<![CDATA[Andoni Imaz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 21 Feb 2019 17:22:19 +0100 hourly 1 <![CDATA[Andoni Imaz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Donostian banatuko dituzte Repsol Gidaren Eguzkiak]]> https://www.berria.eus/albisteak/163041/donostian_banatuko_dituzte_repsol_gidaren_eguzkiak.htm Tue, 19 Feb 2019 17:35:05 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/albisteak/163041/donostian_banatuko_dituzte_repsol_gidaren_eguzkiak.htm <![CDATA[Kondairazko rockabillyari gorazarre]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/034/001/2019-02-17/kondairazko_rockabillyari_gorazarre.htm Sun, 17 Feb 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1943/034/001/2019-02-17/kondairazko_rockabillyari_gorazarre.htm
Rockabilly banda batean hasi zen 13 urte zituela, eta, ordutik, gitarra soinean ibili da batetik bestera. 22 urterekin joan zen Los Angeles hirira, eta dagoeneko bere lekua egina du Hollywoodeko eszenan. Ecco-Fonics taldearekin jotzen aritzen da, baina hainbat proiektutan parte hartzen du bere kabuz.

Zenbait telesailek eta filmek izan dute hark sortutako roots musika. «Musika hau ez da txantxa niretzat, ezta xelebrea den gauza retro bat ere», esan izan du. «Hau da XX. mendeko AEBetako musika handia, eta jazza edo musika klasikoa bezain garrantzitsua da. Norbaitek astindu behar du musika honen bandera».

Musikari nahasketa

The Sex Phonics bi talde handiren arteko mix-arekin ariko da zuzenean: Madrilgo Sex Museum taldeko Fernando Pardo gitarrista eta Marta Ruiz teklatu jotzailea batetik, eta Valentziako (Herrialde Katalanak) A-phonics taldeko Eugeni Camacho bateria jotzailea eta Juan Diego Sanchis gitarrista bestetik.

Deke Dickerson & The Sex Phonics 2016. urtean aritu ziren biran azkenekoz, eta areto ugari bete zituen adrenalinaz betetako haien rock-and-rollak. El socarrat izeneko EPa ere grabatu zuten: izen bereko kantu instrumental bat zuen, Johnny Hortonen bertsio batekin batera.

KONTZERTUA

Non: Gasteizko Hell Dorado aretoan.

Noiz: Larunbatean, 22:00etan.

Lehendabizi, Los Misterios taldearen emanaldia izango da.]]>
<![CDATA[Mutututako esparruen emakumezko ahotsa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1944/039/001/2019-02-17/mutututako_esparruen_emakumezko_ahotsa.htm Sun, 17 Feb 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1944/039/001/2019-02-17/mutututako_esparruen_emakumezko_ahotsa.htm
Bosniako gerraren testuinguruan kokatu zuen Drakulicek Kao da me nema eleberria (Feral Tribune, 1999), emakumeen orduko bizipenez jositako kontakizun gordina. Orain, Amaia Apalauza itzultzaileak euskarara ekarri du lana, Pasazaite argitaletxearekin: Han ez banengo bezala. Literaktum jaialdian izan zen udazkenean Drakulic bera, eta liburuaz aritu zen Donostiako Kaxilda liburu dendan, Iban Zaldua idazlearekin batera.

Jugoslavia zeneko mugimendu feministaren aitzindarietako bat da Drakulic. Egun, hainbat komunikabidetan dabil lanean: The Nation egunkariko editore kontseiluko kide da, eta The New Yorker Review of Books-en eta The Guardian-en kolaboratzen du, besteak beste. Saiakeraren, kronikaren eta nobelaren artean mugitu da, eta feminismoaren eta emakumearen egoeraren inguruan argitaratu zuen lehen liburua: Smrtni grijesi feminizma (Feminismoaren bekatu hilgarriak, 1984); «feminismo balkanikoaren klasiko bat», Zalduaren hitzetan. Azken urteotan, artearen eta zientziaren arloetako emakume gutxietsiei buruzko nobelak idazten ari da.

Han ez banengo bezala da idazlearen libururik ezagunena: hamabost hizkuntzatara itzuli dute. Liburu «zaila» da egilearentzat, idazteko zein irakurtzeko. Zaila, egia delako, benetan gertatu zelako. Urte asko eman zituen idazten, testigantzak biltzen eta narrazioa osatzen.

Kazetaria da Drakulic, baina kazetaritza lanekin puntu bateraino soilik irits daitekeela uste du; gero, «paretaren aurka zoaz». Iruditzen zaio irakurleak ez direla «identifikatzen» kazetaritza lanekin, gainditu ezin daitekeen distantzia horregatik. Dokumentatutako istorioekin, berriz, zera gertatzen dela uste du: «Irakurtzen duzu bat, dramatikoa da, negar egiten duzu, eta bukatu egiten da. Bigarrenarekin, berdin. Azkenerako, nekatu egiten zara». Orduan, benetan gertatu ziren datuak bildu zituen, eta guztiekin pertsonaia bat sortu. Esparruetan, zenbaki bilakatzen zituzten emakumeak; liburuan, inizial.

Idazlearen beraren iniziala darama protagonistak: S. Bosniako herrixka batean irakasle lanetan dabilen emakume gazte bat da, familia misto bateko alaba: ama serbiarra du, eta aita, berriz, musulmana. Serbiarrak herrian sartzen direnean, jatorri musulmaneko gainontzeko herritarrekin batera atxilotu egiten dute, emakumeen kontzentrazio esparru batera eramateko. Ondorengo hamar hilabeteen kontakizuna osatzen du idazleak nobelan.

Bosniako gerrako aldirik latzenean kokatu zuen istorioa: 1992. urtean. Fikzioa da, baina Zalduak ez luke esango nobela historikoa denik: «Nobela garaikidea da, gertakari batzuetan oinarritua badago ere». Izan ere, gerraz ari den arren, badago kontakizun unibertsalago bat atzean, gizarteaz eta giza kondizioaz ari dena. «Bortxaketaren kulturaz ari da: gerraren testuinguruan nagusitu egiten da, baina hor dago bake garaian ere».

Tranparik gabe

Eleberriaren pesimismoaz galdetuta, erantzun argia dauka egileak: «Ez da pesimismoa: errealismoa da». Gizakiaren «beste aldearen» erretratu bat: «Onak gara, baina ez dakigu noiz eta nola bilakatuko garen bestelakoak».

Gerraren eta gizatasuna kentzearen inguruko liburu bat da, eta memoriari buruz hausnartzeko gonbita ere egiten dio irakurleari: «Zer egin behar dugu, ahaztu edo gogoratu? Norentzat da mesedegarria gogoratzea, biktimarentzat edo biktimarioarentzat? Memoria mendekuaren iturri bihurtuko da, eta, beraz, indarkeriaren eragile?». Zera dio liburuaren pasarte batek: «Ona da gogoratzea, ala errazagoa da bizirik irautea behinola bizi arrunt bat izan genuela ahaztuz gero?».

«Tranparik gabeko» liburu bat da Zalduaren ustean, suspenserik gabea; «hori nobelagintza onaren seinalea iruditzen zait». Emakumeak «gauza bihurtzearen» prozesu osoa kontatzen du, «apaindurarik eta alferrikako metaforarik gabe. Ez dago esperientzia literarioki puzteko inolako ahaleginik».

Liburuarekin lanean ari zela, Drakulic konturatu zen trauma bat bizi izan duten emakumeek ezin dutela horretaz hitz egin, ezin dutela xehetasunetara jo. Emakume batekin zuzenean hitz egiten, honela kontatu zion bizi izandakoa: «Soldaduak ondoko herrian zeudela esan zidaten aurrena, eta arratsaldean, laurak aldera, lau gizon ikusi nituen nire etxetik pasatzen. Gelditu, eta esan zidaten: 'Non dago zure senarra?'. 'Ez daukat senarrik', erantzun nien. 'Ez duzu armarik etxean?'. 'Ez'. Barrura etorri ziren, eta urrea eta dirua eskatu zizkidaten. Orduan, nire gelara eraman ninduten, eta hori egin zidaten». Inor ez zen harago joaten, hor bukatzen ziren xehetasunak. Idazleak askatasuna hartu zuen puntu horretatik aurrera joateko, imajinatzeko. Hala, inguruan ikusitako sentipenei hitzak jarri zizkien. Honela dio soldaduak etxera sartzen direneko pasarteak: «Berak ez daki nola deitu, nahiz eta badakien dagoeneko asmatua dutela hitz bat horretarako: gerra».]]>
<![CDATA[Zoruko pipak, lurreko ongarri]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1994/037/001/2019-02-16/zoruko_pipak_lurreko_ongarri.htm Sat, 16 Feb 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1994/037/001/2019-02-16/zoruko_pipak_lurreko_ongarri.htm
Futbol denboraldi batean, hiru tona pipa azal baino gehiago jasotzen dituzte estadioko lurretik. Hango zaborrarekin nahasten dira hala, eta ez dago hori behar bezala bereizterik: dena errefusa da. Horrela azaldu zuen egitasmoa Andoni Iraola Real Sociedad fundazioko zuzendariak. Espainiako gizonezkoen futbol ligako lehen mailako denboraldian, 100.000 tona pipa inguru kontsumitu ziren estadioetan, eta horien azalen %70 baino gehiago lurrera bota zituzten ikusleek. «Ezertarako balio ez duen hondakinari balioa ematea» da Anoetatik Gipuzkoako baratzetara izeneko kanpainaren helburua. Pipa azalak bereizita jaso, tratatu, eta ongarri bilakatzea da proiektuaren funtsa. «Esplikatzea sinplea da, baina ondo gauzatzea ez da erraza».

Anoeta eraberritzen ari dira, eta «estadioarekin batera, Gipuzkoa berri bat eraikitzeko» baliatu nahi dute proiektua. Praktikan, paperezko ontzi biodegradagarriak banatuko dizkiete ikusleei. Pipa azalak -eta pipa azalak soilik- sartuko dituzte bertan, eta, partida amaitutakoan, horiek biltzeko propio jarritako edukiontzi laranjetara bota beharko dituzte. «Pipa azalak edukiontzira bota, paperezko ontzia etxera eraman, eta hurrengo partidara ontzi bera ekartzen duenak ohorezko matrikula izango du», esan zuen erdi txantxetan Iraolak.

Anoetatik Gipuzkoa osora

Proiektua tribunaz tribuna jarriko da martxan. Azken bi partidetan, estadioko ekialdeko tribunaren goialdean probatu dute, baita emaitza «bikaina» lortu ere. Huescaren aurkako partidan 40 kilo jaso zituzten, Athleticen aurkakoan baino gehiago; beraz, partida «aspergarriagoek» izango dute alde onik, Iraolaren hitzetan, ingurumenaren babesean bada ere. Datozen bi norgehiagoketan, Leganesen eta Athletico Madrilen aurkakoetan, ekialdeko tribunaren behealdean eta Aitor Zabaleta tribunaren goialdean egingo dute proba, eta Aste Santurako Anoeta osora zabaltzea da asmoa.

Real Sociedad fundazioak Kutxa Ekogunea izan du bidelagun proiektua martxan jartzeko. Ander Aizpurua Kutxa fundazioko zuzendariak garrantzia eman nahi izan zion kanpainari: «Ez da kontzientziazio soila: ekintzetara pasatuko gara». Estadioko lanaz arduratuko da Real Sociedad fundazioa, baina bilketaren ostean hasiko da Ekogunearen egitekoa. Pipa azalak baratzeetako hondakin freskoekin nahastuko dituzte, konpostatzeko metetan, eta 9-12 hilabeteko prozesu baten ondoren, ongarri zaku bilakatuko dira Gipuzkoako lurrerako.

Baratze Parke Sarea kudeatzen du Kutxa Ekoguneak, eta 1.200 lursail baino gehiago biltzen dira bertan. Laborantza ekologikoa sustatzea da proiektuaren asmo nagusietako bat. Anoetan jasotako pipa azalekin sortutako ongarria Gipuzkoako baratze horietan banatuko dute. Prozesu osoan, Ekotrade hondakinen kudeaketa enpresaren laguntza izango dute.

Jatorrizko ideia Espacios Intermedios diseinu estudioak asmatu zuen, duela bi urte baino gehiago. Deigarria egin zitzaien Anoetan botatzen den pipa azal pila, eta arazoari irtenbide «bideragarriena» eman diote diseinatzaileek. Gainera, «kontzeptu interesgarria» iruditzen zaie Anoetako zoruan pilatutako hondakinak Gipuzkoako lurren ongarri izatea.]]>
<![CDATA[Handienek ere jotzen dute lurra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1902/030/001/2019-02-14/handienek_ere_jotzen_dute_lurra.htm Thu, 14 Feb 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1902/030/001/2019-02-14/handienek_ere_jotzen_dute_lurra.htm Don't be evil. Hori bera izan zen Google enpresaren lelo korporatiboa, lelo baten beharra izan zutenetik. 2000. urtea zen. Enpresako langileen jokabide kodeko lehenengo puntua ere horixe: «Don't be evil». Mundua aldatzera zetorren erraldoiaren sortzezko mandamentuak ongia zuen helburu, edo gaizkia ez, behintzat; langileek edozer egitean, gogoan izan behar zuten erabaki zuzena hartu behar zutela. Ordutik, koloretako letrak dituen bilatzaile izarra bilatzaile soila baino askoz ere gehiago da: erabiltzaileek dokumentuak sarean gordetzeko Drive zerbitzua; Youtube, sareko bideo komunitaterik zabalena; Gmail posta elektronikoko zerbitzua, eta Maps, mundu osoko mapa zerbitzaria. Guztia guztion eskura, dena doan. Etengabe hazten jarraitzen du enpresak, eta eskaintzen dituen zerbitzuak ez dira denbora honetan guztian aldatu diren bakarrak. Googleren jokabide kodeak ere ez du garai bateko itxura bera.

Iaz gertatu zen, nahiz eta enpresak ez zuen jendaurrean esan, ezta azalpenik eman ere inongo agiritan. Baina Don't be evil desagertu egin zen. Sareko jardun osoa jasotzen duen WayBack Machine tresnari esker jakin daiteke 2018ko apirilaren 21aren eta maiatzaren 4aren artean gertatu zela aldaketa. Ordutik, honela hasten da: «Googleko lanarekin lotura duen edozein jardun enpresa etikako ahalik eta estandar altuenarekin neurtuko da». Azkeneko paragrafoan: «Eta gogoratu... ez izan gaiztoa!».

Esloganak jarri eta aldatu egiten dira, eta, urte hauen guztien ondoren, azken lerroko ohar batekin nahikoa izan daiteke enpresako kideek dagoeneko barneratu duten jokabide bat gogora ekartzeko. Dena den, gauzak beste modu batera egiteko asmoa zuen enpresa batek aukeratutako leloak berez daukan sinbolismoaren parekoa dauka lelo hori bera ia ahanzturara bidaltzeak. Litekeena da leloak ez ordezkatzea enpresako buruzagien asmoak, eta langileak ez zituen ustekabean harrapatuko, akaso, beren gaineko kode aldaketak. Halere, esanguratsua da Googlek berak aitortzea bukatu dela Don't be evil aroa, eta ez duela itxura lagunkoirik erakutsi behar aurrerantzean hartuko dituen erabakiak hartzeko.

Protestak Googlen

Etorkizuneko lantegi modukoak izan dira Googleren bulegoak. Munduko enpresa boteretsuenetako bat izanagatik ere, gazte kamisetak ageri dira traje eta gorbaten ordez. Langileek sofa edo eserleku eroso batean egiten dute lan, kanpora ateratzen ez direnean belarretan eseri eta ordenagailu eramangarri batekin lan egiteko; lankideekin billar partida bat jokatzen aritzen dira bestela, lantokian bertan. Eneko Knorr ekintzaile eta inbertitzaileak honela ikusten du: «Ikusi zuten behar zutela talenturik onena, eta behar dena ordaintzen dute horretarako; oso ondo zaintzen dituzte langileak. Horrela lortzen dute talenturik onenarekin produkturik onenak sortzea».

Iaz, ordea, zenbait protesta egin zituzten enpresako langileek, jatorrizko filosofiari traizio egitea leporatuta. Apirilean —jokabide kodea aldatu zuten hilabete berean—, eskutitz bat sinatu zuten langileek, enpresak Pentagonoarekin egindako lankidetza baten harira. Irudiak interpretatzeko inteligentzia artifiziala lantzen ari ziren, drone militarren zehaztasuna hobetzeko. Googleri «gerraren negozioan» aritzea egotzi zioten langileek, eta lortu zuten lan horiek bertan behera uztea. Azaroan, 78 bulegotako 20.000 langile atera ziren kalera, sexu jazarpenagatik salatutako goi karguen auzian enpresak hartu zuen jarreragatik. Android sistemaren sortzaileetako batek 90 milioi dolarreko (79,67 milioi euro) ordaina jaso zuen zaratarik atera gabe alde egiteagatik, MeToo kanpainaren erdian.

Gorka Julio informatika garatzaile eta Talaios kooperatibako kideak uste du hasierako asmoa aldatu dutela halako enpresek: «Enpresa horiek motibo batekin jaio ziren, pasioa eta gogoa zeukaten pertsona batzuekin, baina, haziz joan direnean, beren praktiketan misioa alboratu, eta beste bide bat hartu dute». Monopolio direla gaineratu du: «Liberalismotik jaio diren proiektuak izanik ere, bukatu dute monopolioak izan nahian». Knorren arabera, historian eta herri guztietan esan izan da monopolioak «oso txarrak» direla, baina orain «monopolio teknologikoen aurrean gaude», eta, beste paradigma bat ekartzearekin batera, arrisku berriak ere ikusten dizkie. «Beren meritua dute, sortu dira nolabait abantaila teknologiko bat eman dutelako, eta ezagutzen dugun zerbitzurik onena haiek dutelako, baina monopolioaren abantaila baliatzen dute lehiakideak kanpoan uzteko».

Hori bera gertatzen da Amazon enpresarekin. «Munstro bat» bilakatzen ari da herrialde askotan, Knorren hitzetan, monopolio bihurtzen ari delako, hain justu. Erabiltzaileek ez dute Internet erabiltzen sareko erosketak egiteko: zuzenean Amazon erabiltzen dute. Gainontzeko kasuetan bezala, «ez da kasualitatea» hor egotea: «Zerbitzua ezin hobea da, beti iristen zaizkizu gauzak, eta gehienetan, prezio onean. Baina definizioz izango da txarra, kontrol handiegia izango duelako merkatuaren gain».

Erosketa enpresa erraldoiaren irudiak ere okerrera egin du nabarmen azken boladan. Lan kudeaketan izandako bilakaerarekin eta robotizazioarekin betetzen zituzten lehen egunkarietako tituluak; orain, ordea, Europa osoko langileen grebak dira albiste. Evgeny Morozov idazle eta ikerlariak neofeudalismoa deitu izan dionaren alde ilun bat gehiago. Azken hiru urteetan, bikoiztu egin da enpresako langileen kopurua, baina lan baldintzek ez dute hobera egin. Opor garaian eta data esanguratsuetan izaten dute lan gehien, eta langileek salatu zuten 60 orduz egiten dutela lan astean.

«Ergel halakoak»

Dozenaka zerbitzu, eta guztiak doan. Orain arteko enpresa logikatik urrundu dira konpainia handiak, baina ezer ez da doakoa, Knorren arabera: «Pentsatzen dugu Google dela gure salbatzailea, dena ematen digu doan. Haren estrategia beti izan da doako zerbitzuak ematea gu mendeko bihurtzeko. Hori da monopolio teknologikoen arriskua». Gaiztoak ez izatea eta mundu osoa konektatzea dira Google eta Facebooken «jatorrizko leitmotiva», baina ahalik eta jende gehien biltzen saiatzen dira, «haien eremuan itxi, eta horien datuekin negozioa egiteko», Julioren esanetan. «Atzeko logika ez dago hor erabiltzaileen mesedetan, kapitala jarri duten enpresaren arduradunek behartuko zaituztelako erabakia hartzera, eta kapital hori jarri duen jendeari ordaintzeko beharrezkoa dena egingo duzu: pribatutasuna ahuldu, datuekin trafikatu...».

2010. urtean, Time aldizkariak urteko pertsona izendatu zuen Mark Zuckerberg, Facebooken sortzailea. 26 urte zituen. Sei urte lehenago sortu zuen Facebook, eta haren gazte aurpegiak, sortutako zerbitzuaren arrakastarekin batera, Silicon Valleyko irudi ideala proiektatzen zuen: Internet mundu berri bat zen, eta gazte langile talentudun batek mundua alda zezakeen soilik bere ordenagailuaren laguntzarekin. Urte horretan bertan, Zuckerbergek Facebook sortu berritan lagun batekin izandako elkarrizketa filtratu zen. Zuckerbergek berak onartu zuen egiazkoa zela: «Inoiz Harvardeko inoren informazioa behar izanez gero, esan. 4.000tik gora posta elektroniko, argazki eta helbide dauzkat». «Zer? Nola lortu duzu hori?». «Jendeak bidali egiten ditu. Ez dakit zergatik. Nitaz fidatzen dira. Ergel halakoak».

Ia hamar urte geroago, krisi gogor batek jo du Facebook, gezurretan aritu delako. Erabiltzaileei esan zien ez zutela haien daturik salduko, baina, egin, egin zuten, Knorrek dioenez: «Facebook jende guztiak erabiltzen du, leku guztietan dago. Diru gehiago irabazteko, esandakoak baino datu gehiago eman dizkie enpresa batzuei, eta hori benetan arriskutsua da. Baina jende askok esaten du: 'Facebook ezabatuko dut', eta egunero erabiltzen dute Whatsapp». Enpresa bera da mezularitza zerbitzuaren jabea, eta horko datuek ere berebiziko balioa dute, Knorren ustean: «Whatsappeko datuak iragarleei salduko dizkiete errentagarri egiteko. Orain, Whatsappen mendeko gara erabat».

Erabiltzaileen datuei esker, teknologia enpresa handiak «dirua egiteko makina» gisa ikusten ditu enpresari eta inbertitzaileak. Marketineko segmentazio teknikei esker, herrialde batzuetan, Facebookek 10 eurotik 50 eurora bitarte irabazten du urtean erabiltzaile bakoitzeko. Doako zerbitzu baten trukean.

Julioren irudipena da «orain konturatzen ari garela zenbateraino barneratu diren gure bizitzan, baina aldi berean sentitzen dugu ez dagoela aukera handirik hortik ateratzeko». Erabiltzaileak «erasoak» sentitzen direla dio, pribatutasunagatik zein enpresa horietako langileen baldintzengatik, baina ez dago asmo irmorik legeak edo erabiltzaileen praktikak aldatzeko. «Hegemonikoa bihurtu den markoa hausten ez badugu, ezingo dugu etorkizun hobe bat pentsatu. Itxaroten egongo gara beste bat etortzeko esatera Don't be evil, eta errepikatuko da gurpil hori. Hori da okerrena: marko psikologikoan dago arazorik larriena, ez teknologikoan».]]>
<![CDATA[Behin izandakoaren oihartzuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1944/038/001/2019-02-10/behin_izandakoaren_oihartzuna.htm Sun, 10 Feb 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1944/038/001/2019-02-10/behin_izandakoaren_oihartzuna.htm The Stars, the Oceans & the Moon diskoan. 40 urteko ibilbidea bildu zuten hamahiru kantutan, eta bi abesti berri ere aurkeztu zituzten. Astearte iluntzean, Donostiako Viktoria Eugenia aretoan emango dute kontzertua.

«How far do you think we've come? [Noraino uste duzu heldu garela?]», galdetzen dio entzuleari Ian McCullochek How Far? kanta berrian. Arrakasta handieneko garaiei begiratzeaz gain, oraindik zer esana eta zer emana baduela erakusten dute McCullochek eta Will Sergeantek, beste zenbait musikariz inguratuta.

The Somnambulist du izena diskoko beste abesti berriak. 1980ko hamarkadako ahotsik bereizgarrienetako baten hipnotismoa da haren indargunerik agerikoena. Ahots helduaren atzean, gauzak beste modu batera egiteko gizon heldu baten nahia dago: «Ez inorengatik, baizik eta kantak beste era batera entzun nahi nituelako».

80ko hamarkadan jo zuen goia taldeak, 1980. eta 1987. urteen artean, zehazki, eta igartzen da hori abestien aukeraketan. Ordukoak dira Crocodiles (1980), Heaven Up Here (1981), Porcupine (1983) eta Ocean Rain (1984) diskoak, eta garai hartakoa da Bring on the Dancing Horses abesti ezaguna ere. Hark irekitzen du disko berria. Soinu garbi eta modernizatuarekin, orkestrazio handiagoa hartu du klasiko eraldatuak.

Garai bateko inperfekzioa garbitasuna da orain, kanta zaharrei bizi berria emanda. Crocodiles lehen diskoko Rescue eta Stars Are Stars abestiak dira adibide argiak. Sergeantek lehen lanaren freskotasunetik sortutako riff biziek protagonismoa utzi diote xehetasunez betetako ekoizpen landuari. The Killing Moon kanta ezagunaren bertsio biluziak ixten du diskoa, garrantzia melodiari emanda.

Makina bizia

Esan ohi da Echo zela taldeak bateria hotsa egiteko erabiltzen zuen makinaren izena, eta hortik datorrela taldearen beraren izena. Halere, diskoetxeak hala eskatuta, bateria jotzaile batekin grabatu zuten lehen diskoa McCullochek, Sergeantek eta Les Pattinson baxu jotzaileak.

Ez zen denbora asko igaro makina alde batera utzi eta arrakasta lortu bitartean. Zerrendetako goialdean egoten ziren taldearen lanak 80ko hamarkadan, harik eta McCullochek taldea uztea erabaki, eta hura kolokan geratu zen arte. Abeslaria aldatuta, proiektuak kostata egin zuen aurrera, taldeko buruak bere aldetik Candleland bakarkako diskoa atera zuen bitartean.

1994an elkartu ziren berriz, eta Evergreen diskoarekin sona berreskuratu zuten. Hango Nothing Lasts Forever singleak berebiziko indarra dauka disko berriko bertsioan. Kanta hori eta Rust dira 90eko hamarkadan kaleratutakoen artetik aukeratutako bakarrak, eta ez dago XXI. mendeko bakar bat ere, dagoeneko lau disko argitaratu dituzten arren.

Mitoaren izenari eusten eman dituzte urteak, eta aukera baliatu dute material klasikoaren berrikuspen propioa egiteko. Ez da lan makala Echo & the Bunnymenen iraganeko soinuak erabiltzea oraingoak birdefinitzeko, baina beren buruari egindako aitortza bizia da The Stars, the Oceans & the Moon.]]>
<![CDATA[Espedizioaren bigarren itzulia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/032/001/2019-02-09/espedizioaren_bigarren_itzulia.htm Sat, 09 Feb 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1943/032/001/2019-02-09/espedizioaren_bigarren_itzulia.htm
«Errealistak ginen, eta bagenekien %100ean jende guztiak orduero hitz guztiak ez zituela euskaraz egingo, baina hori zen helburua, eta, hein oso handi batean, lortu genuen». Ane de la Presa antolatzaileak iazko edizioaren balorazio positiboa egin du. Euskaraz aritzea da egitasmoaren bultzatzaileen asmo nagusia, baina badakite gazteek lortu nahi dutena lotuago dagoela bizipenekin. 16 eta 17 urteko gazteek elkarrekin pasatzen dute hilabete, eta Euskarabentura bizipen oso bat da haientzat, Euskal Herri osoko adinkideekin harremanak sortu eta lekuak ezagutzeko.

16 urte ditu Asteasuko Iñaki Mujikak (Gipuzkoa), eta espedizio kidea izan zen iaz. Lagun asko egin zituen bidean, leku berriak ezagutzearekin batera: «Uste dut nire bizitzako esperientziarik onena izan dela». Bidean abiatu ziren 110 gazteetako bat da Mujika; aurten, 120k izango dute hark bizitako esperientzia bizitzeko aukera. Antolatzaileek «zuhur» jokatu zuten iaz, aurrekontu osoa ez baitzuten ziurtatu irten baino lehen: «Erabaki genuen gure neurriz kanpoko ezer ez egitea». Orain, lehen aldiaren arrakastaren ondoren, «beste eskarmentu batekin» helduko diete helburuei.

Egitasmoaren atzeko filosofia bere horretan mantenduko da, baina iaz hain presente egon ez ziren zeharkako balio positibo batzuk ere nabarmendu nahi dituzte: inguruarekiko errespetua, berdintasuna, turismo arduratsua eta elkarbizitza, besteak beste. Euskaraz aritzea izan zen iazko xede nagusia, eta gustura egoteko moduko emaitza eduki zutela uste dute antolatzaile zein parte hartzaileek. «Euskaraz hitz egitea zen garrantzitsuena, eta jendea saiatzen zen hala egiten. Batzuei gehiago kostatzen zitzaien arren, euskaraz bukatu genuen denok», esan du Mujikak. Euskaraz egiteko ohitura zuten gazte batzuek, eta inguru erdaldunagoa besteek, baina, oro har, «kontzientzia hartzen» lagundu zien Euskarabenturak, De la Presaren ustean: «Konturatu dira hizkuntzaren garrantziaz, eta gaur egun dagoen egoeraz, eta hasi dira beren inguruak aktibatzen. Aurretik euskararekin hain harreman estua ez zeukatenek lortu dute hobetzea, hilabete batek ematen duen neurrian, euskaraz bizi daitekeela jabetzea. Sorpresa politak hartu ditugu».

Bide beretik jarraituko du proiektuak, eta ibilbide berdintsua izango du espedizioak ere: Maulen hasiko da, eta Getxon (Bizkaia) amaituko. Etapetan aldaketa txikiren bat egongo da, hasierako herrietan, eta agian etapa berriren bat ere sortuko dute, iaz geratu ez ziren herriren batean geratzeko. Iazko esperientzia «biziaren» ondoren, proiektua «egonkortu» egin nahi dute. Asteasukoa izanda, Pasaiatik (Gipuzkoa) Donostiara egindako bideak harritu zuen gehien Mujika, gertu samarrekoa izanik ere sekula ez zelako han ibili aurrez.

Izen ematea, zabalik

Aurtengo espediziorako matrikula zabalik dago Euskarabenturaren webgunean; martxoaren 10ean bukatuko da izena emateko epea. Apirilaren erdialdean argitaratuko dute 16-17 urte arteko gazteen espedizio taldea. Gainera, gazteez gain, espedizioko lantalde guztia ari dira osatzen: begiraleak, erizainak, medikuak, materialen arduradunak, eta beste. Horien inguruko informazio guztia ere webgunean argitaratuko dute.

Parte hartzaileek ez dute izena emateko tasarik ordaindu behar, baina beste mota bateko ordaina eskatzen diete antolatzaileek: «Esfortzua eta denbora, mimoz egindako lan bat bidaltzeko». Alde batetik, motibazio gutun bat egin behar dute beren burua aurkezteko. Mujikak gogoan du bidaiatzeko duen zaletasunaren inguruan aritu zela berean.

Banakako sormen lan bat ere egin behar dute. Hiru gai zabal daude: Errimak eta erritmoak; Joan-etorriak: migrazioen testigantzak; eta Maite ditut, maite. Bakarra aukeratu behar dute gazteek, baina sei motatan landu dezakete. «Badakigu inteligentzia mota asko daudela, eta mota guztietako jendea nahi dugu, ez bakarrik ondo idazten duena». Egin daiteke lan literarioa, ikus-entzunezkoa, plastikoa, musikala edo sormen digitalekoa. Azkena Puntueus fundazioaren proposamena izan zen, webguneak, telefonoetarako aplikazioak eta bideo jokoak egiten trebeak diren gazteei aukera emateko halako formatu batean ere lan egiteko. Mujikak musikatik jo zuen iaz, eta Pello Errotaren bertso bati musika jarri zion.

Nork bere sormenari eragin ostean, uztailean, 120 gaztek Euskal Herria zeharkatuko dute. Harremanak euskaraz eginda, Euskarabenturak iaztik hona josi duen soka luzera batuko dira.]]>
<![CDATA[Objektuaren inbasioa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/021/001/2019-02-08/objektuaren_inbasioa.htm Fri, 08 Feb 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/021/001/2019-02-08/objektuaren_inbasioa.htm Ametsa akabatzea (1969-2019) erakusketarekin.

Donostiako Kursaaleko Kubo aretoak hartu du lan sorta. Alfonso de la Torre komisarioak egindako mende erdiko atzera begirakoa da, eta 60 lan baino gehiago biltzen ditu. Margolanak, argazki manipulatuak, eskulturak, collageak eta moldatutako liburuak. Objektua da protagonista, euskarria dena dela ere. Objektuaren beraren agerpenak eragiten du artistaren obra osoarekiko ikuspuntua aldatzea.

«Nire lana ez da hain erraza ikusteko», aitortu zuen Calvok erakusketaren aurkezpenean, atzo. Espainiako Arte Plastikoen saria eman zioten 2013an. Margolaritzat du bere burua; izan ere, «margotzeko modu asko daude, eta objektuekin ere margotu daiteke». Artistaren lana ikustearen zailtasunaren inguruan, Calvok badu bere ustea: «Objektua ez dago ondo ikusia». «Berria» dela esan zuen, eta berria denak denbora behar izaten duela egonkortzeko.

«Objektuak beti du esanahia, definizioa». Horregatik, sekula ez da ausazkoa. Abiapuntua beti da proiektua, ideia, ametsa. Horren atzetik etortzen da gauzatzea: «Objektuak ez nau inbaditzen; neuk inbaditzen dut objektua». Argi dauka abiapuntua begiratzetik, irakurtzetik eta entzutetik datorrela: «Esaldiak irakurtzetik ateratzen ditut, eta objektuak, begiratzetik». Ikusleengandik espero duena da «inor ez geratzea axolagabe». Gustatu ala ez, hori beste kontu bat da. «Guztiak du bere publikoa».

Kutxaren Kubo aretorako prestatutako ibilbidea artistaren amak egindako «iragarpen» batekin abiatzen da: «La pintura te volverá loca» (Pinturak erotuko zaitu). De la Torre komisarioak ukatu egin zuen Calvo eroa dela, baina azaldu zuen erotu zuela haren patua betetzeak: «Artista ezin da ulertu nahasmendurik gabe». Aspaldiko ezagunak dira artista eta komisarioa, eta zenbait proiektu egin izan dituzte elkarrekin. De la Torrek aitortu zuen Calvok adinako «zorroztasuna eta seriotasuna» duten artista gutxi ezagutu izan dituela. Izan ere, Artearen Historia goitik behera ezagutzen du artistak, eta komisarioak uste du erakusketa hortik interpretatu behar dela.

Artistaren hainbat etapa erakusten ditu bildumak. Ez dago kronologikoki antolatuta, afinitate joko baten bidez baizik; bisitariaren esku dago zein ordenatan ikusi. Piezak kokatzeko modu horrek elkarren ondoan jartzen ditu hainbat garaitako lanak, edo hainbat teknikarekin egindakoak. Nahasketa horietan, igartzen dira Calvoren ibilbidean presentzia berezia duten kontzeptuak: collagea, esku hartzea, gehikuntza; baita gaiak ere: emakumea, esku eta hatzak, ilea.

Hastapenetan egindako Caza (Ehiza) lana dago sarreratik gertuen, eta ordena kronologikoa ere abiatuko luke, 18 urte zituela margotu baitzuen koadroa. «Ez zegokion gorputz batean» marraztutako ehiztariak eskopetari eusten dio esku batean, eta garaikurrari bestean: iletik helduta dauka emakume baten enbor menbru gabea. De la Torreren ustean, lan horrek biltzen ditu artistaren ibilbide osoko ideiarik garrantzitsuenak. Hor daude emakumea, ilea, indarra eta heriotza.

Objektuen atzean

Ideiari eta objektua kokatzeari eman nahi izan zion Calvok garrantzia erakusketaren aurkezpenean, baina aipatzekoak dira erabiltzen dituen prozedurak eta aukeratzen dituen materialak ere. 70eko hamarkadan, esaterako, buztina erabili zuen sarri, arkeologiak pizten zion interesagatik akaso; 90eko hamarkadaren amaieratik aurrera, aurkitutako objektuak erabiltzen hasi zen, objektu bat aukeratzea bera ekintza sortzailetzat jotzen duen ideia surrealistari tiraka. Argazkiak ere egiten ditu, eta haiei leku egin die goialdean dagoen zatian, eta kautxuan egindako konposizioek hartzen dituzte pareta batzuk. Recopilaciones (Bildumak) eta Paisajes (Paisaiak) lanak funtsezkoak izan ziren artista nazioarteko aitortza jasotzen hasi zenean. 1980an New Yorkeko The Solomon R. Guggenheim Museumen egin zen New Images from Spain erakusketa historikoan erakutsi zituen.

Aipatzekoa da erakusketaren erdigunea hartzen duen Una conversación (Elkarrizketa bat) lan ikusgarria: 4x4x4 metroko kubo handi bat, barrura begiratzeko zirrikitu batekin. Kuboaren barnean, ispilu bat pareta bakoitzean, eta, gainean jarrita, ehunka objektu, elkarrizketan. Veneziako 47. Bienalean aurkeztu zuen lana. «Harrigarria da lan hori erakusteko egindako ahalegin fisikoa», De la Torreren hitzetan.

Andre Bretonek eta Paul Eluardek sortutako Dictionnaire abrégé du surréalisme (Surrealismoaren hiztegi laburtua) lanari keinu bat eginda, Carmen Calvo hiztegi baterako liburua osatu du komisarioak, artistari proposatutako 80 hitzekin. «Hiztegia zentrala da artean», eta hitzen bidez ere ezagut daitezke artista inguratzen duten objektuak.]]>
<![CDATA[«Bisitan zetozenean, ez nuen ulertzen»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-02-08/bisitan_zetozenean_ez_nuen_ulertzen.htm Fri, 08 Feb 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-02-08/bisitan_zetozenean_ez_nuen_ulertzen.htm Pumori, mendiaren alaba dokumentalaren hari nagusia, eta herriz herri erakutsi ondoren, ETB1en emango dute datorren astean.

Zer ekartzen dizu gogora dagoeneko ezaguna den argazkiak?

Oso aldatuta nago! Dena aldatu da ordutik, 4 bat urte nituen. Gero taldean etortzen hasi ziren, bisita egiten zidaten, eta ez nuen ulertzen. «Hello, Suku! How are you?», esaten zidaten ingeles traketsean. Zain egoten nintzen, october noiz iritsiko, gutxi gorabehera garai berean etortzen zirelako. Hasi ziren esaten: «Handia egiten zarenean, Basque Country-ra etorriko zara». Nik nahi nuen jakin zer zen, non zegoen.

Noiz eta nola iritsi zen Basque Country-ra etortzeko unea?

Gaixo-gaixo nengoen. Etortzeko gogo handia nuen, nolakoa zen ikusteko. Nahi, baina ezin: ohean nengoen, ezin mugitu. 15 urterekin gaixotu nintzen, eta bi urte baino gehiago pasatu nituen mugitu gabe. 18rekin, Katmandura joan nintzen, anaiaren etxera, eta 19rekin ekarri ninduten Euskal Herrira.

Han ez zinen sendatzen?

Gaixotu nintzenean, inguruko ospitalera oinez joan behar nintzen, eta, azkenerako, ezin nuen. Pneumoniarekin ezin nuen ia arnasarik hartu. Botika ematen zidaten, baina ez ninduen sendatzen, mina kendu besterik ez.

Nolakoa izan zen Euskal Herrira etortzeko bidaia?

Lehenengo, aireportuan gelditu ninduten, gela batean sartu eta galderak egiteko. Zunda erakutsi nien, gaixo nengoela, ospitaleko txostenak. Azkenean, hartu genuen hegazkina. Jaitsi ginenean, Madrilen, galdetzen nuen: «Non dago etxea?». Segi eta segi... Pentsatzen nuen segituan egongo ginela etxean. Hurrengo goizean, jaiki, eta dena berde-berde ikusi nuenean, inpresio ona egin zidan.

Hona iristean, sorpresa?

Hemen dena da desberdina: bizimodua, janaria, hizkuntza. Aita-rekin, ene, zer barreak! Egunkariak atera zituen hizkuntza guztietako agurrak euskarara itzulita, eta fotokopiak egin zituzten euskara-nepalerarekin. Aita paperekin bueltaka ibiltzen zen egun osoan, baina ez nion ezer ulertzen!

Zerk harritu zintuen gehien?

Hortzek! [Barreak]. Ama ikusi nuen ordezko hortzak garbitzen! «Zer da hori? Gezurrezko hortzak!». Eta gero aita ere harrapatu nuen! Zer pasatzen da hemengo jendearekin? Hortzak kendu eta jarri [barrez].

Etxekoekin hitz egiten duzu?

Etxekoekin larunbatetan hitz egiten dut, eta anaiarekin ostiraletan. Zer moduz nagoen galdetzen didate, eguraldia nolakoa den esan, eta beti eskerrak ematen ari dira. Orain pixka bat kezkatuta daude ebakuntzarekin, baina pozik ere bai.

Zer da kopetako puntu hori?

Tika dauka izena, zorte ona ematen du. Normalean, gorria ibiltzen dut, nahiz eta berez ezkondutakoan erabiltzen den kolore hori. Jartzen dut gorria, zuria, urdina... Denak.

Itzuliko zinateke etxera?

Etxera bueltatzeko gogorik ez daukat, baina bisitan joatekoa bai. Hango festen falta sumatzen dut. Urri edo azaro inguruan, festival egiten da han, hemengo Gabonen antzekoa. Denak elkartzen gara, eta egun horietan asko gogoratzen naiz etxeaz. Bestela, oso pozik nago hemen, lagun onak ere baditut. Eskolan ere oso gustura nabil AEKn.

Oso ondo egiten duzu euskaraz!

Orain, nahi dut euskara perfektua ikasi, eta, ondoren, gaztelania. Gainera, datorren astean hasiko naiz ikasten... Nola da? Panderoa! Oraindik ez dakit nola ikasi ere, eskua mugitzen bakarrik. Aizarnan ikastaroa jarriko dute astelehen arratsaldez. Astean hiru egunean dialisia egin behar dut, eta beste batean gimnasia; beraz, astelehena libre daukat.

Gustatzen zaizu trikitia?

Gehienbat, Nepalgo musika entzuten dut Youtuben, eta pelikulak ere hangoak ikusten ditut. Musikazalea naiz, eta dantza egitea ere asko gustatzen zait. Euskaraz, eskolan entzundako abestiak bakarrik dakizkit: Txiki txiki txikia, Xalala riki riki... Eta Ze guapa zauden [Gure kaiola]! Hori asko gustatzen zait.

Nola ikusten duzu zeure burua Pumori, mendiaren alaba dokumentalean?

Bukaerarako urduri jarri naiz! Baina oso gustura. Ez naiz lotsatzen! Txikitan bai, jende berriarekin, batez ere. Orain, aldrebes. Burua aldrebeska dut 20 urterekin! [Barrez].]]>
<![CDATA[Carmen Calvo artistaren 50 urteko ibilbidea Kubo-Kutxa aretoan]]> https://www.berria.eus/albisteak/162554/carmen_calvo_artistaren_50_urteko_ibilbidea_kubo_kutxa_aretoan.htm Thu, 07 Feb 2019 16:22:45 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/albisteak/162554/carmen_calvo_artistaren_50_urteko_ibilbidea_kubo_kutxa_aretoan.htm <![CDATA[Zibilizazioaren basamortutik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/034/001/2019-02-02/zibilizazioaren_basamortutik.htm Sat, 02 Feb 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1879/034/001/2019-02-02/zibilizazioaren_basamortutik.htm Dilmun. Stoner rock estiloa bere egina du taldeak dagoeneko, eta duela bi urte aurkeztu zuen lehen lanaren garapena izan da oraingoa. Kalean disko bakarra izanagatik, kontzertu ugari eman dituzte urteotan, baina denbora hartu nahi izan dute kanta berriak sortu, ideiak findu, eta asmo argiarekin aritzeko estudioan.

Herrian bertan grabatu zuten lan berria, Eñaut Gaztañagaren Gaztain estudioan. «Aurreneko diskoan ezagutza fase batean geunden, soinuak probatzen. Oraingoan, ideia argiago geneukan, eta Eñautek asko lagundu digu ekoizpenarekin eta lanketarekin». Rodeoko abeslaria eta gitarrista da Mikel Illarramendi, eta gustura mintzo da Dilmun lanaz. Ortzi Alberdi gitarristak, Beñat Subinas baxu jotzaileak eta Oroitz Urbieta bateria jotzaileak osatzen dute laukotea.

Taldearen izen bereko lehenengo diskoa entzutean, ondo definituta geratu zen zer zen Rodeo: erritmo trinkoak, gitarra grabeak, baxu astunak eta ahots melodikoa. Horrek guztiak garapen nabarmena izan du Dilmun-en. Ahotsaren melodietan egin dute lanik sakonena, Ilarramendiren ustean: «Instrumentazioa aurreneko diskoan nahiko garatua zegoen, baina gutxiago zaindu genituen ahotsaren melodiak». Hark ahotsarekin grabatzen zuen lehen diskoa izan zen aurrekoa: «Gauzak irteten ziren bezala egiten genituen». Oraingoan, garrantzi handia eman diote errepika «itsaskorrak» egiteari, baita koruei ere. Zuzenean apenas egiten zuten korurik lehen, eta disko berrirako bi eta hiru ahotsetara kantatzeko abestiak osatu dituzte. «Mikrofonoa jarri diogu bateria jotzaileari, eta hiru ahots batera abesten egoteak asko eman dio taldeari».

Hitzetan, aldiz, zalantza gutxiago izan dute; argi zeukaten zeri kantatu nahi zioten: «Beti izan dugu garbi musika bide bat dela gure egoera salatzeko». Sistemarekiko desadostasunei hitzak jartzen jarraitu dute bigarren lanean: «Kritika sozial asko egin dugu, eta gauzak horrela doazen bitartean, beti egongo da salatu beharra». Halere, diskoan badaude pasarte «psikodelikoagoak» ere, esanahi zehatzik ez dutenak, entzule bakoitzari bere interpretazioa egiteko aukera zabaltzeko asmoz.

Sumertik tiraka

Badago diskoaren izena, azala eta letra batzuk harilkatzen dituen kontzeptu bat. Hain zuzen, hitzik ez duten bi kanturekin hasi zena: Tiamat eta Marduk. Bi abesti instrumental sortu zituztenean sortu zitzaien zalantza: zein izen jarri haiei? Bata ilunagoa zen, eta bestea biziagoa. Ideia horri tiraka egin zuten topo Mesopotamiako bi jainkorekin. Kaosaren jainkoa zen Tiamar, ur gaziarena, eta Marduk, berriz, arrazionaltasunarena. Hori baliatu zuten bi abestiak elkarrizketan jartzeko.

Illarramendik uste du asmatu dutela diskoa «kontzeptualizatzen». Sumertarren zibilizazioa izan dute inspirazio horretarako. Lokalean erabaki zuten zein ideia nahi zuten adierazi, eta bilaketari ekin zioten ondoren. Horrela sortu zen diskoaren izena ere: paradisuaz gogoetan zebiltzala egin zuten topo Dilmunekin. Paradisua esan nahi du, eta benetan existitu zen enklabe komertziala izan zen ondoren. Paradisuaren eta komertzioaren arteko lotura zuzena egiten du horrek: «Gaur egungo kapitalismoaren zentzuarekin badauka lotura bat. Azaltzen diguten paradisu hau, giza eskubideena, nork bere etorkizuna aukeratzearena, ezinbestean lotuta dago diruarekin: dirurik ez badaukazu, ezin duzu zure paradisu horretaz gozatu».

Dagoeneko hasiak dira paradisuaren atzeko mezu ilunak zabaltzen. Harrera ona izan du diskoak, eta sei aurkezpen kontzertu eman dituzte urtarrilean. Lau lotuak dituzte otsailerako, eta uda bitarteko agenda betetzen ari zaie pixkanaka. Estudiorako egindako lan guztia agertokietan erakustea dute helburu: «Grabatzeko horrelako lana hartu ondoren, zuzenean jotzea da motibatzen gaituena».]]>
<![CDATA[Inauterien atarian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/041/001/2019-02-02/inauterien_atarian.htm Sat, 02 Feb 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1909/041/001/2019-02-02/inauterien_atarian.htm
Hungariako Kaldereroen Konpartsa Tradizionalak elkarretaratzea egingo du Fermin Kalbeton kalean gaur, 21:30ean. Handik ordu laurdenera hasiko dute desfilea, eta hiru ordutik gorako bidea egingo dute Parte Zaharreko kaleetan. Hainbat pertsonaia egongo dira haien artean: Asier Garaialde izango da aurtengo erregina, eta Izaskun Larruskain eta Miren Sagarzazu, berriz, damak.

Laurehun partaide inguru ariko dira bueltaka, laurehun zartagin eta mailurekin, hemeretzi tributan banatuta. Auzo eta elkarte askotako herritarrak aterako dira kalera. Zalditeria izango dute berekin, haur taldeak, gurdia eta gauerdiko txaranga.

Ibilbidearen erdian, ordea, geldialdia egingo dute Hungariako kaldereroek. Musika eskolako banda jotzen ari dela, kanpamentua jarriko dute Konstituzio plazan, 22:00etan. Han, konpartsako erreginak Donostia agurtzeko hitzaldia emango du, gero kide guztiek errepertorio osoa kanta dezaten. Orduan entzungo dira plazan Begi urdin bat, Hungariako kaldereroak, Hungariako kantua eta Mazurka.

Inude eta artzainak

Hungariako kaldereroen konpartsak 1884an desfilatu zuen aurreneko aldiz, La Union Artesana eta La Fraternal herri elkarteek antolatutako inauterien festan, Raimundo Sarriegiren musikak eta Adolfo Combaren hitzek lagunduta. Halere, hortik bi urtera, Victoriano Iraolaren Begi urdin bat abestia jotzen hasi ziren.

Asteburuak protagonista gehiago ere izango ditu. Bihar ere jende ugari ibiliko da Parte Zaharrean barrena, baina ez dira kaldereroak izango, inudeak eta artzainak baizik.

Eguerdian abiatuko da 150 pertsona inguruz osatutako konpartsa bat: 30 inude eta artzain bikote ariko dira dantzan, eta 60 partaide danborrarekin. Kaldereroek bezala, haiek ere badituzte beren pertsonaiak: alkatea eta emaztea, idazkaria, gotzaina eta apaiza, besteak beste.

Raimundo Sarriegiren errepertorioarekin aritzen dira inude eta artzainak ere. Danborrarekin laguntzeko pieza egokiak direnez gero, danborrari talde bat prestatu zuen Kresala elkarteak. Inudeen konpartsa da kalejirarik ezagunena: halako batean, inudeek panpina gorantz bota, eta, artzainek, festa oihu batez, salto egiten dute. Gorteatze dantzek jarriko diote giroa igande hotzari.

Kaldereroak eta inude eta artzainak

Gaur, 21:30ean, kaldereroak Donostian. Bihar, 12:00etan, inude eta artzainak Donostian.]]>
<![CDATA[«Garrantzitsua da egia izatea egiten duzun hori»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2019-01-29/garrantzitsua_da_egia_izatea_egiten_duzun_hori.htm Tue, 29 Jan 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2019-01-29/garrantzitsua_da_egia_izatea_egiten_duzun_hori.htm Arima izena jarri zion Madrilgo bere txokoari, 2016an. Joan den ostegunean, Donostiako Basque Culinary Centerren izan zen, sukaldaritza ikasleekin batera kozinatzen.

Zein da zure sukaldeko arima?

Arima ireki nuenean, ekoizle guztien produktuak Madrilera ekarri nituen. Madrilen ez dut ezer erosten: barazkiak, arraina eta haragia Euskal Herritik ekartzen ditut. Hori da Arima: Euskal Herriko baserri txikiak hona ekartzea. Ni hangoa naiz, hango produktuak ezagutzen ditut, eta hangoarekin hunkitzen naiz. Ahalko nituzke Huelvako [Espainia] ganbak saldu, baina ez ditut ulertzen. Gustatzen zaizkit, baina ez naiz berdin hunkitzen. Zubietako [Gipuzkoa] letxuga ekartzen dut, beti jan izan dudan letxuga delako, nire familia baserritik datorrelako.

Garrantzitsua da jatetxeak istorio bat kontatzea?

Niretzat, garrantzitsua da egia izatea egiten duzun hori. Nire egia da Euskal Herrikoa naizela, eta kanpoan nagoela. Askotan, han zaudenean ez duzu baloratzen zer-nolako barazkiak izaten ditugun egunero etxean. Nik argi nuen hango guztia ekarri nahi nuela hona. Saltzeko garaian ere, egia eramaten duzu mahaira, eta bezeroak hobeto ulertzen du: egia ikusten du, eta, zure emozioen bidez, bera ere hunkitzen da.

Bilaketa pertsonal bat dago jatetxearen atzean?

Nik egiten dut Arima, ni hunkitzeko. Ez dut pentsatzen zer gustatzen zaion bezeroari. Nire galdera beti da zerk hunkitzen nauen ni. Hori aurkitzen dudanean, nire egia aurkitzen dut, eta horrek ematen dit besteak hunkitzeko aukera. Nik ez dakit xerra tartariar bat saltzen: ez da gure tradizioa, eta ez dago nire dastamen eta emozio memorian. Nahiago dut erreboilo bat egin, Zubietako letxuga, Nafarroako borrajak. Egunero ordu pila bat ematen dut lanean, eta nahi dut behin ere ez aspertzea, egunero hunkitzea.

Zure birramonaren irudi bat dago Ariman. Nor zen?

Josefa Garmendia. Uruguaira emigratu zuen, eta garia eta artoa saltzen zituen merkatuan. Emakumea naiz, eta emakumeen talentu handia ikusi dut etxean, baina ez dute profesionalki independizatzeko aukerarik izan. Nik hautsi dut kate hori. Emakumeek leku bat izan zezaten nahi nuen. Arima izenaren letrak ordenaz aldatuz gero, Maria da, nire amonaren izena. Dena pentsatuta dago emakumeen energia egoteko.

Madrilen garrantzitsua da izaera bereizgarria izatea?

Madrilen, ostalaritzan boom bat dago orain. Denborarekin, nortasuna duten jatetxeek jarraituko dute bizirik. Ariman hori bilatzen nuen: nortasuna edukitzea, ni izatea. Ez dauka protokolo handirik; jendea familiakoa balitz bezala hartzen dugu. Nola nire arauak diren, nire neurrira egindako espazio bat da.

Jatetxea den arren, taberna ere badu Arimak, ezta? Barraren inguruko giro bat.

Oso barra bihurria daukagu: musika oso ozen jartzen dugu, jende pila bat elkartzen da, eta sekulako giroa sortzen da. Pintxo beroak ateratzen ditugu, eta jendeak ondo jaten du, baina baita ondo pasatu ere.

Euskal izaera nabarmena duen jatetxe batera joanda, zer nahi du jendeak?

Eskertzen dut Madrilen nola hartu nauten, eta zenbat baloratzen den euskal gastronomia. Leku guztietatik etortze da jendea, eta denak etortzen dira besoak zabalik, gozatzera. Oso ondo ulertzen da euskal gastronomia Madrilen, baldin eta ondo egiten baduzu eta egiazkoa bada. Jartzen baduzu euskal jatetxe bat, eta ez badago irudi bat horren atzean... Ni hemen sartuta nago. Nik jartzen dut letxuga mahaian, eta aita joaten da letxuga bila astero. Egia edonork nabaritzen du.

Hori da Basque Culinary Centerreko ikasleei esan zeniena?

Arima zabaltzea izan zen erretiro bat egitea bezala. Urtebete egon nintzen erretiratuta; tripatik ateratzen zitzaidan egin nahi nuen hori. Argi utzi nien emozio handiz egindako ekintza bat izan behar duela, egiaz egindakoa.]]>
<![CDATA[Apokalipsiaren kantu ilunak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/034/001/2019-01-27/apokalipsiaren_kantu_ilunak.htm Sun, 27 Jan 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1942/034/001/2019-01-27/apokalipsiaren_kantu_ilunak.htm
Irudi horiek zeharo liluratu zuten Micah P. Hinson musikaria, Santiago de Compostelara (Galizia) egindako bidaietan. Lotura berezia, ia mistikoa du hiriarekin Texasko (AEB) musikariak, eta mistizismo handiarekin sortu du azken diskoa: When I Shoot at You with Arrows, I Will Shoot to Destroy You (Full Time Hobby / Popstock!, 2018). Lana Europan aurkezten ari da, eta asteazkenean Bilboko Kafe Antzokian ariko da, goiko aretoan, 20:30ean.

Kontzertuan bakarrik egongo den arren, banda handi batekin grabatu zuen lana: Micah P. Hinson and the Musicians of the Apocalypse dira. Hinson behin baino gehiagotan gurutzatu izan da apokalipsiaren ideiarekin , diskoaren aurkezpenak dioen moduan: bizkarreko lesio larri bat izan zuen, errepide istripu bortitz bat, «aldi baterako heriotza» besoan, drogekiko maitasuna, drogekiko gorrotoa, barroteen atzean igarotako denbora, buruko arazoak dituen jendearekin batera igarotako denbora. Heriotzak eta birjaiotzak ikusten ditu musikariak bere bizitzan.

Etxean zegoela, Texasen, gaztaroan beretzat garrantzitsuak izandako musikarien bila aritu zen, ikusmoldea aldatu zioten aspaldiko lagunen bila. 2018ko apirilean elkartu ziren guztiak, «hor nonbait, Texas ekialdean». Kopurua ez zen kasualitatea izan: 24 musikari zeuden Hinsonekin batera; apokalipsiaren musikariak ziren. Hiru hilabetean sortutako kantak eraman zituen taldeko buruak: zazpi, zenbaki sakratua. Egun bat eman zuten entseatzen, zer musika tresna non sartu erabakitzen, eta beste egun batean grabatu zuten disko osoa, hasi eta buka. Diskoan ez da 24 musikarien izen-abizenik ageri: «Erabaki zuten, haiengandik milaka kilometrora dauden harrizko musikariek bezala, izenik ez izatea, instrumentuek hitz egin dezaten».

Soinu «organiko» eta analogikoa du zazpi kantako diskoak; prozesuan eta emaitzan nabari da Hinsonek atzeman nahi zuen benetakotasuna. Diskoa zabaltzen duen I Am Looking for the Truth, Not a Knife in the Back kantan, zintaren hotsa ere entzun daiteke. Interpretazioari ematen dio garrantzia musikariak, soinuak berak izan dezakeen kalitateari baino gehiago: «Soinua kaka bat izan arren, hartualdia ona bada, aurrera». Diskoaren grabaketan, sei magnetofono ari ziren aldi berean grabatzen, hainbat nahaste mahairekin lotutako mikrofonoekin. Mahai horietako bat 1970eko hamarkadako Yamaha bat zen. Gero, zinta guztiak hartu zituzten, makina bakarrera pasatu, eta nahasketa egin.

Abesti batzuetan, balantzaka sumatzen dira musikariak, Hinsonen ideiari atzetik heldu nahian. Besteetan, berriz, talde osoaren indarra gailentzen da. Hamabost urteko ibilbidean landu duen americana estilotik jauzi bat eman du musikariak azken diskoan, eta soinu elektrikoetan jarri du arreta. Estridentziara hurbiltzen da, gitarra astunekin eta erritmo sendoekin. Badu gitarra akustikoarekin soilik abestutako balada pare bat ere: Fuck Your Wisdom eta My Blood Will Call Out to You from the Ground. Halere, bost minututik gorako kanta sakonek jasotzen dute ondoen diskoaren izaera orokorra.

Tempo ertaineko I Am Looking For the Truth, Not a Knife in the Back kanta lasaiak zabaltzen du diskoa, eta segidan doa The Sleep of the Damned: folk melodia bat abesten du distortsiodun ahots grabearekin, gitarra eta organoa oinarri. «Zergatik kezkatu kidea ez banaiz?», dio, etsipenez, Fuck Your Wisdom-en. Diskoaren izen bereko abestia dago erdian, kantariaren berezko ahots kraskatuari instrumentuak erantsita sortutako zazpi minutuko konposizio lasaia.

Energiaz betetako Small Spaces-ek post-punkarekin jolasten du, indar handiko errepika batez bere iraupen laburrean. Diskoko azken kanta da bereziena, bederatzi minutuko lan kontzeptuala, The Skulls of Christ: profeziez ari diren ahotsak aurrena, gitarra hots errepikakorrak, gero eta ilunago, zakarrago, zailago elkarrengandik bereizten. Ahotsak distortsio bilakatzen dira, musikariak ipar duen fedearen peskizan. Grabaketako lehen hartualdia dago diskoan, musikariei notak eta ideia orokorra azaldu ostean egindako lehen saiakera. Abesbatza zerutar baten kantuarekin bukatzen da When I Shoot at You with Arrows, I Will Shoot to Destroy You.

Existentzia gainditu nahian

Hinsonek ez du ezkutatzen bere fedea, eta, entzuleen profila zabala izan arren, Texasko musikaria kontserbadorea izan da beti. Klixea hausten saiatu ohi da, baina espiritualtasunaren epikaz janzten ditu diskoaren inguruko hitz guztiak: «Musikarekin, gizatasuna transzenditzen saiatzen zara». Jainkoaren ideiak erakartzen du, Bibliak, «existentziaz gaindiko» gauzek: «Konturatu naiz ez dudala musika egiten entretenitzeko, baizik eta jendeari ikusarazteko ez dagoela bakarrik».

The Holy Strangers lanaren (2017) ondoren iritsi da azken diskoa. Bi urte eta erdi eman zituen hura sortzen, eta diskoaren lehen zatia baizik ez zen argitaratu biniloan. Orain, beste erritmo batean aritu da, baina ez du uste artista «emankorra» denik horregatik. Ez daki nora eramango duen bizitzak: «Niretzat, garrantzitsua da ahal dudan guztia argitaratzea».]]>
<![CDATA[Bazen behin musikari bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1944/037/001/2019-01-20/bazen_behin_musikari_bat.htm Sun, 20 Jan 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1944/037/001/2019-01-20/bazen_behin_musikari_bat.htm
C'era una volta il West filmean (Sergio Leone, 1968), beste hainbatetan bezala, hitzen beharrik gabe gauza asko esaten ditu Ennio Morricone konpositoreak (Erroma, 1928). Orain, 90 urte bete berritan, erretiroa hartzea erabaki du. Kide gutxik lortu dute hark urte hauetan guztietan hartu duen adinako sona. Sei hamarkadatan, 500 lan inguru egin ditu zinemarako eta telebistarako: Per un pugno di dollari eta Il buono, il brutto, il cattivo spaghetti westernekin hasi eta The Mission eta The Untouchables 1980ko hamarkadako klasikoetara. Musika sortzaile nekaezina, askotariko generoetako melodiak bere egiteko gai beti.

Hoollywoodeko film handi askori jarri die musika, baina Erromatik lan egin izan du beti. Sekula ez du AEBetara joateko asmorik adierazi, nahiz eta etxebizitza ere eskaini izan dioten. Ingelesik ere ez du ikasi nahi izan. Horren beharrik gabe egin du lan Brian de Palma, Warren Beatty eta Oliver Stonerekin, besteak beste.

Erromako Trastevere barrutian hazi zen, eta 6 urterekin ekin zion konposatzeari, irratian entzuten zituen pieza zatiak kopiatuz. Aita tronpeta jotzailea zuen: jazz klubetan aritzen zen, baita filmetako musika grabatzen ere. Semeak aise gainditu zituen haren urratsak: 10 urterekin, Santa Ceciliako akademia nazionalean sartu zen tronpeta ikasteko, eta konposizioa ikasi zuen gero. Tronpetak berak ez zuen aitaren bizimodutik askorik urrundu, jazz klubetan aritu baitzen bera ere, aita gaixo zegoela hura zaindu bitartean. Urte haietan ikasi zuen musikak balio ziola garai gogorrak arintzeko.

1961ean hasi zen zinemarako lanean. Gelditu ere egin gabe sortu zuen garai hartan, baina, halako batean, Peter Tevis folk kantari estatubatuarraren kanta batekin egindako moldaketak aldatu zuen dena. Pastures of Plenty singleak txunditu zuen Sergio Leone zinemagilea, eskolan Morriconeren ikaskidea izandakoa. Orduan sortu zuten lehen lana elkarrekin: Per un pugno di dollari (1964).

Konpositorea, «eta kito»

Lan egiteko modu berezia izan du Morriconek. Filmatutako irudien gainean giro soinu bat sortu beharrean, musika egiten hasten zen beste ezer eduki baino lehen. Are gehiago, Leonek musika hori bera erabili izan zuen estudioan, aktoreek filmaren giroarekin bat egin zezaten. Mozart eta Bach entzun ohi zituen Morriconek, ez zuen besterik behar. Musika bilatu du beste guztiaren gainetik: osoa eta trinkoa den zerbait, beste ezeren zerbitzura jarri gabe.

Perkusioarekin eta instrumentu gutxirekin sortutako soinu xumeak, gitarra elektrikoekin egindako rockaren bueltako doinuak eta orkestrazio osoak: denarekin ausartu izan da. Inprobisazio askeko Nuova Consonanza taldeko kidea izan zen 60ko hamarkadatik aurrera, musika eta zaratarekin jolasean. Horregatik, filmetako musika konpositore gisa sailkatzeak kanpoan uzten ditu musikagileak esploratutako beste bideak. Hark esan ohi du ez dela filmetako musika konpositorea: «Konpositorea naiz, eta kito».

Sortu duen musika guztiaren %5 besterik ez da idatzi nahi izan zuen musika, haren hitzetan: «Horrek esan nahi du nire musikaren %95 publiko zabalarentzat idatzia izan dela. Film bat jende arruntak ulertu behar du, eta jende arruntak ez du zertan musika konplexua ulertu». %5 horrekin esperimentatzen aritu denean, musikak erabat harrapatu du. «Ez diot nire musikaren %95 hutsala denik. Behar sinpleetara egokitutako musika da».

Zinemagile handiekin lan egindakoa da Morricone, eta pelikula gogoangarri askotako musika hark sortua da. Italian bertan, Leonerekin ez ezik, ezaguna da Giuseppe Tornatorerekin egin duen lan guztia. Nuovo Cinema Paradiso filmean (1988) hasi zen harekin lanean, eta zuzendariaren lan guztietako musika sortu du ordutik. 70eko hamarkadan, herrialdeko zinemagile garrantzitsuenekin aritu zen, haien lan izarretan: Bernardo Bertolucciren Novecento-n, Pier Paolo Pasoliniren Salò o le 120 giornate di Sodoma-n eta Gilo Pontecorvoren La battaglia di Algeri-n, besteak beste.]]>
<![CDATA[Filmaketako hirugarren begia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1925/026/001/2019-01-19/filmaketako_hirugarren_begia.htm Sat, 19 Jan 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1925/026/001/2019-01-19/filmaketako_hirugarren_begia.htm Dantza filmeko irudi ikusgarriek. Istorioaren kontakizunean berebiziko indarra dute eszenaratzearen estetikak eta kamerak harrapatutako koreografia landuek. Grabaketetan, ordea, Javier Agirre argazki zuzendariaren kamera gelditzen zenean ere, beste argazki makina baten kliska aditu zitekeen inguruan. Kide inprobisatu bat elkartu zen filmaren lantaldera: Xabier Artola argazkilariak kamera eskuan zuela jarraitu zuen filmaren grabaketa osoa, eta, han bildutako materialarekin, Kameren aurrean dantzari: 'Dantza' filmeko argazki sorta bat erakusketa aurkeztu du Donostian.

Alkizan (Gipuzkoa) bizi da Artola, eta gertutik ezagutzen du hango Urmara museoa, baita bertako Koldobika Jauregi eskultorea ere. Aurretik elkarrekin lan egindakoak ziren: Urmarak argitaratu zuen Ikiliko txondorra (2010) Artolaren argazki liburua. Txondorraren eta ikazkinen lanaren inguruan aritu zen orduan argazkilaria, eta bestelako proposamena egin zion Jauregik Dantza filmatzen hasi aurretik: grabaketetara gonbidatu zuen, han argazkiak egin zitzan.

Hala, 2014an, Igartubeiti baserrian (Gipuzkoa) egin zuten aurreneko filmatzean izan zen Artola, eta, ordutik aurrera, ia eszena guztien filmaketen lekuko izan zen ondorengo urteetan. «Argazkilari amateurra» dela dio, eta aurrez ezagutzen ez zuen mundu batean murgildu da azken urteetan. Horregatik, «esperientzia bat» izan da lantaldearen ondoan argazkiak ateratzen egotea, baina baita «nekagarria» ere: «Errukitu egiten nintzen dantzariez, behin eta berriro errepikatu behar izaten baitzituzten sekuentziak».

Filmatze batean argazkiak ateratzeak baditu bere abantailak: eszenaratze landua prest egoten da, behar bezala argiztatuta eta inguruko kamerek noiz harrapatuko zain. Dena den, zinemak bere «kodea» dauka, eta horren barruan lan egiten jakin behar da. Artolak ezin zuen nahi zuenean kliskatu kamera: «Soinua grabatzen ari baziren, ezta pentsatu ere. Euli batek ateratako hotsa entzuteko gai ziren, kilometro bateko distantziara».

Hala ere, argazkiak atera eta atera aritu zen Artola. 2.000 erretratuk igaro zuten aukeraketa, baina gutxienez hiru aldiz gehiago aterako zituela uste du argazkilariak. Analogikotik digitalera emandako saltoan, argazki bat bestearen atzetik ateratzera ohitu da dagoeneko, baina horrek asko zailtzen du aukeraketa lana: «Digitalean, jakin behar da ezabatzen». Erakusketa antolatzeko garaian, hain zuzen, aukeraketa egin zaio lanik nekezena.

Hogei jarri ditu Donostian dagoen Gipuzkoako Argazkilari Elkarteko aretoan. Aspalditik da elkarteko kidea, eta beti izan du han erakusketa bat egiteko gogoa. Filmeko eszena gehienen errepasoa egiten du erakusketak, baina, filmeko fotograma itxura daukaten arren, pelikularen osagarria dira: «Beste ikuspuntu batetik kontatzen saiatu naiz». Gainera, bereizi egiten ditu argazkia eta bideoa: «Bi medio dira; niri bideoa inoiz ez zait gehiegi interesatu». Argazki kamerak ematen dizkion aukerak baliatuta, txandakatu egin ditu koloretako eta zuri-beltzeko argazkiak. Gustatzen zaio zuri-beltza: «Koloreak interesgunea diluitu egiten du, zuri-beltza zuzenagoa da».

Filma hiru aldiz ikusi du dagoeneko, eta «aldi bakoitzean gauza berriak» aurkitzen ditu. Hori bai: «Ikusten duzu zenbat tranpa dagoen», dio barre txikiarekin.

Orain, filmaren arrakastak lagunduta, erakusketa beste leku batzuetara eramango du: otsailaren 6an kenduko du Donostiakoa, eta 12an irekiko du Zarauzko Photomuseumen (Gipuzkoa), bilduma osatuarekin. Atzetik etorriko dira Tafalla (Nafarroa), Bertiz (Nafarroa) eta Tolosako Aranburu jauregia (Gipuzkoa).]]>
<![CDATA[Gaitzari aurre egin dion uzta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/034/001/2019-01-19/gaitzari_aurre_egin_dion_uzta.htm Sat, 19 Jan 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1943/034/001/2019-01-19/gaitzari_aurre_egin_dion_uzta.htm erreginaren uzta berria aurkeztu zuen: txakolinarena. Mahats biltzaileei ere ez die mesederik egin eguraldiak, eta ezin esan 2018a urte ona izan denik haientzat. Getariako Txakolina jatorri izenak 3,1 milioi botila merkaturatuko ditu aurten, iaz baino %10 gutxiago.

Ostegunean, San Anton egunean, Txakolin Eguna ospatu zuten Getarian, eta orduan ireki zituzten aurrenekoz uzta berriko txakolin botilak, aurkezpenetik bezainbeste ospakizunetik zeukan ekitaldi jendetsuan. Txalapartarien bi emanaldiren artean egin zuten aurkezpena. «Zer garen eta nora goazen aldarrikatzeko» baliatu zuen unea aurkezleak, txakolinak herria «munduaren erakusleihoan» jartzeko balio baitu.

Denera, 3.475.000 kilo mahats bildu dituzte txakolina ekoizteko. Eguraldiak eragindako kalte guztiak gainditzen jakin dute mahats biltzaileek, Emilio Ostolaza jatorri izeneko presidenteak esan zuenez. Euritan igaro zen joan den udaberria, eta gelditu ere ez zen egin ia ekaina bukatu arte. Horrek zaildu egin zuen loreak osatzea. Udako behe lainoak eta hezetasunak gaitzak eragin zituzten mahastietan, eta «ahalegin handia» egin behar izan zuten haiek kontrolatzeko. Abuztuan eta irailean egindako giro lehorrari esker lortu zen «kalitatezko mahatsa lasai jasotzea».

Hori horrela, «gorputz handiko» txakolina ekoitzi dela esan zuen Ostolazak. «Fruta gustukoa» ere bada, eta, iazko ekoizpenarekin alderatuta, ordukoak baino alkohol graduazio altuagoa du: gradu erdi bat gehiago, gutxi gorabehera.

Ekoizpenean beherakada izan den arren, salmentek gora egiten dute: %2,5 handitu dira 2018an. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan saldu dute %80; Gipuzkoan, batez ere. %10 Bartzelonara eta Madrilera esportatzen dute, eta gainontzeko %10a, AEBetara (%65), herrialde nordikoetara (%15), Frantziara (%10), Erresuma Batura (%5) eta Japoniara (%5).

Getariako Txakolin zuria da inguruan ezagunena, baina gorria ere ekoizten dute. Txakolinaren ekoizpen osoaren %10 izan da azken urtean, esportatu egiten baitute gehiena; AEBetara eta Erresuma Batura, batez ere.

Duela 30 urte abiatu zuten Getariako Txakolina jatorri izena, eta 33 upategiren izenak ageri dira 2018ko uztan. Getarian daude gehienak (12), eta atzetik daude Zarautz (7) eta Aia (3). Upategi bakarra duten hainbat herri daude Gipuzkoan: Alkiza, Arrasate, Beizama, Deba, Hondarribia, Mutriku, Oiartzun, Olaberria, Oñati, Orio eta Villabona.

Uzta berria aurkeztearekin batera, Mahasti Jauna ere izendatu zuten ostegunean. Jakitea elkarteari eman zioten oroigarria, «sukaldaritza tradizionalaren eta tokiko produktuaren alde» egindako lanagatik. Bi hitzetan laburtu zuten Jakiteak bultzatzen duen filosofia: «Hemengoa eta betikoa». 2009an sortu zen elkartea, Aratz erretegiaren bueltan, han bildu baitziren Xabier Zabaleta jatetxeko jabea eta hainbat kritikari gastronomiko: Edorta Agirre, Josema Azpeitia, Mikel Corcuera eta Peio Garcia Amiano. Egun, 29 kidek osatzen dute elkartea.

Mahasti Jaunak eta Getariako Txakolina ekoizten duten upategietako kideek egin zuten lehendabiziko topa txakolin berriarekin, eta Getariako frontoian eta plazan elkartutako herritar andanak jarraitu zieten atzetik. 1.500 botila eraman zituzten dastatzeko.

Jatorri izena duten 23 upategik hartu zuten parte Txakolin Eguneko irekiera ekitaldian: Agerre, Aizpurua, Akarregi-Txiki, Ameztoi, Arregi, Basa-lore, Elkano, Etxetxo, Flysch, Gaintza, Gañeta, Hiruzta, Inazio Urruzola, Katxiña, Mokoroa, Rezabal, Roke Eizagirre, Sagarmiña, Talai-berri, Txomin Etxaniz, Ulazia, Urki eta Zudugarai upategietako ordezkariak igo ziren agertokira.

Ondo errotutako mahastiak

Tradizioaz hitz egin zuten osteguneko ekitaldian, baina sarri ez da erraza izaten tradizioen tamainaz jabetzea. Mahastiena zeharo errotuta egon da aspaldian lurraldean. 1397. urtean, Getarian bertan egin zen Gipuzkoako Ermandadearen Batzar Orokorra, eta han onartu ziren Gipuzkoako lehendabiziko ordenantzak. Horietako 18. puntuan zehaztu zuten heriotza zigorra izango zuela mahastiak suntsitzen zituenak.

Ordutik, mahastiek bizirik iraun dute, mendez mende izandako traben gainetik. Protekzionismoak babestu zituen hasieran, krisiak gogor jo zituen ondoren, eta arnasestuka iritsi ziren XX. mendearen amaierara, Getariako Txakolina jatorri izena sortu zuten garaira. 1980ko hamarkadan, 21 hektarea mahasti baino ez zeuden: hiru Zarautzen, eta gainerakoak Getarian. Sektorea berritzeko elkartu ziren, eta urtez urte lortu dute izena sendotzea. Giro onean egin zuten 30. urteurreneko irekiera, eta hazkundearen bidetik jarraitzea dute helburu.]]>
<![CDATA[«Batera kantatu behar dugu, publikoarekin tribuan bat egin»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/032/001/2019-01-17/batera_kantatu_behar_dugu_publikoarekin_tribuan_bat_egin.htm Thu, 17 Jan 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1857/032/001/2019-01-17/batera_kantatu_behar_dugu_publikoarekin_tribuan_bat_egin.htm Violética (Marxophone, 2018). Indie eszena alde batera utzita, XXI. mendea hastearekin batera ekin zion bakarkako bideari. Zazpi disko luze eta hainbat kolaborazio lanetan, agerikoa da haren kantuek izan duten bilakaera. Ezinezko maitasunen kronikarik lekua egin zion politikarekin konprometitutako kantariari, baina argi dauka herri musikaren «katebegi» bat dela guztiaren gainetik. Diskurtsotik harago, autoekoizpenaren aldeko hautua egina du Vegasek: «Konpainia handi batekin zailagoa litzateke, baina hori egiteko askatasuna daukagu». Ez da erraza hemezortzi kantako CD bikoitza eta LP hirukoitza argitaratzea, ia kantariaren ibilbide osoko doinuak jasotzen dituen estilo nahasketarekin. Lirikotasunean sumatzen da garapena, baina ezinegon kolektiboen salaketen artean igartzen da hasierako diskoetako barne mundua ere, entzuleekin batera kantatzeko ereserkien xerka. Protestarako kanta kolektiboek Bilboko Kafe Antzokia hartuko dute bihar, 22:00etan. Bandarekin ariko da: Edu Baos, Abraham Boba, Manu Molina, Joseba Irazoki, Luis Rodriguez eta Cesar Verdu aritzen dira aspaldian Vegasen aldamenean.

Oraingoz nora eraman zaitu Violética-k?

Biran murgilduta gaude, eta denbora pixka bat hartu arte ezin izaten zaio behar den ikuspuntutik begiratu. Disko luzea da, anbizio handiagokoa, eta bagenekien kostatuko zitzaigula birari ekitea. Hasiera gogor samarra izan zen, hiri txikietako aretoetan ez da erraza izan martxan jartzea, eta entzule gutxiko kontzertuak ere izan ditugu. Pixkanaka, hartu du itxura, eta bolada onean gaude. Biraren bigarren zatiari indartsu ekingo diogu 2019an.

Musika kontsumo azkarraren garaian, hemezortzi kantako disko bikoitza. Haize kontra joan nahi izan duzu?

Gaur egun, diskoak formatu digitalean zabaltzen dira batez ere, eta hor berdin du diskoa bikoitza edo hirukoitza den: jendeak gustuko abestiak entzuten ditu. Azkeneko diskotik denbora eman dut lanean, eta errepertorio luzea osatu nuen bandarekin entseatzeko. Saiatu nintzen disko bakarra egiten, baina herren gelditzen zen. Ñabarduraz betetako diskoa da, hainbat sentsibilitate ageri direlako, eta musikari begiratzeko modu ezberdinak biltzen ditu. Rock abangoardista dago, baina folka ere bai. Abesti intimoak ditu, dimentsio sozial argiagoa dutenak, eta bi alderdiak abesti bakarrean konbinatuak dituztenak. Uste dut horrek guztiak disko luzea eskatzen zuela.

Guztia elkartzean, ordenari garrantzi handia eman diozu?

Abestien ordenak kezkatzen nau, baina a posteriori. Errepertorio bat osatzen duzunean, kaotikoa da, abesti bakoitza era batekoa delako. Maketatu, bandarekin jo, grabatu eta distantzia hartzean, irizpide kritikoekin begiratu, eta ikusten duzu zertan diren antzekoak. Horregatik, diskoak garrantzitsuak dira niretzat. Konturatzen naiz batasun bat dagoela, abestiak leku eta une berean daudela, eta zentzua duela disko batean jasotzeak. Diskoa osorik entzuteko lana hartzen duenak bidaia bat egin behar du lehen abestitik azkenera arte.

Rock diskoa da, baina asko du folketik ere. Dena sartu nahi izan duzu?

Niretzat, osagarriak dira. Musikarekin ahal den urrunen iristeko, kontzientzia behar da. Taldearekin jotzean, egia esan, rocka egiten dugu. Baina garrantzitsua da gure aurrekoei so egotea: katebegi txiki bat gara herri musikaren bide luzean. Jakinduria handia biltzen da hor, jende askorekin partekatua. Legatu hori jaso behar dugu, eta, horrekin, etorkizunera begirako abestiak egin. Bi begirada horiek bateragarriak dira, eta neure burua berrasmatu nahi izaten dut, autore eta interprete gisa. Horretarako, nondik zatozen jakin behar duzu.

Hain zuzen, Violeta Parra garrantzitsua izan da diskoaren sorreran, ezta?

Bai, keinu argi batzuk daude, batez ere haren Maldigo del alto cielo kantaren bertsioan. Oso leku inportantean dago, erdian, lanaren bi zatiak artikulatzen. Haren figura garrantzitsua da, esan dugun horrexegatik. Ibilbide musikala asmo batekin hasi zuen, misio batekin: folklorista izanda, ez autore. Txileko abestiak berreskuratzen zituen, bera ordezkatzen zutenak, ez orduko modakoak: herrietan zeudenak, helduenek kantatzen zituztenak. Kanta horiek ahaztu egingo ziratekeen horrelako jendeak folklorista lana egin izan ez balu. Azken urteetan, konposatzen hasi zen, eta abesti horietan dago folklorearen ezagutza guztia; baina oso modernoak dira, batzuetan abangoardistak ere bai: soinu atonalekin jolasten zen, eta hizkuntza moldatzen aritzen zen azentuekin, aliterazioekin... Mikel Laboa ekartzen dit gogora. Parra zalea zen hura ere, eta oso gauza abangoardistak egiten zituen fonetikarekin.

Zer eman behar dizu abesti batek haren bertsioa egiteko?

Jakin behar dut neure egin dezakedala. Gustatzen zaizkidan kanta asko jotzen ditut gitarrarekin, eta, batzuetan, konturatzen naiz badela neureganatu dezakedan zerbait. Niretzat, abestiak ez dira soilik partitura eta hitzak, horrek guztiak bizia hartzen du jotzean. Kanta batekin egin daitezkeen interpretazioak bezainbeste kanta daude. Kantatzen dituzu zureak balira bezala: zintzotasunez, adorez, haserre, urratuta.

Violética izena, azala, Parra, emakumeekin kolaborazioak... Genero begiradarekin egindako diskoa da?

Diskoaren izenean, Parrari egin nahi nion keinua; kolorearekin, feminismoari, eta marrazkian emakume bat ageri da, baina ez nuen nahi disko feminista bat egiten ari nintzen itxura ematea, ezta gutxiago ere. Gizonezkoon ardura da genero ikuspegiarekin aritzea gure lanean. Duela urte batzuetatik, nire asmoa ez da soilik genero ikuspegia lantzea, baizik eta nire lana desmaskulinizatzea. Bandan gizonez inguratuta gaude, eta oso osasuntsua da emakumeekin lan egin eta ikusmoldea zabaltzea. Dinamika aldaketa bat egon da, eta oso positiboa izan da nire lanean.

Hitzak daude zure musikaren erdigunean?

Niretzat interpretazioa da garrantzitsua, hitzak eta musika zatiezina den osotasun batean elkartzen baitira. Bereziki zaintzen ditut hitzak, horretan ematen dut denbora gehien, bueltaka, berridazten, baina garrantzitsua da musikarekin konexioa izatea. Hitzak ezin dira ikusi abestitik kanpo baleude bezala, poemak balira bezala; ez du horrela funtzionatzen. Nik zaindu egiten ditut, baina bizia hartzen dute musikarekin, bandarekin eta interpretazioarekin. Kontzertuetan, musikari bakoitzak zerbait ematen du, eta horrek, aldi berean, hitzak indartzen ditu; hau da: hitzek eta musikak elkar indartzen dute.

Abestietan ezinbestekoa besterik ez sartzen saiatzen naiz, apaingarrietatik ihes egiten, ekarpenik egiten ez duten moldaketa politak alde batera uzten. Kantua ekintza emozionala da, eta zorrotza naiz ematen dizkidan aukerekin.

Maitasun tragikoa dela, drogak direla, politika dela... Une oro sailkatzen zaituzte.

Beti hitz egiten da horretaz. Resituación [2014] disko politiko gisa saldu nuen, nahiz eta gauza gehiago ere bazituen. Disko zaharrago batzuetan drogez hitz egiten nuen, baina ez ziren kanta guztietan ageri, ezta gutxiago ere. Maitasun tragikoarekin, gauza bera. Interesa pizten didaten gauzen arteko oreka bilatzean dago gakoa. Kanten atzean bizitza dago, nire bizitza, ulertuta ez bakarrik nire obsesioak eta gertatzen zaizkidan gauzak, baita inguratzen nauen jendea ere, eta hori guztia auzitan jartzen dut kantuan. Ez dira soilik intimitatean sortzen diren kantak eta dimentsio sozial eta politiko nabarmena dutenak; konbina daitezke. Bi begiradak interesatzen zaizkit berdin, unibertso beraren parte dira, eta horregatik da azken lana luzea eta heterogeneoa, uste dudalako hainbat begirada kabitzen direla.

Hori egiten zuen Parrak ere. Arriba quemando el sol kanta, adibidez, meatzariak nola bizi ziren ikusi zuenean sortu zuen. Salaketa kanta zen, baina hunkigarria ere bai, bizitzaz eta giza kondizioaz ari zelako.

Halere, indibidualetik kolektibora egindako garapen bat sumatzen da zure ibilbidean.

Bai, urte batzuk daramatzat diskoak nire izenarekin ateratzen, eta bizitza aldatzen den bezala aldatzen dira abestiak. Lehen urteetan, 2000ko hamarkadan, indibidualismoan geunden sartuta, eta eragin handia zuen kulturan eta musikan. Hitz egiten genuenean kolektiboaz, dimentsio soziala zuten kontuez, distantziazko begirada geneukan; baita zinikoa ere. M15a mugarria izan zen, klima sozialaren aldaketa kulturara ere iritsi baitzen. Politikaz soilik bulegoetan hitz egin zitekeela zirudienean, jendea hasi zen hori ere bere sentitzen, eta entzuten zenuen politikaz kalean, supermerkatuan. Herri musika gizartearekin batera aldatzen da. Horrek eragin du haustura bat irudikatzea, baina naturala izan da niretzat. Zuzenekoetan, abesti zaharrak eta berriak tartekatzen ditut; unibertso berekoak dira. Mundua aldatu da, ez ni.

Violética-n presentzia nabarmena dute koruek. Kolektibotasunari kantu bat dira?

Musika korala gustatzen zait, abeslarion superegoa desegiten baitu. Ez da erabat desagertzen, baina ahots plural eta kolektiboago batean urtzen da. Batera kantatu behar dugu, publikoarekin tribuan bat egin, indibidualtasun asko elkartu espazio batean, enpatiaz.

Nahiz eta eszena aspaldi utzi, jarrerak indie egiten zaitu oraindik?

Ez, ez. Indiea sortu zenean, zentzua zuen, musika alternatiboa mainstream-aren benetako alternatiba bat baitzen. Eszena kontrakultural guztiek bezala, merkatua fagozitatu izatera iritsi zen, orain dena izateko: etiketa bat, indie talde batzuk ezaugarritzen dituen eszeptizismo batena. Hortik nator, baina ez zait iruditzen orain ezer garrantzitsurik esan nahi duenik.]]>
<![CDATA[Sagar Handitik sagar txikira]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1941/038/001/2019-01-17/sagar_handitik_sagar_txikira.htm Thu, 17 Jan 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1941/038/001/2019-01-17/sagar_handitik_sagar_txikira.htm
Astigarraga bertakoa den arren, Bruselatik etorri da aurtengo txotx irekiera egiteko ardura izan duen pertsona: Olatz Arrieta kazetaria. «Urduri» aritu zen inaugurazio lanetan; «hemen dugun egunik handienetako bat» da Sagardo Berriaren Eguna, harentzat. Gartziategi sagardotegian eman zion lehendabiziko tragoa aurtengo sagardoari, eguerdian abiatutako zeremonia zainduaren ondoren.

Sagardoetxea jendez beteta zela, Dantza filmaren teaser baten proiekziokoak izan ziren aretoa betetzen zuten kamerek hartu zituzten lehen irudiak. Han zen filmeko lantaldea ere, Telmo Esnal zuzendaria, Koldobika Jauregi produkzio diseinatzailea eta Juan Antonio Urbeltz koreografo burua. Erakundeetako ordezkariek eskertu zieten «sagardoaren kultura» eta haren «estetika» irudikatzen egindako ahalegina.

Arrietak ere eskertu zituen han elkartutakoen zorion mezuak, eta, plater itxurako oroigarria jaso bezain laster, eguneko bigarren zeregin garrantzitsua izan zuen kazetariak: sagarrondo bat landatu zuen Sagardoetxeko sagastian. Aitzurra askatzearekin batera heldu zioten mikrofonoari Amets Arzallus eta Jon Maia bertsolariek. Kazetariaren lanari tiraka jardun ziren: «Nueva Yorkeri Sagar Handia esaten diote baina/ historiarik ba al du gure sagar txiki baten adina», Maiak. «Halako uzta eman dezala zuk landatzen duzun hitzak», Arzallusek.



Sumatzen zen halako presa bat Gartziategira iristeko, eta azkar batean egin zuten erdigunetik Donostiako sagardotegirako bidea. Edalontzia eskuan hartuta, festa giroa nabarmena zen ekitaldiaren bigarren zati horretan. Jo zuten txalaparta, egin zuten sagar dantza, eta sokadantzan iritsi zen Arrieta kupel artera. Bi mutil gaztek egin zuten dantza, Arzallusek eta Maiak beste bertso bana kantatu zuten, eta iritsi zen kamera guztiek harrapatu nahi zuten unea: txotxa ireki, zurrustak lurra jo, edalontzian pixka bat hartu eta Arrietak «gure sagardo berria!» aldarri egin zuenekoa.

Gutxiago, baina ona

Sagarraren ekoizpena iazkoa baino txikiagoa izan den arren, haren kalitatea nabarmendu zuten sagardogileek. Bittor Oroz Nekazaritza, Arrantza eta Elikagaien Politikako sailburuordeak azaldu zuen ekoizpenak izan ohi duen «aldikotasuna»: urte batean asko jasotzen da, eta hurrengoan, gutxiago. Esaterako, 2016a uzta txikiko urtea izan zen «aldikotasun» horretan, baina 2018an 200.000 kilo gehiago jaso dira ordukoarekin alderatuta.

Hala, 11,78 milioi litro sagardo ekoitzi dira 2018an Euskal Herrian. Horietatik 1,5 milioi litro bertako sagarrarekin, Euskal Sagardoa jatorri izenarekin.

Helburua argia da: «Ekoitzitako sagardoaren %100 Euskal Sagardoa izatea». Unai Agirre Euskal Sagardoa jatorri izenaren koordinatzaileak azaldu zuen ari direla zenbaki horretara gerturatzeko lanean: erakundeekin elkarlanean hektarea gehiago lortu dituzte, eta profesionalagoak, uzta onen eta ez horren onen arteko aldea txikitzeko. Euskal Sagardoa jatorri izeneko sagardoa ekoizteko, 234 sagardogilek baino gehiagok 486 hektarea dituzte. Horiek 1,3 milioi kilo sagar erabili dute aurten, iazko 6 milioiak baino nabarmen gutxiago.



Zentzumen guztiak behar izaten dira sagardoaren ezaugarriak hautemateko. Sarri esan ohi den bezala, «lasto kolorekoa» da aurtengoa ere, baina «kolore gehixeagokoa», Agirreren hitzetan. Gorputz gehiago ere izango du, eta, horrekin batera, alkohol graduazioak ere egingo du gora. Txinparta bizia aterako du, eta «sakontasun aromatiko handia» igarriko da usaintzean. Izango da pixka batean egarria asetzeko adina, baina eskertuko dute aurtengo uzta aurreratzen bada. Oraingoz, beteta daude kupelak, eta sagarrondo bat gehiago, etorriko diren uztetarako.]]>
<![CDATA[Ihesaren irudikapena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/033/001/2019-01-12/ihesaren_irudikapena.htm Sat, 12 Jan 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1909/033/001/2019-01-12/ihesaren_irudikapena.htm Astotxo Eguna du izena, baina ez da edonolakoa astoaren atzean dagoen istorioa. Herri osoak kalean ospatuko du biharko eguna, dozenaka herritarren parte hartzearekin antolatutako festa baita.

Igandeetako erlijio ohiturak iraganeko kontua izango dira askorentzat, baina biharkoa ez da nolanahikoa izango Lazkaon. 10:00etan egingo dute asto diana, eta goiz osoa iraungo du ospakizunak. Jende askok parte hartzen du Astotxo txikia antzezlanean eta asto lehiaketan, baina Egiptorako ihesaren antzezpena da ekintza nagusia. Ehunka urteko tradizioa dauka herrian ospakizunak, eta azken hamarkadetan egin izan dute kale ikuskizuna.

Festa egunak 1652. urtean du jatorria. Orduan, zistetar komentuan, Lazkaoko mojek Familia Sakratuaren Egiptorako ihesa azaltzen zuten irudiak jarri zituzten presbiterioan. Urteak igaro ziren, eta ohitura bilakatu zen irudi horiek ikustera joatea. Hala, 1988an, beste pauso bat eman zuten kontakizunean, eta herritar talde batek antzezlan bat sortu zuen irudietan ageri zen pasartearekin. Jaiaren bilakaera bizi izan zuten orduan. Ordutik, dozenaka herritarrek hartzen du parte urteroko emanaldian.

Aurten, 150 lagunek egingo dute antzerkia, «ikusten ez den beste jende askoren lanari esker», Asier Sukia antzerkiaren antolatzailearen hitzetan. Egun berezia da herritar guztientzat, «festak garatzen eta kalera ateratzen jakin duelako». Urtetik urtera materiala berrerabiltzen saiatzen dira antolatzaileak, baina baita berritzen ere: «Urte bat aurrekoetatik elikatzen da».

Lazkao Txiki zelaian egingo dute antzezlana: Jesus, Maria eta Joseren asto gaineko ihesa, Herodesen dekretua eta haurren harrapaketa irudikatzeko. Infantodoko dukearen jauregia Herodesen jauregi bilakatuko da, eta Lazkaoko gune historikoa, Judea. Antzezpenean, Herodesek errege izateko jaio den haur baten berri jasoko du, eta, agintea galtzearekin kezkatuta, bi urtez azpiko haur guztiak hiltzeko aginduko du, dekretu bidez. Jose eta Mariari aingeru batek emango die horren berri, eta ihes egiteko esango. Ihesaldian, Betleemgo herria izango dute gordeleku.

Astotxo Eguna

Bihar, Lazkaon (Gipuzkoa), 10:00etatik aurrera.]]>