<![CDATA[Andoni Imaz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sun, 21 Apr 2019 16:46:39 +0200 hourly 1 <![CDATA[Andoni Imaz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Suak hartutako monumentuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1908/030/001/2019-04-18/suak_hartutako_monumentuak.htm Thu, 18 Apr 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1908/030/001/2019-04-18/suak_hartutako_monumentuak.htm Weimar. Mudantza bezperan, erre

Alemaniako memoria kulturalaren zati bat eraman zuen suak 2004ko irailaren 2ko gauean. Weimar hirian, Anna Amalia liburutegiko rokoko aretoak su hartu zuen, baita hango milioi bat liburu inguruk ere, eta sekulako kalteak eragin: 50.000 liburu, batez ere XVII. eta XVIII. mendeetakoak, kiskali egin ziren; 28.000 hondatu zituen suak; 34.000, berriz, sua itzaltzeko erabilitako urak. 28.000 liburu erreskatatu zituzten, boluntarioek osatutako giza kateari esker. Handik bos astera, liburutegia husteko asmoa zuten arduradunek, hurrengo urtean eraikina berritzeko lanetan hastekoak baitziren. «Arriskuaren jabe ginen», esan zuten.  

Venezia.

Antzoki berreraikia

1996. urteko urtarrilaren 29ko gauean, suak kiskali egin zuen Veneziako (Italia) La Fenice opera antzokia. Hiru ordu baino gutxiago behar izan zituen egurrezko eraikin enblematikoa suntsitzeko. Gianantonio Selvak egindako antzokia 1792an inauguratu zuten, eta 1836an ere beste sute larri bat izan zuen. Orduan, inguruko ubideetako ur eskasiak zaildu egin zituen itzaltze lanak. 1996ko sua bi elektrikarik nahita eragin zutela erabaki zuten epaitegietan. Eraikina zaharberritu egin zuten, eta 2003an jarri zen berriro martxan.  

San Petersburgo.

Katedralaren gainbehera

Sarri, zaharberritze lanetan dauden eraikinek hartzen dute su. Errusiako inperioko hiriburua izan zenaren katedraletako batek, Hirutasun Santuarenak, kalte handiak jasan zituen 2006ko abuztuaren 24ko sutean. XIX. mendeko lehen zatian eraiki zuten, eta San Petersburgoko zentro historikoaren parte da, gizateriaren ondarea. 2006. urteko sutean, kupula nagusia jausi egin zen, baita lau txikietako bat ere. Estilo neoklasikoko eliza ortodoxoa da, eta 80 metro baino garaiago da. Iraultza boltxebikearen aurretik, guardia inperialaren eliza zenak zenbait maisuren ikonoak gordetzen zituen, baina komunistek itxi egin zuten, eta okerrera egin zuen eraikinaren egoerak. Sobietar Batasuna erori ostean, Eliza ortodoxoari itzuli zioten katedrala orduko agintariek. Barruan zeuden ikonoak salbatu egin ziren sutik. 2010. urtean ireki zituen berriro ateak katedralak.  

Alexandria.

Jakinduriaren suntsipena

Jakintzaren eta ikasketaren hiriburua zen Alexandria (Egipto), eta, hein batean, liburutegiari zor zaio izendapen hori. Adituek ez dakite zehazki zenbat pergamino gordetzen ziren han, baina K.a. 48. urtean, Julio Zesarren garaian, 700.000 liburu zituela esan ohi da. K.a. III. mendean sortu zuten munduko liburutegirik handiena, Alexandria hiri sortu berrian, jakintza unibertsala jasotzeko asmoz sortu ere. Ez dago liburutegiaren suntsiketaren inguruko datu argirik, hainbat ezbehar jasan zituelako urtetan. Lehen istripua Alexandriako portuaren sutearekin lotu ohi da: Julio Zesarren armadarekin gerran zebiltzala, suak hartu zituen hiriko zenbait gune, baina adituek ere zalantzak dituzte K.a. 48. urtean suntsitutako liburu kopuruaren inguruan. 400.000 erre zirela esan izan zuten historialari klasikoek, baina gutxiago izan daitezkeela uste dute egungoek. Ondorengo urte eta mendeetan egondako gerrek ere ekarri zuten liburutegiaren suntsiketa, harik eta XX. mendean berreraiki zuten arte.  

Rio de Janeiro.

Herrialde baten historia osoa

Aurrekontu murrizketa baten ondorioz, Brasilgo Museo Nazionalak ez zuen mantentzerako behar adina dirurik jaso azken urteetan. 2018ko ekainean, Rio de Janeiro hiriko eraikin historikoak 200 urte bete zituen, baina egoera eskasean: paretak egoera txarrean zeuden, eta kable ugari bistan. Urte bereko irailaren 2an, ateak itxi ondoren, museoaren hiru solairuek su hartu zuten. Sabaia erori zen, eta bi solairu osorik kiskali ziren ordu gutxian. Museoaren arduradunen arabera, Teresa Cristina enperatrizaren bilduma osoa galdu zen sutean, Ponpeiako (Italia) freskoak ere bai, ondare linguistikoarekin batera. Suteak suntsitutako lanen artean, Brasilen aurkitutako giza fosilik zaharrena ere bazegoen. Paleontologia bilduma zabala zuen, eta kultura indigenetako objektu ugari. Michel Temer Brasilgo orduko presidentearen hitzetan, «bilduma galtzea galera ikaragarria da Brasilentzat». Hogei milioi objektu baino gehiago eraman zituen suak.  

New York.

Serbiarren tenplua

San Sava katedral serbiar ortodoxoa Manhattanen dago, AEBetako New York hirian. Kanpoaldea bloke sendoekin egina dago, eta xehetasun gotikoekin eginak dituzte grabatuak. Fatxada nagusia 30 metro garai da, harrizko lau kontrahormek eusten diote, eta arrosa leiho handi batek janzten aurrealdea. Hirian egurrezko habeekin egindako teilaturik altuena zuen, 2016ko maiatzaren 1era arte. Urte hartan, kristau ortodoxoak Pazkoa ospatzen ari ziren egunean bertan, eraikinaren zatirik handiena suntsitu zen. Elizaren harrizko egiturak zutik eutsi zion, ordea. Egun, katedralaren eskeletoa besterik ez da ikusten. Ez eraistea erabaki zuten, eta zenbait agintarik aipatu zuten eraikina zaharberritzeko asmoa zutela, baina inor ez da prest agertu lanaren kostu osoa bere gain hartzeko. Serbiako Atzerri ministroak esan zuen haren herrialdeko gobernuak ere diruz lagunduko zuela konponketa, «New Yorkeko serbiarren komunitatearentzat esanahi handia duelako».  

Bartzelona.

Txinpartek jan zuten oihala

Langile baten soldagailuko txinparta batek agertokiko belusezko oihala jotzearekin bat, suak hartu zuen Bartzelonako Liceu antzokia. Hain zuzen, aretoa sutik babestuko zuen segurtasun oihala konpontzen ari ziren bi langile. Horretarako, hura desaktibatu behar izan zuten. Eskuan zituzten su itzalgailuak, eta hamabost minutuan iritsi ziren suhiltzaileak, baina ordurako sua menderaezina zen. 1847tik, munduko operarik arrakastatsuenak jasotzen zituen Ramblak pasealekuko antzoki handiak, eta erraustu egin zen 1994ko urtarrilaren 31n. Sabaia jausi, eta 70 metroko sugarrak altxatu ziren Bartzelona erdialdean. Jabeen erkidego batek kudeatzen zuen aretoa, eta 1980ko hamarkadan laguntza eskatu zien erakunde publikoei. Haien gain hartu zuten gastua, baina ez zuten gastatu nahi ondare pribatuaren esku amaituko zuen dirurik, antzokiak behar zuen konponketa egiteko. Azkenean, bikoiztu egin zen erakundeek ordaindu beharrekoa. 1999. urtean zabaldu zuten berriro.     ]]>
<![CDATA[Ahizpatasun sarea ehuntzen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/032/001/2019-04-06/ahizpatasun_sarea_ehuntzen.htm Sat, 06 Apr 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1876/032/001/2019-04-06/ahizpatasun_sarea_ehuntzen.htm Bortizkeria sexistaren aurkako Matazak proiektua bilakatu zen, eta mataza hori hainbat leku, emakume eta borroka lotu dituen ehun handia da egun. Astigarragako (Gipuzkoa) zenbait emakumeren proiektuak egindako bidaiaren kronika jaso du Eneko Olasagasti zinemagileak Hilos de sororidad (Ahizpatasun hariak) dokumentalean. Gaur estreinatuko dute Giza Eskubideen 17. Zinemaldian, Donostian.

Orratz eta artile artean aurkezten du dokumentalak Astigarragako Harituz elkartea. Puntua egiten zuten, baina ez debalde: haien jardunean txertatu zituzten indarkeria matxistaren aurkako borroka, eta hildakoen memoria. 2014. urtean, Isabel Otero elkarteko kide eta Astigarragako Berdintasun zinegotziak Bortizkeria sexistaren aurkako Matazak proiektua sortu zuen, taldeko emakumeen babesarekin. Helburua, 30 zentimetro zabaleko bufanda bat ehuntzea, ahalik eta luzeena. Berehala hasi ziren atzerriko ekarpenak jasotzen, eta sei kilometro luzeko ehuna osatu dute bost urtean.

Espero gabe, elkarrekin denbora pasatzeko biltzen ziren emakumeek mundu osoko sare feministara lotu zuten euren burua. Diskurtso jantzirik eta lanketa teoriko berezirik gabe, arituz eta harituz.

Espainiako talde feminista batzuekin jarri ziren harremanetan aurrena, eta hunkitu egin ziren beste emakumeekin sentitutako «ahizpatasunarekin». Suediara ere eraman ditu proiektuak, eta Argentinara joateko asmoa dute. Emakumeen aurkako indarkeriaren egunerako hasi ziren lanean, baina proiektuak gaina hartu die aurreikuspen guztiei: «Ez dugu lan egiten azaroaren 25erako, 365 egunetan ari gara lanean», esan zuen atzoko aurkezpenean Oterok. «Urtean hirutan elkartzen gara mundu osoko emakumeekin, baina etengabe gaude harremanetan, eta lanean».

Oterok ez ezik, Josemi Beltran Giza Eskubideen Zinemaldiko arduradunak, David Berraondo filmaren ekoizleak, Vanina Vazquez gidoilariak eta Olasagasti zuzendariak ere aurkeztu zuten filma. «Gizartean gertatzen dena, mahai honetan ikusten da», esan zuen Olasagastik: «Emakumeek osatu dute filmaren %99, eta gizonak gara mahaiaren %60».

Helburu politiko batekin sortu zen Matazak elkartasun mugimendua, eta ez dute gelditzeko asmorik: «Josten jarraitzen dugu. Mataza ez da gelditzen, bizi propioa duelako». Helburuak argi dituzte: Bruselara joan nahi dute, Europako Batasunaren egoitzetara, eta New Yorkera ere bai, Nazio Batuen Erakundera. «Proiektu batek ez du betirako irauten», baina indarkeria matxistaren aurkako borrokan konpromiso irmoa dute.

Borroka itxaropentsua

Hainbat borrokaren artean jaio zela esan zuen Eneko Olasagasti zuzendariak: 1960ko hamarkadan. «Pentsatzen genuen gizarteko desorekak hautsi eta mundu hobea lortuko genuela». Bidea orduan uste baino zailagoa izaten ari da harentzat. Baina borroka feministak «esperantza itzuli» dio: «Aldaketarik egongo bada munduan, emakumeen eskutik helduko da».

Horrek eman zion dokumentalean parte hartzeko bultzada, eta Matazak proiektuko emakumeak jarraitzen aritu zen iaz, filmeko lantaldearekin batera; aurrez filmatuta zeuden irudi batzuekin osatu du 77 minutuko lana. 100 ordu baino gehiagoko materiala zuten, eta horren guztiaren artean aukeratzea izan da lanik nekezena Olasagastirentzat.

Herri kanta bat aukeratu zuten film osoa lotzeko: Iruten ari nuzu. Ezkondu nahi ez duen emakumearen abestia emakumeen arteko elkartasun kanta bilakatu dute hala, «askatasun kantua», zuzendariaren hitzetan. Filma zeharkatzen duten harietako bat da musika, baina «hari humanoa eta hari feminista» dira nagusi.

«Batzuetan, sufrimendua azaltzeko tentazioa izan dut, baina nahiago nuen irakurketa positiboa egin, kronika sentsazionalistan erori gabe», esan zuen zinemagileak. Dokumentalarekin, luzera eta pisua hartu du Astigarragako emakumeek ehuntzen jarraitzen duten sare handiak.]]>
<![CDATA[Makinek euskaraz egingo dute]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/040/001/2019-04-06/makinek_euskaraz_egingo_dute.htm Sat, 06 Apr 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/040/001/2019-04-06/makinek_euskaraz_egingo_dute.htm Llamar a', eta deitu nahi zionaren izena. Batetik, gaztelaniaz egin behar izan zion, eta, bestetik, pertsona horren abizenak tz-k zituenez, autoak ez zuen ondo ulertu zeini deitu behar zion». Asier Iturralde garatzailea da Iametza komunikazio enpresan, eta Librezale taldeko kidea ere bada. Teknologia euskalduntzeko lanean aritzen da, eta proiektu berri bat jarri dute martxan: Common Voice. Helburua da gailuek euskarazko ahotsak ezagutu eta erabiltzaileen aginduei jaramon egitea. Hasteko, grabazio maratoia antolatu dute asteartean, Donostiako Tabakalera zentroko Hirikilabs kultura digitala eta teknologia laborategian.

«Gaur egun dauden ahotsa ezagutzeko tresnek ez dituzte kontuan hartzen euskara eta halako beste hizkuntzak, ez direlako errentagarriak», Iturralderen hitzetan. Enpresa handiek sortzen dituzte horrelako tresnak, eta haiek erabakitzen dute zein hizkuntzatan emango den zerbitzua. Teknologia hizkuntza bat ezagutzeko prestatzeak lana eskatzen du, eta hizkuntza handiak besterik ez dute gogoan izaten halako proiektuak garatzean. «Ahotsa ezagutzeko tresna bat hizkuntza batean erabili ahal izateko, entrenamendu fasea dago. Testuak eta irakurketa ahotsa behar dira, tresnak ikas dezan ahotsetik testua ateratzen». Ahotsarekin agindua eman, tresnak hori testu bilakatu, eta testuak dioena exekutatu.

Lan handia eskatzen du horrelako tresnei hizkuntza bat erakusteak, eta, horretarako, auzolan digitala proposatu du Librezalek. Haien arabera, enpresa handiek ez dute errentagarria ez den lanik hartuko beren gain, eta komunitateak osatu beharko du egiteko dagoena. Proiektu zabalago baten parte da, ordea, euskarazko auzolana. Ahots-ezagutza enpresa handien esku uzteari uko eginda, Mozilla fundazioak, besteak beste Firefox nabigatzailea garatzen duenak, Common Voice proiektua sortu du mundu osoan.

Common Voiceren helburua da ahots ezagutza ahalik eta hizkuntza gehienetara eramatea. Teorian, edozein hizkuntzak lor dezake hori, baina komunitate bakoitzak hartu behar du bere zatia osatzeko ardura. 5.000 esaldi prestatu behar dira, bost eta zortzi hitz artekoak, eta jendea grabatu esaldi horiek irakurtzen, 10.000 ordura iritsi arte. Hori eginez gero, lor daiteke ahots ezagutzak hizkuntza batekin funtzionatzea.

Librezalek bat egin du Mozillaren proiektuarekin, eta euskarazko hitz eta ahotsekin kopuru horietara iristea du helburu. Prest daude esaldi guztiak, eta horiek irakurriko dituen jendea falta dute orain. Horretarako, webgune bat jarri dute martxan: https://voice.mozilla.org/eu. Han, proiektuari ekarpena egiteko bi modu daude: batetik, pantailan agertzen den esaldia ahots goran irakurtzea, erregistratuta gera dadin; bestetik, dagoeneko grabatu diren esaldiak entzutea, kalitate txarrekoak direnak edo testuan jartzen duena irakurtzen ez dutenak iragazteko, «kalitatea ziurtatzeko».

Ahots aniztasuna

«Egungo sistemek duten beste arazoetako bat da aniztasun gutxi dutela», Iturralderen ustean. Hau da, zerbitzua hizkuntza gutxi batzuetan emateaz gain, hizkuntza horietako sektore batzuetako ahotsak besterik ez dituela ezagutzen. «Ingelesez, klase ertaineko gizon zurien ahotsak erabili izan dira historikoki. AEBetako hegoaldeko kutsua duen emakume afro-amerikarra bazara, arazo gehiago izango dituzu komunikatzeko, makina ez baitago entrenatuta zurea bezalako ahotsak ulertzeko». Common Voiceren helburua da mundu osoan zein Euskal Herrian era askotako ahotsak lortzea: emakumezkoenak, gizonezkoenak, adin guztietakoenak, hizkuntza ikasi berri dutenenak... «Teknologia erabiliko dutenen isla izatea komeni da, ahalik eta jende gehienak izan dezan teknologia horiekin komunikatzeko aukera».

Bi aldagai nagusik elkartzen dituzte proiektua eta Librezaleren ohiko jarduna: software libreak eta euskarak. Hizkuntzarekiko kezkaz gain, badute, beraz, teknologiaren beraren inguruko ardura. Egun, gailu gehienak Amazon, Apple, Google, Microsoft eta antzeko enpresa handienak dira; «erabiltzen duten softwarea ez da librea, eta grabatzen dituzten ahotsak zerbitzarira bidaltzen dituzte». Pribatutasun politikak arduratzen du Iturralde: «Ez daukagu kontrolik gure ahotsarekin egiten dutenaren inguruan». Horregatik, Common Voicek bestela egingo ditu gauzak: «Entrenatuta dagoenean, ahotsa ez da inora bidaliko; gailuan bertan egingo du prozesamendua».

Abian da auzolana. Edozeinek parte har dezake, sakelako telefonotik zein ordenagailutik, esaldiak grabatzen zein grabatutakoak iragazten. Halere, asteartean ekingo diete taldeko maratoiei, Donostian, eta horrelako maratoiak antolatzeko dei egiten diete euskara elkarteei eta gainerako erakundeei.]]>
<![CDATA[Mundu zabala, gertukoaren neurrira]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/029/001/2019-04-05/mundu_zabala_gertukoaren_neurrira.htm Fri, 05 Apr 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1879/029/001/2019-04-05/mundu_zabala_gertukoaren_neurrira.htm Mundutik mundua. Arabako hitzontzi baten kronikak. Nafar izatearekin arabar izatearekin baino gehiago lotzen duten idazle baten kontakizun hibridoak, Arabatik eta Arabaz idatziak. Eroso sentitzen da dagoeneko «obsesio» ere bilakatu zaion «anfibiotasunean», natural. Atzo aurkeztu zuen liburua, Pamiela argitaletxeko Upaingoa sailak argitaratua, Jose Angel Irigarai editorea lagun.

Egileak azaldu zuen Bortzirietan (Nafarroa) beratarrek dutela hitzontziak izengoitia. Hark, ordea, bere buruari deitu dio horrela: «Isuri ditudan esanek ez didate mihia lehortu, eta hitzontziok ohi dugun temakeriaz, eta belarriak nekatzeko arriskua bazter utzita, begietatik sartzen ahalegindu naiz». Inguruan bizi eta ikusitakoetatik abiatu da liburua idazteko. Hala «literatur kutsuko» gogoeta osatu du idazleak, Irigarairen hitzetan. Idazleak esan du «kazeta girotik» datozela testuak, «baina hobe literatur kodean irakurriak badira».

Hiru ataletan banatu du liburua Zelaietak: hitzaurrea, ondorengo bilduma landuari azalpena emateko; hitzatzea, edo epilogoa, Karmele Jaiok egindako «kronikaren kronika»; eta, tartean, idazleak hitzontzia deitu ziona: kronikak, hausnarketa laburrak. 50 kronika dira guztira, eta alfabetikoki ordenatu ditu guztiak. Simetriaren bila, bi orrialde hartzen ditu bakoitzak; «Hor sartzen da literaturaren artifizioa».

Testu gehienek Arabako Hitza gehigarrian Zelaietak idatzitako Hitzontzia izeneko zutabeetan dute jatorria. Dena den, beste zenbait hedabidetan Arabaren inguruan idatzitako testu batzuetatik ere abiatu da beste gogoeta batzuk ontzeko. Euskaldunon Egunkaria-n eta Argia eta Geu aldizkarietan, hain zuzen.

Araba da testu guztiak lotzen dituen haria, nahiz eta gaiak eta pertsonaiak askotarikoak diren. Munduaz ari dela esan zuen Zelaietak: «Hau da, nik ikusten dudan mundua gertatzen den tokiaz: Arabaz». Arabatik Arabaz jardutea, Euskal Herritik Euskal Herriaz jardutea bezalaxe, mundutik munduaz jardutea da idazlearen ustean, liburuaren izenburuari keinu eginez. «Konplexurik eta harrokeriarik gabe, txokokeriarik eta modan dagoen kosmopolitismo hanpaturik gabe».

Aurkezpeneko testua idaztean zuzentzailearekin izandako buruhaustea baliatu zuen haren ideia indartzeko. Olarizu eta Salburua hitzak azpimarratu egin zizkion zuzentzaileak. Salburuan bizi da bera, eta Olarizu ikusten du handik. Proba egiteko, euskarazkoak ez diren Gros eta Sagues hitzak sartu, eta horiek onartu egin zizkion zuzentzaileak. «Horrek ere neurri bat ematen du, Arabak zer leku duen».

Unibertsala, lokaletik

Bereaz gain, beste bi liburu jarri zituen Zelaietak mahai gainean atzoko aurkezpenean: Xuan Bello asturierazko idazlearen Hestoria universal de Paniceiros, eta Sandra Cisneros idazle estatubatuarraren The House on Mango Street. «Soy de Paniceiros, soy del mundo» (Paniceiroskoa naiz, mundukoa naiz), esaten zuen Bellok. Istorio lokalen aldarrikapena egiteko baliatu zuen haren lana: «Unibertsaltasuna ez da abstrakziotik abiatzen; hain zuzen, askotan abiatzen da tokian tokiko istorioetatik». Uste baino antzekoagoak gara, haren ustean.

Cisnerosen moduan, «binetak» proposatzen ditu idazleak, gertuko bizipenek eragindako gogoetak. Autobiografikoa zein literarioa den «ni poetiko bat» ere ageri da kronika batzuetan.

Liburua Gasteizen aurkeztuko du Zelaietak, Karmele Jaiorekin eta azala eta ilustrazioak egin dituen Eneko Ugarterekin batera. Asteazkenean, 19:00etan, Talka galerian izango dira.]]>
<![CDATA[«Ezkabakoa euskal 'enigma' txikia da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-04-02/ezkabakoa_euskal_enigma_txikia_da.htm Tue, 02 Apr 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-04-02/ezkabakoa_euskal_enigma_txikia_da.htm Tratado de Gramática Griega (Grezierazko Gramatika Tratatua) du izena liburuak, baina «letra grekoz idatzita dauden hitz eta esaldi guztiak irakurrita, euskara entzuten da».

Zer da aurkitu duzuen tratatua?

Jose Luis Alvarez Enparantza Txillardegi omentzeko Korrikak antolatutako ekitaldian erakutsi zuten bideoan, hark aipatzen du nola ikasi zuen euskara. Martuteneko espetxean preso zegoenean egindako praktikak, eta Bilbon ingeniaritza ikasle garaian jasotako eskolak, gauerditik goizeko hirurak arte. Ezkabakoa horrelako kasu bat da: garai hartako errepresioarekin, erabaki zuten hau egitea; dena arriskatu zuten.

Zer egin zuten zehazki?

Hemen dago 200 orriko lan bat. Badakigu nor ziren ziegan zeudenak: Juan Mari Pallin preso plentziarrak idatzi zuen lana, eta Alejandro Mendizabal mutrikuarra zen irakaslea. Beste hiru kide ere tartean ziren: Feliciano Kareaga barakaldarra, Vicente Etxezarraga zeanuriarra eta Josu Landa plentziarra. Fitxa guztiak dauzkagu, eta gustatuko litzaidake ikerketa ondo bukatzea; ez dugu dena asmatuko, baina iristen garen lekuraino dakiguna kontatzea, behintzat. 22 urteko gazte kuadrilla bat, gudariak, «hau egiten dugu gure abertzaletasunagatik», horrelako metodo bat...

Zer lortu duzue orain arte?

Lortu dugu dena irakurtzea. Euskara ikasteko sekula ikusi dudan erarik originalen eta ausartenetako bat da. Kuriositateagatik hasi nintzen ikertzen, espetxean egindako lan bat zela eta. Egiptologoa naizenez, kopto hizkuntza irakurri behar izan dut, letra grekoekin idazten zen Egiptoko antzinako hizkuntza. Liburu hau hartu nuen eta: «Nola bada? Hau euskara da!».

Inork ez zekien ezer?

Agian familiek bazekiten, baina niri inork ez zidan esan. Jende horri omenaldia egiteko atera behar genuen argitara. Irakurtzen hasi, eta poliki-poliki lortu nuen esaldi guztiak irakurtzea. Zati batzuetan, euskara ikasteko itzulpenak ageri dira: «Ni naiz, zu zara, hura da», letra grekoz idatzita, gaztelaniazko itzulpenaren ondoan. Baina konturatu nintzen esaldi batzuek ez zutela gaztelaniazko itzulpenik. Eta horiek dira ziurrenik esaldirik esanguratsuenak.

Zer diote esaldi horiek?

«Guda amaitu arren, hemen gaude gu», «horrek urkatu zituen gure lagunak», «Kepak bere buruaz beste egin du»... Nik uste dut horiek jartzen zituztela ez ahazteko. Ez dira euskara ikasteko esaldi neutroak, egiten ari zirenaz gogoratzea nahi zuten.

Zenbat denbora eman zuten lana idazten?

Hasieran, kontatzen dute gerran daudela, gero gerra bukatu dela eta han jarraitzen dutela. Hiru urte behintzat egingo zituzten barruan. Jakingo bagenu zein gertakizunez ari diren... Agian ihesaldiaz ari dira. Ikaragarria da idatzitakoaren esanahia, kontatzen ditu derrigorrez gogoratu behar ditugun gauzak.

Nolakoa zen Ezkabako espetxea?

Espetxeen espetxea zen, oso gogorra. Ez bakarrik errepresioagatik, bizi baldintzengatik ere bai. Horrelako bat harrapatuz gero, akabo.

Zergatik ez da ezer jakin orain arte?

Lagunekin parrandan haserretzen zarenean, esaten duzu «tira, bihar hitz egingo dugu», batzuetan ez delako une egokia. Ez dudana ulertzen da hortik hasi, eta oraindik lubakiak beteta edukitzea. Gauza bat da denbora irabaztea, eta bestea denaz ahaztea. Nik uste dut une hartan inor ez zela ausartu honi kasu handirik egiten. Ez dira mezu zifratuak bakarrik, espetxean zeuden, guztia da.

Memoria historikoa da?

Batzuetan, badirudi memoria historikoa dela denoi burura etortzen zaiguna: arekak, bala zorroak... Hau memoria historikoan sartzen da bete-betean, baina ulertzen dut beste batzuek beste kriterio batzuk erabiltzea hori neurtzeko.

Aurkikuntzaren zer interpretazio egiten duzu?

Ez dago irakurketa bikoitz bat egiteko aukerarik. Enigma pelikula ikusi baduzu, kontatzen duena Bigarren Mundu Gerran alemaniarrek nola deszifratzen zuten kodea, hori da: Ezkabakoa euskal enigma txikia da. Orduko errepresioarekin horrelako gauza bat egin zuten. Haien testamentua idazten ari ziren; bestela, ez duzu hartzen horrelako lanik, ez zara sartzen horrelako batean. Gero, ikusi zuten bizi osoko zigorra jaitsi zietela 30 urtera, jendea espetxetik ateratzen hasi zela, 1938. urteko ihesaldia, eta, zorionez, bizirik atera ziren espetxetik. Ezkondu, nork bere bizitza egin, eta «hura ere bururatu zitzaigun, bada!» esango zuten haien artean.]]>
<![CDATA[Jamaikako hotsen artisaua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1944/036/001/2019-03-31/jamaikako_hotsen_artisaua.htm Sun, 31 Mar 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1944/036/001/2019-03-31/jamaikako_hotsen_artisaua.htm Mad, The Upsetter, edo berak nahiago duen modura, Scratch. «Scratch sentimendu bat da, sorkuntza bat. Scratch ahalguztidunaren boterea da, hazten den hazia». Reggae eta dub musikaren aitzindaria da, beti soinu berrien bila aritu den sortzaile eta ekoizle ipurterrea. Etengabe sortzen igaro ditu azken 50 urteak, eta datorren ostiralean Donostiako Intxaurrondo kultur elkartean ariko da zuzenean.

Rainford Hugh Perry Jamaikan jaio zen. Haren amak lotura handia zuen Afrikako joruba etniako arbasoekin, eta tradizio hori pasatu zion semeari ere. Etxean jasotako kosmologia horrek eragina izan zuen Perryren musika sorkuntzan: «Reggaea Afrika Mundu Berrian bada, duba Afrika ilargian da», esan zuen behin.

Ondoren izen horiek hartu zituzten estiloekin jolasean hasi zen Perry 1960ko hamarkadan, eta 60 disko baino gehiago argitaratu ditu ordutik. Azkena, iaz, 82 urterekin: The Black Album (Upsetter). Hemezortzi dub bertsio jaso zituen han, askotariko efektuekin; pasarte argiak ilunagoekin tartekatzen dituen ekoizpen landua da. Daniel Boyle ekoizlearekin batera osatu zuen lana.

Ibilbide oparoa du Perryk sortzaile lanetan, baina ekoizle moduan ere punta-puntako musikariekin lan egin izan du: The Clash, The Heptones, The Skatalites eta Bob Marley ageri dira bere ibilbidean, besteak beste. Bide luze eta gorabeheratsua egin du, baina bada haren izenetik bereizi ezin daitekeen proiektu bat: Black Ark.

Lee Scratch Perryren lana sailkatzeko erarik errazena da Black Ark aurrekoak, bitartekoak eta ondorengoak bereiztea. Musika ekoizten hasi zenean, bere sorkuntzaren gaineko erabaki ahalmena izan nahi zuen, ahalik eta handiena. Estudio batean lanean hasi, haserretu, bide berri batekin saiatu, eta berriro ere liskarretan hasi. Azkenean, Upsetter Records sortu zuen, 1968an. People Funny Boy izan zen zigiluak kaleratu zuen lehen singlea, eta 60.000 ale saldu zituen Jamaikan.

Estudioan erabilitako teknika berritzaileek ezagun egin zuten nazioartean, ia bere izaera bitxiak bezainbeste. Lan berezi horren erakusgarria da 1970. urtean The Wailers taldearekin egin zuen Mr. Brown kantua. Efektu arraro batek biltzen du abesti osoa, eta soinu berrietara eramaten reggae musika.

Esperimentazio etengabe horrek ez zituen, ordea, erabat asetzen Perryren nahiak: bere ekoizpenen gaineko kontrol osoa izan nahi zuen. Hala, Black Ark sortu zuen; estudio bat etxeko lorategian. Estudioarekin batera, izen bereko zigilua abiatu zuen, gainera. Orduko lanak mugarriak dira Jamaikako musikaren historian. Bob Marley eta The Wailers, Junior Byles eta Junior Murvin, guztiak igaro ziren Jamaikako musikaren etxetik.

Luxuzko ekoizpenak dira ordukoak, baina ez ekoizleak luxua bilatzen zuelako, sortzen zuen musikarekin lanean behar beste denbora ematen zuelako baizik. Black Arken grabatzen zen guztia oinarrizko grabaketa materialarekin jasotzen zen; Perryren eskuek egindako moldaketek lortzen zuten soinua bakarra izatea. «Scratchek soinu berezia zuen, eta denoi eragiten zigun lilura. Gauzak egiteko bere modua zuen; haren soinua zen, eta eragina izan zuen jende askorengan», azaldu zuen Paul Douglas perkusio jotzaile jamaikarrak.

Hein batean, dub musikaren jatorriaren bila hasiz gero ere, ez legoke urruti Black Ark estudioa. Reggaearen azpigenero horretan, ekoizlea musikari bat gehiago bilakatzen da ia: aurrez grabatutako zati bat manipulatu, eta zerbait berria sortzen duelako, nahasketa mahaia instrumentu bilakatuz.

Espero gabeko legatua

«Etorkizunerantz joaten saiatu nintzen, zerbait ezberdina egiten», dio egun Perryk. «Lapurretan hasi ziren gero, eta erotu egin ninduten». 1978. urtean, estudioa erre egin zen; Perryk dio berak erre zuela, haserrealdi batean. Orain, onartzen du Black Arken falta sumatzen duela, baina behin eta berriz errepikatzen du Jamaikako jendeak eragin zuela arazoa.

1970eko hamarkadan, ez zuen berehala sinetsiko sortzen ari ziren musika entzungo zuela jendeak 40 urte geroago ere. «Ez nuen uste legatu handi bat izango zenik. Ez zen gauza handirik irteten hortik; baina zoazen tokira zoazela, Lee Scratch Perryren disko bat topatuko duzu».

Estudioaren proiektua bertan behera geratu ostean hasi zen Scratch izena erabiltzen, 1980ko hamarkadaren hasieran. Ez zen garai erraza izan musikariarentzat: bide berrien bila eman zituen urteak, noraezean, Londresen Adrian Sherwood eta Neil Fraser ekoizleekin lan egiten hasi zen arte.

Aldaketa horietarako ere badu bere azalpena Perryk. Musika sorkuntzaren berpiztea lotu ohi du alkohola edateari eta kalamua erretzeari uztearekin. Jamaikako eta Black Arkeko garaietan, ezagunak ziren ekoizlearen inguruko mitoak: mikrofonora eta grabatutako zintetara kalamuaren kea botatzen zuela kontatu ohi da, kantuaren barnera sar zedin. 2006. urtean egindako elkarrizketa batean azaldu zuen zergatik erabaki zuen uztea: «Jakin nahi nuen nork sortzen zuen musika, erretzeak ala Lee Perryk. Ikusi nuen nik egiten nuela, eta ez neukala erretzeko beharrik».]]>
<![CDATA[Tribial jokoa, dosi txikitan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1994/034/001/2019-03-30/tribial_jokoa_dosi_txikitan.htm Sat, 30 Mar 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1994/034/001/2019-03-30/tribial_jokoa_dosi_txikitan.htm Egunean Behin aplikazioa iritsi da sakelakoen merkatura. Codesyntax enpresak garatu du, eta, bi astean, 2.000 lagunek baino gehiagok eman dute izena.

Izenak berak aurreratzen du jokoaren funtzionamendua: erabiltzaileek egunean partida bakarra joka dezakete, eta tribial moduko hamar galderari erantzun. Asmatutako erantzunen eta pasatutako denboraren arabera, puntuazio bat lortzen du bakoitzak, eta sailkapen orokorra egiten da parte hartzaile guztiekin. Egun, mila partidatik gora jokatzen dira. Astero, sailkapeneko lehenak sari bat jasotzen du. Aplikazioa App Storen deskargatu daiteke iOS gailuetan, eta Google Playn Android gailuetan.

Codesyntax enpresak bazuen tribial moduko joko bat kaleratzeko asmoa, eta duela urte erdi inguru hasi ziren garapen lanetan. Josu Azpillaga ingeniaria aritu da lan hori egiten. Hark azaldu du aplikazioak bi helburu dituela enpresarentzat: «Batetik, produktu bat ateratzea euskal munduari begira, euskaldunei eskaintza bat ematea denbora tarte polit bat pasatzeko». Dena den, enpresaren garapen propioek izaten dute beste helburu bat ere: «Teknologia berriak eta indarrean dauden garapen moduak gure ikerketa eta garapen lanerako baliatzea».

Duela bost urte inguru, Codesyntaxek bere lehen aplikazioa jarri zuen merkatuan: Tribual. Horrek ere tribial itxurako galdera-erantzunekin funtzionatzen zuen, eta horretarako sortutako materiala erabili dute Egunean Behin elikatzeko. Teknologia aldatu egin da ordutik, eta garatzaileek aukera izan dute aplikazioak egiteko modua eguneratzeko.

Tribual-en esperientziatik abiatuta, erabaki zuten itxura horretako aplikazio berri bat sortzea. Enpresak bazuen esperientzia, galderak sortzeko gaitasuna ere bai, eta nola egin pentsatzen hasi zen. Lehendabiziko ideia izan zen erabiltzaile guztiak eguneko ordu berean jokatzen jartzea, baina ez zioten etorkizun handirik ikusi. «Orduan, pentsatu genuen: galderak egingo ditugu, baina muga batekin; egunean partida bat. Tribual-en ikusi genuen jendea sartzen zela, hiruzpalau egunetan asko jokatzen zuela, eta gero, utzi». Sukarraldien ondorengo basamortua saihesteko asmatu dute eguneroko eta asteroko dinamika.

Euskaraz eta Euskal Herriaz

Erabiltzaileek egunean partida bakarra jokatzen duten arren, haien guztien arteko partida handi bat jokatzen da astero: nork lortuko sailkapen orokorreko lehen postua. Hala, sariak jarri dituzte irabazleentzat, «beste ekimenei ikusgarritasuna emateko». «Badakigu inork ez duela jokatuko ikuskizun bateko bi sarrerarengatik, baina balio dezake pixka bat motibatzeko». Korrikako materiala izan zen aurreneko asteko saria, eta Loraldiako Buztinezko etorkizuna ekitaldirako lau sarrera banatuko dituzte aste honetako jokalarien artean.

Guztiaren gainetik, ordea, galderek definitzen dute jokoa. «Batzuek hizkuntzak ikasteko baliatzen dituzte tribialak, edo gai batzuen inguruan aritzeko. Badaude munduan tokiko tribialak edo tribial tematikoak; zientziaren ingurukoak, adibidez». Azpillagak argi du zein zen haien helburua: «Galderak euskaraz egin nahi genituen, eta, gainera, Euskal Herriaren ingurukoak». Nola egin galdera horiek egunean partida bat jokatzeko moduan? «Denei ezin dizkiegu galdera berak eman; bestela, nik erantzuten baditut galderak eta aldamenekoari esan, hark badakizki erantzunak. Galdera asko behar dira, eta automatikoki sortu behar dira».

Tribual-etik hartu dituzte galdera asko, baina jo dute beste iturri batzuetara ere: euskarazko Wikipedia, haren atzean dagoen DBpedia, Google Maps, argazkiak geolokalizatzeko erabiltzen zen Panoramio, Hiztegi Batua eta sinonimoen hiztegia, besteak beste. Wikipediari esker, Euskal Herriko herrien datu basea dute: zenbat biztanle dituen bakoitzak, zer lurraldetan dagoen... Horrek aukera ematen die herri bakoitzeko galderak egiteko. 50.000 galdera inguru sortu dituzte dagoeneko, eta gehiago sortzeko asmoa dute. «Tarte batean egon daiteke literaturaren astea, eta literaturaren inguruko galderak atera Armiarmaren datu basetik. Horrelako gauzak ere egin nahi ditugu».

Sailkapen orokorreko lehiatik kanpo, aplikazioak ematen du talde txikiak sortzeko aukera ere, «lagunekin kafe bat jokatzeko». Gainera, etorriko da horietan aldaketaren bat, Azpillagak aurreratu duenez. «Gure nahia litzateke aurten jokoarekin jarraitzea, eta dinamika polit bat bilatzea. Ez dugu beste munduko pretentsiorik, baina aitzakia bat da jendeak egunean minutu bat pasatzeko euskaraz». Mundua une oro eskuetatik pasatzen den garaian, euskaraz jokatzeari denbora pixka bat ematea.]]>
<![CDATA[Etsipen gabeko salaketa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/020/001/2019-03-29/etsipen_gabeko_salaketa.htm Fri, 29 Mar 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/020/001/2019-03-29/etsipen_gabeko_salaketa.htm Soinujolearen semea filmarekin hasiko dela aurtengo Donostiako Giza Eskubideen Zinemaldia. Atzo, ordea, egitarau osoa aurkeztu zuen Josemi Beltran Giza Eskubideen Zinemaldiko programazioaren arduradunak, aldamenean zituela Eneko Goia Donostiako alkatea, Maribel Vaquero Gipuzkoako Foru Aldundiko Bizikidetzaren eta Giza Eskubideen zuzendari nagusia, Sergio Moreno Amnesty International erakundeko kidea eta Idoia Azpilikueta Euskadiko Garapenerako Erakundeen Koordinakundeko kidea. Apirilaren 5ean abiatuko da zinemaldia, Bernardo Atxagaren eleberrian oinarritutako filmarekin, eta hilaren 12ra arteko programazioa osatu dute.

Euskal ekoizpen batekin hasi, eta izen handiko zuzendari baten lanarekin itxiko dute XVII. jaialdia: François Ozonen Grâce à Dieu lan berria emango dute zinemaldiaren azken egunean. Frantziako zuzendaria ezaguna da Donostian, 2012. urtean Donostiako Zinemaldiko Urrezko Maskorra irabazi baitzuen Dans la maison pelikularekin. Orain, Elizaren sexu abusuen inguruko film bat aurkeztuko du Giza Eskubideen Zinemaldian.

Hura ez da izango, halere, jaialdiaren azken eguneko protagonista nagusia: itxiera galan, Annemarie Jacir zinemagile palestinarrari emango diote saria. Beltranek nabarmendu du ohi baino zuzendari gazteago bat sarituko dutela aurten —45 urte ditu Jacirrek—: «Etorkizunari begira emandako saria da». Hamasei pelikula inguru idatzi, zuzendu eta ekoitzi ditu bere ibilbide osoan, eta azken hamar urteetan egin dituen hiru film luzeei esker lortu du sona nazioartean.

2008an, film luze bat zuzendu zuen Palestinako lehen emakumea izan zen: Milh dadha al-bahr. Donostiako Zinemaldian Zinema Mugimenduan saria eman zioten, eta Cannesko Zinemaldian ere proiektatu zuten. Handik lau urtera egin zuen Lamma shoftak, Sei Eguneko Gerraren ondorengo egunetan girotua; Asiako pelikularik onenaren saria lortu zuen Berlingo zinemaldian. Oraingo honetan, aspaldian Erroman bizi diren aita-seme batzuk Nazaretera (Israel) ezkontza batera itzultzen direneko istorioa kontatuko du Wajib lanean. Filmak 36 sari jaso ditu nazioarteko zinemaldietan. «Jacirren filmek ibilbide luzea izan dute nazioartean, eta ondo jasotzen dute haren herriaren borroka», Beltranen hitzetan.

Izan ere, zinema sortzeaz gain, Jacirrek «zinema babesteko lan handia» egin du Palestinan. Gazteei irakasten die, eta etengabe ari da lanean bere ekoiztetxearekin eskualdeko zinema bultzatzeko. Eskolak ematen ditu Columbia, Betleem eta Birzeiteko unibertsitateetan, eta errefuxiatuen esparruetan Palestinan, Libanon eta Jordanian. Ameriketako Estatu Batuetan egin zituen zinema ikasketak, baina sorterrira itzuli zen ofizioa ikasi ondoren, eta Philistine Films ekoiztetxea sortu zuen 1997. urtean.

Feminismoa nagusi

Migratzaileen gaia puri-purian dago gizartean, eta horrek sortutako kezkak jasotzen ditu zinema garaikideak ere. «Gero eta muga eta hesi gehiago eraikitzen ditugu, ez fisikoak bakarrik, eta hori adieraztea da gaur egungo zinemagileek dauzkaten erronketako bat», Beltranen hitzetan. Gaia Euskal Herrira ekarrita, duela hilabete hil zen Juanmi Gutierrez zinemagilearen azken lana emango dute jaialdiko Sail Ofizialean: Paseko txoriak. Gutierrezek Irungo Harrera Sarearen inguruan osatu zuen dokumental luzea; proiekzioarekin batera, solasaldia ere egingo dute. Irungo Harrera Sareko eta Gipuzkoako Gurutze Gorriko kideek kontatuko dute haien esperientzia.

Migratzaileen gaia asko lantzen da, baina feminismoaren ikuspegitik egindako lanen nagusitasuna ere nabarmena da zinemaldiaren aurtengo programazioan. Horri helduko dioten hainbat film luze emango dizute: #Female Pleasure (Barbara Miller, Suitza-Alemania), emakumeen sexu autodeterminaziorako eskubidearen ingurukoa; Behind India - Una mirada desde sus movimientos sociales (Fernando Vera, Euskal Herria), Indiako emakumeen ahalduntze prozesua kontatzen duena; The Feminist - A Swedish Inspiration (Hampus Linder, Suedia), politika eta feminismoa lantzen dituena; Hilos de sororidad (Eneko Olasagasti, Euskal Herria), indarkeria sexistaren aurkako sareen ingurukoa; eta Hotel explotación: las kellys (Georgine Cisquella, Espainia), lan feminizatuez eta esplotazioaz ari dena.

Lan horiez gain, Sail Ofizialean emango dute The Miseducation of Cameron Post (Desiree Akhavan). Film onenaren saria jaso zuen iaz Sundanceko zinemaldian, AEBetako zinemagintza independentearen topagune handian. «Berrorientazio sexualerako» terapien inguruko solasaldi bat egiteko baliatuko dute aukera.

Beltranek animaziozko lanen kalitatea nabarmendu zuen aurkezpenean. Film luzeen artean proiektatuko dituzte: boikotaren eta desobedientziaren inguruko ¡Nae pasaran! (Felipe Bustos, Eskozia-Txile); Funan, Kanbodiako genozidioa kontatzen duena (Denis Do, Frantzia-Belgika-Luxenburgo); eta Palestinaren okupazioaren inguruko The Tower (Mats Grorud, Norvegia-Frantzia-Suedia).

Film luze eta laburren lehiaketaz kanpo, jaialdiak iraun bitartean hainbat egitasmo egingo dituzte Donostian. Campeones (Javier Fesser, Espainia) filmaren proiekzio berezi bat egingo dute Donostiako espetxean, lau film emango dituzte Tabakaleran, eta hainbat GKEk ekoitzitako filmak proiektatuko dituzte, doan, hiriko zenbait kultur etxetan.]]>
<![CDATA[Annemarie Jacir omenduko dute Giza Eskubideen 17. Zinemaldian]]> https://www.berria.eus/albisteak/164510/annemarie_jacir_omenduko_dute_giza_eskubideen_17_zinemaldian.htm Thu, 28 Mar 2019 15:05:34 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/albisteak/164510/annemarie_jacir_omenduko_dute_giza_eskubideen_17_zinemaldian.htm <![CDATA[Arzaken jatetxea, museo]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/030/001/2019-03-27/arzaken_jatetxea_museo.htm Wed, 27 Mar 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1901/030/001/2019-03-27/arzaken_jatetxea_museo.htm Arzak bere saltsan aurkeztu zuen atzo: sukaldari bat, mugimendu bat, eta mahai asko jasotzen dituen erakusketa.

Juan Mari Arzak, Euskal Sukaldaritza Berria eta Donostiako jatetxerik ezaguneneko altzariak izango dira museoko protagonistak datozen hilabeteetan, ekainaren 16ra bitarte egongo delako ikusgai, doan. Dena den, Arzaken unibertsoa ahalik eta modu zabalenean lantzeko, beste erakusketa bat zabaldu dute Tabakalera kultura garaikidearen nazioarteko zentroan: Arzak. Mundu osoa lau koloretan margotua. Jankontuak enpresako Luisa Lopez da bi erakusketen komisarioa; atzo aurkeztu zuen proiektu osoa, eta harekin izan ziren Elena Arzak sukaldaria eta Arzaken alaba, Susana Soto eta Edurne Ormazabal San Telmo museoko eta Tabakalerako zuzendariak, hurrenez hurren, eta Eneko Goia Donostiako alkatea. Komisarioa erakusketaren xehetasunak azaltzen ari zenean iritsi zen Juan Mari Arzak bera, publiko gutxiagorekin, eta hark bereganatu zituen fokuak une hartatik aurrera. Erakusketarekin «pozez zoratzen» zegoela esan zuen.

«Euskal Sukaldaritza Berriaren fenomenoa gastronomiatik harago doa, aldaketa kultural esanguratsua da», Lopez komisarioaren hitzetan. Era berean, Arzak ere ez da «sukaldari hutsa» harentzat: bere garaiko giroarekin bat eginda, sukaldaritza iraultzak Euskal Herrira ekarri zituen belaunaldi osoari egin nahi izan dio aitortza, mugimendu horren «anaia handitzat» baitu komisarioak Arzak bera.

Lopezen ustean, ez da kasualitatea 1970eko hamarkadan jaio izana abangoardiako sukaldaritza mugimendu hura. «Askatasunaren ernatzea» izan zen orduan, eta «euskal gizarteak dena posible izan zitekeela amestu zuen garaian» eraldatu zuten bertako sukaldaritza Arzakek eta haren inguruko sukaldariek. Goi mailako sukaldaritzan, baina «elitetik kanpo» ere bai.

Hamabi mahai

Egun sukaldariaren eta jatetxearen inguruan dagoen luxuzko iruditeriatik kanpo abiatu dute erakusketa. Museoan, Arzaken hamabi mahai jarri dituzte, jatorrizkoak batzuk, eta erreplikak besteak. Ikusgai daude jatetxearen aro guztietako mahaiak, etxeko bulegokoaren erreplika, eta sukaldariak plater berriak probatzen dituen laborategiko mahaia ere bai.

Arzakek hiriarekin duen lotura irudikatzeko, Bretxako azokako barazki postu bat jarri du Lopezek erakusketaren hasieran. Hark azaldu zuenez, sukaldariak azokara eramaten ditu bisitan joandako lagunak, produktuak bertatik bertara ezagut ditzaten.

Hiritik abiatzen da kontakizuna, baina berehala agertzen da jatetxea. 1897an sortu zuten Arzaken aitona-amonek, eta, orduko argazkirik ez duten arren, garai hartako itxurarekin atondu dute mahaia. Sukaldariaren amak negozioa hartu eta otordu jatetxe bilakatu zuenean ikasi zuen semeak ogibidea. Madrilen egin zituen sukaldaritza ikasketak, baina amarenean ikasi zuen janaria prestatzen eta, batez ere, esperimentatzen.

1966an hartu zuen Arzakek jatetxearen ardura, amarekin batera, eta 1972an jaso zuen lehenengo Michelin izarra. Beste bi ekarri dizkie denborak. San Telmo museoko erakusketak jatetxearen aro historiko bakoitzaren errepasoa egiten du, mahai-oihal, karta eta gainontzeko xehetasun guztiekin: brandy kopak eta habanoak dituen amaren oturuntza mahaiarekin hasi, eta egun sukaldaritzarik berritzaileena diseinatzen den laborategian bukatu.

Amarekin hasi zuen negozioa Arzakek, eta Elena alabarekin aritzen da lanean orain. «Pozik eta liluratuta» agertu zen bera, eta familia osoaren partetik eskertu zuen halako egitasmo «dinamiko, zabal, hezigarri eta berritzailea» egin izana. Elena Arzakek nabarmendu zuen aitaren lana jasotzeaz gain erakusketak balio duela ere haren ondarea ezagutzera emateko. Lopez komisarioari, berriz, eskerrak eman zizkion sukaldariak, jatetxearen inguruan aritutako emakumeen lana ikusarazteagatik.

Arzak bere ibilbide osoan «zaindu, gidatu, lagundu eta inspiratu» duten emakumeak ere badira erakusketa zabalaren parte: ama, emaztea, alaba, jangelako buruak, partidako buruak eta sukaldeburuak. Haien adierazpenak jaso dituzte erakusketa aretoan dauden pantailetan, eta guztiak bildu dituzte Oier Aranzabalek zuzendu duen Mahaiak eta musak izeneko dokumentalean.

Erakusketa bikoitza

Arzak bere saltsan osatzeko, irudiez gain, testuak ere erabili dituzte. Hasier Etxeberria kazetari eta idazlea zenaren hitzek betetzen dituzte erakusgelako paretak. Honela deskribatu zuen Etxeberriak Arzak: «Bere logelako atea jangelaren ondoan zegoen. Horixe zuen mundurako sarrera: jankidez betetako jangela. Arzaken ikuspegitik, kozinatzea eta bizitzea sinonimoak dira, horregatik esaten du berak inoiz ez duela jatetxerik izan, berea otordu-etxe bat dela». Arzaken eta sukaldaritzaren inguruko lan ugari egin zituen Etxeberriak, eta, Lopez komisarioaren hitzetan, harena izan zen erakusketa antolatzeko jatorrizko ideia.

Tabakaleran zabaldu duten Mundu osoa lau koloretan margotua erakusketa ere Etxeberriaren testuen inguruan gorpuztu da neurri handi batean. Arzaken alde abangoardistago bati heldu dio hark: sukalde liburu-koaderno batek eta Mahaiak eta musak dokumentalak osatzen dute hango transmedia kontakizuna. San Telmoko erakusketa baino lehenago itxiko dute Tabakalerakoa: apirilaren 14an.]]>
<![CDATA[Kantuari bizia eman zion boza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1944/036/001/2019-03-24/kantuari_bizia_eman_zion_boza.htm Sun, 24 Mar 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1944/036/001/2019-03-24/kantuari_bizia_eman_zion_boza.htm
Kantari eta dantzari familia batean jaio zen Kemener. Bretoiera zuen ama hizkuntza, eta hizkuntzak ardaztu zuen haren bizitza eta musika ibilbidea. Lau urterekin hartu zuen parte aurrenekoz fest-noz batean: Bretainiako gau-festak dira, literalki. Antzina, baserrien eraikitzearekin batera egiten zuten dantza festa horietan, eta, egun, herritarrak bildu eta elkarrekin dantza egiteko antolatzen dira jaialdiak.

Kemenerren familiakoek, aitaren eta amaren aldekoek, bazuten festa horietan abesteko eta dantza egiteko ohitura. Jaiak gertutik ezagutu izan zituen musikariak, eta 15 urterekin aritu zen aurrenekoz agertoki batean, Albert Bolore maisuak animatuta. Ordutik, musikari emana bizi izan zen: kantuak berreskuratzen, bretoierazko musikaren iragana ikertzen eta melodiak ikasten.

Kemenerrek «entrenatzaileak eta informatzaileak» aipatzen zituen: adineko jendeak buruz kantatutako pasarteetatik jasotzen zituen melodiak eta hizkuntzaren bibrazioak. Ehunka orduko grabaketak egin zituen: «Espiritua jasotzeko, elkarrizketak, istorioak. Abestean, hizkuntzaren gozotasuna berritu nahi dut, hitzaren bihotzera joan», esan zuen 1996an Liberation egunkarian egindako elkarrizketan.

«Behin, adineko emakume bat ezagutu nuen; haren gurasoak abeslari eta kontalariak ziren. 'Ai, mutiko, nik ez dakit ezer...', baina, halako batean, anaiari deitu zion: 'Esan Kemenerri etortzeko, abesti bat gogoratu dut'. Vie de saint Alexis-en bertsio bat grabatu, eta hiru egunera hil zen». Ezagutu zuen jendearen memoria pizteko ere baliagarria izan zen musikariak egin zuen lana.

Nerabezaroan hasi zen Kemener diskoak grabatzen, Bretainiako antzinako baladak abestuta. Ahotsa berreskuratu nahi zuen, musika tresnen laguntzarik gabe. Ordutik aurrera, ondare poetiko eta tragikoan sakontzen hasi zen. Errezitatzen zituen bertso gutxi batzuk, baina ahozko tradizioa zen hari ardura zitzaiona.

Argi zuen bere asmoa ez zela melodiak berreskuratzea soilik, jendaurrean azaldu nahi zuen horiek erakusten. «12-13 urte nituenean, agertokietara igo nahi nuen, jendea dantzan jarri». Bulkada pertsonala izan zuen aurrena, ondoren etorri zitzaion transmisiorako beharra. Izan ere, osatutako disko guztiez gain, zenbait argitalpen ere egin zituen musikariak: ipuinak, dantzarako kantuak eta atsotitzak bildu zituen, besteak beste.

Erik Marchandek, Bretainiako kantugintzaren beste ahots garrantzitsu batek, «lagun zaharra» goraipatu du Kemener hil berritan: «Inor gutxik bezala ezagutzen zuen bretoiera, etengabe nahasten zituen ahozko forma literarioak egungo idatzizkoekin. Jakin zuen haren herri kultura zabaltzen, nahiz eta gainontzeko guztiek ez ulertu; arte poetiko eta musikala zabaltzen zuen, segurtasunez eta determinazioz». Abeslariaren teknika eta ahoskera nabarmendu izan dituzte haren inguruko musikariek, ezohikoak baitziren haren belaunaldiko gainontzeko kantariengan.

Dantza eta drama

Bretainiako ahozko tradizioan bi forma dira nagusi: kan ha diskan (kantua-deskantua) eta gwerz (folk epikoa). Lehenengoa dantzarako erabiltzen da batez ere, fest-noz jaialdietan, besteak beste. Gutxienez bi pertsona behar dira errepikapenekin jolasteko. Bigarrena, berriz, balada edo erromantzea da. Kantu narratiboa izan ohi da, geldoa eta serioa, eta gertakari triste edo dramatikoen inguruko hitzak izan ohi ditu. Gwerz-ek ez dute errepikarik, eta oso kantu luzeak izan ohi dira. Kemener espezialista zen kan ha diskan-ean, gwerz-ean eta beste zenbait estilotan; bretoierazko kantagintzaren etnomusikologoa zen.

20 urterekin argitaratu zuen Kanoù kalon-Vreizh Vol. 1 lehen diskoa, eta beste bi zati egin zituen ondoren. 1982. urtean, Charles-Cros akademiak Ondarearen Sari Nagusia eman zion hiru diskoengatik. 1988an, Barzaz talde esperimental ospetsua sortu zuen, Gilles Le Bigot (gitarra), Jean-Michel Veillon (flauta), Alain Genty (baxua) eta David Hopkinsekin (perkusioa). Azken urteetan, Yann-Fañch Kemener Trio taldearekin aritu zen kantuan. Jakintza zabala eman zion esperientziak, baina ez zion aldatu gaztetako asmoa: herriari itzultzea hari ikasitakoa.]]>
<![CDATA[Arrastaka doazen borrokak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/023/001/2019-03-16/arrastaka_doazen_borrokak.htm Sat, 16 Mar 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1893/023/001/2019-03-16/arrastaka_doazen_borrokak.htm Deklaratzekorik ez nobelaren aurkezpenean: aurreneko nobela du Sarasolak, eta hamar urtean kaleratu duen lehen literatur lana da.

Argitaratuak ditu bi poesia liburu: Kaxa huts bat (Susa, 2007) eta Alea (Susa, 2009). Eleberrian «badago zeozer Alea-tik», egilearen harridurarako. Bere buruari traizio eginda iritsi da Deklaratzekorik ez: azken poema liburuaren ondoren, Sarasolak esan izan zuen 40 urtera arte ez zuela nobelarik idatziko, «gauza temerarioa» baita. «Poeta dena ematen du betirako kondenatua dagoela poeta izatera», baina fikziozko lan luzea kaleratu du.

Idazleak berak nabarmendu nahi izan zuen fikziozkoa dela aurkeztu berri duen lana; are gehiago, «fikzioaren aldarrikapena» dagoela abiapuntuan. «Fikzioaren irakurketa gero eta problematikoagoa den fase historiko batean gaude; joera dugu irakurketa sinplista, erraz, panfletarioetarako».

Dena den, istorio errealista bat kontatzeko asmoarekin idatzi du nobela. «Batzuetan, errealitatea mingarria den heinean, nobela ere mingarri suerta daiteke». Fikzioa izan litekeelako deserosoa ere, anbiguoa, bi hitzetan laburtu ezinezkoa. Zer esanik ez Euskal Herrian azken hamarkadetan gertatutakoez idazten denean. «Zer geratzen zaigu deklaratzeko gure betiko gaiari buruz? Ziur aski, ia dena; hobeto esanda: batez ere ia dena. Dei iezaiozue gure gauza, gure kezka, gure beti betikoa, edo, nahi bada, gure gatazka. Modu maiztuan erabilitako gaia, baina gutxi jorratu den ikuspegi batetik eskainia», esan zuen Canok liburuaz.

Euskal gatazka ageri da nobelan, testuinguru horretan osatu duelako istorioa Sarasolak, baina hark azaldu zuen liburua gehiago ari dela zenbait pertsonaiaren arteko harremanen inguruan. Lagunartea, amodiozko harremanak eta protagonistak aitarekin duen harremana kontatzen dira. Hori guztia gatazkaren erdian kokatua, eta hori guztia ezinbestean gatazkak blaitua.

Liburuan izenik ez duen pertsonaia bakarra da protagonista, eta haren harremanek ardazten dute nobela. Halere, pertsonaiak une oro izango du aldean iraganaren zama: «1990eko hamarkadan kale borroka besarkatu zuen belaunaldiaren ajea eta ondorena» ere kontatzen ditu liburuak, Canoren hitzetan.

Beldurrak eta borrokak

Garai batean uste politiko irmoei jarraituta hartutako erabakien arrastoak elkarrizketan daude protagonistaren egungo harremanen gerturatze eta urruntzeekin. «Liburua irakurrita, ematen du protagonistak gaztetan defendatu zituen hainbat ideal orain xalokeriaz betetako kimera iruditzen zaizkiola, edo ezinbesteko ziruditen ideal horiek bere bizitzan aurrera jarraitzeko macguffin hutsa bilakatu zaizkiola», azaldu zuen Canok. Protagonistak liburuko une batean esandakoak irakurri zituen: «Borroka da bide bakarra, bai, baina ez da hau borrokabide bakarra».

Sarasolak azaldu zuen beldurraren sentimenduak zeharkatzen duela nobela, pertsonaien bizitzan, jokamoldeetan, espektatibetan, ideologian. Diskurtso gogorren atzeko errealitatea azaltzeko asmoarekin aritu da idazten: «Saiatu naiz errealitateak pertsonaiei eragiten dizkien zimurrak eta zikinkeriak gordin samar agertzen, espero dut, gordinkerian erori gabe».

Idazlearen harridurarako, «disfrutatu» egin du nobela idazten. Aurretik poesia idatzi zuen, baina ez du narratibazko lanik argitaratu gaurdaino, eta ez zaio aurrez uste bezain nekeza egin. «Idazten hasi nintzenerako, nahiko mamituak nituen ahotsa, narratzailea eta pertsonaiak». Nobela aurkeztu berritan, satisfazio txiki bat darama berekin: Sarasolak uste du gaur egun eman dezakeen neurria eman duela.

Haren idazkeraren «gaiztakeria luzidoa» eta zehaztasuna nabarmendu zituen Canok. Barrerik eragin gabe irribarre mikatza ateratzeko gai den gaiztakeria, eta mimatu gabeko lerrorik uzten ez duen zehaztasuna. Argi dauka zeresana emango duela Sarasolaren lehen eleberriak. «Deklarazio guztiak bukatzen diren bezala: Donostian, 2019ko martxoaren 14an, sinatzen dut, dagozkion efektuak izan ditzan».]]>
<![CDATA[Mahastiak bakarrik ez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/033/001/2019-03-16/mahastiak_bakarrik_ez.htm Sat, 16 Mar 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1909/033/001/2019-03-16/mahastiak_bakarrik_ez.htm
Azken urteetan, oliba olioaren ekoizpenak gora egin du, eta, iazko uzta aurkezteko, Arabako Errioxako Oliba Olioaren VIII. Jaia antolatu dute gaurko eta biharko. Olioa eskualdearen ondarea dela aldarrikatuko dute Oionen eta Moredan (Araba), hurrenez hurren.

Gaur goizean, ogi xerra txigortuak banatzearekin batera hasiko da ospakizuna Oionen. Hara joaten direnek oliba olioa ogitan jango dute, eta, eguerdian, herriko tabernek pintxo lehiaketa abiatuko dute. Jaiarekin bat eginda, oliba olioa pintxoen osagai garrantzitsua izango da. Arratsaldean, berriz, olio dastatzea egingo dute, udaletxean. Festa amaitzeko, musika emanaldia egongo da plazan.

Dena den, beste ekintza batzuk ere antolatu dituzte gaurko. Oiongo dolarean, ateak irekitzeko eguna egingo dute, bisitariek aukera izan dezaten nola lan egiten duten ezagutzeko eta oliba olioa eskuratzeko.

Hazten ari den uzta bat

Biharamunean, Moredan jarraituko du egitarauak. Goizean, aldaketa handirik ez: ogi txigortua olioarekin, argazki erakusketa eta lehiaketa, eta bisita herriko La Equidad dolarera. Gainontzean, musikak girotuko du eguerdira arteko tartea: txistulariek aurrena, eta elektrotxarangak gero.

Eguerdian, 2018. urteko oliba-olio uzta aurkeztuko dute, eta ohorezko sariak banatuko dituzte. Arabako Errioxako Olibaren Elkarteko arduradunek kantitatea eta kalitatea goraipatu zituzten iazko kanpainaren balantzea egin zutenean.

Nabarmendu zuten olibondoak garairik onenean zartakatu zituztela; horregatik jaso dute aurreko urteetan baino uzta handiagoa. Denera, 440.000 kilo jaso dituzte aurten, eta, horietatik, 90.000 litro oliba olio baino gehiago egin dituzte.

Moredako La Equidad dolarean, adibidez, iazko 150.000 kiloen aldean, 201.000 jaso dituzte aurten. Horietatik 6.000 kilo erabili dituzte olio ekologikoa eta Eusko Label olioa egiteko; 25.000 kilo Arabako Errioxa osoan. Norbere kontsumoak eta zuzeneko salmentak uztaren zati handi bat hartuko dute: 170.000 kilo.

Lantziego herrian dolare berri bat ireki dute aurten, Arroiz, eta aurreikuspen guztiak gainditu ditu: kanpaina amaieran 70.000 kilo jasoak zituen dagoeneko.

Arabako Errioxako Oliba Olioaren VIII. Jaia

Gaur eta bihar, Oionen eta Moredan (Araba), hurrenez hurren.]]>
<![CDATA[Soularen ahots nekaezinak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/030/001/2019-03-15/soularen_ahots_nekaezinak.htm Fri, 15 Mar 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/030/001/2019-03-15/soularen_ahots_nekaezinak.htm
Hamargarren edizioa du Mojo Workin' jaialdiak, eta hura antolatzen duen Gure Gauza elkarteko kide Arkaitz Kortabitartek esan zuen «urtemugaren neurrira egindako egitaraua» prestatu dutela. Horren erakusle, lau egunera luzatu dute musika eskaintza; iazko egunak halako bi.

Atzo abiatu zen jaialdia, GastroMojo izeneko egitasmoarekin. Reggae musikak ireki zuen bidea, baina, datozen egunetan, rhythm and blues eta soul doinuak izango dira nagusi. Gaur eta bihar iluntzean Egiako Gazteszena aretoan egingo dituzten kontzertuak dira jaialdiko ekitaldirik garrantzitsuenak. Biharko ez dago sarrerarik, eta gaurkoak ere bukatzear daude dagoeneko.

Jaialdiaren karteleko protagonistak AEBetako musika beltzaren beteranoak dira: The Cookies, The Dixie Cups, Thelma Jones eta Winfield Parker. Guztiak «gogotsu» eta «hunkituta» daude kontzertuetarako, eta denek asmo bera azaldu dute: gozatzea eta gozaraztea. New Orleanseko The Dixie Cups taldeko Barbara Ann Hawkins kideak aurkezpenean esan zuen haien asmoa entzuleek haiekin batera kantatzea dela. Ikusmira handia eragin du taldeak bihar egingo duen emanaldiak: «Second line bat zer den erakutsiko diegu». New Orleanseko brass banden atzean sortzen den giroa bilatuko du Hawkinsek berak, Athelgra Nevillek eta Rosa Lee Hawkinsek osatutako hirukoteak.

Entzuleek zer espero dezaketen galdetu zietenean, taldekideek erakutsi zuten fardela goraino beteta etorri direla. Soinean zeramatzaten eurek sinatutako zapi bat, garai bateko argazkiak eta taldearen disko batzuk: «Diskoak ekarri ditugu, kamisetak, argazkiak...». Musikari guztiek esan zuten kontzertuen ostean ez dela faltako salmentarako materialik.

The Dixie Cups 1960ko hamarkadako rhythm and soul eta pop talde bat da, eta sekulako arrakasta lortu zuten Chapel of Love, People Say eta Iko Iko kantuekin, besteak beste.

Bihar, taldearekin batera ariko da Thelma Jones abeslaria. Hark ere 60ko hamarkadan abiatu zuen musika ibilbidea, New Yorkeko Barry! diskoetxe ezagunean. Hango ekoizle baten bidez ezagutu zuen Jonesek Big Maybelle, rhythm and bluesaren ahots ezagunenetako bat, eta haren mentore bilakatu zen azkenean. Abesti arrakastatsu asko kantatu izan dituen arren, sekula ez du berebiziko sonarik lortu nazioartean. Horren adibidea da The House That Jack Built abestia. Jaialdiaren aurkezpenean Jonesek berak gogora ekarri zuen moduan, hark grabatu zuen kantua aurrenekoz, eta Aretha Franklinen bertsio bat egin zen ezagun gero; «ohorea», Jonesentzat.

Garai batekoaren alde

Biharko emanaldien kalitatea ez da nolanahikoa, baina gaurkoek ere lortuko dute Gazteszenan elkartutako musikazaleen gorputzak mugiaraztea. 1960ko hamarkadako beste girl group ezagun bat arituko da: The Cookies. 50eko hamarkadaren erdian sortu zuten taldea, baina jatorrizko kide batzuk Ray Charles musikari ezagunarekin hasi ziren lanean, Raelettes izena hartuta. Orduan, Dorothy Jonesek berriro osatu zuen The Cookies, Earl-Jean Reavis eta Margaret Rossekin.

Taldearen bigarren aro horretan grabatu zituzten Chains eta Don't Say Nothing Bad (About My Baby) kanta arrakastatsuak, besteak beste. «Oso hunkituta» hitz egin zuen Rossek, harentzat berezia baita AEBetatik kanpo aritzea haien musika zabaltzen. Abeslariak esan zuen taldearen errepertorioko kantarik garrantzitsuenak joko dituztela.

Gizonezko abeslari bakarra zegoen aurkezpenean, erdi-erdian eserita: Winfield Parker. Hark ere gaur kantatuko du. Baltimoren jaio zen, eta gazte abiatu zuen musikari ibilbidea. Hainbat artista handiren bandetan jo izan zuen; Little Richarden taldean saxofoi jotzaile aritu zen, esaterako. Azkenean, besteen proiektuetan lan egiteari utzi, eta bakarkako bideari ekin zion. Estilo handiko frontman-a da Parker: «Musika afro-amerikarraren altxor ezkutua», jaialdiaren antolatzaileen hitzetan.

1960ko eta 1970eko hamarkadetako abestirik adierazgarrienak kantatuko ditu, energia biziarekin. Garai hartako musika goraipatu zuen aurkezpenean: «Orduko musikak esanahia zuen, zerbait esateko sortzen zen». The Dixie Cups taldeko Rosa Lee Hawkinsek ere egin zuen orduko musikaren alde: «Garai bateko musika esaten zaio, baina hor harmonia bat dago, belaunaldiz belaunaldi igaro dena. 50eko eta 60ko hamarkadan, musikariak elkartzen ziren zuzenean musika sortu eta elkarrekin gozatzeko».

Garai bateko AEBetako musikarien aldamenean, inguruko talde gazteagoak ariko dira Mojo Workin' jaialdian: gaur gauean, Bilboko Akatz taldeak ukitu jamaikarra jarriko du Gazteszenan, eta bihar, berriz, Donostiako Big Bob Railroad ariko da, blues eta folk doinuekin. Igande eguerdian amaituko da jaialdia, Tabakalerako Kutxa Kultur Plazan: Donostiako Mojo Hand blues taldeak emango du kontzertua.]]>
<![CDATA[Entzuleak dantzan jartzera dator 10. Mojo Workin' jaialdia]]> https://www.berria.eus/albisteak/163987/entzuleak_dantzan_jartzera_dator_10_mojo_workin039_jaialdia.htm Thu, 14 Mar 2019 13:52:12 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/albisteak/163987/entzuleak_dantzan_jartzera_dator_10_mojo_workin039_jaialdia.htm <![CDATA[Putzuaz gaindiko loturen hariak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2019-03-13/putzuaz_gaindiko_loturen_hariak.htm Wed, 13 Mar 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2019-03-13/putzuaz_gaindiko_loturen_hariak.htm Diasporak Nazioarteko Harremanetan: komunikazioa eta harreman transnazionala Euskal Herriaren eta Estatu Batuetan diren euskaldunen artean. Ondorioztatu du diasporako kideek harreman estua mantentzen dutela Euskal Herriarekin, sare akademiko, kultural eta enpresarialak sortu dituztelako. Sareak harreman horretan duen garrantzia ere aztertu du.


Boiseko jaialdiko irudi bat. URTZI URRUTIKOETXEA

Internet ezinbesteko tresna bilakatu da euskal diasporaren eta Euskal Herriaren arteko harremanetarako. Argia Beristain (Las Vegas, AEB, 1980) euskal diasporako kideak, adibidez, Whatsapp, Facebook eta Instagram erabilita izaten du Euskal Herrian gertatzen denaren berri. «Ahal izanez gero, Gaur Egun ikusten dut ETB Sat katean, edo egunkariak irakurtzen ditut». Halere, afizioek pisua izaten dute halakoetan: «Jakina, Athleticen partida guztiak ikusten ditut telebistan».


Anne Marie Chiramberrok Hella Basque bloga sortu zuen. BERRIA

Anne Marie Chiramberrok (San Frantzisko, AEB, 1990) beste erabilera bat ematen dio sareari: 2013an, Hella Basque bloga sortu zuen, eta komunitate zabala osatu du. 3.000 jarraitzaile baino gehiago ditu Facebooken, eta beste horrenbeste Twitterren. «Blogaren helburu nagusia da AEBetako euskaldunei laguntzea Euskal Herriarekin eta haien euskal ondarearekin konektatzen». Hari esker, gainera, Euskal Herriko albisteen berri izaten du astero. Gehienbat, sare sozialen bidez jasotzen du informazioa: «Jendeak hitz egiten duenari erreparatzea gustatzen zait; informazio asko lortzen dut Twitterren, euskal hedabide eta kazetariengandik».


Brian Meabebasterretxea AEBetara itzuli zen lanera. BERRIA

Brian Meabebasterretxeak (Florida, AEB, 1980), berriz, informazio gehiago jasotzen du telebistatik Internetetik baino, eta badu ohitura ETBn kirolaren eta aktualitatearen berri izateko.

Goirizelaiaren ikerketaren emaitzek diote euskal diasporako kideen %70ek gutxi gorabehera lotura mantentzen dutela Euskal Herriko senide eta gertukoekin, eta, batez ere, sare sozialen bidez eusten diotela lotura horri. «Askok aipatzen dute Whatsapp, eta pentsatzen dugu 'nola ez dute, bada, erabiliko?', baina han ez da hain ohikoa; gizonen %5ek eta emakumeen %8k bakarrik erabiltzen dute AEBetan.

Tesiarekin lanean zebilela ezagutu zuen Goirizelaiak Argia Beristain. Haren aitona, Juan Beristain, 1948an joan zen Etxebarritik (Bizkaia) Idahora, artzain. Jose Mari semea, Markinan jaioa, 1958an joan zen hara, amarekin eta anai-arrebekin, aitarengana. «AEBetan jaio nintzen, baina nire sustraiak Euskal Herrian daude. Neure burua euskal amerikar identifikatzea oso garrantzitsua da niretzat», dio Argia Beristainek. Boisen bizi da egun, eta diasporako komunitateko kidea da.


Urtarrilean aurkeztu zuen diasporaren inguruko nazioarteko doktore tesia Maialen Goirizelaiak. LUIS JAUREGIALTZO / FOKU

Ikerketa lanerako, AEBetako euskaldunen zenbait profil egin zituen Goirizelaiak. Alde batetik, mendebaldeko estatuetakoak, «beti ikertu izan direnak, artzain joandakoak». Gehienak hirugarren belaunaldikoak dira. «Lotura kulturala dute, batez ere; identitatea mantendu nahi dute dantza eginez, euskara klaseekin, edo gastronomia ohiturekin». Dena den, hori pixkanaka aldatzen ari dela ikusi du ikerketan: «Ari dira unibertsitate eta enpresa harremanak egiten».

Beristain bera Boiseko Gazteak euskal dantza taldeko irakaslea da, eta hango ikastolara eraman ditu seme-alabak. Azken bi urteetan, Boiseko Euzkaldunak euskal etxea ordezkatu du North American Basque Organization bileretan, eta, gainera, Boiseko Athletic Club Peña sortzen lagundu du. Saiatzen da urtero behin edo bitan egiten Euskal Herrira bisita. Txikitan, uda asko eman zituen Ondarroan (Bizkaia), izeba, lehengusu eta kuadrillarekin, eta unibertsitate garaian urtebetez bizi izan zen Euskal Herrian.

Profil adina interes

San Frantziskokoa da Anne Marie Chiramberro. Haren aita Eiheralarreko (Nafarroa Beherea) baserri batean hazi zen, eta AEBetara joan zen 1968an. Chiramberrok ere bisita ugari egin izan ditu Euskal Herrira, urte gutxian behin, senitartekoekin elkartzeko. Etxean, asteburuero euskal dantzak ikasten aritzen zen lehen Basque Cultural Center euskal etxean, San Frantzisko hegoaldean. Zazpiak Bat dantza taldearekin AEBetako mendebaldean barrena bidaiatu izan du udako euskal jaialdietan.

«Euskal identitateak lotura bat ematen dit, zerbaiten kide izatea», dio Chiramberrok. «Lurrari lotuta mantentzen nau, ni baino handiagoa den zerbaiti lotuta». Ideia hori bera landu du Goirizelaiak tesian: «Bi egun baino zaharragoa den zerbaiten parte izatea ematen die euskal komunitatearen parte izateak, han ez baitaukate hori».

AEBen mendebaldean «lotura kulturalagoa» dagoela ondorioztatu du Goirizelaiak tesirako egindako elkarrizketetatik, eta hori bera ikus daiteke Chiramberroren hitzetan ere: «Zorionekoa sentitzen naiz Euskal Herriarekiko eta euskal kulturarekiko halako loturarekin hazi izan naizelako: Euskal Herrira bisita egin, aita euskaraz hitz egiten entzun, euskal jatetxeetan jan, euskal dantzak ikasi, euskal etxeko ekintzetan parte hartu, AEBetako euskal jaialdietara joan...». Ekialdean, ordea, bestelakoa da joera. «Badago arrantzale joandakoen hirugarren belaunaldia, baina migrazio berria ere bai, garapen profesional eta ekonomikoaren bila joandakoena. Horien lotura ez da horren kulturala: 'Nik ez dut zertan dantza egin edo euskaraz ikasi; han jaio nintzen, eta lotura zuzena daukat'», azaldu du Goirizelaiak.

Brian Meabebasterretxea Bostonen bizi da. 9 urte zituela, Markinara (Bizkaia) itzuli zen AEBetara artzain joandako aitarekin. «Shock kulturala izan zen. Denak eskuzabalak izan ziren nirekin, baina beti izan nituen galderak barruan: 'Nongoa sentitzen naiz?'». 21 urterekin, zesta-puntatik bizitzea amets zuela, AEBetara itzuli zen Meabebasterretxea, eta hiru urte eman zituen pilotan. Euskal Herrian egin zituen goi mailako ikasketak ondoren, baina hara itzuli zen lan egitera.

«Orain konturatzen naiz zein euskalduna naizen; sekula ez dut hemengo [AEBetako] bizimodua izan». Lagun taldearen falta sumatzen du, «sozializatzea», kaleko bizimodua, nahiz eta hangora ere «erraz» moldatu zen.

Inguruko euskaldunekin harremanetan egoten da Meabebasterretxea: «Hemen bakarrik gaude, eta, etxean bezala sentitzeko, gure moduko jendearekin elkartzen gara». Ingalaterra Berriko euskal etxea da elkargunea: Andramariak ospatzen dituzte, pintxo-poteoa antolatu, eta sagardoa egiten hasi dira. «Garrantzitsua da mantentzea, ez ahazteko».

AEBekiko harremana aspalditik datorkio Goirizelaiari: gurasoak Kalifornian bizi izan ziren, eta Sanforden jaio zen haren anaia, Floridan. Beti ikusi izan du hango jendea etxean, Euskal Herrira bisitan etorrita. Gaia «erakargarria» egiten zitzaion, baina 2011n egon zen «inflexio puntua»: bost urtean behin egiten den Boiseko jaialdian izan zen urte hartan, eta orduan ezagutu zuen Gloria Totoricaguena. Hark kontatu zizkion artzainen istorioak: «Beti kontatzen da amets amerikarra bete dutenen istorioa, baina Totoricaguenak kontatu zigun badagoela horren polita ez den historia bat».

«Tesi bat egiteak berak ezagutza handia ematen dizu; denbora asko pasatzen duzu irakurtzen, ikusi gabe egiten ari zarenak emaitzarik izango duen. Munduko euskaldunen inguruko ikuspegi zabala eman dit».

]]>
<![CDATA[Argitasunera irteteko bidea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1944/032/001/2019-03-10/argitasunera_irteteko_bidea.htm Sun, 10 Mar 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1944/032/001/2019-03-10/argitasunera_irteteko_bidea.htm Sunshine Rock. Azken diskoetako gogoeta ilunak alde batera utzita, eguzki argitan osatu du lan berria, estilo ugari nahastuta hamabi kanta indartsutan. Alde askoko izaera musikala azaleratu da optimismoaren bilaketan.

Iluntasunetik zetorren musikaria, eta tonu horretan osatu zituen aurreko hiru diskoak: Silver Age (2012), Beauty & Ruin (2014) eta Patch the Sky (2016). Gurasoak hil zitzaizkion, bata besteagandik tarte gutxira, eta heriotzaren eta doluaren inguruan aritu zen azken bi lanetan. «Garai ilun bat izan nuen», esan zuen Mouldek berak 2016an argitaratu zuen diskoaren harira egindako elkarrizketa batean. «Oso bakartuta sentitzen nintzen. Sei hilabete eman nituen bizitzaren emoziotik kanpo, gelditu eta nire bizitzaren zentzuaz hausnartzeko».

Horrelakoa zen Patch the Sky, baina zorion hutsak hartu du Sunshine Rock-en. Diskoaren izen bereko abestiarekin abiatzen da lana: erritmo bizia jartzen du bateriak, Moulden berezko estiloa duen gitarra gehitzen zaio hari, eta baritono ahots bereziak borobiltzen du kanta, gorakada betean. Ez dago alde handirik diskoko gainontzeko kanten artean: What Do You Want Me to Do bigarren kantak ere -lehen biak izan dira diskoaren singleak- melodiari presentzia nabarmena ematen dio.

Hirukotearen neurrira

Orduerdiko lanean, Moulden rock oinarri zabalak aldaera asko hartzen ditu. Badute lekua pasarte gogorragoek (I Fought), baita kanta gogoetatsu eta lasaiagoek ere (The Final Years). Sunny Love Song kantaren hitzek balio dezakete diskoaren giro alaia biltzeko: «My troubles, they have ended/ My sorrows ended too/ I should write a sunny love song every day/ I will shine so bright on you so true (Amaitu dira nire arazoak, baita nire damuak ere, egunero idatzi beharko nuke kanta eguzkitsu bat, benetan egingo dizut argi)».

Amaiera aldera, bertsio batekin egiten du eztanda diskoak: 1960ko hamarkadako Shocking Blue rock psikodeliko talde nederlandarraren Send Me a Postcard kanta bere egiten du musikariak. Western Sunset abestia aukeratu du diskoa errematatzeko: koruz inguratuta, Sugar taldearen tankerako melodiek ixten dute Sunshine Rock.

Power trio baten neurrira egindako diskoa da: Mouldek Jason Narducy baxu jotzailea eta Jon Wurster bateria jotzailea izan ditu lagun. 2012ko Silver Age lanetik aurrera, elkarrekin aritu da hirukotea. Verbow taldea izan zuen Narducyk, eta Wursterrekin batera aritzen da zuzenekoetan ibilbide luzeko Superchunk taldean. The Mountain Goats taldean ere aritzen da Wurster.

Hiruko formatua du gustukoen Mouldek, Husker Du taldearen garaitik. 1979an sortu zen hura, eta hamar urte baino gutxiagoko ibilbidea izan zuen arren, arrasto nabarmena utzi du AEBetako hardcore-punk musikan. Taldearen aurreneko argitalpenek entzuleen zein kritikaren gogoak ase zituzten. Zen Arcade (1984) diskoak, ondoren egindakoekin batera, rock alternatiboaren oinarriak finkatzeko balio izan zuen. Pixkanaka, taldeak hardcore estetika alde batera utzi zuen, rock melodikoago baten aldeko apustua egiteko. Haien diskoak rock undergroundaren kultuko lanak dira zale askorentzat.

Bakarkako aro labur baten ostean, David Barbe baxu jotzailearekin eta Malcolm Travis bateria jotzailearekin elkartu, eta Sugar hirukotea sortu zuen Mouldek, 1992an. Bi lan luze eta EP bat argitaratu zituen taldeak. Hiru urte eskasean amaitu zen proiektua, ordea, eta, ordutik, bakarkako bideari gogor ekin zion musikariak. Hogei urtetik gorako ibilbidean, hamahiru lan luze egin ditu, rockarekin ez ezik, elektronikarekin ere jolastuz. Hamaika bide urratuta, argiranzko bidea hartu du.]]>
<![CDATA[Grebalariek publizitate sexista kendu dute Angeluko saltoki batean]]> https://www.berria.eus/albisteak/163783/grebalariek_publizitate_sexista_kendu_dute_angeluko_saltoki_batean.htm Fri, 08 Mar 2019 10:13:46 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/albisteak/163783/grebalariek_publizitate_sexista_kendu_dute_angeluko_saltoki_batean.htm

Angeluko @LeclercBonPlan aitzinean elkartu dira grebalariak Martxoak 8aren harira saltegiak atera duen publizitate sexista salatzeko #M8GrebaFeminista @berria @IEHkohitza pic.twitter.com/nEmM6ZiQXp - Ekhi Erremundegi (@EkhiErremundegi) 2019(e)ko martxoaren 8(a) Protesta dendaren kanpoan hasi duten arren, grebalariak barrura sartu dira, eta iragarki sexistak kentzen hasi. Tentsio handiko uneak izan dituzte saltokiko arduradunekin.

Irribarretsu atera dira saltokitik manifestariak, eta kanpoan jarraitu dute protestan. Azkenean, arduradunek onartu dute iragarki sexistak kentzea.]]>
<![CDATA[Ikastetxe publikoetako langileen erdiek egin dute greba Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan]]> https://www.berria.eus/albisteak/163781/ikastetxe_publikoetako_langileen_erdiek_egin_dute_greba_araban_bizkaian_eta_gipuzkoan.htm Fri, 08 Mar 2019 10:13:35 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/albisteak/163781/ikastetxe_publikoetako_langileen_erdiek_egin_dute_greba_araban_bizkaian_eta_gipuzkoan.htm <![CDATA[Kaosaren aldarria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1910/046/001/2019-03-05/kaosaren_aldarria.htm Tue, 05 Mar 2019 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1910/046/001/2019-03-05/kaosaren_aldarria.htm
Espainiako Vox alderdi ultraeskuindarraren izenarekin jolas egin eta Bost izena jarri diote aberatsak, elizjendea eta militarrak biltzen dituen mugimendu berriari: Bost. Por el culo te la hinco dio pankartak. «Alderdi politiko bat baino gehiago, anarkia hutsa da hau!», diote kuadrillako kideek. Tolosarrak dira guztiak, eta aurreko egunak karroza eta txaranga artean igaro ondoren, herria «aztoratzeko» asmotan atera dira kalera inauterietako astelenitan.
Mikel Laboa. Kantuan aritu zen gitarrarekin. JUAN CARLOS RUIZ / FOKU Konturatzerako, bosgarren egunean sartu dira Tolosako inauteriak, baina nekeak ez du eragin eguerdiko festa giroan. Trenetik, autobusetik edo autoetatik jaitsita, prozesio koloretsu sakabanatuan iritsi da inguruko herrietako jendea. Autoa industrialdean utzi eta herriaren erdigunera bidean doaz Legazpiko bi adiskide, txilaba bana soinean, urtero egiten duten astelenitako paseora, «trago pare batekin karrozetako ikuskizunez gozatzera».
Izozkiak. Guraso izozkigileak izozki haurrarekin besotan. JON URBE / FOKU Haiek ere ezin izan diote Triangulon bat-batean sortutako iskanbila jasotzeko gogoari eutsi, eta sakelako telefonoak atera dituzte pareko eszena zoroa grabatzeko. «Eman play-ri!», eta Espainiako ereserkia ikusleen algarekin nahastu da plazan. «Hori ez, bestea!». Ereserkiaren bertsio dantzagarri bat jarrita, legionarioak inguruko bi andreri heldu eta zortzikoa dantzatu dute barreari ezin eutsita.
'Brexit'-aren alde. Ez dute Europaz ezer jakin nahi. JON URBE / FOKU Espainiako kontserbatzaileen aldarriei, Erresuma Batuko aberatsena batu zaie: Hard Brexit dio horien pankartak. «Hau ez da antzerkia, aldameneko bankuko langileak gara». «Nazkatu gara Europarekin, eta, batez ere, Grezia, Portugal eta Espainiarekin. Porrotera eraman nahi gaituzte, askoz hobe gaude geure kasa». Tolosakoa da lagun kuadrilla, eta horiek ere urtero bilatzen dute ingurukoak asaldatuko dituen mozorroren bat. Ikusmira sortu dute aurten ere.
Baleen arrantza. Aldekoak eta kontrakoak elkartu ziren. JON URBE / FOKU

Urtearen errepasoa

Bide bazterretik begiratuz gero, urteko gertakari nagusien erradiografia ere bilaka daitezke Tolosako inauteriak. Eskuin muturraren gorakada politikan, VAR bideo epaile laguntzailea futbolean, balearen ehiza, Berri Txarrak taldearen kontzertuetako ilara amaiezinak eta mendian lasterka dabiltzanen reality-ak. Urteko gertakari esanguratsuenak, umorezko esketx irudimentsu bilakatuta.
Tximinoak. Zuhaitzetara igota igaro zuten eguna. JUAN CARLOS RUIZ / FOKU Zarauzko futbol taldeko neskek etxean utzi dituzte jokalari jantziak, eta epaile lanetan ari dira Tolosako kaleetan. «Grazia» egiten zien VAR sistema berriak, eta bideo epailea eta taberna elkartu dituzte, «ekipamendu guztiarekin», txarangaren doinuan dantzan aritzeko.
Bikingoak. Itsasontziaren aurrean dantzan aritu ziren. JON URBE / FOKU Aldarri, txaranga hots eta futboleko txistu artean, bada oraindik tarterik beste soinu batzuetarako. Gizonez osatua da Ibarra eta Tolosako kuadrilla, baina emakumez janztearekin nahikoa ez, eta emakumez osatutako batukada feminista egin dute. «Martxoaren zortzia gertu dagoela eta, mugitzen hasteko garaia da dagoeneko». Aldarri zintzoak eta parodia baldarrak berditzen ditu inauteriak, egunerokoaren zurrunbiloari izkin egiteko. ]]>