<![CDATA[Andoni Egaña | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 12 Apr 2021 06:02:01 +0200 hourly 1 <![CDATA[Andoni Egaña | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Linboa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1928/024/001/2021-04-11/linboa.htm Sun, 11 Apr 2021 00:00:00 +0200 Andoni Egaña https://www.berria.eus/paperekoa/1928/024/001/2021-04-11/linboa.htm
Azken urteotan, ordea, Vaticanoko teologoek erabaki dute linborik ez dela. Errukitsua dela Jauna, eta hildako haur guztiak zuzenean paradisura joango direla, linbo atorrante hartatik igaro beharrik gabe.

Errazena egin dute teologo horiek. Modu batera hezi jendea eta gero ezetz, ez zela hori horrela, eta hitza burutik kentzeko agindu. «Hementxe, linboan», erantzun zion nire diosalari adiskide batek oraintsu kalean. Orain linborik ez zela, Aita Santuak hala zioela esan nionean, muturra ilundu zidan. «Hura ez duk, ni bezala, AstraZenecaren lehen dosia hartuta egongo!»]]>
<![CDATA[Noragabean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/018/001/2021-04-10/noragabean.htm Sat, 10 Apr 2021 00:00:00 +0200 Andoni Egaña https://www.berria.eus/paperekoa/1881/018/001/2021-04-10/noragabean.htm Emakume demonioa irakurtzen ari zen Zakilixuten laguna. «Ez dago xederik gabe gidatzen ibiltzea baino bizkorrago lur jota utziko zaituen gauzarik», zioen testuak. Auto-suntsipenaz ari ote zen otu zitzaion Zakilixuti...

Xederik gabe gidatzea... Bestelako sortzaileentzat ez dakit zenbateraino, baina autoa auto soil baino gehiago da bertsolariontzat. Bidaia konpartitzen ez dugunotan, berotze-ariketa leku ezin hobea da saio batera zoazenean; auto-ebaluaketa leku ezin egokiagoa, saioa burutu eta etxera bueltan zatozenean. Entrenamendu toki bihurtzen da autoa. Ez da xederik gabe gidatzea, atzera-aurrera baliatzen jakitea baizik.

Ezagutu izan ditut, ordea, sormena piztea beste xederik gabe autoa hartu eta norabide jakinekorik gabe gidatzen zuten bertsolariak. Propio. Txapelketa bat bazetorren, bertso-sorta baten erne-muina bazuten buruan... eta etxean ez zitzaien deus sortzen. Ez zeuden ohituak mahai batean, pantaila edo koaderno baten aurrean, sormenari eragiten. Autoa hartuko zuten, eta abiatu. Itzuleran, orduan bai, paper-punttaren batean apuntatuko zuten buruan ongi itsatsia zekartena.

Esango nuke pandemiak horretan ere eragin digula: zenbat eta auto-ordu gutxiago, orduan eta sormen-herdoil handiagoa.]]>
<![CDATA[Kokapena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/016/001/2021-04-09/kokapena.htm Fri, 09 Apr 2021 00:00:00 +0200 Andoni Egaña https://www.berria.eus/paperekoa/1881/016/001/2021-04-09/kokapena.htm San Juan es tan pequeño que no se ve en el mapa, pero jugando a remo a todos les empapa». Bidenabar esanda, gazteleraz heldu zitzaigun guri kantua, eta nik behintzat empata kantatzen nuen, eta ez nion balentria kutsu handirik sumatzen arerio guztiekin berdinketa soila lortzeari. Baina berdin-berdin kantatzen genuen.

Gerora jabetu nintzen okerraz, eta oraintsu esaldi horren baitako harri-bitxiaz. Oso modan dago gaur egun, edozer dela ere —norbera, negozioa, lurraldea, ekimena— mapan jartzearen premia aipatzea. Mapan ez bazaude ez zara inor. Jarri mapan, simaurra bada ere. Eta kantu horretan, juxtu bestelako zerbait sumatzen da. Txikitasuna balio da, eta txikitasun horren ondorioz mapan ez ikustea harrotasun arrazoi. Berdin du mapan ikusezin izatea, gero, arraunean egiteko orduan, inor baino gehiago bazara.

Dakitenek diote, ez dela mundu-maparik zehaztasun osorik duenik. Batzuek bat, besteek bestea, gezurra kontatzen dutela mapa guztiek, ezinagatik batzuek, interesengatik besteek. Eta horixe da, egun, gehienen desira: norbere gezurra kontatzeko, kokapen ona lortzea.]]>
<![CDATA[Barruan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/015/001/2021-04-08/barruan.htm Thu, 08 Apr 2021 00:00:00 +0200 Andoni Egaña https://www.berria.eus/paperekoa/1881/015/001/2021-04-08/barruan.htm etxe barruko filmak ez genituela maite. Elkarrizketa luze eta aspergarriak. Guk, etxez kanpoko filmak genituen gustuko. Mendiak eta oihanak; indioak eta bakeroak; bisonteak, lehoiak... Kanpoko/barruko, mundua bitan banatua zegoen guretzat.

Azken urte betean, honako edo halakoz galdetu, eta bati baino gehiagori buruz erantzun didate ez dela irten ere egiten, etxe-zuloan dagoela beldurturik. Eta pena sentitzen dut horietako asko oso etxez kanpokoak izan direlako beti. Osasunik ezagatik etxean aingura botatzea ulertzen dut; adinak domatu izana ere bai. Beldurra lagun txarra da, ordea. Beldurra libre da, baina lotu egiten gaitu. Biderkatzailea da beldurra. Muga duena ere —demagun, mina—, mugarik gabea bihurtzen daki.

Kanpozale izanak etxezale temati orain. Neurriak hartzen ez hasteagatik neurria galtzea ez da oso gomendagarria... ]]>
<![CDATA[Atzenduak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/016/001/2021-04-07/atzenduak.htm Wed, 07 Apr 2021 00:00:00 +0200 Andoni Egaña https://www.berria.eus/paperekoa/1881/016/001/2021-04-07/atzenduak.htm Brexit-aren eragina antzematen hasi al da? Zer da Euskaltelen usain txarreko zera hau?

Urtebete luze honetan jakinminaren fokuak aldatu egin dira. Guztiok ere arduratu gara ze udalerri zegoen gorrian, zein den kutsatu kopuru handieneko zonaldea, ze txertaketa proporzio daramagun... jakiten. Eta atzendu egin ditugu bestelako kontuak, haiek ere bene-benetako arazo.

Albiste on bat: nonbaitetik oholak maneiatu, adarren batzuk aurkitu, sastrakaren batzuk bildu… eta umeek etxe-inguruko arboladietan txabolak egiten segitzen dute. Ikusi berri ditut —burbuila bereko batzuk— lantegi horretan. Munduak, naturak, jolaserako grinak... aurrera darraite.]]>
<![CDATA[Konparaketa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/018/001/2021-04-06/konparaketa.htm Tue, 06 Apr 2021 00:00:00 +0200 Andoni Egaña https://www.berria.eus/paperekoa/1881/018/001/2021-04-06/konparaketa.htm
Euskaraz ez dugu konparaketarako eta hiperbolerako halako ohiturarik. Akaso sintaxi kamustuak gain hartu digulako, erori egiten zaigu konparaketaren bigarren zatia, eta grazia galtzen du: «Binbo ogiaren alanbrea baino galduago dabil»-ek ez du gazteleraz esaldi berak duen esanindarrik. Hiztun onak baditu irtenbideak. «Galduago dabil, galduago...» dioenak, belarriak tentetuarazten dizkio gero «...Binbo ogiaren alanbrea baino» entzun behar duenari. Baina ahaztu zaizkigu hizkuntzaren baitako formula horiek. Orain, alferraren alferrez, nahiago dugu dena hurrengoa-rekin konpondu. «Ez da mantsoa, hurrengoa baizik». «Ez da ederra, hurrengoa baizik». Eta horrek ez du inoren mantsotasuna edo edertasuna adierazten, esalearen ezina baizik.

Futbol-asteburu honek hizkuntzari mesedetxo bat egin dio. Herritar gehien-gehienok behar bezalako jokabidea izan dugun bitartean, bestela ibili direnak ere izan dira. «Tontoagoa haiz tontoago, semaforotik salto egin zuena baino» esaera zahar bihurtuko da.]]>
<![CDATA[Baina]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1928/016/001/2021-04-04/baina.htm Sun, 04 Apr 2021 00:00:00 +0200 Andoni Egaña https://www.berria.eus/paperekoa/1928/016/001/2021-04-04/baina.htm
Txikitua dago hiru zatitan baina gure puskak dira; lokartua dago aspaldian baina gure loa da; gurea ez den hizkuntzan hitz egitera behartzen gaituzte askotan, baina gure herrikideak dira; injustizia habia da lurralde hau, baina zure lurraldea da; egoera ezin iraulia sumatzen duzu, baina gurea da ezin iraulia; ardo mindua edanez segitzen dugu Historiaren tabernan, baina gureak dira bai Historia, bai taberna eta bai ardo mindua; gure telebistak gehiago du katetik kanaletik baino, baina gure telebista da; klik bat eginez osatzen dugu erosketa-karrotxoa, baina gure klik-a da; tren baten aitzakian zuloz eta tunelez bete dituzte bazterrak, baina gureak dira nahi ez genituen tunelak eta maite genituen bazterrak…

Amairik gabeko «baina» zerrenda bat da Aberria. Atxikimendu baten gaineko zergen aitorpena. Eta horretan ez dago tranparik egiterik…]]>
<![CDATA[Txikitu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/017/001/2021-04-02/txikitu.htm Fri, 02 Apr 2021 00:00:00 +0200 Andoni Egaña https://www.berria.eus/paperekoa/1881/017/001/2021-04-02/txikitu.htm
Pozik nago, Televisión Espa-ñolari baino lehenago niri bururatu zitzaidalako. Ez nuen testu hura inoiz argitaratu, baina ordenagailuan gordea daukat, nahi duenak ikusi. Fikziozko errelato batean, pertsonaia bat sortu nuen tranpazalea, pozoitsua, berea egiteagatik edozein zapaltzen zuena. ramón deitu nion behin eta berriz, narratzaileari sortzen zion begirune falta argi uzte aldera.

Segur aski beste norbaiti lehenago bururaturiko jolas literarioa izango da. Asteazken gauez futbol partida bat zela eta Televisión Españolak egin zuena ez zen jolas hutsa izan. Espainia eta Kosovoko futbol selekzioak aurrez aurre. Espainiak ez du Kosovo estatutzat onartzen, baina jokatu egin behar. Laurogeita hamar minutuan han eduki zuten pantailaren goiko ertzean unean uneko emaitza: ESP 0-0 kos. Onartzen ez denari letra larria ere ukatu. Esatariak eginahalak egin zituen «Kosovo» esan ordez «Kosovoko Futbol Federakuntzaren taldea» esateko. Eta hori ikusiz eta entzunez pentsatu nuen gu ere haientzat, egunen batean izango garela eus. Domeinu soila. Baloi jabetza, beti, beraiena. ]]>
<![CDATA[Ziztada]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/015/001/2021-04-01/ziztada.htm Thu, 01 Apr 2021 00:00:00 +0200 Andoni Egaña https://www.berria.eus/paperekoa/1881/015/001/2021-04-01/ziztada.htm
Urrutira eta nekez entzuten ditu zaharren arteko berriketaldiak. Egungo kontuez ari dira, nor bere mediku-agendari buruz. Sei hilabete aldaka ebakuntza egin ziotela bati; hurrengo astean du kontsulta okulistarenean besteak; hirugarrenak... Halako batean, lagunek norbaiten falta sumatu dute. Joxe Mari ez da azaldu. Adinkidea dute hura ere, umetatik adiskide. Harritzekoa. Ordua baino lehen iritsi zalea izan da beti. «Akaso ez zioten deituko oraindik», bota du batek. Eta orduan entzun du bilobak aitonaren sententzia: «Joxe Mariri deitu ez? Ez diat sinisten. Oso peneubekoa izan duk hura beti!». Aitonak esan beharrekoak eta gorde beharrekoak ongi bereizten ez dituela eta, handiagorik esaten utzi gabe, bilobak ilaratik eta lagunengandik apartatu du. «Aitona, zatoz hona nirekin, itzaletara. Martxoko eguzkia...».

Txertatu ondoren kafetegi bateko terrazan eseri dira. «Ez al dit eguzkiak kalterik egingo?», galdetu dio aitonak. «Ez. Burua oso ondo daukazu zuk, aitona», erantzun dio bilobak. Aurrean duten egunkarian dator albistea: «Ibone Bengoetxea EITB Mediako zuzendari...».]]>
<![CDATA[Bizi Berri]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/016/001/2021-03-31/bizi_berri.htm Wed, 31 Mar 2021 00:00:00 +0200 Andoni Egaña https://www.berria.eus/paperekoa/1881/016/001/2021-03-31/bizi_berri.htm Kiribil diskoarekin argia ikusi zuena; Bizkaiko elkarte bat, babesik gabeko animaliez arduratzen dena; Nafarroan, lehiaketa bat, eraikinak nork egokiago zaharberritu. Hirurek, espero ez zitekeen lekuan egiten dute topo: izenean. Hiruak dira Biziberri.

Bizi Berri izenak orain hartu du ordea lehen ez zuen indarra. Erkidegoan, pandemia garaiotan zer-nola jokatu behar dugun Bizi Berri planak agintzen digu. Eta Aste Santuan sartzera goazen honetan, onartuko didazue garaiari ezin hobeto egokitzen zaiola planaren izena. Pizkunde moduko bat iradokitzen du... Horri eransten badiogu Urkullu lehendakariaren berezko ahots-tonua, prosodia eta galdera erretorikoak modu anaforikoan egiteko joera —«Ez dugu azken ahalegin bat egingo gure gizartea lehengo ongizate mailara hel dadin? Ez dugu erantzukizuna guztion artean partekatu behar? Ez dugu bakoitzak gure hondar alea jarriko munduak hobera egin dezan?»—, elizan sentituko gara etxetik mugitu gabe.

Labiren koordinatzailea Arantzazun ibilia dela ere aintzat hartu beharko da. Eta horrek badu arrisku bat. Euren burua igual ikusiko dute argirako bide. Guk, biderako argi izatea baino ez diegu eskatzen. Linterna deitzen dugun hori, alegia.]]>
<![CDATA[Itxi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/019/001/2021-03-30/itxi.htm Tue, 30 Mar 2021 00:00:00 +0200 Andoni Egaña https://www.berria.eus/paperekoa/1881/019/001/2021-03-30/itxi.htm
Osasunaren eta ekonomiaren arteko oreka aipatzen da sarri. Dagoenekoz maiztua dago oso bikote hori. Bestelako hitzetara ekarriko dut auzia. Pandemia hasi zenetik, bizimodua guztioi aldatu zaigu; bizibidea, batzuei bakarrik. Begiratzen dut ingurura, eta zorionez, erdiak baino gehiago pandemia aurreko baldintzatan bizi dira bizibideari dagokionez. Bizimodua bai, aldatu zaie. Bizibidea ez. Eta halere, guztiok zaku berekoak garela dirudi, bizimodua bakarrik edo bizibidea eta bizimodua, biak aldatu. Guztiok berdin kexatzen gara. Guztiok berdin egiten dugu purrustada agintariak noraezean sumatzen ditugunean...

Bizibidea bera kolokan sumatzen duenak bizimoduari ez dio hainbesteko garrantzirik ematen. Horregatik naiz ni beste itxialdi gogor baten aldekoa. Gogorra eta berdintzailea. Funtsezkorik ia ez. Erietxe eta botikak. Gutxi gehiago. Eta gobernuak ardura daitezela astean behin ate bakoitzean zakukada bat arroz eta esne kaxa batzuk uzteaz. Komunista deituko didate. Asmatu egingo dute.]]>
<![CDATA[Kanalean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1928/024/001/2021-03-28/kanalean.htm Sun, 28 Mar 2021 00:00:00 +0100 Andoni Egaña https://www.berria.eus/paperekoa/1928/024/001/2021-03-28/kanalean.htm
Suezko Kanalaren inaugurazio ekitaldirako propio sorturiko Verdiren opera bat nahi zuten Egiptoko agintariek. Harro egoteko arrazoiak bazituzten. Hamar urteren buruan, Mediterraneo Itsasoa eta Itsas Gorria batzen zituen kanala zabaltzea lortu zuten. Ia berrehun kilometroko lana. Ez hain harro egoteko motiboak ere bazituzten, jakina. 20.000 langile —inguruko herrietatik behartuta lanera eramanak gehienak— hil zitzaizkiela aitortu behar izan zuten. Kopuru hori onartu zutenerako, pentsatzekoa da hildakoak askoz ere gehiago izan zirela...

Ez zuen enkargua bere-berean onartu, baina opera hura egitearen harra itsatsi zitzaion Verdiri. Aida sortu zuen. Eta Suezko Kanala 1869an inauguratu bazuten, 1870eko abenduaren 24an estrainatu zen Aida Kairon. Beraz, ez dakigu enkargua guztiz onartu zuen edo erdizka baino ez. Kontua da Kairoko estrainaldira ez zela joan Verdi bera. Eta haserretu egin zen Aida-ren lehen emanaldira, agintari eta handiki-jendea bakarrik joan zela jakitean. Herritar soilagoak ere nahi zituen berak publikoan. Hala salatu zuen. Ez zitzaion hitzik eztarrian trabatu.]]>
<![CDATA[Hegazkinka]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/021/001/2021-03-27/hegazkinka.htm Sat, 27 Mar 2021 00:00:00 +0100 Andoni Egaña https://www.berria.eus/paperekoa/1881/021/001/2021-03-27/hegazkinka.htm
Hildakoak hegazkinka neurtzen hasi behar hau harrigarria gertatu zait neuri ere. Izango zuen eraginik Xapre filosofo zaldibiarrak. Ez ditu maite hegazkinak. Beldurra diela aitortuko dizu edozein berriketalditan. Arrazoia xinplea da: «Nik ez diat hil nahi! Badakik ze ondo bizi naizen? Arriskatu hadi ba...».

Xaprek ez dizu eskubideez, heriotza duinaz, eutanasia legeaz eta horrelakoez hitz egingo. Oinarri-oinarrira joz azaltzen daki zeinen penagarri izan daitekeen norbere heriotza. «Lagun bat hiltzen zaianean pena hartuko duk ba?», galdetuko dizu. Bekainak harrotuz erantzungo diozu, baietz, jakina. «Hortik atera kontuak, ze tristea den norbera hiltzea. Norbera hiltzen denean, lagun denak hiltzen zaizkiok batera. Denak. Hori baino pena handiagorik ez duk...», emango dizu epaia.]]>
<![CDATA[Aldagela]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/016/001/2021-03-26/aldagela.htm Fri, 26 Mar 2021 00:00:00 +0100 Andoni Egaña https://www.berria.eus/paperekoa/1881/016/001/2021-03-26/aldagela.htm
Orain jakin ditugun kontuek nazka ematen dute. Danae Boronat kazetariak No las llames chicas, llámalas futbolistas (Ez neska deitu; deitu futbolari) liburuan argitaratu ditu. Goi mailako hainbat futbolarik salatu duenez —Irene Paredes eta Ainhoa Tirapu euskaldunak tartean dira— bestelakoak ere esaten zizkien Queredak: «Gizen halakoa!»; «Erdipurdikoa zara»; «Ohitura txarrak eta lesbianismoa nik kenduko dizkizuet!»; «Ar on bat da zuk behar duzuna!». Ipurdian atximur egiten zien. Elastikoak altxarazi. Eta salaketaren bat bazen, kirol ondorioak izango zituela gogorarazten zien.

Ez dakit horrelakoentzat ze zigor aurreikusten duen legediak. Ez dakit Ignacio Quereda bere burua nolabait defendatzen saiatuko den. Ez dakit liburuko salaketez gain beste lekuren batean besterik jarriko dioten. Dakidana da euskarak gaztelerak eskaintzen ez dituen bideak eskaintzen dituela kasu honetan. Oso futbol-hitza baita aldagela. Eta neskak dutxatzen ziren bitartean han egotea gustatzen zitzaion gizatxar hau, bertan bakartuko nuke denbora luzez. Aldagelan. Zeharo aldatu arte.]]>
<![CDATA[Aldaerak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/018/001/2021-03-25/aldaerak.htm Thu, 25 Mar 2021 00:00:00 +0100 Andoni Egaña https://www.berria.eus/paperekoa/1881/018/001/2021-03-25/aldaerak.htm
Esaera zahar batzuk ongi baino hobeto egokitzen dira pandemia garaietara ere. Amen. Zu hor eta ni hemen elkarren arteko distantziari eutsi beharra azaltzeko; Osasuna: munduko ondasuna krisi global hau deskribatzeko; Dagoenean bon bon eta ez dagoenean egon txertoaren zain dagoenaren egoera islatzeko…

Beste esaera zahar batzuk aldatu egin beharko dira aurrerantzean. Non gogoa, han zangoa ez dela beti hala izaten ikasi dugu; Kalean uso, etxean otso-ren bigarren zatia baino ez da salbatzen; telelanean ari denak Etxetik babak ateratzen ari dela esan beharko du, eltzeak eltze; Ahuntzaren gauerdiko eztula esatea gaizki ikusia egongo da eta puzkerrak-edo ordezkatu beharko du eztula; eta, mugikortasun murrizketak direla eta, Gezurra esan nuen atzo Getarian, ni baino lehenago zen isuna atarian esango da akaso mende batzuk barru. Auskalo!]]>
<![CDATA[Musuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/017/001/2021-03-24/musuak.htm Wed, 24 Mar 2021 00:00:00 +0100 Andoni Egaña https://www.berria.eus/paperekoa/1881/017/001/2021-03-24/musuak.htm Horrenbeste musuko; horren musu gutxi. Musukoak ugaldu ahala urritu dira musuak. Izaera nolakoa, batzuek gutxiago, gehiago besteek, gehienok sumatuko genuen azken urtebete honetan musu falta.

Nazioarteko egun izendatzen dituzten horiek umore-iturri agorrezin dira niretzat. Zerrenda irakurtze hutsak sekulako grazia egiten dit, batik bat, handi-txikiak nahasten dituztelako, kontu larriak eta kontu hutsalak: Katuaren Nazioarteko Eguna; soldata berdintasunarena; hondartzena; kroketarena; autorik gabekoa… Horrela, Panda gorriaren Nazioarteko Eguna dela esaten dizutenean, ez dakizu seguru autoaz edo animaliaz ari diren. Zerrendari begira konturatu naiz, gainera, egun berean ospatzen direla Bakearen Eguna eta Alzheimerrarena... Bataz akordatu ahala, bestearen eraginez, ahaztu.

Nazioartera irten behar izan dut musua oso euskalduna dela konturatzeko. Zatituta dago musua ere. Bi nazioarteko egun ditu musuak. Hurbiltzen ari da Musuaren Nazioarteko Eguna. Apirilaren 13an ospatzen da eta Thailandian egiten den musu-iraupen lehiaketa bat du jatorri. Baina uztailaren 6an ospatzen da Musu Ostuaren Nazioarteko Eguna. Ez dut iruzkinik egiteko asmorik. Datuak eman nahi nizkizuen. Besterik gabe. Musu-truk.]]>
<![CDATA[Hiltzen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/017/001/2021-03-23/hiltzen.htm Tue, 23 Mar 2021 00:00:00 +0100 Andoni Egaña https://www.berria.eus/paperekoa/1881/017/001/2021-03-23/hiltzen.htm
Duela bi-hiru belaunaldi, laurogei urte demagun, ez zen gure herrietan orain hainbat denda —eta are gutxiago orain hainbat denda espezializatu—; ez zen orain hainbat supermerkatu —bazkideek osaturiko kooperatibaren bat bai, akaso—; ez zen orain hainbat taberna eta jatetxe; ez zen gimnasiorik; ez zen orain hainbat liburutegi; ez zen bidaia agentziarik; ez zen orain hainbat... Eta halere, bizi, bizi ziren. Inor ez zuen eskasia horrek hiltzen. Orain, pandemiaren eraginez denda, taberna edo gimnasioren bat itxi dutela jabetzen garenean, erakusleihoan itxieraren berri ematen digun txartela irakurtzean, «herria hiltzen ari da» esateko ohitura hartu dugu. Gehixko, aukeran. Argiak, zalapartak, sartu-irtenak, «egun on, Don Pepito eta Don Alfontso»-ak… hil ala biziko kontu bihurtu zaizkigu.

Esateko modu bat baino ez dela esango dizute. Esateko moduek sakoneko kontuak azaleratzen dituzte, ordea. Kontsumorako nahi adina aukerarik ezean, ez gara deus. Hilda gaude. Horregatik esaten dugu «herria hiltzen ari da». Norbera hiltzen ari dela aitortzea baino samurragoa delako.]]>
<![CDATA[Hauspo]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1928/023/001/2021-03-21/hauspo.htm Sun, 21 Mar 2021 00:00:00 +0100 Andoni Egaña https://www.berria.eus/paperekoa/1928/023/001/2021-03-21/hauspo.htm
Arnasgune ez ezik, hauspo ere izan zirela ekarri didate gogora azken egunotan irakurriek. Jende asko ezagutu dut joan zen mendeko hirurogeitamargarrenetik laurogeigarrenera herritik baserriren batera joan eta bertan euskaraz ikasitakoa. Gau-eskolak bai, baina euskaltegi eta barnetegirik ez zen garai hartan, inguruan mintza-praktikarik egiterik ez zuenak murgiltze prozesua baserriren batean burutzen zuen. Gasteiztar bat Gabirian edo Zegaman; bilbotarra Areatzan edo Ean; donostiarra Aramaion; iruindarra Hazparnen... gerora, kazetari, euskara-teknikari, idazle edo zinegotzi izan direnak, euskaraz.

Hirurogeitaka urte dituzte gaztetan kaletik baserrira euskaraz ikastera joan ziren haiek. Ehun hurbil behar dituzte baserriko ateak zabaldu zizkieten etxekoandre eta etxekogizonek. Joanak izango dira asko. Eta kolektiboki, behar adinako eskerrik ez diegula erakutsi iruditzen zait. Azkartxo aldatu da zenbait gauza. Orain, bake bila jotzen da kaletik baserrira, nekazaritza-turismoaren deiak erakarrita. Lehen, bertako hizkuntza ikasi arteko bakerik ez zuenak jotzen zuen landa eremura...]]>
<![CDATA[Erantzunak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/017/001/2021-03-20/erantzunak.htm Sat, 20 Mar 2021 00:00:00 +0100 Andoni Egaña https://www.berria.eus/paperekoa/1881/017/001/2021-03-20/erantzunak.htm
Behin, bazebilen bertsolari gazte bat Orion arratsalde-pasa egitera joanda. Eta topo egin zuen Lasarterekin. Gazteak miresten zuen zaharra; zaharrak ezagutzen gaztea. Biak poztu ziren elkar ikustean. Gazteak, hizpideari heltzeko, adeitasunezko galdera egin zion: «Zer moduz gabiltza, Manuel?». Lasarterena oso gutxitan entzuten den erantzuna izan zen: «Gaizki». Azaldu zizkion arrazoiak gero. Medikutan izan berria zela, odol-analisiak egin zizkiotela, zerbait aurkitu ziotela ondo ez zebilena... «Bizitza osoa herrero-lanetan eman, eta burdina falta zaidala esan didate!». Gazteak, egoera saretze aldera, galdezka ekin zion berriz: «Baina gainontzean ondo, ezta?». Manuelek, ez zuen bigarrenean ere amore eman. Bereari eutsi zion tinko: «Ezetz esan ez dizut, ba!».

Azken boladan tentazioa izaten dut Lasarterena erantzuteko. «Zer moduz?». «Gaizki. Ezin inor besarkatu. Gauez bizi nintzen eta gaua hil da. Iparraldera joan ez naizela urtebetetik gora da. Egunero gauza bertsuak egiten ditut...». «Baina gainontzean ondo, ezta?». «Esan ez dizut, ba, ezetz!». ]]>
<![CDATA[Bildua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/016/001/2021-03-19/bildua.htm Fri, 19 Mar 2021 00:00:00 +0100 Andoni Egaña https://www.berria.eus/paperekoa/1881/016/001/2021-03-19/bildua.htm
Ez dakit nori zor diogun euskara bildua-ren kontzeptua, baina nik estreinakoz Joxe Azurmendiri entzun nion. Belarriak tente-tente eginda batean eta bestean ibili, begiak zabal-zabal eginda lehengo eta oraingo irakurri, eta hiztun bakoitzak sortzen duen hori da euskara bildua. Azken batean, hiztun bakoitza gara gure hizkeraren sortzaile. Eta sortzaileak izan behar du bele eta belaki. Bele, besteek utzitako zatiak mokoratzeko; belaki, besteen isuria xurgatu eta bere egiteko.

Horregatik amorrarazten nau, ez dagokion lekuan, etxeko sukaldeko euskara egiten tematzen den hark. Izan daiteke jatortasun oker ulertua; izan daiteke begi-belarriak erabiltzeko alferkeria, harat-honako ibili faltarik ez du gaur egun jendeak eta; senik eza izan daiteke; edo irakaskuntza arautuak dakarren ororen aurkako erreakzio tentela. Ez dakit… Baina horrelakoei esango nieke: «Hala dagokionean, euskara batua ez bada ere euskara bildua erabil ezazu, mesedez».]]>