze iraun zuen berriz ere erabakitzeko aldarriak.

Brexit-aren aurkako mezuak nagusitu ziren manifestazioan. Berez, protestak bigarren galdeketa eskatzeko behar zuen soilik, baina kaleetan sumatzen zen EBn geratzearen aldeko jarrera, herritarrek hainbat afixatan adierazi zutenez. Bide beretik mintzatu ziren, amaierako ekitaldian, Londresen izan ziren politikariak eta gizarte zibileko ordezkariak; horien artean, Sadiq Khan hiriburuko alkate laborista izan zen oihartzun handia izan zuena: «Brexit-a blokeatzeko aukera ere izan behar genuke».

Erresuma Batuko hiriburuan izan ez zirenek ere bigarren galdeketaren aldeko mezuak bidali zituzten, tartean Eskoziako lehen ministro Nicola Sturgeon. Haren alderdiaren, SNP Eskoziako Alderdi Nazionalistaren Kongresuan adierazi zuen bigarren erreferendumaren alde bozkatuko luketela SNPren Westminsterreko diputatuek, eta atzo ere jarrera hori berretsi zuen amaierako ekitaldian, aurrez grabaturiko bideo baten bidez. Ikusteko dago, beraz, atzoko arrakastaren ostean zein izango den Mayren erantzuna, orain arte ezezkoa eman baitie bigarren galdeketa egiteko eskariei.

Aldekoen elkarretaratzea

Bien bitartean, Ingalaterra ipar-ekialdeko Harrogate hirian EBtik ateratzearen aldekoak elkartu ziren, eskuin muturreko UKIP Erresuma Batuaren Independentziaren Alderdiko buruzagi ohi Nigel Faragek deituta.

Leave Means Leave protestak (Joateak Joatea esan nahi du), ordea, ez zuen Londreskoaren arrakasta bera izan: soilik 1.200 bat herritar batu ziren.]]>
<![CDATA[Mazedoniako Parlamentuak onartu du herrialdearen izena aldatzea]]> https://www.berria.eus/albisteak/158306/mazedoniako_parlamentuak_onartu_du_herrialdearen_izena_aldatzea.htm Sat, 20 Oct 2018 15:36:26 +0200 Ander Perez Zala https://www.berria.eus/albisteak/158306/mazedoniako_parlamentuak_onartu_du_herrialdearen_izena_aldatzea.htm Greziarekin izena aldatzeko egin duen akordioa indarrean sartzea. Atzo gauean, Mazedoniako Parlamentuak baiezkoa eman zion izen aldaketari, eta, lege aldaketak egin ostean, Balkanetako herrialde hori Ipar Mazedonia izango da. Irailaren 30ean erreferenduma egin zuten izen aldaketaz, baina parte hartzea %36,87 izan zen, gutxienetik urrun (%50+1); hala ere, Zoran Zaev lehen ministroak "arrakastatsutzat" jo zuen, %91,4k baietza eman ziotelako. Egun horretan bertan, gobernuak adierazi zuen izena aldatzeko asmoari eutsiko ziola.]]> <![CDATA[Saudi Arabiak onartu du Khaxoggi kazetaria Istanbulgo konsuletxean hil zela]]> https://www.berria.eus/albisteak/158308/saudi_arabiak_onartu_du_khaxoggi_kazetaria_istanbulgo_konsuletxean_hil_zela.htm Sat, 20 Oct 2018 07:30:49 +0200 Ander Perez Zala https://www.berria.eus/albisteak/158308/saudi_arabiak_onartu_du_khaxoggi_kazetaria_istanbulgo_konsuletxean_hil_zela.htm <![CDATA[Bigarren erreferendumaren aldeko manifestazio jendetsua egin dute Londresen]]> https://www.berria.eus/albisteak/158312/bigarren_erreferendumaren_aldeko_manifestazio_jendetsua_egin_dute_londresen.htm Sat, 20 Oct 2018 06:53:28 +0200 Ander Perez Zala https://www.berria.eus/albisteak/158312/bigarren_erreferendumaren_aldeko_manifestazio_jendetsua_egin_dute_londresen.htm <![CDATA[Gazako borrokek agerian utzi dute oinarri ahula dutela meniarako saiakerek]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/013/001/2018-10-20/gazako_borrokek_agerian_utzi_dute_oinarri_ahula_dutela_meniarako_saiakerek.htm Sat, 20 Oct 2018 00:00:00 +0200 Ander Perez Zala https://www.berria.eus/paperekoa/1898/013/001/2018-10-20/gazako_borrokek_agerian_utzi_dute_oinarri_ahula_dutela_meniarako_saiakerek.htm Itzuleraren martxa handia manifestazio sorta abiatu zutela. Hasieran ostiraletara mugatzen ziren arren, pixkanaka astelehenetara eta asteazkenetara ere zabaldu dituzte protestak, eta, gaur-gaurkoz, palestinarrek ez dute nekerik erakutsi, ezta protesten erritmoa baretzeko asmorik ere. Manifestariek, beraz, ia 25 astez frogatu dute badituztela protestarako, borrokarako asmoak, Israelgo armadaren erantzun odoltsuak jasotzen ari diren arren. Kaleko protesta horiek, batez ere Gazaren kontrola duen Hamas talde politiko islamistak sustaturikoak, negoziazio politikoekin ari dira uztartzen, Egipto bizilaguna bitartekari lanetan ari dela: su-eten baterako aukera dago mahai gainean. Herritarrek presioa kalean mantentzen duten bitartean, Israel eta Hamas meniarako aukeraz eztabaidatzen aritu dira, baina asteon Israelgo lehen ministro Benjamin Netanyahuk eta Defentsa ministro Avigdor Liebermanek egindako adierazpenek, alde batetik, eta Hamasen protestarako deiek, bestetik, agerian utzi dute su-etenerako aukerek oinarri ahula dutela.

Asteon areagotu da, batez ere, bi aldeen arteko tentsioa. «Erasoak ez badira gelditzen, guk geldiaraziko ditugu. Israelek indar handiz erantzungo du», adierazi zuen Netanyahuk iragan asteazkenean, ministroen kontseiluaren ostean. Antzera mintzatu zen Lieberman: «Hamasi kolpe serio bat emanda, bost urteko bakea izango genuke Gazan. [Han] Ez dago pertsona errugaberik». Tentsio hori areagotzen zen bitartean, Egiptoko Gobernuaren ordezkaritza bat Ramallahen izan zen herenegun eta atzo, Al-Fatahen ordezkariekin mintzatzeko, tartean informazio zerbitzuen buru Majid Farajekin; bileraren berri eman arren, Egiptoko ordezkariek ez zuten zehaztu Israelen eskariei buruz aritu ote ziren.

Horiek horrela, aurrerapauso faltak eragin du, Hamasen diskurtsoarekin batera, Israelek «tolerantzia gabeko» estrategia militarra sustatzea; izan ere, asteotako diskurtso gogorra hitzetatik ekintzetara eraman zuen atzo agintari israeldarrak: armadak 2014az geroztik izandako maniobra militarrik handienak egin zituen Gazako mugan, eta 60 tanke hurbildu zituen eremu horretara 10.000 palestinarrek parte hartu zuten protesta abiatu aurretik. Gazako osasun iturrien arabera, 115 zauritu izan ziren tiroketen ondorioz, baina Tel Aviven hamaikagarren mehatxuek, Hamasen eledun Fawzi Barhoumen arabera, ez dute palestinarren erantzuna murriztuko: «Israelen mehatxuei aurre egiteko modu egokiena da protestetan parte hartzen jarraitzea. Mehatxuek herritarrak motibatzen dituzte mugara joateko, eta han protestatzeko».

Publikoki, bi aldeek adierazi dute «akordio bat» lortzeko nahia; alegia, epe luzerako su-eten bat finkatzekoa. Israelek, orduan, ez luke Gazaren garapen ekonomikoa oztopatuko, eta Hamasek, berriz, Tel Aviven aurkako protestak antolatzeari eta erasoak egiteari utziko lioke. Erabaki horiek zehaztuta dauden arren, menia ez da indarrean sartzen, negoziazioetan ez dute behin betiko baiezkoa ematen; aldi berean, konfrontaziorako diskurtsoarekin jarraitzen dute, eta, horrela jarraituz gero, orekari eustea geroz eta zailagoa bilaka liteke.

Horregatik, NBE Nazio Batuen Erakundearen Ekialde Hurbilerako mandatari Nickolay Mladenovek ohartarazi zuen «tentsioa murrizteko eta gatazka armatu bat saihesteko garaia» dela. Irtenbidea, haren iritziz, lotuta dago Hamasen «probokazioak» eta Israelen boikota amaitzearekin.

Nakba bezpera, odoltsuena

Maiatzaren 14an izan zen protesta sortaren egunik odoltsuena: lau orduan, gutxienez 55 palestinar hil eta 2.400 zauritu zituen Israelgo armadak, AEBen Jerusalemgo enbaxadaren irekieraren aurkako manifestazioan; Nakbaren bezpera zen —palestinarrek beren exodoa eta Israelgo Estatuaren sorrera gogora ekartzen dituzten eguna—.

NBEren arabera, martxoaren 30etik Israelgo armadak 217 palestinar hil ditu—hiru asteon— eta 22.897 zauritu. Maiatza izan da hilabeterik odoltsuena: 80 hildako eta 3.319 zauritu izan zituzten.]]>
<![CDATA[Tajanik ez du «ezer berririk sumatu» 'brexit'-erako Mayren proposamenetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/015/001/2018-10-18/tajanik_ez_du_ezer_berririk_sumatu_brexit_erako_mayren_proposamenetan.htm Thu, 18 Oct 2018 00:00:00 +0200 Ander Perez Zala https://www.berria.eus/paperekoa/1877/015/001/2018-10-18/tajanik_ez_du_ezer_berririk_sumatu_brexit_erako_mayren_proposamenetan.htm brexit-ari buruzko negoziazioak berriz ere bideratzeko. Helburu horrekin iritsi zen Bruselara Theresa May Erresuma Batuko lehen ministroa, eta EBko estatuburuak eta gobernuburuak ere mugimendu horren aldekoak ziren, kontuan harturik Mayren esku utzi zituztela aurrerapausoak, atzo proposamen berriak aurkeztuko zituelakoan. Baina, Antonio Tajani Europako Parlamentuko presidenteak jakinarazi zuenez, ez dirudi aurrerapausorik izan zenik atzoko afarian: «Ez dut ezer berririk sumatu Mayren hitzaldiaren edukian», adierazi zuen Erresuma Batuko lehen ministroa entzun ostean.

Aukera baliagarri bat galdu dutela jakin arren, Tajani espero baino baikorrago agertu zen publikoki. Izan ere, nabarmendu zuen irailean Salzburgon (Austria) izandako goi bileran baino «tonu lasaiagoa» izan zutela atzo, eta, gauza guztien gainetik, Mayk «akordio bat adostu nahi duenaren tonua» erakutsi zuela EBko gainontzeko lider gorenen aurrean. Horregatik, Europako Parlamentuko presidentea «baikor» agertu zen, «oraindik denbora» dagoelako.

Goi bilera abiatu baino lehen, Michel Barnier EBko negoziatzaileak aukera berri bati ireki zion atea: 21 hilabete iraungo duen trantsizio epea luzatzea —Eskoziako lehen ministro Nicola Sturgeonek eskari hori egin zuen astelehenean—. Goizean egindako adierazpenetan, proposatu zuen urtebetez luzatzea epe hori, 2021eko abendura arte, eta EBko lider gorenek begi onez ikusi zuten. Nabarmentzekoa izan zen, batez ere, Leo Varadkar Irlandako Errepublikako lehen ministroaren babesa, negoziazioetan konpontzeke dagoen auzi garrantzitsuena baita Irlandako mugaren auzia. Londresen aldetik, atzo gauean ez zen ideia horren inguruko erantzunik izan, baina badirudi Mayk proposamen berria kontuan hartuko duela. Europako Parlamentuko presidenteak berak ere begi onez ikusten du epea luzatzea, baina hark, ganberaren izenean, adierazi zuen nahiago dutela hiru urtera luzatu; hala ere, Barnierrek proposaturiko epearekin «guztiz ados» agertu zen, eta baieztatu zuen gaiaz eztabaida izan zutela Erresuma Batuko lehen ministroarekin. «Irtenbidea izan daiteke», gaineratu zuen.

Etxean May babesten duen Ipar Irlandako DUP Alderdi Demokrata Unionistak, berriz, eszeptizismo handiz hartu zuen trantsizio epea luzatzearen ideia. Izan ere, Diane Dodds eurodiputatuak Twitter bidez adierazitakoaren arabera, proposamenak «ez ditu alderdiaren kezkak uxatzen», backstop delakoa ez duelako «aldatzen». Londresek eta Bruselak, biek ala biek eragotzi nahi dute muga gogorra Ipar Irlandaren eta Irlandako Errepublikaren artean, baina oraindik ez dira ados jarri kontrolak eragozteko sisteman; Erresuma Batuak, EBtik aterata, aduana batasuna eta merkatu bakarra ere utziko ditu, eta, horren ondorioz, mugako kontrolak itzul litezke barne mugara, negoziazioetan halakorik ez gertatzeko akordio bat egin ezean. Gaur-gaurkoz, hori saihesteko Mayren proposamenek ez dute errespetatzen merkatu bakarra, Tajanik gogorarazi zuenez. «Lau askatasunak [ondasunak, kapitalak, zerbitzuak eta pertsonak nahierara mugitzea] ezin dira zatitu, ezin dira banandu».

Barnierrek proposaturiko epeari baiezkoa emanez gero, Erresuma Batuak beste urtebetez jarraituko luke EBko aduana batasunean eta merkatu bakarrean. May ados agertu arren, litekeena da Barnierri eskatzea backstop-ari buruz duen jarrera leuntzea, epeari buruzko baiezkoak harrera ona izan dezan Erresuma Batuan. Trantsizio epea luzatuta, bi aldeek denbora gehiago izango lukete etorkizuneko harremana zehazteko eta, beraz, Irlandako barne mugari buruzko auzia konpontzeko.

Akordio ezerako prestatzen

Bien bitartean, bi aldeek akordio bat adosteko nahia eta beharra hamaika aldiz errepikatu duten arren, publikoki hasiak dira adostasunik gabeko testuinguruaz mintzatzen, eta, Mayri presio egiteko bada ere, Europako bi potentzia nagusiak, Alemaniak eta Frantziak, urrats eta adierazpen esanguratsuak egin zituzten atzo.

Batetik, Angela Merkel Alemaniako kantzilerrak lehenengoz aitortu zuen akordiorik gabeko brexit-erako prestatzen hasiak direla; bestetik, Frantziako Senatuan lege proiektu bat aurkeztu zuten, testuinguru horretarako egin beharko liratekeen lege aldaketak prestatzeko.]]>
<![CDATA[Barne orekak bermatzeari eman dio lehentasuna Macronek gobernu berrian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/019/001/2018-10-17/barne_orekak_bermatzeari_eman_dio_lehentasuna_macronek_gobernu_berrian.htm Wed, 17 Oct 2018 00:00:00 +0200 Ander Perez Zala https://www.berria.eus/paperekoa/1877/019/001/2018-10-17/barne_orekak_bermatzeari_eman_dio_lehentasuna_macronek_gobernu_berrian.htm
Benalla auziaren kudeaketak, herritarren artean duen ospearen beherakada ikaragarriak eta ministro ezagunen dimisioak kolpe handiak izan dira Frantziako presidentearentzat. Nicolas Hulotek, Macronen gobernuko ministro ezagunenak, abuztuan utzi zuen Trantsizio Ekologikorako ministro kargua, presidentea bera abisatu gabe; Collomb, aldiz, hilaren 3an joan zen, 2020tik aurrera berriz ere Lyongo alkate izan nahi duelako; ez dira dimisio bakarrak izan, baina batez ere bi horiek izan dute eragin handiena Frantziako presidentearen aginpidean, presidente kargua hartu zuenetik lehenengoz galdu zuelako gertakari politikoen kontrola.

Horregatik, kontrola berreskuratu nahian, hurbileko aliatuak eta leialak izan direnak sartu ditu gobernuan, tartean atzo arte haren alderdi LREM Errepublika Martxan-eko presidente zen Christophe Castaner; Barne ministro kargua hartu zuen atzo, eta haren ondoan izango du Laurent Nuñez Estatu idazkaria, atzo arte «terrorismoaren aurkako» zerbitzuen buru zena. Horiek horrela, eskuinak hiru postu garrantzitsu izango ditu gobernuan: lehen ministro kargua —Edouard Philippe—, Ekonomia eta Finantzarena —Bruno Le Maire— eta Kulturarena, Franck Riester diputatua sartu baita lantaldean.

Eskualdeei garrantzia

Modem Mugimendu Demokratikoa alderdi zentristaren leialtasunak ere bere fruituak eman ditu: Marc Fresneau da parlamentuarekiko harremanen ministroa. Baina, aldaketa horren gainetik, beste bat nabarmentzen da. Korsikako auziaz arduratzen den Jacqueline Gourault (Modem) postuz igo du, eta atzodanik Lurralde Kohesiorako ministroa da. Ordea, oraindik ikusteko dago Korsikako presidente Gilles Simeonirekin eta Korsikako Legebiltzarreko presidente Jean-Guy Talamonirekin negoziatzeko ardura izaten jarraituko duen.

Izan ere, Gourault karguz igo izanak beste errealitate batekin zerikusia du: agintaldiaren lehen urtean Macronen eta kolektibitateen arteko harremana gaiztotu da, Frantziako presidentearen neurri politiko eta ekonomikoak direla medio.

Iazko maiatzean iragarri zuen gobernua 23 politikari eta gizarte zibilaren ordezkarik osatu zuten. Atzoko aldaketen ostean, kopurua 35era igo da; bi kasuetan, Macronek ez du bete kanpainan hitzemandakoa: «Gehienez hamabost kide dituen gobernua osatuko dut», adierazi zuen LREMren presidentegaia zenak.]]>
<![CDATA[Mayk diputatuei ziurtatu die 'brexit'-ari buruzko akordio bat lor dezakeela]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/017/001/2018-10-16/mayk_diputatuei_ziurtatu_die_brexit_ari_buruzko_akordio_bat_lor_dezakeela.htm Tue, 16 Oct 2018 00:00:00 +0200 Ander Perez Zala https://www.berria.eus/paperekoa/1891/017/001/2018-10-16/mayk_diputatuei_ziurtatu_die_brexit_ari_buruzko_akordio_bat_lor_dezakeela.htm brexit-aren negoziazioei buruzko azalpenak emateko. Ezohikoa, orain arte horrelako azalpenak Europar Kontseiluen ostean eman dituelako; egoerak, ordea, halako erabakia eskatzen zuen: herenegun Bruselak eta Londresek akordio bat lortzeko eginiko hamaikagarren saiakerak porrot egin zuen, eta etorkizuna gero eta gehiago ari da iluntzen. Ordea, erlojuaren kontra doazen arren, Mayk diputatuei ziurtatu zien brexit-ari buruzko akordioa lor dezakeela.

Gaur-gaurkoz, zail dirudi negoziazioen egiazko egoera zein den jakitea. Izan ere, Donald Tusk Europar Kontseiluko presidenteak ez zuen Mayren baikortasun bera transmititu, eta atzo adierazi zuten «inoiz baino aukera gehiago» daudela adostasunik ez lortzeko; Angela Merkel Alemaniako kantzilerrak ere ideia bera iradoki zuen. Ez zen hain ezkor agertu, aldiz, Irlandako Errepublikako lehen ministro Leo Varadkar: hark azarora edo beranduenez abendura atzeratu zuen ados jartzeko epea, oraindik aukera nabarmenak daudela zabalduz.

Horiek horrela, Komunen Ganberan tentsioa izan zen nagusi atzo, eta berritasun bat geratu zen agerian: lehenengoz Mayk ez duela ganberaren babes argirik, ia diputatu guztiak daudela haserre haren estrategiarekin eta ez dagoela inor hura salbatzeko prest. Hori aldatu ezean, litekeena da Erresuma Batuko lehen ministroak arazo larriak izatea etxean, Bruselarekin akordio bat egiten badu ere. Eta litekeena da gaur Andrea Ledsom, Penny Mordaunt eta Esther McVey gobernuko kideek dimisioa aurkeztea.

Europar Kontseilua bihartik

Hiru egun garrantzitsu dituzte aurretik EB Europako Batasuneko estatu kideek. Atzerri ministroek bilera bat dute gaur brexit-az, eta bihar eta etzi EBko agintari gorenak Bruselan batzartuko dira, Europar Kontseiluan.

Biharko afaria izango da mamitsuena, eztabaiden edukiari dagokionez. 27 estatu kide izango dira han, baina, hasi aurretik, Mayk adierazpen bat egiteko aukera izango du.]]>
<![CDATA[Frantzia salatu dute nazioarteko auzitegian, proba nuklearrengatik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/021/001/2018-10-12/frantzia_salatu_dute_nazioarteko_auzitegian_proba_nuklearrengatik.htm Fri, 12 Oct 2018 00:00:00 +0200 Ander Perez Zala https://www.berria.eus/paperekoa/1893/021/001/2018-10-12/frantzia_salatu_dute_nazioarteko_auzitegian_proba_nuklearrengatik.htm
1966tik 1996ra, Frantziak 193 proba nuklear egin zituen Mururoako eta Fangataufako atoloietan, eta horiek ondorio negatiboak izan zituzten uhartediko biztanleengan; horren harira, Morin Legeak kalte-ordain sistema bat finkatu zuen 2010ean, baina, proben ondorioz gaixotasunak dituzten beteranoen elkarteen iritziz, sistema «murriztailea» da —minbizia duten hogei bat polinesiarrek soilik jaso dituzte kalte-ordainak—. Hain justu, Temaruk gogorarazi zuen 2013az geroztik «elkarrizketa arduratsuak» nahi dituztela «potentzia administratiboarekin» —NBE gainbegirale dela—, baina Frantziari egindako deiei «ez diete jaramonik egin, eta hainbatetan gutxietsi dute» independentisten jarrera.

Temaru luze eta zabal mintzatu zen gaiaz NBEko batzordean. Besteak beste, gogorarazi zuen Frantziako Gobernuari dagokiola NBEren Batzar Nagusian azaltzea zeintzuk izan ziren proba horien ondorioak, eta, aldi berean, kritikatu zuen hori egitera behartzen duen testuko paragrafoa ezabatzen saiatu dela urteotan. Buruzagi independentistarekin batera, Polinesia Frantseseko presidente Edouard Fritch autonomista ere izan zen NBEko batzorde horretan, eta Temaruren guztiz kontrako jarrera erakutsi zuen: «Nire herrialdea, Polinesia Frantsesa, herrialde autonomo bat da, bere burua era aske eta demokratikoan gobernatzen duena. Ez dago egoera kolonialean, ezta jazarpen egoera batean ere». Bi ordezkariak, ordea, bat etorri ziren errealitate batean: Frantzia ez dagoela batzorde horretan, eta ez duela elkarrizketetan parte hartzen.

Oztopo juridikoak

Independentistek, baina, arazo bati egin beharko diote aurre: 2002ko uztailaren 1etik aurrera eta nazioartean eragina duten krimenak ikertzeko eta epaitzeko eskumena du NZAk. Data horren aurretik egindakoak soilik NBEren Segurtasun Kontseiluak eskatuta iker ditzake, baina Frantzia kontseiluko kide denez, eta beto eskubidea duenez, aukera horrek ere zaila dirudi.

Pazifikoko kolonia frantziarra da, eta itsasoz haraindiko herrialdearen estatusa du (POM). 1946tik 2003ra itsasoz haraindiko lurralde izan zen (TOM), eta Frantziako Konstituzioan aldaketa bat egin ondoren, autonomia estatus berria onartu zioten Polinesia Frantsesari, autonomia handiagoa izan zezan.

2013an, Polinesia Frantsesa berriz sartu zuten autonomoak ez diren eta deskolonizatu beharreko eremuen NBEren zerrendan —Frantziak atera zuen handik 1963an, proba nuklearrak hasi baino hiru urte lehenago; aldebakarreko erabakia izan zen—, eta horrek atea ireki dio independentzia galdeketa bati; Paris, ordea, aukera horren aurka agertu da.

Zerrenda horretan sartu zutenetik, Polinesia Frantseseko independentistek eta elkarteek urtero eusten diote NBEn eta herrialdean proba nuklearren auziari. 193 Elkarteak, adibidez, 55.000 sinadura bildu zituen proben ondorioei buruzko erreferendum bat antola dezatela eskatzeko, baina oraingoz ez dute halakorik egin. Elkartekoek hainbatetan kritikatu dute gaiaren inguruko «manipulazioa», eta Frantzia auziaren «parte eta epaile» dela, «gizateriaren kontrako krimenak egin dituen arren».

Azken proba egin eta bi urtera, 1998an, proba horiek debekatzeko ituna sinatu eta berretsi zuen Frantziak, eta IAEA Energia Atomikoaren Nazioarteko Agentzian sartzeko eskaria egin zuen, Mururoako eta Fangataufako atoloien bilan erradiologiko eta geometrikoak egiteko; harrezkeroztik, bi atoloiak zaintzapean daude, eta haien erradioaktibitate handiaren eboluzioa aztertzen ari dira.

2016ko otsailaren 22an, urte horretan Frantziako presidente zen François Hollandek onartu zuen, Polinesia Frantseseko ordezkarien aurrean, proba nuklearrek eragina izan zutela bost uhartedietan eta hango herritarren osasunean.]]>
<![CDATA[Danbatekoa Bangladeshko oposizioari]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/016/001/2018-10-11/danbatekoa_bangladeshko_oposizioari.htm Thu, 11 Oct 2018 00:00:00 +0200 Ander Perez Zala https://www.berria.eus/paperekoa/1872/016/001/2018-10-11/danbatekoa_bangladeshko_oposizioari.htm
2004ko abuztuaren 21eko erasoan, egungo lehen ministroa oposizioko buruzagirik garrantzitsuena zen, eta erasotik bizirik atera zen, zauri gutxi batzuekin; ordea, granadak erabiliz egindako erasoan, 24 pertsona hil, eta 300 bat zauritu zituzten. Heriotza zigorra jaso dutenen artean, hamabost dira HUJI Mugimendu Islamiko Jihadista talde armatuko kideak; epaiaren arabera, erasoaren egileak; taldea debekatuta dago 2005az geroztik, eta haien buruzagia joan den apirilean exekutatu zuten. Sententziaren arabera, BNPko kide eta Hezkuntza ministro izandako Abdus Salamek talde jihadistarekin antolatu zuen erasoa. «Urkatu egin behar dituzte», adierazi zuen Justizia ministro Shahed Nuruddinek.

Kasua, ordea, ez da atzoko sententzian geldituko. Izan ere, gobernuaz gain, Rahmanik ere helegitea jarriko dio epaiari herrialdera itzultzen denean —otsailean hamar urteko espetxe zigorra ezarri zioten, iruzur kasu batengatik—. «Justifikaziorik gabeko zigorrak dira», adierazi zuen atzo defentsaren abokatuak, prentsaren aurrean; BNPren eledun Fakhrul Islam Almgirrek, berriz, gaineratu zuen «mendeku politiko baten aurrean» daudela, eta ez dela kasualitatea erabaki hau hauteskundeetatik hain gertu jakinaraztea: «Oposizioko kideak espetxeratzen ari da, etsairik ez izan eta berriz hauta dezaten». Bi hilabete barru geratuko da agerian, beraz, sententziak mesede egingo ote dion boterean dagoen alderdiari —parlamentuan gehiengo osoa du egun—.

Borroka judizialaz gain, borroka politikoari eutsiko dio Bangladeshko Gobernuak, eta Rahman Londresetik estraditatzeko «pauso diplomatikoak areagotuko» dituztela jakinarazi zuen atzo Lege ministro Anisul Haquek.

Bipartidismoa izan da nagusi Bangladeshen azken 25 urteetan. BNP eta BAL Bangladeshko Herritarren Liga txandakatu dira boterean; epailearen arabera, 2004ko erasoaren helburua BALen buruzagitza «deuseztatzea» zen.

Kolonialismo garaikoa

Heriotza zigorrak ohikoak dira Bangladeshen, eta, egun, milaka pertsona daude heriotzaren korridorean; zigortu guztiak urkatu egiten dituzte.

Sistema hori Erresuma Batuaren kolonialismo garaiko metodo bat da, eta, independentzia lortu zuen arren, Bangladeshen oraindik erabiltzen dute.]]>
<![CDATA[Sturgeon: «Begien aurrean dugu Eskoziaren independentzia»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1957/020/002/2018-10-10/sturgeon_begien_aurrean_dugu_eskoziaren_independentzia.htm Wed, 10 Oct 2018 00:00:00 +0200 Ander Perez Zala https://www.berria.eus/paperekoa/1957/020/002/2018-10-10/sturgeon_begien_aurrean_dugu_eskoziaren_independentzia.htm brexit-a gauzatuko dela jakin zenetik areagotzen ari baitira, alderdian zein gizartean, bigarren independentzia erreferendum baten aldeko ahotsak. Baina, Sturgeonentzat, ez dago presarik, ez dago bide laburrik, eta hala jakinarazi zien alderdikideei, pazientzia izan dezatela, une egokia iritsiko dela. «Begi aurrean dugu Eskoziaren independentzia», adierazi zien atzo. Izan ere, bide orria zehaztua du Eskoziako lehen ministroak: herritarrak konbentzitzea —horretarako laguntza eskatu zien jarraitzaileei—, eta brexit-aren negoziazioen emaitzak itxarotea.

Sturgeonen egunotako hitzei erreparatuz gero, agerian geratu da 2021. urtea erabakigarria izango dela. Batetik, brexit-aren trantsizio epea 2020ko abenduan amaituko da, eta, beraz, urte horretan Erresuma Batua EB Europako Batasunetik guztiz at egongo da; bestetik, 2021eko maiatzean hauteskundeak dituzte Eskozian, eta SNPren helburua gehiengo osoa berreskuratzea izango da. Bruselak eta Londresek etorkizunean izango duten harremanaren xehetasunak jakitean erabakiko du Eskoziako lehen ministroak galdeketaz, atzo adierazi zuenez, baina urte horretako bozetan herritarrek baiezkoa ematen badiote SNPren proiektuari eta bigarren independentzia erreferendumera deitzeko nahiari, litekeena da Eskoziako lehen ministroak behar adina babes duela pentsatzea, eta orduan hartzea galdeketara deitzeko erabakia.

Etorkizuna, «pausoz pauso»

Data erabakigarri horietara iritsi bitartean, Sturgeonek arreta egunerokoan jarri behar dela azaldu zuen atzo, Eskozia «pausoz pauso eraikitzeko». Horretarako, neurri berriak proposatu zituen, haren ustez herritarren bizi kalitatea «hobetuko» dutenak; horiek jakinaraztearekin batera, Alderdi Kontserbadorearen eta Alderdi Laboristaren erabakiak izan zituen jomugan, bi aldeen proiektuak konparatzeko. «Eskozia etorkizunerako prestatzen ari gara, brexit-aren itzalean».

100.000 herritar inguruk manifestazioa egin zuten joan den larunbatean, Edinburgon, bigarren independentzia erreferendum bat eskatzeko; inoizko jendetsuena izan zen, antolatzaileek jakinarazi zutenez. Besteak beste, herritarrek Sturgeoni eskatu zioten bigarren independentzia galdeketa 2021a baino lehen antola dezala.]]>
<![CDATA[Sturgeon: "Eskozia etorkizunerako prestatzen ari gara, 'brexit'-aren itzalean"]]> https://www.berria.eus/albisteak/157844/sturgeon_eskozia_etorkizunerako_prestatzen_ari_gara_039brexit039_aren_itzalean.htm Tue, 09 Oct 2018 07:14:32 +0200 Ander Perez Zala https://www.berria.eus/albisteak/157844/sturgeon_eskozia_etorkizunerako_prestatzen_ari_gara_039brexit039_aren_itzalean.htm <![CDATA[Bide guztiek Bruselara daramate]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/016/001/2018-10-09/bide_guztiek_bruselara_daramate.htm Tue, 09 Oct 2018 00:00:00 +0200 Ander Perez Zala https://www.berria.eus/paperekoa/1872/016/001/2018-10-09/bide_guztiek_bruselara_daramate.htm
Urteotan Europan hazkunde gutxi izan dela, herritarrak gero eta pobreagoak direla eta langabezia handitzen ari dela; ideia horietan oinarrituko da eskuin muturra Europako Parlamenturako hauteskundeetan langileriaren botoa lortzeko, Le Penek iradoki zuenez. Bi buruzagi ultraeskuindarrek «Askatasunaren Frontea» aurkeztu zuten atzo Erroman, eta maiatzeko bozetarako estrategiaren lehen ideiak plazaratu zituzten: globalizazioaren kontrako jarrera, mugak ixtea, lana eta Bruselako «bunkerraren aurkako» borroka. Hori guztia, beldurra estrategia gisa erabiliz, lehenik bakoitzak etxean «bere garaipena ospatzeko», eta, gero, denak «Bruselan elkartzeko»; alegia, ez dutela zerrenda bakarra izango —agian hautagai bateratuak—, baizik eta alderdi eta herrialde bakoitzak bereak osatuko dituela. Etxeko garaipenak, urteotan urriak izan ez direnak, Bruselan batuko dituzte, indar erakustaldia emateko.

Maiatzean elkartzen direnerako, Salvinik jakinarazi du prest egongo liratekeela Europako eskuinarekin negoziatzeko, EAP Europako Alderdi Popularrari erreferentzia eginez, baina, hori gertatu aurretik, EAPri eskatu dio bere jarrera zehatz dezala datorren hilabetearen 7an eta 8an Helsinkin egingo duen kongresuan. Italiako Barne ministroak jarrera aldatu du, eta atzo ez zuen euroa kritikatu, eta haren aurka ere ez zuen egin —eskuina erakartzeko—, baina akordio komertzialen aurkako jarrera argia erakutsi zuen, Le Penek bezala: «27 gara, eta denak desberdinak. Ez ditugu gure nekazariak suntsitu nahi».

EBko agintera iristea dute helburu ultraeskuindarrek, baina badakite babesa falta zaiela. Hain justu, EAPn dute aliatu bat: Viktor Orban, Hungariako lehen ministro autoritarioa. Salvinik eskuin muturraren taldera ekarri nahi du, baina, oraingoz, agintari hungariarrak ez du begi onez ikusten aldaketa. Harekin ez ezik, Italiako Barne ministroa Austriako Gobernuan dagoen FPO alderdiaren buruzagi Heinz-Christian Stracherekin, AFD Alemaniarentzako Alternatibarekin eta Suedian joan den irailean emaitza onak lortu zituen SD Suediako Demokratak alderdiarekin ere elkartu da, fronte berrira batu daitezen.

Egun, EBko 28 parlamentuetako 17tan daude ordezkatuta eskuin muturraren ideiak, duen indarraren erakusgarri. 2017ko parlamenturako bozetan, FPOk botoen %20,5 lortu zituen; Italian, aurtengo hauteskunde orokorretan, Salviniren Legak babesen %17,35 lortu zituen; Polonian, PiS Legea eta Justiziak botoen %37,6 lortu zituen duela hiru urteko hauteskunde orokorretan; Frantziako iazko presidentetzarako bozetan, Le Penek botoen %21,7 jaso zituen lehen itzulian; eta SDk botoen %17,6 jaso zituen joan den hilabeteko hauteskunde orokorretan, esaterako. Adibideen zerrendak joera berean jarraitzen du, Europan zein munduan, eskuin muturraren babesa hazten ari baita urteak pasatu ahala. Horregatik, olatua baliatzeko prest daude Salvini eta Le Pen, are gehiago Brasilen herenegun Jair Bolsonarok botoen ia erdiak eskuratu dituela jakinik, eta Donald Trump AEB Ameriketako Estatu Batuetako, munduko lehen potentziako, presidentea dela baliatuta.

Euroeszeptikoei begira

Itsasoaren beste aldeko aliatu bat izango dute eskuin muturrekoek: Steve Bannon Trumpen estrategia buru ohia Europan da, eskuin muturra batzeko, eta, gero, mundu mailarako jauzia egiteko; xede horretan, harentzat ere giltzarri izango dira datorren maiatzeko Europako Parlamenturako hauteskundeak, sortu berri duen Mugimendua taldea sendotzeko. Salvinik begi onez ikusten du jokaldia; ez, ordea, Le Penek, eta atzo muga bat ezarri zion Bannoni: «Amerikarra da, ez europarra. Haren laguntza ongi etorria da, baina muga bateraino».

Benjamin Harnwell Dignitatis Humanae Institutu ultrakatolikoaren zuzendariarekin batera, Bannonek «unibertsitate» moduko bat irekiko du Italian, buruan duten estrategiak babes eta oinarri ideologikoak izan ditzan. Erromatik 130 bat kilometrora dagoen mendi batean, Collepardo herriko Trisulti monasterioan, zehaztuko du Bannonek datozen urteetarako estrategia.

Mugimendua, euroeszeptikoentzako talde berria, fundazio bat da, eta helburutzat du, besteak beste, eskuin muturreko eta establishment-aren aurkako indarrak babestea, inkestak, datu bilketak eta ikerketak eskainiz; oraingoz, Bannonek berak eta Europako diru emaile gutxi batzuek finantzatzen dute taldea, baina, Mischael Modrikamen abokatu belgikarrak adierazi duenez, pixkanaka hazten hasiko dira datozen hilabeteotan. Haren bide orria argia da: taldeak behar adina kide dituenean, euroeszeptikoak batzeko gune gisa erabiltzea, batez ere Europar Kontseiluaren bileren aurretik. Horrekin batera, euroeszeptikoen goi bilera bat antolatzearen alde agertu da, «azarorako edo urtarrilerako».

Eta, bide horretan, Le Penen zalantzak ez dira oztopo izango, Bannonek arreta Marion Marechal-Le Penengan jarriko duelako, Marine Le Penen ilobarengan. Espainiara begira, Modrikamenek argi du balizko aliatua: «[PPko] Pablo Casado, adibidez, ez dago gure ideietatik urruti».]]>