<![CDATA[Andoni Imaz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Fri, 07 Oct 2022 15:09:18 +0200 hourly 1 <![CDATA[Andoni Imaz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Kolore askotako nobela beltza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/031/001/2022-10-07/kolore_askotako_nobela_beltza.htm Fri, 07 Oct 2022 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/031/001/2022-10-07/kolore_askotako_nobela_beltza.htm Rock'n'roll eleberria argitaratu zuenez geroztik, irakurle batek baino gehiagok galdetu izan dio Aingeru Epaltzari sartuko ote duen orduko Edu Saragueta kazetari protagonista beste abentura batean. Epaltzak, ordea, nahikoa abentura izan du Erresuma eta Fedea trilogia idazten, besteak beste (Mailuaren odola, 2006; Izan bainintzen Nafarroako errege, 2009; Gure Jerusalem galdua, 2013); «opus magna bat», Xabier Mendiguren Elkarreko editorearen hitzetan. Orain, gaurko gaietara itzuli denean, eta Mendi-joak (2017) ipuin liburuaren ondoren, Epaltzak Saragueta «berpiztea» erabaki du, azkenean, beste modu bateko istorio bat kontatzeko Erretzaile damutuen konpainia nobelan.

Izan ere, gaurko Edu Saragueta ez da orain hogei urteko bera: 60 urte inguru ditu, osasuntsuago bizitzen saiatzen da, kirola egiten du, ez du erretzen, alkohol gutxi edaten du, drogatik urrun bizi da... Horretarako lagungarri, badu lagunarte berri bat, Epaltzak kontatu duenez: liburuari izenburua ematen dion erretzaile damutuen konpainia.

Erretzaile damutu horiek dira Saraguetak inguruan dituen ia lagun bakarrak. «Kirola egiteko biltzen dira, eta, ostiraletan, hamaiketako bat egiteko, gero. Oso fauna berezia da, eta, gainera, erretzaile guziak ez dira fumatzaile ohiak: kasu batzuetan, erretzaile hitzaren beste adiera erabiliz, gauzak erre izan dituzte. Badago militante ohiren bat, sindikalista ohiren bat, bankari ohiren bat, eta, okerrena, TAOko zaintzaile bat, pertsonarik gorrotatuena», azaldu du idazleak.

Pertsonaiaren inguruko beste gauza batzuk, berriz, gutxi aldatu dira: «Neurri handi batean, bere bizitza kaka zaharra da. Bizi sentimentala desastre hutsa da, bakarrik bizi da, eta sarearen bitartez ligatzera saiatzen da, arrakasta handirik gabe». Gainera, iraupen luzeko langabetua da, langabezia saria agortu duena. «Oso urri bizi da: lehenago bizi zen tokia utzi behar izan du, eta etorkin auzo batean bizi da orain. Bera da eraikin guzian hemengo bakarra; gainerako guziak etorkinak dira». Lagun baten bidez iritsitako lan batek abiatuko du ekintza: komunitate islamikoari buruzko erreportaje sorta bat egingo du, telebista kate baterako.

Nobela beltza da Erretzaile damutuen konpainia, baina ez hori bakarrik, Mendigurenen arabera: «Baditu ohituren deskribapenak, lige kontuak, erotismo puntu bat, gizartearen ñabardurak eta berezitasunak ondo ispilatzeko trebezia handia, begirada zorrotza...». Editoreak «kazetari sena» garbi sumatzen dio Epaltzari, «literatoarenaz gain».

Epaltzak ibilbide luzea egin du idazle gisa—zortzigarren nobela du, eta idatzi izan ditu ipuin bildumak, saiakerak eta haurrentzako kontakizunak ere—, eta Mendigurenek paraleloan egin du bere editore bidea. «Beti izan da idazle maisua niretzat, eta ondo idaztea zer den estimatzen duen edonorentzat», kontatu du hark. «Esaldi bakoitzean eskatzen dio Aingeruk txinparta ateratzeko, paragrafo bakoitza da ederra, esanguratsua, potentea. Argumentu onak asmatzen daki, ez zaio agortzen irudimena».

Euskaldun bat Iruñean

Esan dutenez, irakurlea ehungarren orrira iritsi arte ez da konturatuko liburua nobela beltza dela, Rock'n'roll-en gertatutakoaren kontrara, lehenbiziko hilotza berandu iristen baita. «Inportantea iruditzen zitzaidan girotzea, gero kontatu nahi nuenerako», esan du Epaltzak.

Rock'n'roll-en, hiriaz aritu zen; «Iruñea ezagutzen zutenek berehala ezagutu zuten hiri hori, baina ez nuen karrika izenik erabiltzen». Oraingoan, Iruñea ageri da, izenez eta xehetasun askorekin, «bere konplexutasun osoan». Hau da: «Iruñea multietniko bat, benetako gaurko Iruñea, non euskaldunok talde bat gehiago garen bertze aunitzen artean, eta ez segur aski inportanteena».

Horri lotuta, beste ezaugarri bat erantsi dio Saraguetari: euskalduna da. «Rock'n'roll-en, ihes egiten nion kontu horri: inor ez zen ez euskalduna, ez erdalduna, ez ezer ere. Kuriosoa da: euskarazko literatura batek —ez guziak— ihes egiten dio egoera soziolinguistikoari, hor badago erran gabe doa moduko bat, eta narrazioari traba eginen ez ote diogun ustea ere bai. Nik pentsatu dut aurre egitea horri. Iruñea multietniko bati buruz ari banaiz, nola saihestu gure talde etnikoaren presentzia?».

Ageri dira «boterea, migrazioa, mamu islamista, ahalik eta modu errealistenean». Adibidez, emakumeek janzten duten zapiari buruzko eztabaidaz aritu da liburuan. «Gaur egun bi jarrera daude, aurrerazaleen artean: batzuei iruditzen zaie errespetuzko gauza bat, identitatearekin lotzen delako, eta besteei dominazio eta menderakuntza tresna bat». Protagonistaren bizipenek horri buruzko jarrera bat hartzera eramango dute.

Epaltza umorez aritu da horretaz guztiaz, eta Cristina Peri Rossiren poesia antologia batean irakurritako esaldi baten bidez azaldu ditu horretarako arrazoiak: «Egoa apaltzen duelako, biziminari transzendentzia kentzen diolako, eta adimenari laguntzen diolako. Ez dakit liburu honek hori beteko duen, baina umorez josia dago».]]>
<![CDATA[Aingeru Epaltzaren 'Erretzaile damutuen konpainia': kolore askotako nobela beltza]]> https://www.berria.eus/albisteak/219148/aingeru_epaltzaren_erretzaile_damutuen_konpainia_kolore_askotako_nobela_beltza.htm Thu, 06 Oct 2022 10:06:28 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/albisteak/219148/aingeru_epaltzaren_erretzaile_damutuen_konpainia_kolore_askotako_nobela_beltza.htm <![CDATA[Segurolaren azken liburua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/029/001/2022-10-01/segurolaren_azken_liburua.htm Sat, 01 Oct 2022 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/029/001/2022-10-01/segurolaren_azken_liburua.htm Ganorexia saiakera, Donostiako Udal Liburutegian, aretoa bete jende. Han izan ziren Jorge Gimenez Alberdaniako editorea, Garbiñe Larrea Segurolaren alarguna eta liburuaren editorea eta Beñat Muguruza ikerlaria, liburuaren lehen irakurlea.

Segurola ez da egon edizio prozesuan, baina hor egon da, Gimenezen hitzetan: «Oso zaila da bere prosa irakurtzea bera bistaratu eta entzun gabe». Hil ostekoa izateak berezi egiten du liburua, eta halakoa izan da edizioa ere: Gimenez, Larrea eta Aritz Galarraga aritu dira editore. Larreak, gainera, hitzatzea idatzi du, eta Segurolak utzitako «jarraibideak interpretatu eta zaindu ditu», Gimenezek esan duenez.

Segurolaren seigarren liburua da Ganorexia —bizi zela argitaratu zituen Gaur ere ez du hiltzeko eguraldirik egingo (2005), Nere gorringotik (2008), Arrazoia ez dago edukitzerik (2012), Sed quia sua (2020) eta Koiteretzia (2021)—, baina, Gimenezen ustez, katalogoa itxi baino gehiago, ireki egin du: «Garbi daukat liburu honetan arimaren leiho guztiak uzten dituela zabalik; zalantza guztiak airean uzten ditu, eta erantzun batzuk, ur hotzean gordeta».

Larreak azaldu duenez, Segurola iazko udazkenean hasi zen Ganorexia idazten, eta aurtengo otsailean hasi zen hari bidaltzen, posta elektronikoz. «Apirilaren 12an egin zidan azken bidalketa». Agindu garbi batekin: «'Lau tokitan gorde, baina ez ireki eta ez irakurri'. Nik ez nekien bera zer ari zen idazten». Ohar bat ere bazuen: «Estralurtarrak etorriko balira, joan Irunera gizon honengana [Gimenezengana], eta eraman dokumentuak, esanez: 'Hau da gure gizonak eskribituba'».

Agindu hura jasotzetik edizio lanak egitera «salto handiegia da», Larrearen esanetan: oin oharrak egin —«agindu zigun azalpenak emateko, hiperraxkarrek bakarrik ulertu ez dezaten»—, artxibo guztiak azkenak zirela begiratu, hitzatzea idatzi... «Ez da batere lan xamurra izan. Lan kolektiboa izan da».

Ganorexia hitzak edo ganoraren anorexiak zer esan nahi duen ez dute azaldu, Segurolak berak liburuaren hitzaurrean baino hobeto esplikatzerik ez dagoelakoan. Saiakerak Gaur ere ez du hiltzeko eguraldirik egingo eta Arrazoia ez dago edukitzerik lanen antzeko egitura du: testu laburrez osatua dago —luzeenetik laburrenera antolatu zituen Segurolak—, eta, gaien aldetik ere, lan horiek ezagutzen dituztenak «etxean bezala» sentituko direla uste du Larreak. «Herriaz eta hizkuntzaz ari da, horren galerak sortzen dion minaz, idaztearen ofizioaz, gizakien arteko harremanez, adiskidetasunaz, bikoteaz, bere beldurrez, ametsez, fedeaz, jainkoaz, espiritualitateaz... Heriotza ez du bereziki aipatzen; ez dago aurreko lanetan baino nabarmenago esaterik horretaz ari denik».

Larreak Txirritaren itzala sumatzen dio testuari, baita Paul Austerrena eta Jorge Oteizarena ere: «Sed quia sua idatzi eta gero, itsatsita geratu zitzaion». Haren ustez, idatzitakoa «belarriz jarraituko» dute Segurolaren jarduna irratitik ezagutzen dutenek ere —Kontrako Eztarrixe irratiko Hankak lurrin saiotik edo Euskadi Irratiko Arratsean-en eta Amarauna-n egindako kolaborazioetatik—.

«Zorroztasuna eta kritikotasuna espero ditugu beragandik, eta hemen ere badaude, baina iruditzen zaigu oraingoan goxatuago ote dauden. Egurra emateko gogoa dauka, baina lehenago bere buruari ematen dio, bere damuez hitz egiten du», esan du Larreak. «Iraganeko motxilak sorbaldatik arintzeko beharra» aipatu du hitzatzean, baita «gozotasuna bilatu nahia» ere.

Muguruzak, liburuko gai guztien artean, zera nabarmendu du, nagusietako baten gisara: pertenentzia sentimenduarena, talde bateko kide izatearen ingurukoa. Ordezkaria ni? izeneko testuaren pasarte bat irakurri du: «Muinean, bihotzaren zolan, hor barrengo mamiren batean, bai orduan eta are garbiago gaur, jendezko altzo edo abaro epel bat nahi nuke aurkitu neure espirituarentzat, eta altzo edo abaro horren izenean mintzatu munduari».

Muguruzak Maialen Lujanbioren 2017ko bertso batzuk ekarri ditu gogora, batzuek goraipatu, eta Segurolak gogor kritikatu zituenak: «'Nire inon ez egon nahia ote/ da zure ezinegona'. Garbiñeri esan nion ez ote duen horixe islatzen Iñakik liburuan, bere inon ez egon nahia ote zen bere ezinegona. Eta Garbiñek ezetz: ez zela ez egon nahia, baizik eta ezina, ezin sakon bat. Egia da: horrela erakusten du liburuan. Badaude harrotasun zantzu batzuk, artaldetik kanpo bizi izateari lotutakoak, baina ezinean urtzen dira maiz».

Bilaketa etengabean

Segurolaren gogoeten ondoren, zati deigarri bat du Ganorexia-k, Bidean zetozenak izenekoa: hark euskaratutako hiru ipuin labur daude han, Ekialdeko tradiziokoak. «Bazuen itzulpenak eta bestelako lanak egiteko asmoa», azaldu du Larreak. Bilaketa espiritual bat suma liteke testu horietan ere: «Bera ez dago prest, kristautasunetik etorrita, hori sinisteko, baina ez dago hustasunean, nihilismoan: bilaketa etengabean dago».

Bestalde, liburuko testu labur bakoitzaren bukaeran, Segurolak buztanki deitzen zion ohar bat dago: lehenago esandakoaren komentario bat. «Batzuetan, idatzi duena kuestionatzen du, ja ez dagoelako ados; beste batzuetan, ekarpen bat egiten dio; eta, tarteka, ez du zentzurik. Horrek bost axola zion berari».]]>
<![CDATA['Ganorexia' aurkeztu dute, Iñaki Segurolaren hilondoko liburua]]> https://www.berria.eus/albisteak/218898/039ganorexia039_aurkeztu_dute_inaki_segurolaren_hilondoko_liburua.htm Fri, 30 Sep 2022 19:08:58 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/albisteak/218898/039ganorexia039_aurkeztu_dute_inaki_segurolaren_hilondoko_liburua.htm apirilaren 15ean hil zen Iñaki Segurola idazle, filologo eta hiztegigilea, eta gaur aurkeztu dute hil aurretik idatzita utzi zuen Ganorexia saiakera, Donostiako Udal Liburutegian, aretoa bete jende. Han izan dira Jorge Gimenez Alberdaniako editorea, Garbiñe Larrea Segurolaren alarguna eta liburuaren editorea eta Beñat Muguruza ikerlaria, liburuaren lehen irakurlea. Segurola ez da egon edizio prozesuan, baina hor egon da, Gimenezen hitzetan: «Oso zaila da bere prosa irakurtzea bera bistaratu eta entzun gabe». Hil ostekoa izateak berezi egiten du liburua, eta halakoa izan da edizioa ere: Gimenez, Larrea eta Aritz Galarraga aritu dira editore. Larreak, gainera, hitzatzea idatzi du, eta Segurolak utzitako «jarraibideak interpretatu eta zaindu ditu», Gimenezek esan duenez. Segurolaren seigarren liburua da Ganorexia -bizi zela argitaratu zituen Gaur ere ez du hiltzeko eguraldirik egingo (2005), Nere gorringotik (2008), Arrazoia ez dago edukitzerik (2012), Sed quia sua (2020) eta Koiteretzia (2021)-, baina, Gimenezen ustez, katalogoa itxi baino gehiago, ireki egin du: «Garbi daukat liburu honetan arimaren leiho guztiak uzten dituela zabalik; zalantza guztiak airean uzten ditu, eta erantzun batzuk, ur hotzean gordeta». Larreak azaldu duenez, Segurola iazko udazkenean hasi zen Ganorexia idazten, eta aurtengo otsailean hasi zen hari bidaltzen, posta elektronikoz. «Apirilaren 12an egin zidan azken bidalketa». Agindu garbi batekin: «'Lau tokitan gorde, baina ez ireki eta ez irakurri'. Nik ez nekien bera zer ari zen idazten». Ohar bat ere bazuen: «Estralurtarrak etorriko balira, joan Irunera gizon honengana [Gimenezengana], eta eraman dokumentuak, esanez: 'Hau da gure gizonak eskribituba'». Agindu hura jasotzetik edizio lanak egitera «salto handiegia da», Larrearen esanetan: oin oharrak egin -«agindu zigun azalpenak emateko, hiperraxkarrek bakarrik ulertu ez dezaten»-, artxibo guztiak azkenak zirela begiratu, hitzatzea idatzi... «Ez da batere lan xamurra izan. Lan kolektiboa izan da». Ganorexia hitzak edo ganoraren anorexiak zer esan nahi duen ez dute azaldu, Segurolak berak liburuaren hitzaurrean baino hobeto esplikatzerik ez dagoelakoan. Saiakerak Gaur ere ez du hiltzeko eguraldirik egingo eta Arrazoia ez dago edukitzerik lanen antzeko egitura du: testu laburrez osatua dago -luzeenetik laburrenera antolatu zituen Segurolak-, eta, gaien aldetik ere, lan horiek ezagutzen dituztenak «etxean bezala» sentituko direla uste du Larreak. «Herriaz eta hizkuntzaz ari da, horren galerak sortzen dion minaz, idaztearen ofizioaz, gizakien arteko harremanez, adiskidetasunaz, bikoteaz, bere beldurrez, ametsez, fedeaz, jainkoaz, espiritualitateaz... Heriotza ez du bereziki aipatzen; ez dago aurreko lanetan baino nabarmenago esaterik horretaz ari denik». Larreak Txirritaren itzala sumatzen dio testuari, baita Paul Austerrena eta Jorge Oteizarena ere: «Sed quia sua idatzi eta gero, itsatsita geratu zitzaion». Haren ustez, idatzitakoa «belarriz jarraituko» dute Segurolaren jarduna irratitik ezagutzen dutenek ere -Kontrako Eztarrixe irratiko Hankak lurrin saiotik edo Euskadi Irratiko Arratsean-en eta Amarauna-n egindako kolaborazioetatik-. «Zorroztasuna eta kritikotasuna espero ditugu beragandik, eta hemen ere badaude, baina iruditzen zaigu oraingoan goxatuago ote dauden. Egurra emateko gogoa dauka, baina lehenago bere buruari ematen dio, bere damuez hitz egiten du», esan du Larreak. «Iraganeko motxilak sorbaldatik arintzeko beharra» aipatu du hitzatzean, baita «gozotasuna bilatu nahia» ere. Muguruzak, liburuko gai guztien artean, zera nabarmendu du, potoloenetako baten gisara: pertenentzia sentimenduarena, talde bateko kide izatearen ingurukoa. Ordezkaria ni? izeneko testuaren pasarte bat irakurri du: «Muinean, bihotzaren zolan, hor barrengo mamiren batean, bai orduan eta are garbiago gaur, jendezko altzo edo abaro epel bat nahi nuke aurkitu neure espirituarentzat, eta altzo edo abaro horren izenean mintzatu munduari». Muguruzak Maialen Lujanbioren 2017ko bertso batzuk ekarri ditu gogora, batzuek goraipatu, eta Segurolak gogor kritikatu zituenak: «'Nire inon ez egon nahia ote/ da zure ezinegona'. Garbiñeri esan nion ez ote duen horixe islatzen Iñakik liburuan, bere inon ez egon nahia ote zen bere ezinegona. Eta Garbiñek ezetz: ez zela ez egon nahia, baizik eta ezina, ezin sakon bat. Egia da: horrela erakusten du liburuan. Badaude harrotasun zantzu batzuk, artaldetik kanpo bizi izateari lotutakoak, baina ezinean urtzen dira maiz». Bilaketa etengabean Segurolaren gogoeten ondoren, zati deigarri bat du Ganorexia-k, Bidean zetozenak izenekoa: hark euskaratutako hiru ipuin labur daude han, Ekialdeko tradiziokoak. «Bazuen itzulpenak eta bestelako lanak egiteko asmoa», azaldu du Larreak. Bilaketa espiritual bat suma liteke testu horietan ere: «Bera ez dago prest, kristautasunetik etorrita, hori sinisteko, baina ez dago hustasunean, nihilismoan: bilaketa etengabean dago». Bestalde, liburuko testu labur bakoitzaren bukaeran, Segurolak buztanki deitzen zion ohar bat dago: lehenago esandakoaren komentario bat. «Batzuetan, idatzi duena kuestionatzen du, ja ez dagoelako ados; beste batzuetan, ekarpen bat egiten dio; eta, tarteka, ez du zentzurik. Horrek bost axola zion berari».]]> <![CDATA[Film helduak eta aktore gazteak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2070/029/002/2022-09-25/film_helduak_eta_aktore_gazteak.htm Sun, 25 Sep 2022 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/2070/029/002/2022-09-25/film_helduak_eta_aktore_gazteak.htm helduen saria atzo. Adierazgarria da: bere ibilbidea thriller lazgarri batekin hasi zuen zinemagileak, eta bigarren film luzean erakutsi du gordintasuna bateragarria dela poetikotasunarekin, eta abiapuntu errealista eta konprometitu bat gainditu eta hedatu daitekeela irudi esanguratsuen bidez -ederrak, baina ez itsugarriak-. Estimatzeko modukoa da epaimahaikideek haren begirada heldua saritu izana, eta, egia esanda, justua ere bai.

Epaimahaikideen lana kritikariona bezain tranpatia da, gehienetan ondorioak eta epaiak ematen direlako irizpideak eta tresna analitikoak esplikatu gabe. Horregatik, purrustada batek beteko ahal du sariek Sail Ofizialeko bi film gaileni utzi dien hutsunea: Hong Sang-sook beste film txiki batekin (Walk Up) jarraitu du osatzen inoiz agortzen ez den bere unibertso handia, eta Fernando Francok La consagracion de la primavera aparta eman du, filmik, zuzendaririk, gidoirik eta aktorerik onenen sarirako hautagai indartsua.

Aurtengo Sail Ofiziala balekoa izan da, erdipurdikoa maiz, baina balio izan du erakusteko, zorionez, zinemagile batzuk tematuta daudela beren estiloa aldiro zorrozten, eta film bakoitzerako bide berriak saiatzen (Hong, Franco, Pilar Palomero, Jaime Rosales, Marco Martins); eta, batez ere, badaudela begirada berri batzuk, aintzat hartzeko modukoak: besteak beste, Frelle Petersenen neurritasuna (Resten af livet), ezbeharrek eta heriotzak eragindako gorabeherako emozionalak neurritasunez lantzeko orduan, eta Mikel Gurrearen eskarmentua (Suro), apaingarririk gabeko narrazio sendo bat osatzeko. Alde horretatik, bereziki poztekoa da epaimahaikideek Runner nabarmendu izana, Marian Mathiasen opera prima Sail Ofizialeko lanik interesgarrienetako bat izan baita.

Hortik beherako sariak harrigarriagoak dira. Genki Kawamuraren eszenaratzea eta estilizazioa aipagarriak dira, baina ez dakit zuzendaririk onenaren saria ez ote den gehiegitxo. Halere, zailagoa da ulertzen Kong Xiu-ren (A Woman) gidoi apala eta Pornomelancolia-ren argazki laua saritu izana.

Eta bitxia da, era berean, hiru aktore gaztetxo saritzea; batez ere, Renata Lerman -uste dut denok behar izan ditugula segundo batzuk nor den gogoratzeko-. Carla Quilez eta Paul Kircher ondo aritu dira rol protagonistan, baina pisuzko hautagaiak zituzten parean: Beatriz Batarda, Anna Castillo, Vicky Luengo...

Quilezek haren amari eskaini dio saria, eta, kontuak ateratzen hasita, amatasuna izan da aurtengo gai nagusietako bat Sail Ofizialean, zuzenean nahiz zeharka (La maternal, Girasoles silvestres, Kong Xiu, The Wonder, Suro), baita dolua ere (Resten af livet, Le lyceen, The Wonder). Eta aipatzeko modukoa da nola gai ezin garaikideago batek, pandemiaren ondorengo ziurgabetasunak, aurkitu dituen zirrikitu batzuk zenbait filmen barrutik gaurko munduaren ispilu izateko; Girasoles silvestres-en eta Le lyceen-en, adibidez.

Zinema bera, Los reyes del mundo bezala, inora ez doan bidaia bat da; eta, hala ere, aldiro asmatzen du bere burua -eta ikusleak- helduago bihurtzen.]]>
<![CDATA[Betiko hiri beltza, koloreztatuta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1991/030/002/2022-09-25/betiko_hiri_beltza_koloreztatuta.htm Sun, 25 Sep 2022 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1991/030/002/2022-09-25/betiko_hiri_beltza_koloreztatuta.htm 'Marlowe'

Zuzendaria: Neil Jordan. Aktoreak: Liam Neeson, Diane Kruger, Jessica Lange, Adewale Akinnuoye-Agbaje, Ian Hart, Colm Meaney, Danny Huston, Alan Cumming. Herrialdeak: Espainia, Irlanda, Frantzia. Iraupena: 110 minutu.

Zineman, argi laranjatu bat nahikoa izan ohi da adierazteko zerbait munduko leku batean gertatzen ari dela, eta ez beste inon. Neil Jordanek horretarako baliatu ditu Marlowe-ren hasierako minutuak, istorioaren agertokia erakusteko, kredituak irakurri eta David Holmesen soinu banda entzun bitartean: etxeak, kaleak, estudioak... Beste nonbait filmatu arren, Los Angelesen girotutako film guztiak dira Los Angelesi buruzkoak -ezin hori azaldu Thom Andersenek Los Angeles Plays Itself-en baino hobeto (2003)-, eta zer esanik ez filmak hiriari lotutako pertsonaia ikoniko baten abenturak kontatzen baldin baditu.

Raymond Chandlerren Philip Marlowe pertsonaiaren istorio bat da Marlowe, baina John Banvilleren 2014ko nobela bat egokituz egina. Hau da, Marloweren itzalaren gainean sortutako Marlowe bat erabili du Jordanek, narratiba baten sinbolo bat, literaturak eta zinemak aspaldi ibilitako bideak berregiteko, nahiz eta gehiago aritu den garai bateko formak nahasten, gaurko begietatik berrirakurtzen baino.

Kolore biziak eta edizio azkarra daude filmaren estetikaren oinarrian, eta XX. mendearen erdialdeko Hollywoodeko zinema beltzaren arrastoak ageri dira bazter guztietan. Dena doa gain behera: hiria, detektibea, aktoreak, estudioak, aberatsak... Eta ezer ez da urruntzen topikoetatik. Kontakizunak elkarrizketen bidez egiten du aurrera, baina, haren kalterako, eszena asko kateatutako elkarrizketa luze bat besterik ez dira, beren kasa ezer gutxi kontatzen duten irudi batzuen bidez filmatuak, eta imajinazio gutxirekin planteatutako eszenaratze batean eginak.

Pertsonaiak eta aktoreak itxura batean karismatikoak badira ere, Liam Neeson gatzik gabe ari da film osoan, eta Diane Krugerren eta Jessica Langeren agerpenak ere mekaniko samarrak dira gehienetan.

Jordanek urteetako eskarmentua du generoak berritzen, baina Marlowe gehiago da garai bateko zinemaren errepaso arin bat, erreferentzien eta pastichearen artean bueltaka dabilena. Zinemaldiko azken filma askotan ikusitako horietako bat da.]]>
<![CDATA[Zatikatutako bizitza bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2005/020/002/2022-09-24/zatikatutako_bizitza_bat.htm Sat, 24 Sep 2022 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/2005/020/002/2022-09-24/zatikatutako_bizitza_bat.htm 'Kong Xiu'

Zuzendaria: Wang Chao. Aktoreak: Shen Shi Yu, Zhu Dong Qing, Wang Xue Dong, Yu Qing Bin. Herrialdea: Txina. Iraupena: 110 minutu.

Zinemagile beteranoa da Wang Chao, eta nazioarteko zinemaldi handietan aurkeztu izan ditu bere filmak, baina, auskalo zergatik, haren ibilbidea ez da oso emankorra, ezta oso ezaguna ere. Eta, egia esan, azken urte luzeetan Txinatik iritsi diren proposamen zirraragarrien aldean, haren Kong Xiu film berriak behintzat ez du berritasun handirik ekarri: istorioaren protagonista Iraultza Kulturalaren garaiaren isla da, eta haren bidez kontatzen da aro batetik besterako aldaketa, oihal fabrikan lan egin eta etxeko lan guztien kargu hartu behar izatetik, lotura guztietatik askatu, eta idazle izatea lortzen duenera arteko bizialdia.

Istorio intimoaren eta sozialaren arteko loturak, ordea, tarteka besterik ez dira agertzen filmean, eta ez indar handiarekin. Wangen eszenaratze zainduak batez ere lortzen du protagonistaren egoeran sakontzea, eta haren bizipen asko modu sinesgarrian eta interesgarrian irudikatzea.

Filmaren argazkia ez da ikusgarria, baina, argiaren tratamendu on bati esker, irudi ederrak eta adierazgarriak sortzen ditu batzuetan. Hala ere, Wangen lanik aipagarriena ediziokoa da: mozketa azkarraren bidez, eszenetako ekintzak amaitu orduko, pertsonaiaren batek elkarrizketako azken hitza esan orduko moztu ditu planoak. Horrek, koherentziaz gainera, erritmoa ematen dio pelikulari, eta, bestalde, balio du irudikatu nahi duen zapalkuntza giroa islatzeko ere.

Dena dela, kontakizunak ez du lortzen gidoitik askatzea, eta, edukiz zein formaz, filmak ez duenez gauza berri askorik esaten, bere iraupenak nekagarri ere bihurtzen du azkenerako.]]>
<![CDATA[Harremanen arkitektura]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2258/027/003/2022-09-23/harremanen_arkitektura.htm Fri, 23 Sep 2022 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/2258/027/003/2022-09-23/harremanen_arkitektura.htm 'Walk Up'

Zuzendaria: Hong Sang-soo. Aktoreak: Kwon Hae-hyo, Lee Hye-young, Song Sun-mi. Herrialdea: Hego Korea. Iraupena: 97 minutu.

Jakin gabe pantailan ageri den hori haren filmografiako pelikula txiki bat ote den, noiz eta non amaituko den etxe baten atarian hasitako bidaia intimoa, Hong Sang-sooren zinemak badu begien bistakoa eta azaltzen zaila den zerbait, gainontzeko guztietatik bereizten duena. Haren film guztiak berdinak direla esatea sinplekeria bat da, baina, alde batetik, egia ere bai: jendea hizketan, jaten, edaten eta erretzen; oinarri-oinarrian, hori besterik ez dute erakusten gehienek. Eta, oinarri-oinarrian, horrelakoak dira eguneroko bizitzako elkarrizketa gehienak ere: denak berdinak, eta denak bereziak.

Eraikin batean filmatu du Walk Up, eta izan liteke arkitekturari buruzko pelikula bat: pisuz pisu aldatzen den etxe baten arkitekturari buruzkoa, eta, era berean, pertsonaien arteko harremanen arkitekturari buruzkoa. Espazio bakoitzak moldatzen du harremana, eta harreman bakoitzak ematen du beste espazio baten berri.

Hongen azken boladako lanen bidetik, estilo ia biluzia du filmak -berrenkoadratzeko erabiltzen dituen zoom horietako bakar bat ere ez-, eta modu linealean egiten du aurrera, gehienetan soilak eta gardenak diren egoera batzuekin. Eta, hala ere, kontakizunean sartzen dituen elipsi harrigarriek ezustean nahasten dituzte narrazioetako denborak, eta etengabe zabaltzen dute filmaren mundua, sekuentzia bakoitza oraindik egiteko dagoen film baten pieza bat balitz bezala, egoera guztiek gordetzen baitute istorio berri batera doan ate bat, bizitza bat erabat aldatu dezakeen erabaki bat.

Dena da arrunta eta dudazkoa aldi berean. Protagonista zinemagile bat da -Hongen filmetako enegarrena, edo betiko bera-, eta elkarrizketa asko ezin sinpleagoak dira -erlijioen funtzioari buruzkoa, esaterako-, baina, azken boladako filmetan landu dituen gai handietatik urrundu arren, asmo bizigarri bat dago elkarrizketa eta irudi bakoitzaren atzean.

Aurreko hiru filmetan bezala, Hong bera aritu da argazki zuzendari -The Novelist's Film-eko zuri-beltzetik hurbil (2022)-, eta, haren zinema estudiatzen dutenek esango dute, baina kontraste handiko irudi horiek bide berriak zabaldu dituzte beti berdina omen den mundu horretan.]]>
<![CDATA[Gehiegikeriez, gutxiegirekin]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2245/027/002/2022-09-23/gehiegikeriez_gutxiegirekin.htm Fri, 23 Sep 2022 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/2245/027/002/2022-09-23/gehiegikeriez_gutxiegirekin.htm 'The Wonder'

Zuzendaria: Sebastian Lelio. Aktoreak: Florence Pugh, Tom Burkey, Kila Lord Cassidy. Herrialdea: Irlanda. Iraupena: 108 minutu.

Kontuan izanda Sebastian Lelioren The Wonder XIX. mendean girotuta dagoela, Irlandako herrixka batean, filmeko aurreneko planoa ezusteko handi bat da ikuslearentzat: ez etxalde lainotsurik, ez jantzi lokazturik, ez mendialde berderik. Aldamio bat besterik ez da ageri, itxuraz estudio bateko filmaketa set bat, The Wonder-en gisako lanak egiteko erabiltzen dituzten horietako bat. Oraindik filmeko protagonista gorpuzten hasi gabeko Florence Pugh aktorea da aurkezlea: «Kaixo. Hau The Wonder izeneko film baten hasiera da». Kamera, pixkanaka, kandela argiz girotutako etxe baten barrualdera mugitzen da, istorioa handik abiatzeko: «Istorioak baizik ez gara, eta honetan sinestera gonbidatuko zaitugu».

Istorio horretan, erlijioak eta fundamentalismoak pisu nabarmena dute, Lib Wright erizainak (Pugh) komunitate baten fede itsuari aurre egin beharko diolako neskatila baten ustezko miraria aztertzeko eskatzen diotenean. Hong Sang-sooren Walk Up-en ere ageri da erlijioa; han ere istorio bat da, protagonistaren ustez, gizakiak bere beldurrei aurre egiteko asmatutako kontu bat. Jainkoa agertzen zaionean, ordea, berriro lanean hasteko kemena sentituko du.

Fedeari lotutako gogoeta fikzioaren pizgarria da Walk Up-en, eta gai agorra, berriz, The Wonder-en. Filmaren girotzea eta abiapuntua interesgarriak diren arren, kontakizunak berehala galtzen du indarra. Musikaren erabilera astunak eta gehiegizko lehen planoek puztu egiten dituzte narrazioak bere kabuz sortu ezin dituen emozioak, eta filmaren formak errepikakorrak eta lauak dira askotan.

Wrighten antzezpen ona da filmaren indarguneetako bat, gainontzeko aktore gehienekin batera. Lanak balio du erlijioak ezarritako kontrol sozialaren gehiegikeriak erakusteko, baina hasiera eta amaiera alternatibo horiekin ere ez du lortzen garai hartan girotutako Netflixeko film baten estetikatik urrundu eta beste zerbait proposatzea.]]>
<![CDATA[Loratze baten zehaztasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2195/027/004/2022-09-22/loratze_baten_zehaztasuna.htm Thu, 22 Sep 2022 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/2195/027/004/2022-09-22/loratze_baten_zehaztasuna.htm 'La consagracion de la primavera'

Zuzendaria: Fernando Franco. Aktoreak: Valeria Sorolla, Telmo Irureta, Emma Suarez. Herrialdeak: Espainia, Euskal Herria. Iraupena: 110 minutu.

Begirada bakoitzak, aurpegiko keinu eta mugimendu bakoitzak erakusten du Lauraren (Valeria Sorolla) eta festa giroan bere inguruan ibiltzen diren mutilen arteko tarte zuhurra. «Lotsatia naiz», esaten dienean, ikusleak sumatzen du zer beldur, zalantza eta desio egon daitezkeen horren azpian. Madrilen unibertsitate ikasketak hasten dituenean hasiko da horietan guztietan arreta ipintzen, bere tokia aurkitzen.

Laurak eta Davidek (Telmo Irureta), garuneko paralisia duen gazte batek, kasualitatez -zauri baten harira- topo egiten dutenean, filma hautsi egiten da: Daviden aurreneko planoak dira gainontzean Laurak betetzen dituen plano guztien kontraplano bakarrak. Alegia, kamera batetik bestera -dotore- mugitu arren, plano guzti-guztiek aurkitzen dute protagonistaren gorputza uneren batean, orduan izan ezik.

Fernando Francok zehatz planifikatu du filma, eta estilo bereizgarri batekin lotu ditu protagonista eta haren inguruko elementuak, mugimenduen eta fokuratzearen bidez. Adierazgarria da nola irudirik gabe -beltzean- eman dituen Laurak narrazioko erabaki nagusiak hartzen dituen uneak. Soilik beharrezko informazioa emanda, gidoi biribil bat sortu dute -esan liteke biribilegia dela? Elkarrizketa batzuen zehaztasuna harrigarria da-.

Egon zitekeen tarte luzeago bat pertsonaien desiretan sakontzeko, baina Francok irudien eta keinuen esku uzten du hori erabat. Ez dago nabarmenkeriarik, ezta alferrikako unerik ere, eta bukatu behar duen une zehatzean bukatzen da. Sorollak gaitasun handia du izaera konplexu bat adierazteko keinuen bidez, eta Iruretak trebezia handia umorerako; bete-betean asmatzen du erantzun bakoitzarekin.

Bazterreko gaiak eta barne zalantzak krudelkeriaz lantzeko joera orokortu samartua dagoen garaiotan, estimatzekoa da Francoren zinemak humanismora egin izana.]]>
<![CDATA[Erosoa, herritarra, abegia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2173/027/002/2022-09-22/erosoa_herritarra_abegia.htm Thu, 22 Sep 2022 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/2173/027/002/2022-09-22/erosoa_herritarra_abegia.htm 'Great Yarmouth: Provisional Figures'

Zuzendaria: Marco Martins. Aktoreak: Beatriz Batarda, Kris Hitchen, Bob Elliott, Romeu Runa. Herrialdeak: Portugal, Frantzia, Erresuma Batua. Iraupena: 113 minutu.

Marco Martinsek garai eta leku jakin batean girotu du bere film berria: Great Yarmouthen, Ingalaterran, brexit-a gertatu baino hiru hilabete lehenago. Harritzekoa da zehaztasuna, kontatzen duen istorioa berdin gerta zitekeelako beste edozein egoeratan, baina esaten du zerbait filmaren espirituaz: gaizki dagoen guztia okerrera joan daiteke.

Great Yarmouth: Provisional Figures-en atmosferak barruak mugitzen ditu. Ingalaterrara lanera joandako langile portugaldarrek esaten dute denak kaka eta odol usaina duela han, eta giro hori bera islatzen dute Martinsen irudiek, mundu zikin eta biolento bat. Indioilar haragia prozesatzen duen fabrika batean pilatzen dituzte langileak, pasaportea bahituta, eta animalien hiltegiak beren itxaropen guztiak akabatzen ditu indioilar bati lepoa mozten dioten bakoitzean.

Ken Loachen film bat izan zitekeen -Kris Hitchen aktoreak lotzen ditu bi munduak-, baina justu kontrakoa da: estetika errealista baten ordez, Martinsek fantasiazkoa dirudien mundu ilun bat sortu du lantegiaren eta bizitoki likitsen artean.

Protagonista Tania da (Beatriz Batarda), eta aurpegi bat baino gehiago dauka: batetik, langile migratzaileak esplotatzen dituztenen mendekoa da, eta, bestetik, bitartekari aritzen da negozio ilun batean. Pertsonaia tragiko bat da, eta Batardak bikain gorputzen ditu haren izaera gozoa eta zakarra aldi berean, baita hizkeraren bidez ere -esanguratsua da zer hitz trabatzen zaizkion ingelesa ikasten ari denean: comfortable, citizen, hospitality-.

Irudien eta soinuen lanketa indartsu hori, ordea, hasieran aurkeztutako kronikatik urruntzen da pixkanaka, istorioaren barruko trametan galtzeko, eta itxura oneko abiapuntu bat bere baitara biltzen da, ia erabat kiribiltzeraino.]]>
<![CDATA[Amesgaiztora kondenatuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2184/027/003/2022-09-22/amesgaiztora_kondenatuak.htm Thu, 22 Sep 2022 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/2184/027/003/2022-09-22/amesgaiztora_kondenatuak.htm 'Los reyes del mundo'

Zuzendaria: Laura Mora. Aktoreak: Carlos Andres Castañeda, Davidson Andres Florez, Brahian Stiven Acevedo, Cristian Camilo David Mora. Herrialdeak: Kolonbia, Luxenburgo, Frantzia, Mexiko, Norvegia. Iraupena: 110 minutu.

Medellingo (Kolonbia) bost gaztek ez daukate elkarren konpainia besterik. Nazkatuta daude han egoteaz, eta nazkatuta daude nazkatuta egoteaz. Haietako batek bere senideei kendu zieten lur bat berreskuratzea erabakitzen duenean -«munduan gauza guztiek dute jabe bat»-, gainontzekoak harekin batera abiatzen dira, askatasuna nahi dutelako, eta hori delako askatasuna haientzat: toki bat munduan.

Laura Mora zinemagileak badu drama sozialak kontatzeko pultsua, eta Los reyes del mundo filmean erakutsi du bere zuzentzeko moduak baduela behar adina indar kameraren mugimendu biziekin narrazioari eusteko eta tarteka irudi ederrak eta esanguratsuak sortzeko.

Gainera, lurrik gabeko gazte horien bidaiari kutsu fantasmagorikoa eman dio, paisaiaren eta testuren bidez landu baititu haien kezketako batzuk. Filmak ez die izkin egiten topikoei eta esajerazioari; horren adibide bat da behin eta berriro askatasunaren metaforatzat erabiltzen den zaldi zuria, baliabide errepikakorra eta batere ez originala.

Narrazioari beste sakontasun bat ematen diote, ordea, lortzen dituen irudi berezi horiek: behe lainoak zuritutako pantailak eta hondakinez betetako etxeak, adibidez, misterio lurrin bat uzten diote istorioari. Gainontzean, aktoreen baleko antzezpenek naturaltasunarekin orekatzen dute lana.

Zorigaitzak gidatzen du istorioa, eta pertsonaiek ezin diote beren patuari ihes egin, baina Mora ez da tematu miseria irudikatzen. Gazteei amesten utzi die, eta arretaz jaso ditu haien gogoetak -«nire mundu perfektuan, nahi ez duena ez da existitzen»; «ikusezin izan nahi nuke»; «denak lo daude, gu izan ezik»-, nahiz eta munduak amesgaizto baten antz handiagoa duen.]]>
<![CDATA[Naturaltasun zintzo bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2152/025/004/2022-09-21/naturaltasun_zintzo_bat.htm Wed, 21 Sep 2022 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/2152/025/004/2022-09-21/naturaltasun_zintzo_bat.htm 'La maternal'

Zuzendaria: Pilar Palomero. Aktoreak: Carla Quilez, Angela Cervantes, Jordan Angel Dumes. Herrialdeak: Herrialde Katalanak, Espainia. Iraupena: 123 minutu.

Ikusi gehiago: Ama gazteen begietatik

Bideo pornografiko bateko hotsak entzuten dira filmaren hasieran, eta neska bat eta mutil bat telefono bati begira ageri dira ondoren, jolasean, sexuaren errepresentazio zakar horien aurrean artean algaraka eta «zer nazka!» esanez erreakzionatzen dutela. Carlak (Carla Quilez) hortik denbora gutxira jakingo du haurdun geratu dela nahi gabe, 14 urterekin.

Las niñas-ek (2020), Pilar Palomeroren estreinako filmak, zirrara handia eragin zuen, haren indar espresiboarengatik, batez ere: irudi horiek gai ziren gauza asko adierazteko, eta nabari zen ikusleengan eta irudietan konfiantza handia zuen norbait zegoela atzetik.

Naturaltasun haren segida da La maternal, zinemagilearen bigarren lana. Lehenengo filmean haurrekin egin zuen lan ikusgarriaren ondoren, oraingoan aktore ez-profesional talde batekin aritu da Palomero, eta antzezpen gogoangarriak lortu ditu, bereziki Quilez protagonistarena eta ama adingabeen zentroko haren kideenak. Haien keinuak modu adierazgarrian jaso ditu, enkoadratze zainduen bidez.

Palomerok sentsibilitate handiz filmatu ditu neska gazteen lekukotzak eta bizipenak, baita Carlaren eta haren amaren (Angela Cervantes) arteko harremanaren gorabeherak ere. Pertsonaien alderik zaurgarriena erakustea lortzen du, baina estreinako filmaren sotiltasuna galduta; gidoia erabat biribildu gabea da, eta kosta egiten zaio istorioen konplexutasun osoa biltzea. Eskertzekoa da, halere, esperientziak lehenestea, mezu zuzenen gainetik.

Batzuetan, planoan agertzen dena bezain interesgarria da, gainera, filmak bi elipsitan kontatzen eta ezkutatzen duena: Carlari haurdun dagoela esan dioten unea, eta erditzea. Hazkuntza, zaintza eta harremanak garrantzitsuagoak dira une mingarrietatik etekin emozionala ateratzea baino.]]>
<![CDATA[Ahaztearen garrantzia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2141/025/003/2022-09-21/ahaztearen_garrantzia.htm Wed, 21 Sep 2022 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/2141/025/003/2022-09-21/ahaztearen_garrantzia.htm 'Hyakka'

Zuzendaria: Genki Kawamura. Aktoreak: Masaki Suda, Mieko Harada, Masami Nagasawa, Masatoshi Nagase. Herrialdea: Japonia. Iraupena: 104 minutu.

Ezin esan Genki Kawamura zinemagile berria denik, ekoizle ibili baita urteetan, eta 30 film baino gehiago baititu haren filmografian. Hark zuzendu duen lehendabiziko filmak, ordea, estilo berri bat ekarri du Sail Ofizialera. Hasierako sekuentzia erakustaldi bat da: kamerak, etxe bati bueltaka, filmatzen ditu sukaldeko lore bat, pianoa jotzen ari den emakume bat, etxeko atea... Eta, pianoko melodia arrarotu ahala, plano sekuentzia horretako irudiak ere gero eta misteriotsuagoak bilakatzen dira, fokuaren eta mugimenduen bidez.

Hyakka birtuoso baten lana da, eta aukera duen bakoitzean erakusten du hori; supermerkatuko buklearen eszenan edo oroitzapenen barruko pasarte nahasietan, besteak beste. Kontua da Kawamurak mundu berezi bat sortu duela memoriaz eta, batez ere, ahanzturaz hitz egiteko, dementzia duen pianista emakume baten -Yuriko (Mieko Harada)-, eta haren semearen -Izumi (Masaki Suda)- arteko harreman bereziaren bueltan. Begien bistakoa da amak gauzak ahazten dituela, eta semeak ondo gogoan ditu umetako bizipen traumatiko batzuk, amarekin lotura dutenak.

Filmean, espazioa eta denbora nahastu egiten dira maiz, zehaztasun osoz diseinatutako sekuentzia batzuetan. Bide horretan, une hunkigarriak eta aurkikuntza bisual ederrak ditu, anbizio handiko eszenaratze baten emaitza gisa; aipatzekoa da su artifizialen ikuskizunaren filmatzea, esaterako.

Proposamen horrek zirrara eragiteko eta interesari eusteko duen ahalmena, ordea, gero eta ahulagoa da, filmak lehenengo zatian pilatutako misterio guztia zuzenegi adierazten delako bigarrenean, eta hasieran kamera erakustaldi minimalista bat dena oroigarri astuna bihurtzen da azkenerako. Gainera, aldaeraz aldaera gogaikarri bihurtzen den piano melodia batek ez dio laguntzen horretan.]]>
<![CDATA[Ez bata eta ez bestea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2130/025/002/2022-09-21/ez_bata_eta_ez_bestea.htm Wed, 21 Sep 2022 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/2130/025/002/2022-09-21/ez_bata_eta_ez_bestea.htm 'Pornomelancolia'

Zuzendaria: Manuel Abramovich. Aktorea: Lalo Santos. Herrialdea: Argentina. Iraupena: 94 minutu.

Bitasuna agerikoa du Pornomelancolia dokufikzioak; bitasun bikoitza, izenetik eta generotik hasita: pornografia eta melankolia, dokumentala eta fikzioa, dena nahasian ageri da Manuel Abramovichen filmean, eta bi ikuspuntutatik erakusten ditu Lalo Santos influencer eta aktore pornografikoaren bizitzako pasarte batzuk. Batetik, haren intimitatea dago, filmaren lehen irudiek ezin gordinago laburtzen dutena: joan-etorri korronte baten erdian, jendez gainezka dagoen kale batean, negar batean ari da Santos. Horren antzekoak dira atzetik datozen beste irudi barnerakoi batzuk, baita amarekin duen telefono bidezko harreman urria ere. Bestetik, Santosen irudia daukagu, telefonoarekin bere buruari grabatzen diona, sare sozialetan zabaltzeko, eta bideo pornografikoetan filmatzen dutena, beste gizon batzuekin sexu harremanak dituenean. Dantzaleku bateko eszena labur batek azaltzen du ondoena batetik besterako aldea: bakarrik dago, itxura goibelarekin, eta aurpegia aldatzen du bere sareetako milaka jarraitzaileri zer ondo pasatzen ari den kontatzeko.

Kontua zera da, ordea: Santosen intimitateko irudiak ere zinemaren bitartez iristen zaizkiela ikusleei, eta irudi horien planteamenduak gutxi duela melankoliatik, edozein espresiotatik eta sakontasunetatik ihesi dabiltzala ematen baitu.

Filmaren abiapuntua interesgarria da, pornografiaren munduak bereziki aproposa ematen duelako Interneti, norbere irudiaren esplotazioari eta maskara birtualei buruz hitz egiteko, baina pelikularen azaleko egiturak eta eszenaratze pobreak ez diote tarte askorik uzten gaien inguruko gogoetari eta pertsonaiaren garapenari. Azkenean, konplexutasun guztia pornografia ez bereziki irudimentsu baten eta pasarte pertsonal mekanikoen artean desegiten da.]]>
<![CDATA[Pasiozko nahasmen bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1933/032/002/2022-09-20/pasiozko_nahasmen_bat.htm Tue, 20 Sep 2022 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1933/032/002/2022-09-20/pasiozko_nahasmen_bat.htm 'Le lyceen'

Zuzendaria: Christophe Honore. Aktoreak: Paul Kircher, Vincent Lacoste, Juliette Binoche, Erwan Kepoa Fale. Herrialdea: Frantzia. Iraupena: 122 minutu.

Dolu baten istorioa kontatzeko, Christophe Honore zinemagileak Lucasi (Paul Kircher) jarraitu dio Le lyceen filmean, 17 urteko gazte bati, haren aita hil berritan. Gaztearen bizitza erabat amiltzen denean, haren barruko urratuak nerabe baten pasioarekin irudikatuko ditu filmean ere, Lucasen gorabeherak heriotza bera bezain ulerkaitzak bilakatuz.

Filmeko aktore gehienek dute pasio hori erakusteko aukera, sekuentzia askok dutelako indar suntsitzaile bat barruan, unerik atsegin eta maitakorrenetan ere atera daitekeena. Hala ere, Juliette Binochek amaren rolean egindako lana da guztietan onena, sentsibilitate berezi bat erakusten duelako eta kontakizuna aberasten duelako agertzen den aldiro.

Gainotzean, kamera eta edizio lanek ez diote askorik laguntzen bestela ere nahasia den istorio bati. Gertakizunak eta protagonistaren narrazioa tartekatzen dira, eta Honorek mugimendu biziekin irudikatu ditu aldaketa guztiak, batzuetan pertsonaiengana modu zakarrean gerturatuz, besteetan kolore eta abiadura aldaketak sartuz eta une batean ametsetako irudiak erabiliz. Filma emozioz gainezka egon arren, estilo horrek zaildu egiten du emozio horiek ikusleari benetan adieraztea. Zuzendaritza barnerakoiak eta azkarregi egindako mozketek indarrez husten dituzte bestela samurrak izan zitezkeen eszena batzuk. Musikaren hautaketak, zorionez, lortzen du horietakoren bat suspertzea.

Pertsonaia guztiak emozioen amildegian behera doazela, istorioaren eta ikuslearen arteko tartea gero eta handiagoa da, eta, azkenerako, kontakizuna luzeegia denez, amaiera aldeko eszenen azken plano bakoitza filmeko azkena izan daitekeen sentsazioa ematen du. Gehiegikeriak indiferentzia eragin dezake.]]>
<![CDATA[Ametsetako etxea defendatzea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/033/003/2022-09-20/ametsetako_etxea_defendatzea.htm Tue, 20 Sep 2022 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1918/033/003/2022-09-20/ametsetako_etxea_defendatzea.htm 'Suro'

Zuzendaria: Mikel Gurrea. Aktoreak: Vicky Luengo, Pol Lopez, Ilyass El Ouahdani. Herrialdea: Herrialde Katalanak, Euskal Herria. Iraupena: 116 minutu.

Mikel Gurrearen lehen film luzea izanik, inpresioa eragiten dute Suro filmaren seriotasunak eta sendotasunak. Bikote baten (Vicky Luengo eta Pol Lopez) etxe eta bizimodu aldaketa abiapuntu hartuta, landaguneetan girotutako fikzio garaikideen barruan interes handiko bideak ibili ditu zinemagileak, askotariko gaiak ageri baitira filmean, eta haien garapenak ondo eusten baitie ekintzetan eta irudietan.

Bi hiritarrak landa girora eramanda, Gurreak aurrez aurre begiratu die bien artean eta haien eta munduaren artean sortzen diren loturei: idealak eta errealitatea nahasten dira, proiektatutakoa, desiratutakoa eta lortutakoa. Konturatu orduko zartatuko da filma irekitzen eta ixten duen irudi hori, biak plano bakarrean biltzen dituena, eta bakoitzaren gorabeherak kontatuko ditu ezinbestean beldurrek gidatzen duten narrazio batean.

Gurreak aktore talde on eta sinesgarri bat elkartu du, eta Luengo nabarmentzen da beste guztien gainetik, hari dagokiolako, gainera, istorioaren liderra izatea. Gainontzeko pertsonaien diseinuak ere lagundu egiten die klase eta arraza gatazken lanketari.

Filmaren egiturak horrelako istorio batetik espero litekeenari erantzuten dio, baina artelatzaren azala jotzen duen aizkorakada bakoitzak tentsioa aregotzen du. Zinemagileak soinu ezin aproposagoa aurkitu du han gizarteko bereizketez aritzeko, eta gatazka intimoak eta sozialak erakutsi ditu azalaren azpian gordeta, baita jabetzari buruzko gogoeta interesgarriak ere.

Zuhaitzak biluzten doazen heinean, thrillerrak hartzen du istorioa, eta, narrazioa bide askotan banatu arren, filmak gehienak garatzen ditu modu eraginkorrean. Gurreak, gainera, istorioa filmatzeko poetika bat diseinatu du, elipsi bakarrean hamaika kontraesan biltzeko gai dena.]]>
<![CDATA[Maskararen azpiko musikaria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/033/004/2022-09-20/maskararen_azpiko_musikaria.htm Tue, 20 Sep 2022 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1946/033/004/2022-09-20/maskararen_azpiko_musikaria.htm 'Il boemo'

Zuzendaria: Petr Vaclav. Aktoreak: Vojtech Dyk, Elena Radonicich, Barbara Ronchi, Lana Vlady. Herrialdea: Txekia, Italia, Eslovakia. Iraupena: 140 minutu.

Josef Myslivecek konpositore eta musikari txekiarraren biopic puska bat da Il boemo, eta, bide batez, XVIII. mendearen bigarren zatiko Italiako aristokraten bizimoduaren erretratu bat ere bai. Anbizio handiko lan bat, Petr Vaclav zinemagileak aurretik egin izan duen fikzio garaikidearekin batere zerikusirik gabea.

Mysliveceken (Vojtech Dyk) igoeran eta jaitsieran, prekaritatik arrakastarako bidea garai hartako botere politiko eta kulturalei lotuta ageri da. Vaclavek maskara baten atzean aurkezten du Myslivecek, eta filmaren zati batean harreman bat sortzen du haren eta Wolfgang Amadeus Mozart haur miragarriaren artean. Myslivecek Mozart baino zaharragoa zen musikari on baten gisa erakusten du, gaztearen jeinuak ia historiatik ezabatu duena honezkero.

Vaclavek toki nabarmena eman dio protagonistaren musikari, eta, gainera, opera emanaldiak pertsonaiaren bizipenekin lotzeko modua aurkitu du askotan. Arrakastaren, maitaleen, familia harreman hautsien eta bizimodu zail baten erdian dago protagonista, eta filmeko pasarterik esanguratsuenetan elkarrizketa ikusgarriak ditu nortasun handiko pertsonaiekin.

Maskaradun konpositorearen iruditeriaren ondoren -maskara ugari daude filmean-, makillatutako eta keinu zorrotzeko aurpegi batek hartzen du pantaila. Batetik besterako joan-etorrietan, zinemagileak proposamen estetiko egoki bat ondu du filmerako, baina artea eta ekoizpena dira haren indarguneak, zuzendaritza bera baino gehiago. Irudi esanguratsuren bat lortu arren, kamera lan arruntak eta Dyk aktorearen baliabide faltak direla-eta, filmari kosta egiten zaio 140 minutuko iraupenari indarrez eustea.]]>
<![CDATA[Probokazioaren mugak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1978/034/002/2022-09-20/probokazioaren_mugak.htm Tue, 20 Sep 2022 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1978/034/002/2022-09-20/probokazioaren_mugak.htm 'Sparta'

Zuzendaria: Ulrich Seidl. Herrialdea: Austria-Frantzia-Alemania. Iraupena: 101 minutu.

Ulrich Seidl zinemagileak diptiko baten gisa aurkeztu zituen bere Rimini eta Sparta film berriak; Berlingo Zinemaldiaz geroztik ez denez aukerarik izan bi horietako lehenengoa ikusteko, ezin jakin nola osatzen duten elkar. Sparta behintzat ez da askorik urrundu zuzendariaren unibertsotik; izan ere, Europako ongizate estatuak itzalean gordetzen duenaz aritzeko beste lan baten gisara har liteke.

Erreprimitutako inguru bat irudikatu du, Errumanian: Ewald protagonista austriarrak (Georg Friedrich) pultsio pedofiloak ditu; haren inguruan bildutako haurrek indarkeria giro zakarra bizi dute etxean; eta haien gurasoek ere etsita dirudite, baztertuta. Protagonistaren aurkezpen sekuentzia on batzuen ondoren -parkekoa, elurretakoa-, Ewaldek eta filmak haren ihesbiderik gabeko patuari jarraitzea beste aukerarik ez dute izango.

Ewaldek ikastetxe zahar bat berrituko du, haurrei judo eskolak emateko, eta Sparta izeneko gimnasio, koliseo edo tenplu bat sortu. Filmaren dilema nagusia haurrak zaintzen eta babesten dituen pedofilo baten eta haur horiei tratu txarrak ematen dizkieten gurasoen arteko anbiguotasun tranpatia da. Bestalde, protagonistaren aitaren bidez, Seidlek nazismoaren itzala erantsi dio kontakizunari -Espartaren iruditeriarekin ere bai-, Austriatik herrialde postkomunista batera joandako gizon baten bidez, gainera. Hondakin bihurtutako eraikin horiez gain, film osoan ez da agertuko estatuarekin lotutako inolako erakunderik, ez eskolarik, ez poliziarik, ez gizarte eta osasun zerbitzurik.

Zalantza sortzen dit, ordea, eszenaratze soil hori eta begirada errukiorra nahikoa ote diren estatuen porrotari eta pedofiliaren konplexutasunari ganoraz heltzeko, edo, kontrara, barrenak nahasten dituen probokazioarena ez ote den oinarri ahulegia gai horietan benetan sakontzeko.]]>
<![CDATA[Bizitzaren errepikapenetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1944/034/001/2022-09-20/bizitzaren_errepikapenetan.htm Tue, 20 Sep 2022 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1944/034/001/2022-09-20/bizitzaren_errepikapenetan.htm 'Resten af livet'

Zuzendaria: Frelle Petersen. Herrialdea: Danimarka. Iraupena: 106 minutu.

Frelle Petersenen hirugarren filma diskrezioz iritsi da Sail Ofizialera; artean hirugarren filma du zuzendariak, baina haren zinema ezezaguna da oraindik inguruotan. Eta ez da meritu makala neurritasunaren bidez lortu duena: pauso irmoz dabilen istorio bat kontatu du Resten af livet lanean, planteamendu zuhur batekin.

Familia baten doluak ardazten du narrazioa. Egon (Ole Sorensen) eta Maren (Mette Munk Plum) gurasoak Tobias semearekin (Lasse Lorenzen) eta Line alabarekin (Jette Sondergaard) elkartzen dira, batera gosaltzen dute, beren ohitura intimoak dituzte egunerokorako eta ospakizunetarako. Tobias ustekabean hilko da, eta Linek ez du lortzen haurdun geratzea ugalketa tratamendu batekin.

Heriotzaren zamak bizitzara ekartzen dituen gorabeherak kontatzeko eta irudikatzeko moduak egiten du berezi Petersenen lana. Antzezpen eta egoera neurritsuen bidez, beti lortzen du tentsio bare bat egotea giroan, behin ere ez sobera nabarmena. Elipsiaren, eremuz kanpokoaren eta mozketaren bitartez lortzen du inor harrituko ez lukeen material bat modu dotorean janztea.

Horren adibide bat da heriotza irudikatzeko modua: mutila filmatzen du familiarekin mahaiaren bueltan, beste kide guztiak fokutik kanpo utzi arte, eta elipsi ausart bat sartzen du ondoren. Segidan, senideak «hari gustatuko litzaiokeen» kantu bat aukeratzen ageri dira, eszena eder batean.

Errepikapenaren bidez, filmak erakusten du zer errituk eusten dioten familiaren oinarriari, zer helduleku dauden heriotza bati elkarrekin aurre egiteko, denborari lasai korritzen utzita, ez ondorio biribil batera iristeko, baizik eta denborari eta bizitzari buruz lasai gogoetatzeko pertsonaia sendo batzuen konpainian.]]>