<![CDATA[Andoni Imaz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 14 Oct 2019 08:21:48 +0200 hourly 1 <![CDATA[Andoni Imaz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Plaza berriak parte zaharrei]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1960/048/001/2019-10-13/plaza_berriak_parte_zaharrei.htm Sun, 13 Oct 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1960/048/001/2019-10-13/plaza_berriak_parte_zaharrei.htm Informazio burujabetzaz, deskoloniza gaitezen 'Argia'-rekin mezua irakur daiteke han.

Aldizkariaren mendeurren festan elkartu da beste jende multzo bat. Parte Zaharrean barrena abiatu dira plazatik. Txistulariak dituzte gidari; atzetik, Urko Apaolaza historialaria eta Miren Artetxe eta Beñat Gaztelumendi bertsolariak. Hirurek kontatu diote jendeari gauzak asko aldatu direla Donostian azken urteetan. Eta asko dagoela aldatzeko oraindik. Ibilbide historikoa egin dute, deskolonizazioaren bueltan.

Apaolazak Valle Lersundi plazatxoan esplikatu du nola 1813. urteko «sutea» gehiago izan zen «sarraskia», Espainiaren aliatu ziren Ingalaterrako eta Portugalgo tropek egina. Dora Salazarren eskulturaz aritu da: «Emakumeek Donostia berreraikitzen lagundu zuten, modu isilean». Gaztelumendik bertsotan erantzun dio: «Asko izango dira/ bertako gehienak/ nor den galdetu gabe/ pasatzen direnak».

Santa Mariaren basilika «esklaboen odolarekin ere egina dago, nolabait». Apaolazak gogora ekarri du euskaldunen eta esklabotzaren «historia iluna». Ilunaren kontrastean, ezkonberrien auto bat zain dago elizaren kanpoan. «Konkistatu eta lotu orduko/ beste bat aldamenean/ lehen jainkoaren izenean zen,/ gaur maitasunarenean», Artetxek.

Fermin Kalbeton kalean, Elvira Zipitriak martxan jarritako ikastola klandestinoaz aritu dira, eta haren atzetik iritsitako «irakasle ausartez». Euskararen egungo egoera hobetzeko beharraz ahaztu gabe, baina. Gaztelumendi: «Baina hobe ahazten/ ez bada sekula/ oraindik gutxituta/ jarraitzen dugula».

Komunitatea sokadantzan

Lasala plazan kantatu dute azken agurra bertsolariek, Indalezio Bizkarrondo Bilintx bertsolariaren izena daraman kalexka «tristearen» ondoan. Poztasuna aldarrikatu du Artetxek: «Segi dezagun festan/ eta pozik, hara/ ze pozik bizitzea/ iraultzailea da».

Iraultzarako grina sumatzen da inguruan, «deskolonizaziorakoa». Lehen urratsa, Konstituzio plazari Plaza Berria izena ezartzea, duela ia 300 urte eraiki zutenean herritarrek jarri zioten hura. Soka luze batek hartu du plaza, Argia-ren komunitateko kideak lotzen dituena, gidari bat mutur bakoitzean. Sokadantza bat, kateak hausteko.]]>
<![CDATA[«Nik ez dut natura sortzen; nik lorategiak sortzen ditut»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-10-11/nik_ez_dut_natura_sortzen_nik_lorategiak_sortzen_ditut.htm Fri, 11 Oct 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-10-11/nik_ez_dut_natura_sortzen_nik_lorategiak_sortzen_ditut.htm Five Seasons: The Gardens of Piet Oudolf dokumentala aurkezten.

Nola azalduko zenuke zure lana?

Paisajista naiz, paisaia diseinatzailea. Batzuetan, egunak igarotzen ditut batetik bestera bidaiatzen, bezeroekin elkartzeko. Bestetan, inguruak behatzen ditut. Hala ere, nire lana ez da kanpoan egiten dudana soilik, oso praktikoa da: diseinatu egin behar da, ondo prestatu, eta, landatu ondoren, lorategiak zaindu egin behar dira.

Zer da paisajista izatea?

Niretzat, paisajista arkitektoa da, paisaia bera arkitektura delako. Ez nuke esango landareen inguruko gauza bat denik, arkitektura lan bat baizik. Alegia, eraiki egin behar da, eraikuntzak egin behar dira, eta, horretarako, landareen inguruko jakintza behar da. Paisajista batek landareak ezagutu behar ditu, horiek direlako eraikuntza materiala.

Zer moduz egin zenuen lan Txillida Lekun, artelanen artean?

Aldendu egin nintzen artetik, eskulturetatik; ez nuen haiekin lehiatzeko inolako asmorik. Nolabaiteko edertasuna gehitu nahi nion periferiari, arteak horrenbesteko garrantzirik hartzen ez duen inguruari.

Inguru iradokitzailea da lanerako?

Asko gustatu zait Txillidaren lana. Lekuan bertan zaudenean, nabaritzen duzu hori, sentitzen duzu zerbait, eta horrek pizten dizu barrena lanean ari zarenean.

Euskal Herriko paisaiek eman dizute arreta?

Deigarria egin zitzaidan zein berdea den dena. Ingurura begiratu, eta dena da berdea. Europa hegoaldean, ez da edonon topatzen horrelako paisaiarik. Lanerako aukera asko ireki zizkidan horrek.

Lanean aldatu zaizu naturari begiratzeko modua?

Ni lorategiak diseinatzen egin nintzen paisajista. Lorategi bat izan daiteke paisaia, baina lorategi arruntak bereziak dira, eta, normalean, ez dute zerikusirik paisaiekin. Oso pertsonalak dira, apaingarriak. Ez da gauza bera lorategiak diseinatzea eta paisaiak diseinatzea. Halere, ni lorategi diseinatzailea ere izan naiteke agian. Paisaiak sortzen ditut, baina lorategiak dira oraindik.

Naturarekin jolasten duzu lanean.

Baina nik ez dut natura sortzen. Nik lorategiak sortzen ditut. Lorategi arruntak baino basatiagoak eta berezkoagoak diren lorategiak.

Eta zer da natura zuretzat?

Natura inspirazioa da, eta landareak bidea dira. Horrekin lan egin behar dugu. Orokorrean, saiatzen gara lorategi espontaneoak sortzen, basatiago irudikatzen, eta lorategi tradizionaletan erabiltzen ez diren landare batzuk erabiltzen.

Lehen begi kolpean ederra ez den horren edertasuna aldarrikatzen duzu?

Ez da aldarrikapen bat. Artean edo sorkuntzan aritzen den pertsona bakoitzak modu batean begiratzen dio erabiltzen duen materialari. Nik ez diot paisaia baten kanpoaldeari begiratzen, orokortasunari; begiratzen diet landareei, ikusten dut nola alda daitezkeen urtaroak pasatu ahala.

Denborak aldatzen du zure lana.

Batzuetan, jendeak pentsatzen du zimelduta dauden landareak ezin direla ederrak izan. Udazkenean badago halako beheraldi bat naturan, eta hori nabarmena da landareetan. Asko ikasten duzu lehen begiratuan ederrak ez diruditen landareetatik. Jendeak landareetan pentsatzen duenean, loreetan pentsatzen du. Nik landareetan pentsatzen dudanean, urtaroetan pentsatzen dut. Zer egin dezake landare batek urtaro bakoitzean? Lorea ederra da ihartzean ere.

Edertasuna edonon topa daiteke?

Baita zeure buruarengan ere, saiatuz gero. Hala ere, 40 urtez lorategiekin lanean aritu baldin bazara, begirada aldatzen zaizu. Zaletasunagatik egiten duenak beste modu batean ikusiko du edertasuna.]]>
<![CDATA[«Toki turistikoetan arakatuz gero, asko ikas daiteke hiri bati buruz»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-10-09/toki_turistikoetan_arakatuz_gero_asko_ikas_daiteke_hiri_bati_buruz.htm Wed, 09 Oct 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-10-09/toki_turistikoetan_arakatuz_gero_asko_ikas_daiteke_hiri_bati_buruz.htm
Funtzio asko ditu liburuak. Horietako bat da aurreiritziak atzean utzi eta Donostia ezagutzea. Nola iritsi zineten zuek Donostiara?

NEREA AZURMENDI: Ni Goierriko herri txiki batetik etortzen nintzen, igogailuak ikustera, pentsa. Bisitan etortzen ginen, familiartekoak geneuzkalako, eta aurrerapenak ikusteko: autobusa, igogailuak, bildots disekatu bat, urdaiazpiko ogitarteko txiki batzuk...

ASISKO URMENETA: Gu gutxitan etortzen ginen txikitan. Azpirozko bidea amari ez zitzaion batere gustatzen, eta Elizondon barrena etortzen ginen, Bidasotik. Epopeia bat zen. Geratu zaizkit itsasoa, eta Igeldo, Igeldo parkea. Geroztik ez naiz izan, eta gogoa dut ikustera joateko.

N.A.: Berdin-berdin dago, lasai.

Liburu «monumentala» atera zaizula esan duzu aurkezpenean.

N.A.: Aurreiritziez ari nintzenean, gehiago ari nintzen gaur egungoez. Horregatik, nahita planteatu dut ibilbide nahiko konbentzional eta monumental bat, ikusteko ustez topikoak eta turistikoak diren tokien atzean asko dagoela deskubritzeko. Horien atzean mundu bat dago, historia bat, Donostiaren izaeraren zati bat; akaso ez beti onerako. Uste dut horrek asko esaten duela hiriaren garapenaz eta idiosinkrasiaz. Toki turistikoetan arakatuz gero, asko ikas daiteke hiri bati buruz.

Nolakoa izan da lan prozesua?

N.A.: Oso goiz ederra eman genuen, baina hori izan zen elkarrekin egin genuen bakarra. Nik liburuaren bertsio itinerante labur bat egin nuen; elkarrekin egin genuen ibilbidea, eta bakoitzak bere lana egin du. Nik lehendik ere baneuzkan gauzak idatzita Donostiari buruz. Soldatarik gabeko kazetari autonomo nintzenean, denetarik egiten nuen: gidak, eskuorriak... Alde horretatik, badago zerbait mendekutik, nik eskuorri horietan bakarrik azaldu behar bainuen zer politak ziren gauza arkitektoniko txundigarriak. Orain disfrutatu egin dut.

A.U.: Plazera izan da, egiazki. Gure itzulia egin genuen, eta argazki batzuk hartu genituen. Nereak aipatu izan zuen: «Txoko hau oso ederra da; ez du Donostia ematen».

N.A.: Ni Parte Zaharrean, esate baterako, ez naiz sartzen. Fermin Calbeton ez dut zapaltzen, Konstituzio plaza ez dut zapaltzen; beti nabil Elbira Zipitria, Kanpandegi kalea eta inguru horretan. Horrek ez du Donostia ematen. Atzo ez zegoen inor, eta ingurua, berriz, jendez beteta zegoen. Nire beldurra da hori jendez betetzea.

A.U.: Liburuarena izango da errua!

Zein izan da lanik zailena?

N.A.: Aukeratzea. Ezin duzu dena egin, eta misterioa utzi behar duzu: «Zubi hori gurutzatu, eta beste Donostia bat aurkituko duzu». Gainera, behar duzu Donostia erakutsi, euskara jakin batean egin; hortik ariketak aterako dira... Gauza mordoa eskatzen zaio liburu mehetxo bati. Asiskok zazpi egin ditu, gainera!

A.U.: Azken batean, horrelako liburu bat egitea gauza batzuen artean aukeratzea da. Guretzat ere bai: testutik zer ilustrazio aukeratu, gero marraztu, koloreak... Ateratzen ahal ziren zortzi mila liburu, bakoitzak aukera bat egin dugulako.

Zer moduz Campistronekin?

A.U.: Dom Campistron Aldudekoa da [Nafarroa Beherea]. Beti arte ederretan ibili da, ikasketak egin ditu Parisen eta Glasgown [Eskozia], eta erabaki du berriz Euskal Herrian bizitzea. Jarri da bere tailer txikian, Alduden, eta hortik ari da topera. Lanean oso erraz aritu gara. Izanen da norbait ilustrazio munduan.

N.A.: Denbora pasatutakoan, esango dugu: liburu hau aurkeztu zenean, Domek bere lehen lana egin zuen, Asiskori Euskadi saria eman zioten... Niri loteria tokatuko zait, edo erretiro eskaintza egingo didate, bietako bat.

A.U.: Edo biak!

Zer da liburuaren aurkezpenean goraipatu duzuen «erudizio aldeanoa». Zer da hori?

A.U.: Erudizioa, nire ustez, asko jakitea da, eta elementu asko ezartzea mahai gainean; eta aldeanoak dira banaz besteko irakurle arruntari interesatuko zaizkion gauzak. Erudizio elitista izaten ahal da beste zerbait, baina erudizio aldeanoa dibulgazioa da. Dibulgazioa eta bulgarizazioa erro beretik heldu dira: bulgoa, herri xeheari ematea elementuak. Nora Arbelbidek esan duena oso polita da: lehendabiziko aldiz, ez dugu turistentzako liburuetara jo behar gure buruaz jakiteko. Hau gida praktiko bat da.]]>
<![CDATA[«Alferrik da elitearekin lehiatu nahi izatea, oinarririk ez badago»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2001/046/001/2019-10-06/alferrik_da_elitearekin_lehiatu_nahi_izatea_oinarririk_ez_badago.htm Sun, 06 Oct 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/2001/046/001/2019-10-06/alferrik_da_elitearekin_lehiatu_nahi_izatea_oinarririk_ez_badago.htm
Twitterreko profilean jarri duzu erretiroa hartu duzula, baina ez zarela erretiratu. Ez duzu gelditzeko asmorik?

Uda pasatu arte, zintzilik zeuden azken kontuak lotzen egon naiz, eta oraindik geratzen zait gauzaren bat. Gainera, UEUko zuzendaritzan jarraitzen dut, eta tesi bat zuzentzen ari naiz oraindik. Proiektu berriak ere hasteko ditut. Aspertzeko denborarik ez: topiko bat erretiratuen artean.

Akademiaren alde guztiak ezagutu dituzu gertutik. Nola iritsi zinen hara?

Oso gazte, eta pixka bat ustekabean. Garai hartan apenas zegoen unibertsitaterik. Guk informatika ikasi genuen ia-ia jakin gabe zer zen informatika. Ikasi bitartean, fakultatean ez zen ordenagailurik egon. Gehienok lan egiten genuen, praktikatze aldera, batez ere. Soldaduska bukatutakoan, IBMrekin programa batzuk egiten egon nintzen, baina garai hartan ere krisia iritsi zen, eta irakasle hasi nintzen lanean.

Zergatik informatika, orduan?

Nik zientzietako zerbait egin nahi nuen; aukeran, matematika. Informatika zer zenik ere! Matematikatik bazuela-eta, abentura moduan iritsi ginen gehienok. Bi gauza genekizkien: zer ez genuen egin nahi, eta matematikan ondo aritu beharko genuela.

Informatika hizkuntzarekin uztartu izan duzu. Zergatik euskara?

Euskaldun berria naiz. Amak bazekien, baina aitak ez. Fakultatean, ikasleon artean antolatu ginen euskara ikasteko, eta Xabier Artola izan zen gure lehenengo irakaslea. AEKren euskalduntze metodoarekin hasi nintzen, eta, HABE sortu zenean, lanean eta euskara ikasten nenbilen aldi berean. Kepa Sarasola UEUra joaten zen, eta gonbidatu egin ninduen. Harrituta geratu nintzen mentalitate horrekin: edozertaz egin zitekeen euskaraz, informatikaz ere bai. Kepa eta biok bero itzuli ginen, eta liburu bana prestatzen hasi ginen, lehen kurtsoan ikasgai bana emateko; gureez gain, ez zigutelako kontatzen.

Zer da Ixa taldea zuretzat?

Hori ere jarri dut Twitterreko profilean: «Ixakidea beti» [barrez]. Beste abentura bat izan da hori. Unibertsitatean ez zegoen informatikaririk; gu izan ginen lehenengoak. Bazen fisika eta matematika ikasitako jendea, eta hiruzpalau doktore zeuden; gaur egun, doktore ez diren hiruzpalau egongo dira! Esan ziguten etorkizuna izateko tesia behar genuela, ikertu egin behar zela. «Ikertu? Zer da hori?». Orduan hasi ginen pixka bat pentsatzen. Kepak eta Arantza Diaz de Ilarrazak hizkuntza prozesamenduaz egin zuten tesia. Ikertzen hastean, ikusi zuten euskaraz ez zegoela ezer. Zero. «Guk egiten ez badugu, ez du inork egingo», pentsatu genuen. Xabier Artola ikasle izandakoarekin eta Xabier Arregirekin sortu genuen Ixa taldea.

Zer helbururekin?

Erabaki genuen euskararen inguruan argitaratuko genuela, baina nazioarteko testuinguru zientifikoan. Eta talde bat ginen. Oraindik ere, zoritxarrez, askotan esaten da «ez dakit noren taldea», beti katedradunen batena. Gu, hasieratik, talde bat izan ginen; izena eman genion, eta abentura bat izan zen. Oso ondo atera zen, gainera: garaiz aritu ginen; beste hizkuntza nagusi askotan mugitzen ari ez zirela hasi ginen mugitzen.

Dena zenuten egiteko.

Garai hartan, jendeak itzulpen automatikoa zuen buruan. Klasiko bat da, baina adimen artifizialean planteatu ziren bi problema zailenak izan ziren xake jokoa eta itzulpena. Eta pentsatzen zen errazagoa zela itzulpena xake jokoa baino. Gero ikusi da ezetz, xake jokoa zehatzagoa dela, eta errazagoa konputagailuentzat. Itzulpenean, ebazteko zailagoak diren problemak daude, gaur egun ia-ia ebatzi direnak. Makina batek hizkuntza batzuen artean egiten duena gizaki batek egin dezakeenarekin konparatzeko modukoa izatera iristen ari da.

Zure tesiarekin hasi zen Xuxen zuzentzailearen proiektua?

Gipuzkoako Foru Aldundiak galdegin zigun itzultzaile automatiko bat egiteko, baina ikusi genuen ezin zela, oinarrizko gauzetatik hasi behar zela. Euskararen kasuan, morfologiatik. Xuxen azpiproduktu bat da, analizatzaile morfologikoa du oinarrian. Arantxak, Kepak eta Xabier Artolak egina zuten tesia, baina ez euskararen gainean, eta hori izan zen taldean egin genuen lehenengoa. UZEIko Miriam Urkiak egin zuen zati linguistikoa, eta nik informatikoa, besteen laguntzarekin.

Ezinbesteko tresna bilakatu da egun.

Oso gauza inportantea lortu genuen: tresna eta marka gauza bera izatea. Orain badaude Xuxen ez diren zuzentzaileak, baina jendeak Xuxen esaten die. Bat baino gehiago dago, gainera. Guk software librea jarri genuen, eta batzuek gurea erabiliko dute segur aski, nahiz eta guk ez jakin.

Nabaritzen duzu software librearen gabeziarik hezkuntzan?

Lotsagarria da administrazioak nola utzi dituen gauza asko enpresa batzuen menpe. Eskoletan Chromebookak eta Microsoft jartzea akats handia izan da. EHU gauza batzuk aldatzen saiatu da, baina diru asko inbertitu behar da; batez ere, inoiz inbertitu ez baduzu. Ez da egon horretarako proiektu nazional bat. Gero eta zailagoa da, noski. Informazio digitalerako ere inbertitu egin behar da. Bibliotekak sortu zirenean, arduratu ziren argitaratzen zen ia guztia gordetzeaz. Digitalean errazagoa da, baina inor ez da arduratu horretaz, eta bibliotekek ere ez dute jarraitu gordailu lan hori egiten.

Unibertsitatean, EHUren eta UEUren artean aritu zara. Nola bizi izan duzu bitasun hori?

Beti esan izan dut UEUn aurrera atera daitezkeela EHUn egin ezin daitezkeen proiektu batzuk. EHUk bide interesgarria egin du denbora nahiko laburrean, beste sektoreekin konparatuta. Halere, bi kontu aipatuko nituzke: elebiduna izanik, azkenean gaztelaniak dauka lehentasuna gauza askotan. Eta homologazioarekin, burokrazia handia dago. UEUko zuzendaria nintzenean, baten batek esan zuen estilo alpinoko unibertsitatea dela: oxigenorik gabe, baina proiektu berriekin aurrera.

Online unibertsitatearen arantzarekin utzi zenuen kargua.

Konbentzituta nengoen sortuko zela halako unibertsitate bat, nahiz eta UEUk ez egin, edo euskara hutsez ez izan. Zoritxarrez, duela zazpi urte gauzatzear ikusten nuen hori ez dut ikusten orain.

Zer aldatu da?

Krisiaz geroztik, proiektu potoloak aurrera ateratzea lehen baino zailagoa da, administrazioa eustera dagoelako. Espero ez nituen kontrakotasun batzuk ere ikusi ditut: «Nik egingo ez dudanez, ez dizut ezer emango, eta, mugitzen bazara, kontrolatu egingo zaitut». UEU txikia da, eta proiektu hori lankidetzan egin beharko litzateke. Unibertsitate bakoitza berera dago, eta administrazioak ere beste lehentasun batzuk ditu.

Nola antzematen duzu unibertsitatearen mundua?

Oro har, mundu mailan ere, unibertsitatean elitismo batera jotzen da bikaintasunaren izenean. Ixa taldean beti izan gara euskalgintzaren parte, eta, herrigintzatik, garai batean, unibertsitatea ikusten zen behar bat duzunean hara jotzeko zerbait bezala. Orain, urruntasun bat dago; helburua da nazioarteko rankingetan egotea. Euskararena adierazgarria da: askoz ere irakasle euskaldun gehiago dago, askoz eta klase ordu gehiago ematen dira euskaraz, eta ez da gehiago argitaratzen.

Zergatik?

Ez dutelako lanerako eskatzen. Eskatzen dute nazioarteko aldizkarietan argitaratzea. Garai batean, liburu bat argitaratzea bazen zerbait, euskaraz izanda ere; gaur egun, ez da ezer, gazteleraz izanda ere. Alferrik da elitearekin lehiatu nahi izatea, oinarririk ez badago. Gainera, frustrazio handia ekartzen du: zure lana ondo egiteko, hor egon behar duzu, baina denak hor egotea ez da batere errealista.

Gladys Gogoan mugimenduan parte hartu duzu. Antinuklearretan ezagutu zenuen?

Gladysek [del Estal] informatika ikasi zuen nik baino urtebete lehenago. Biok egiten genuen lan IBMrekin, ikasi bitartean. Fakultatea bukatu eta hurrengo urtean hil zuten. Gainera, hil aurreko egunean, Donostian bizikleta manifestazio batean argazki bat egin ziguten elkarrekin. Ez nintzen haren laguna, baina militantzian eta laneko kontuetan elkarrekin aritu ginen. Hil zutenean, ni ere Tuteran [Nafarroa] nengoen, eserialdi horretan. Aurten, gainera, lortu dugu fakultateko areto bati haren izena jartzea, hilketaren 40. urteurrenean.]]>
<![CDATA[Pikilloari gorazarre]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/033/001/2019-10-05/pikilloari_gorazarre.htm Sat, 05 Oct 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1909/033/001/2019-10-05/pikilloari_gorazarre.htm
Festaren irekierak protagonista bat izaten du urtero: Zilarrezko Pikilloa. Haren ibilbidean nolabait pikillo piperrarekin harremanetan egon den pertsona ezagun bat aukeratzen dute horretarako: aurten, David de Jorge sukaldaria. «Bera ezaguna da, baina produktua bera ere oso ondo ezagutzen du; oso gertuko sentitzen dugu», azaldu du Maria Gurpegi Lodosako Garapenerako teknikariak. De Jorgek hitz batzuk egingo ditu, eta herriko alkatearekin batera hasiko du asteburuko festa.

Ekitaldia baratzean bertan egingo dute, eta azalduko dute zer gauza kozinatu daitezkeen pikillo piperrarekin. Bitartean, 11:00etatik aurrera, herriko plazan piper ekoizleek euren produktuak jarriko dituzte salgai. Azoka goiz osoan egongo da, eta piperra erretzen ariko dira han bertan. Hara joandakoek piper kordak egiteko aukera izango dute, gainera.

Gurpegiren esanetan, jendeak denetik erosten du: batzuek nahiago dute piper errea erosi, freskoa erosiz gero denbora behar delako kozinatzeko, eta zikina delako. «Hala ere, jende askok erosi nahi izaten du freskoa, eta erretzeko makinek ere arrakasta izaten dute».

Piperra izango da nagusi, baina azoka zabala jarriko dute: artisauek egindako jakiak ere jarriko dituzte, Lodosako etxe tradizional baten erreplikari bisita egiteko aukera egongo da, eta haurrentzako ekintzak ere antolatu dituzte. «Herriarentzat eragile garrantzitsua da jardunaldi hau, eta sor-markarentzat, bultzada handi bat», Gurpegiren hitzetan.

Uzta jasotzeko lanean

Kalean izango da nahikoa pikillo piper, baina nekazariak uzta biltzen ari dira, bete-betean. Jesus Agirre Lodosako Pikillo Piperra sor-markaren presidentea da, eta hura ere biltze lanean egoten da goizero. 140 hektarea landatu dituzte, eta oraindik ezin du aurtengo uztaren balorazio zehatzik egin. «Oraingoz, oso ondo doa».

Datozen asteak garrantzitsuak izango dira haientzat, eguraldian baitago gakoa. «Urria eta azaroa aprobetxatzen baditugu, primeran. Lehenengo izozteak noiz etorriko diren, horrek ezarriko digu muga». Agirrek ere pozez bizi du herriko produktuaren asteburua. Sor-markari eragingo dizkion onurez gain, piperraren festan kaleak jendez beteta ikusteak ematen dio poza.

Pikillo Piperraren Eguna



Gaur eta bihar, Lodosan (Nafarroa).]]>
<![CDATA[«Azkuerengan pertsonaia epiko eta indartsu bat aurkitu dut»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-10-04/azkuerengan_pertsonaia_epiko_eta_indartsu_bat_aurkitu_dut.htm Fri, 04 Oct 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-10-04/azkuerengan_pertsonaia_epiko_eta_indartsu_bat_aurkitu_dut.htm Euskaltzaindia, euskararen 100 urteko laguna komikia, Amaia Ballesteros marrazkilariarekin batera.

Nola iritsi zara komikia egitera?

Duela urte eta erdi, Andres Urrutiak [euskaltzainburuak] deitu zidan esanez Euskaltzaindiaren historia kontatzeko liburu bat atera nahi zutela, eta komiki bat egin, historia bera beste modu batean kontatuz. Duela hamar urte, Joan Mari Torrealdaik eta Imanol Muruak kontatu zuten Euskaltzaindiaren historia liburu batean, 90. urteurrenarekin [Euskaltzaindia, Ekin eta Jarrai]. Datozen asteetan aterako den Berri gogoa liburuak hura osatzen du, nolabait.

Nolakoa da komikia?

Amaia Ballesterosek eta biok moldatu dugu gidoia. Ez genuen nahi modu akademikoan kontatzerik, datu soilekin; horregatik, fikzio jantzi txiki bat dauka. Jantzi hori da Euskaltzaindiaren historiari buruzko ikastaro baten istorioa. Pertsonaia batzuk sortu ditugu, beste ukitu bat emateko, eta ukitu horretan zientzia fikziozko trama txiki bat ere badago. Jantzi horrek ez du asko hartzen orrialdeetan eta istorioaren luzapenean, baina batu egiten du istorio guztia, eta beste ukitu bat nahi dio eman. Zinema balitz, esango genuke dokumental bat dela, fikzio elementuak tartekatuta.

Iraganera bidaiatzen duten euskaltzain superheroiak ageri dira?

Ikastaro horren barruan bidaia batzuk programatzen dira, Euskaltzaindiaren historian inportanteak izan diren lekuetara: Baionara, Arantzazura, Etxalarrera eta beste leku batzuetara. Garrantzia hartzen dute ikastaroaren irakasleek. Hiru txandakatzen dira, eta lehenengo biak androideak dira, ez hezur-haragizko pertsonak. Lehenengo androidea Broussain-E19 da, Pierre Broussain euskaltzaina zenaren figuran oinarritua. Oleaga-E19 da bestea, Nazario Oleaga eredutzat hartuta egina. Androideek jakintza handia dute, baina muga batzuk ere badituzte gaur egungo kontuak esplikatzeko. Horregatik, hirugarren irakaslea hezur-haragizko pertsonaia bat da: Miren Etxepare.

Euskaltzaindiak ere izan ditzake bere mugak?

Euskaltzaindiaren inguruan badago aurreiritzi bat. Akademia bat da, eta mota jakin bateko jendearekin lotzen da akademia, nolabait herritarrengandik urrundutako zerbaitekin. Euskaltzaindia azken urteetan ahalegin bat egiten ari da erakusteko gizartearen zerbitzuan dagoela, eta gizarte horretako kide guztien zerbitzuan dagoela euskaraz bizitzen laguntzeko tresna bat izanik. Hori ere saiatu gara islatzen komikian.

Egin izan duzu komiki gidoirik?

Ez, antzerkirako egin izan dut zerbait, baina oso gauza gutxi. Beti izan dut gogoa komikilari batekin elkarlanean aritzeko, eta oso gustura egin dut lan Amaiarekin. Saiatu naiz marrazkilariaren larruan jartzen, ahalik eta lan gutxien emateko, baina azkenean marrazkiak egin behar dituena da ikusten duena nola moldatu guztia.

Komikizalea zara?

Komikia eta zinema literaturari oso lotuta ikusten ditut. Horietarako gidoiak idaztearena oso erakargarria iruditu zait beti, baina kontua da oso aukera gutxi egoten dela horretarako. Orain hasi naiz zientzia fikzioarekin interesatzen; azken urteotako joera bat izan da.

Blade Runner pelikularen ukiturik badu komikiak?

Philip K. Dick hor dago, baina ez daukat erreferente jakinik zientzia fikzioan. Istorioaren bukaerako errematean badago Blade Runner-i egindako erreferentzia bat, baina ez nuke esango eragina Blade Runner denik, baizik eta zientzia fikzioa, orokorrean.

Euskaltzaindiaren historian badago epikarik?

Izatekotan, Resurreccion Maria Azkueren kasuan. Banuen haren berri, eta banekien pertsonaia handia zela fisikoki zein espiritualki, baina, Euskaltzaindiaren historia pixka bat begiratzen hasita, lehen baino miretsiago utzi nau. Baditu gaur egungo ikuspegitik kritikagarriak edo ilunak izan daitezkeen pasarteak ere. Adibidez, zentsurarekin kolaboratu zuen, Franco aurreko garaian, Miguel Primo de Riveraren diktaduran. Adierazpen homofobo batzuk ere egin zituen. Horiek ezkutatu gabe, bere testuinguruan kokatzen saiatu naiz, eta ulertzeko moduan kontatzen. Azkuerengan, pertsonaia epiko eta indartsu bat aurkitu dut, beste kontaketa batzuetarako materiala ematen duena. ]]>
<![CDATA[«Giza konplexutasuna da antzezteak duen gauzarik liluragarriena»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/026/001/2019-09-28/giza_konplexutasuna_da_antzezteak_duen_gauzarik_liluragarriena.htm Sat, 28 Sep 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/026/001/2019-09-28/giza_konplexutasuna_da_antzezteak_duen_gauzarik_liluragarriena.htm Jamon, jamon (1992) eta Belle Époque (1992) filmekin egin zen ezagun Espainian, lanean hasi orduko. AEB Ameriketako Estatu Batuetako industriara jauzi egin zuen ondoren, eta mundu osoan egin izan du lan. Donostiako Zinemaldiak haren ibilbideari aitortza berezia egin dio aurten: jaialdiaren irudia izan da, eta aurtengo Donostia sarietan hirugarrena jaso zuen atzo, Kursaalean egin zuten ekitaldi batean.

Cruzek atzo eguerdiko prentsaurrekoan azaldu zuen bakarrik jolastea gustatzen zitzaiola txikia zenean, antzeztea. Nerabea zela erabaki zuen bide hori zela berea, eta bere asmoen berri eman zien etxekoei. Urte hauetan guztietan familiak eman dion babesa eskertu zuen. Ez zuen erreferenterik inguruan, «ez zineman ez beste edozein arte diziplinatan» aritzen zenik: «Etxekoei aktorea izan nahi nuela esatea astronauta izan nahi nuela esatearen parekoa izan zen; B plan bat izateko eskatu zidaten».

«Lan gogorra dago sari honen atzean, eta zorionekoa naiz lan hori egiteko aukera izan dudalako». Balleta dantzatzen eman zituen hamazazpi urteak garrantzitsuak izan dira horretarako, bere ustez. Diziplina «ia militarra» eman zion horrek. Gogotsu aritu zen lanean Jamon, jamon-en, baina hondoa jo zuen azken egunean: «'Eta lehenengoa eta azkena bada, zer?', pentsatu nuen. Sentitu nuen hor egon nahi nuela; berriz izan nahi nuen esperientzia hori». 60 pelikula baino gehiagotan aritu da ordutik, eta horietan azkena eman zuten atzo Donostiako Zinemaldian, Donostia sariaren ekitaldiaren ostean: Olivier Assayasen Wasp Network.

Aktore izatea bere burua ezagutzeko modu bat izan da Cruzentzat. «Emozioekin egiten dugu lan, eta ezin zara iritsi egoera erabat kontrolpean izatera. Giza konplexutasun hori da antzezteak duen gauzarik liluragarriena». Gainera, bere burua ezagutzeaz gain, bestearen larruan jartzen ere lagundu dio lanak: «Enpatia lantzen duzu, harekin kafe bat ere hartuko ez zenukeen pertsona bat benetan ulertzeraino».

Inoiz Donostia saria jaso duen aktore gazteenetako bat da Cruz, eta, aitortza hori egiteko nahia adierazi ziotenean, horretarako goizegi ote zen pentsatu zuen. Jose Luis Rebordinos Donostiako Zinemaldiko zuzendariak deitu zion berria emateko: «Galdetu nion ea ziur zegoen, ea ez zuen pixka bat atzeratu nahi. Konturatu nintzen [Pedro] Almodovarren pertsonaia bat bezalakoa naizela, berehala pentsatu bainuen: 'Ez ote zait ezer txarrik pasatuko!'».

Almodovar zinemagile berezia izan da Cruzen ibilbidean. Iaz, Dolor y gloria filma egin zuten elkarrekin, baina askotan egin izan du lan harekin. «Pedrorekin lotura berezia dut ezagutu nuen egunetik; gero eta bereziagoa, gainera. Gogoa irakurtzen diogu elkarri, ezin dugu elkar engainatu, eta filmaketetan onura asko ditu horrek».

Oscarretatik nazioartera

1990eko hamarkadan hasi zuen Cruzek aktore ibilbidea, eta Espainiako hainbat ekoizpenetan egin zuen lan hamarkada horretan, Fernando Colomo (Alegre ma non troppo, 1994; El efecto mariposa, 1995) eta Alvaro Fernandez Armero (Todo es mentira, 1994; Brujas, 1996) zuzendariekin, batez ere.

Almodovarrekin egindako pelikula batekin jauzi nabarmena egin zuen, ordea: 2000. urtean, Todo sobre mi madre pelikulak atzerriko film onenaren Oscar saria irabazi zuen. Orduan hasi zen aktorea AEBetan lan egiten. Oso denbora gutxian, izar artera heldu zen: ia aldi berean filmatu zituen Matt Damonekin All the Pretty Horses (Billy Bob Thornton), Nicolas Cagerekin Captain Corelli's Mandolin (John Madden), eta Tom Cruiserekin Vanilla Sky (Cameron Crowe). Aktore ibilbidean, gaztelaniaz, ingelesez, italieraz eta frantsesez aritu izan da lanean.

2009. urtean, Oscar saria jaso zuen lehen emakumezko aktore espainiarra izan zen Cruz, Woody Allenen Vicky, Cristina, Barcelona filmarekin. Atzo aipatu zuen zuzendaria izan nahi zuela berak. Aspaldi adierazi zion horretarako asmoa Almodovarri, eta hark lehenbailehen egin zezala eskatu zion. «Azkenean, ez dut astirik izan». Taldean lan egitea gustatzen zaio: «Beldurrak bakartu egiten du aktorea, baina gauza ederra da elkarrekin lan egitea. Horretarako, talde lana zaintzen duen zuzendari bat behar duzu, emozioekin lan egingo duen orkestra zuzendari bat».]]>
<![CDATA[Mamurik nazioartekoenak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1906/031/001/2019-09-28/mamurik_nazioartekoenak.htm Sat, 28 Sep 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1906/031/001/2019-09-28/mamurik_nazioartekoenak.htm
Doluaren inguruko lan bat aurkeztu du egunotan Denis Cote zinemagile kanadarrak Zabaltegi-Tabakalera sailean: Repertoire des villes disparues. 215 biztanleko herri bateko mutil gazte bat hil ondoren, herria bera hiltzen da harekin. Bizilagunek ez diote bueltarik emango; negu luzea iritsiko da hara. Orduan, hildakoz beteko dira kaleak. Ez dira zonbiak, ez diote inori kalterik egin nahi. Herri horretan bizi ziren hildakoak dira, eta herri horretan jarraitzen dute. Herri txiki zoriontsua zena herri fantasma besterik ez da orain, negu gogorraren erdian.

Hildakoak ez, bizidunak agertzen dira Invasion of the Body Snatchers filmean (1956). Orduan, komunismoaren mamuak biltzen zuen giroa, eta paranoia horren erdian iristen ziren bisitariak: zorroak uzten zituzten, eta horietatik irteten ziren gizatasunik gabeko estralurtar bihozgabeak, komunitatearen jabe bilakatzeko. Ondorio horretara iritsi dira filmaren inguruko zenbait teoria, behintzat.

Garai bakoitzak ditu bere mamuak, eta aurten topatu ditugu batzuk Donostiako Zinemaldian: polizia indarkeriarena, ekonomia krisiarena, ezkerraren noraezarena, ondokoarekiko inbidiarena eta muturreko prekaritatearena, besteak beste.

Ez da paranoiarik hedatu inguruan, baina Zinemaldiko ekintzen inguruan pertsona batzuk agertu dira azken egunotan; horiek bizi-bizirik zeuden. Zaintzaldia antolatu dute ia ehun egun greban daramatzaten Gipuzkoako zahar etxeetako langileek. Haiengana joan zen atzo Ken Loach zinemagilea, zinema sozialaren ikur handienetako bat, grebalarien kamiseta morea soinean, langileei babesa adieraztera.

Donald Sutherland Donostia saridun aktorea Invasion of the Body Snatchers filmaren remake-ko (1978) protagonista da. Mamua zabaldu zuen Kursaaleko ekitaldian, bularrari kolpeka: «Mila esker, Euskal Herria!». Donostiako Zinemaldiko antolatzaileek Penelope Cruzen inguruan esandakoa egokiagoa izan daiteke harentzat, izan ere: Donald Sutherland, «gure aktorerik nazioartekoena».]]>
<![CDATA[Cruz: "Egoak ezin du iritzirik eman aktore baten lanean"]]> https://www.berria.eus/albisteak/171719/cruz_egoak_ezin_du_iritzirik_eman_aktore_baten_lanean.htm Fri, 27 Sep 2019 19:31:54 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/albisteak/171719/cruz_egoak_ezin_du_iritzirik_eman_aktore_baten_lanean.htm <![CDATA[«Gaur egungo zinema indibidualistagoa da hasi ginenekoa baino»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/028/001/2019-09-27/gaur_egungo_zinema_indibidualistagoa_da_hasi_ginenekoa_baino.htm Fri, 27 Sep 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1857/028/001/2019-09-27/gaur_egungo_zinema_indibidualistagoa_da_hasi_ginenekoa_baino.htm I, Daniel Blake filmarekin. Aurten, Sorry We Missed You aurkeztu du han: lan prekario banatara lotutako gurasoen eta beren familiaren errealitate gordina kontatzen du. Donostiako Zinemaldian izan da Loach filma aurkezten, Perlak sailean.

Umoreak beti izan du lekua zure filmetan, baita ironiak ere. Azken urteotako lanetan, ordea, alde batera utzi dituzu. Egoera ilunegia da horretarako?

Istorioaren arabera da hori. Esango nuke baietz, azken bi filmak badirela ilunagoak nolabait, oso gauza serioak kontatzen baitituzte biek. Halere, espero dut umore pixka bat ere gordeko dutela hor nonbait: Ingalaterran, pelikula proiektatzen denean, jendeak barre egiten du eszena batzuekin, ez dakit hemen ere gertatuko den. Protagonista banaketa baten erdian bezero batekin futbolaz eztabaidan hasten denean, horrek badu grazia, eta alabak ere baditu kolpe batzuk. Hori ez da filmaren giro orokorra, noski: komedia elkarrizketetan dago, ez akzioan.

Elkarlaneko ekonomia delakoa argi azaltzen du pelikulak. Enpresa esplotazioaren forma berriekin, langileak bere burua esplotatzen du egun?

Autonomo faltsuak eta horrelakoak zoragarriak dira ugazabarentzat; langilearentzat, aldiz, hondamen hutsa. Bere burua esplotatu behar du, hain zuzen. Dagoeneko ez da nagusirik behar aldamenean, «ea, azkarrago lan egin dezakezu!» oihuka: ardura langilearena da, eta ez du babesik batere. Ez diote oporrik ordaintzen; ezin da gaixotu; lanik egiten ez badu, ez du kobratuko...

Seme-alabak ere kapitalismo modernoaren biktimatzat dituzu, gurasoek ez dutelako haiek zaintzeko aukerarik?

Gizartearen sintoma guztiek erasotzen diote familiari, nola edo hala. Egungo bizi baldintzek familiak jotzen dituzte etengabe. Egoera bakoitza oso konplikatua da, noski, eta kontu handia izan behar da horrekin. Filma prestatzeko, familia askorekin hitz egin genuen, eta guztiek gauza bera kontatu ziguten: azkenean, familiak beti sufritzen du. Askotariko kasuak daude, baina gurasoek egun osoa kanpoan eman behar badute, 10-12 orduko lanaldiak badituzte, etxera leher eginda iritsiko dira, eta horrek kaltea besterik ez die ekarriko seme-alabei. Ez dago zaintzarako denborarik, ezta espaziorik ere.

Familia da norbanakotik gertuen dagoen instituzioa. Haren inguruan eratu behar da kapitalismo basatitik babesteko lehen hesia?

Ekonomia sistema berri bat ezarriz gero, segurtasuna jarri behar da erdigunean. Jendeak segurtasuna behar du: lana, soldata duina, doako eskola, doako osasun sistema... Segurtasuna baldin baduzu, dena ondo joango da. Konfiantza izango duzu, eta, horrekin batera, pazientzia. Pazientzia duena eskuzabala da ondokoarekin, lagunduko dio bizilagunari, beso zabalik jasoko ditu migratzaileak. Zeure burua arriskuan ikusten baduzu, berriz, ixteko beharra sentitzen duzu, kanpokoarengandik babestekoa. Eskuzabal jokatzeko indartsua izan behar duzu; barre egiteko ere bai, nekatuta egon arren.

Nola begiratzen diezu zure filmetako pertsonaiei? Ez soilik film berrian, baita aurrekoetan ere. Errukiz, maitasunez, amorruz, bizi duten egoeragatik?

Hasteko, errespetuz. Errespetua haiekiko, errespetua bizi duten egoerarekiko. Eta, zorionez, ez nago bakarrik, talde bat gara: Paul Laverty gidoilaria, Rebecca O'Brien ekoizlea eta hirurok aritzen gara lanean. Hitz bakarrean esan beharko banu, elkartasuna deituko nioke. Errespetua diet, egoera ulertzen dut, eta elkartasuna adierazten diet. Jarrera hori inplizitua da, ordea, ez esplizitua, eta horrela izan dadin nahi dut, gainera. Paulek idatziko balu egoera azkar batean azaltzeko diskurtso bat pertsonaia batentzat, propaganda litzateke. Eta aspergarria, gainera. Horren guztiaren azpitik egin behar da lan, ikusleek ikus dezaten pertsonaiek bizi duten egoera. Ikusi, ulertu, sentitu.

Filmeko pertsonaiek bizimodu latza dute, baina langileek elkarri laguntzen diote. Errealitatearen isla da hori?

Uste dut baietz. Beti dago jende indibidualista, baina berezko joera elkarri laguntzea da. Halere, ez nuen protagonista perfekturik nahi, horregatik hartzen du lankide baten lekua hura izorratu dutenean.

Telebistarako hasi zinen lanean, free cinema delakoaren legatua hartuta. Konpromiso handiko zinema zen hura. Zinema ingelesak indar ideologiko hori galdu al du ordutik?

Zinemagileek ez dute erabakitzen zein pelikula egingo den, ezta gidoilariek ere. Erabakitzen dute inbertitzaile pribatuek, banatzaileek, institutuek, erakundeek eta telebistek. Haietako batek ere ez du film erradikalik nahi, sistemaren parte direlako. Dirua izango dute finantzatzeko komedia erromatikoak, zientzia fikzioa eta superheroien pelikulak, baina ez besterik. Establishment-a dira.

Pelikulak egiteko modua ere aldatu da denborarekin?

Gaur egungo zinema indibidualistagoa da gu hasi ginen garaikoa baino. 1940ko eta 1950eko hamarkadetan, Bigarren Mundu Gerraren ondoren, denon ongizatea zen garrantzitsuena, eta elkarrekin lan egin nahi genuen horretarako. Ondorengo belaunaldia [Margaret] Thatcherrena da, ordea; beste kontzientzia bat garatu da. Berak norbanakoaren arrakasta nahi zuen, ez besterik: zaindu zeure burua, izan arrakasta, izan ekintzailea.]]>
<![CDATA[Eguneroko hiriaren ifrentzua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1936/029/001/2019-09-26/eguneroko_hiriaren_ifrentzua.htm Thu, 26 Sep 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1936/029/001/2019-09-26/eguneroko_hiriaren_ifrentzua.htm La ciudad oculta lanean, unibertsoarekin ari baita jolasean, mugarik gabe. Lurpeko galeriak, tunelak eta estoldak filmatu ditu, hiriaren ifrentzuaren sinfonia osatzeko. Donostiako Zinemaldian izan da filma, Made in Spain sailean.

Metro bidaiek piztu zioten zinemagileari pelikula egiteko gogoa. «Geltokien arteko zati beltz horiek pentsarazi zidaten zer dagoen haien atzean; dena ezin da beltza izan», kontatu du Morenok. «Amildegiaren» beltzak erakarrita jo zuen lurpera, egunerokoaren atzean dagoena argitara eramateko asmoarekin.

Haren esanetan, oso film gutxik landu dute lurpeko paisaia, modu horretan behintzat: ez da ezkutaleku bat, inor ez da ihesi ari, bere horretan ageri da dena. «Imajinario osoa asmatzeko aukera izan dut, lurpea oso gutxitan irudikatu izan delako».

Behera jaitsi zenean, Morenok «azpiegitura handi bat» topatu zuen, altzairuzkoa eta hormigoizkoa. Isiltasuna zen nagusi. «Ezagutzen dugun horren azpian, espazioak eta denborak beste dimentsio bat hartzen dute». Oso leku arrotza iruditu zitzaion lur azpia, «berez gizakiak sortutako lekua» izan arren. Izarrekin eta asfaltoarekin egiten duen loturak beste zentzu bat hartzen du horrela. Lurpea eta Nazioarteko Espazio Estazioa ez daude horren urruti elkarrengandik: naturari «kendutako» elementuak dira biak.

Urtebete eman zuten dokumentala filmatzen. «Filmaketa gogorra izan zen, behar genituen baimen guztiengatik, batez ere». Madrilgo lurpea filmatu zuten, baina hiria bezain handia da haren azpian dagoena, eta lan handia egin zuten lokalizazioak topatzen. Gainera, bizpahiru orduz besterik ezin zuten filmatu egunean, segurtasunagatik.

Lurpeko bizidunak

Lur azpiko mundua ageri da filmean, baina baita «habitat» horretako bizidunak ere: langileak. Zinemagileak pelikularen erdigunean jarri nahi izan ditu hiriaren zati ezkutuan lan egiten dutenak, hori bera ezagutarazteko asmoarekin.

Morenok «ikus-entzunezko esperientzia» moduan sortu du lana; «hau ez da fotografia». Iluntasunarekin jolastuta, ikus-entzuleen «sena iratzarri» nahi izan du, misterioa sortuz, gauzek diruditenarekin eta benetan direnarekin jolastuz. Ez dago elkarrizketarik, eta azpiko munduko elementu txikien eta inguruaren handitasunaren arteko kontrasteak gidatzen du kontakizuna.]]>
<![CDATA[Erritualaren xarma zuhurra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1906/030/001/2019-09-26/erritualaren_xarma_zuhurra.htm Thu, 26 Sep 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1906/030/001/2019-09-26/erritualaren_xarma_zuhurra.htm
Errepikapenez beteta dago, ordea, Donostiako Zinemaldia. Goizeroko ilara, pelikula hasi aurreko txalo jotzea eta ondoren idatzitako txioko traola beti dira berdinak. Errituala errutina bilakatzen da xarma galtzen duenean. Berdin elkarrizketekin: Moriartikoek ehun elkarrizketa eman omen dituzte bost egunean. Egunean hogei aldiz birbobinatu dituzte. Elkarrizketa bakoitzak aurrekoak baino pisu handiagoa du zinemagilearentzat, eta ez da erosoagoa kazetariarentzat. Nola jokatu ehun aldiz galdetu eta erantzun denarekin? Egunero bueltaka dabil jaialdiko makina.

Kanpokoa sartzen da begira, ordea: argia, glamourra. Hitzaren gurpila baino abiadura handiagoan dabil irudiarena. Alfonbra gorrian agerikoa da hori, selfie-ek aspaldi hartu baitzioten aurrea autografoei.

Hori guztia jasotzen dute egunotan jaialdian proiektatzen diren pelikulek ere; egungo bizimoduaren lekuko dira. Bakarrik dago Sara, La hija de un ladron (Belen Funes) filmeko protagonista: «Ez dit inork deitzen», esaten du. Ahots bidezko mezuen bidez hitz egiten du ingurukoekin. Elkar deitzetik seinalearen ondoren erantzungailuan mezu bat uztera, eta hortik zuzenean erantzungailua erabiltzera. Bakartzeko beste bide bat.

Dena dela, guztia ez da alfonbra gorriaren inguruan gertatzen. Lurpean daude Iban del Campo zinemagilearen Glittering Misfits dokumentaleko protagonistak, «izar undergroundak» dira. Eta lurpeaz ari da Victor Moreno La ciudad oculta filmean, literalki. Hirien ifrentzu ezezaguna erakusten du dokumental horrek, egunerokotasunaren atzean dagoen alde iluna.

Donostiaren azpian ere egongo da beste mundu bat, zinemaldiari eusten dioten zimenduen beste aldean. Zimendu sendoz eraikitako iritziei buruz hitz egitea errepikatzea litzateke, baina.]]>
<![CDATA[«Nahi dut ikusleek Jordi hitzekin ezagutzea, eta ez gorputzaren bidez»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/027/001/2019-09-25/nahi_dut_ikusleek_jordi_hitzekin_ezagutzea_eta_ez_gorputzaren_bidez.htm Wed, 25 Sep 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/027/001/2019-09-25/nahi_dut_ikusleek_jordi_hitzekin_ezagutzea_eta_ez_gorputzaren_bidez.htm Las letras de Jordi dokumentala. Hitzak eta ahotsak oinarrian dituen lan apala da, nahiz eta sinpletasunetik urruti dagoen. Jordi garun paralisia duen 51 urteko gizon bat da, eta ez dauka hitz egiteko gaitasunik. Horregatik, kartoizko taula letradun baten bidez komunikatzen da ingurukoekin.

Bartzelonan sortu zen Las letras de Jordi, Fernandez dokumentalgintza master bat ikastera joan zenean, izena emateko film baten proiektua bidali behar baitzuen. Orduan ez zuen Jordi ezagutzen, ordea. «Lourdesen inguruko behaketa dokumental bat egin nahi nuen; hori zen hasierako ideia. Ikerketa prozesuan hasi nintzenean, baina, hara joaten zen erromes talde bat ezagutu nuen, eta han zegoen Jordi», kontatu du zinemagileak.

Kamera soinean hartu, eta Jordi bizi den egoitzara joaten hasi zen, harekin zituen elkarrizketak filmatzeko. Bi urteko prozesua izan da denera, atzo azkenean Donostiako Zinemaldian jendaurrean erakutsi zuen arte.

Pelikula ez da gaixotasunaren beraren inguruko kontakizun bat, gehiago saiatzen baita «komunikazioaren garrantzia» nabarmentzen. «Laguntasun harreman baten erretratua da pelikula». Fernandezek Jordiri hitz egiten dio, eta hark letrak seinalatzen ditu eskuarekin, banaka. «Filmaren lehenengo hamar minutuetan, nabaritzen da oraindik ez dudala Jordi ezagutzen, batzuetan ez dudalako ulertzen zer esan nahi didan. Orduan, ikusleak bi aukera dauzka: nire alde jar daiteke, esanez berak ere akatsak egingo lituzkeela, edo Jordiren alde, frustrazioagatik».

Bien arteko komunikazio kodeak beste forma bat hartzen du denborarekin, ordea. Konturatzerako, Jordik bi letra ukitu orduko, Fernandezek asmatua izango du hark aipatu nahi dion hitza. Komunikatzeko moduak berak adierazten du bien arteko harremanaren garapena.

Gorputzekin ere bide hori egin du zinemagileak. «Filma Jordiren eskuekin hasten da, nahi dudalako ikusleek hitzekin ezagutzea, eta ez gorputzaren bidez». Garun paralisia duen pertsona batekiko izan daitezkeen aurreiritziak saihestu nahi izan ditu hala.

Ez dago gorputzik hasieran: Fernandez bera ere ahots bat besterik ez da. Ez zuen pelikulan agertzeko asmorik, baina prozesuak horretara eraman du, beste erremediorik gabe. Bere buruari bera «ez ateratzearen muga» jarri zion arren, garrantzitsua iruditu zaio hor egotea, komunikazioaren inguruko gogoetaren mesedetan. «Ahotsarekin hasten da; ondoren, nire eskuak azaltzen dira noizbehinka, eta, azkenik gorputza, Jordiren moduan». Hitzekin eratzen den harremana gorputzekin ere eratzen da aldi berean: «Oso fisikoa da; keinuek garrantzi handia dute, kontaktu fisikoak». Fisikotasun horretan jarri du letren taularen materialtasunarekiko interesa ere.

Formatu irekia

Gidoi zehatzik gabeko filmaketa askeetan, muntaketan idazten da sarri benetako gidoia, egitura. Fernandezek etengabe moldatu du hura: «Egoitzan grabatzen genuen; etxean, ikusi egiten nuen, eta hurrengo egunerako galderak prestatzen nituen. Banekien zein gairi heldu nahi nion, baina ordena ez nuen argi». Prozesuan osatu du pelikula: «Gauza asko topatu ditut filmatutakoa muntatzen eta muntaketak sortutako beharretatik filmatzen».

Jordik fedearekin duen harremanaz ere ari da dokumentala, hori baitzen jatorrizko gai nagusia. Fernandezek lau bidaia egin zituen Lourdesera: aurreprodukzioan bitan, prestatzeko, eta irudien bila hortik aurrera, «dinamikak ondo ezagutzen nituenean».

Bere erromesaldi partikularra egin du: «Kamerak babes moduko bat ematen dizu; funtzio zehatz bat duzu, eta inork ez du zugandik beste ezer espero».

Fernandezen esanetan, «pelikula txikia» da Las letras de Jordi, baliabide gutxirekin egina dagoelako. Ikusmira Berriak programan aukeratu zuten, eta postprodukzioan lanerako leku bat izan zuen horri esker, aholkularitzaz gain. Gainera, Donostiako ekoiztetxe batekin egin du filma: Sr. y Sra. «Ekoiztetxe batek babesa ematen dizu, eta zinemaren munduari begirako identifikazio bat ere bai».

Euskal Herrian ikusten ditu ekoizpen handiko lanak, baina neurri txikian gauza asko egiten direla uste du, «baliabideak lortzea errazagoa da, kalitate onekoak, gainera». Bestalde, interesa sumatzen du «lengoaiarekin esploratzeko». Industriari «aberastasuna» ematen diola uste du, «nahiz eta askotan industriaren partetik ez den babesten mota horretako lanik».

Formatu aske bat behar zuen lanerako, eta horretan jarraitzeko asmoa du. «Ezinbestekoa da hori, bihotzetik egiten duzun zerbait delako; desio sakon batek mugitzen zaituelako hasten zara lanean, eta askatasuna behar duzu. Kamera txiki batekin joan naizelako lortu dut gertutasun hori Jordirekin».

Jordiri erakutsi dio pelikula; eta «gustatu zaio». «Esan zidan batzuetan bere burua motel ikusten zuela. Oso zorrotza da bere buruarekin».]]>
<![CDATA[«Badaude beste bide batzuk, industriaren autobideaz gain»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1864/035/001/2019-09-24/badaude_beste_bide_batzuk_industriaren_autobideaz_gain.htm Tue, 24 Sep 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1864/035/001/2019-09-24/badaude_beste_bide_batzuk_industriaren_autobideaz_gain.htm jet lag-arekin aurkeztu du berak zuzendutako lehen film luzea. Txinatik iritsi da Donostiako Zinemaldira, filmaketa batean ari baita lanean. Jauzi-jauzika, New Yorken egin zuen Glittering Misfits filma, hiriko burlesque-aren lurpeko mundua bertatik bertara erakusten duen dokumental pertsonala.

Filmean, artista batek esaten du denak frustrazio batetik iristen direla burlesque-ra. Nola iritsi zinen zu?

Bertigoa nuen, frustrazioa baino gehiago. New Yorken nengoen, zerbait filmatzeko asmoarekin. Hiriak guztion zinema iruditerian duen pisuarengatik, neure burua oso txiki ikusten nuen kamera atera eta zer kontatua izateko. Orduan ezagutu nuen Dirty Martini, eta hark lagundu zidan bertigo hori kentzen. Jakin nuen horrek merezi zuela kamera piztu eta New Yorkeko alde ezkutuan dagoena kontatzea.

Zein dira Dirty Martini eta Tigger!?

Kasualitatez ezagutu nituen bi pertsonaia, burlesque-aren berpizkundearen aitzindariak New Yorken. Sekulako zortea da haiekin gurutzatu izana, erreferente bilakatu baitira mundu osoan; underground izarrak dira, piztia izugarriak. Dirty Martini ikusi nuen lehen aldian sentitu nuen indarrak eraman nau pelikula egitera.

Barruraino sartu zara kamerarekin. Nola hartu zaituzte?

Oso gertukoak izan dira, haien laguntza osoa izan dut. Pelikulan ikusten da haiekin dudan harremana; sormen prozesuan, batzuetan mugak jartzen zizkidaten. Lanagatik, oso agerian daude, oso biluzik, zentzu guztietan, eta kontu handiz zaintzen dituzte euren intimitatea eta irudia. Konfiantza izan dute nire begiradan, nahiz eta salbuespena den burlesque-aren artista komunitatetik kanpoko batek gaia lantzea. Salbuespena da Tournée filma ere [Mathieu Amalric, 2010]. Zinemagile moduan, nirekin horrela ireki izana altxor bat da.

Ez da lan makala biluzik dagoena biluztea.

Striptease-aren dekonstrukzioa da, alde batetik; gorputz horien barruan dagoen hori. Gorputza erabiltzen baitute tabu guztien aurka egiteko, dena hankaz gora jartzeko.

Zu ere ez al zara underground?

Oso identifikatuta sentitu naiz euren artista izateko moduarekin, joeren kontrako ikuspuntu horrekin. Haiek esaten dute burlesque-a dela punk-rock berria. Niri kontatzen zidaten Arrasaten, RIP taldeko Mahomak zaindu izan ninduela txikia nintzenean. Agian izaera punk horrek utzi dit arrastoren bat, eta horregatik onartu naute [barrez].

Film labur bana eskaini zenien Dirty Martini eta Tigger artistei. Material asko birziklatu duzu?

Zati bat ordukoa da, berrerabilia edo birmuntatua, eta material berriarekin nahastua. Hasieratik nuen film luze bat egiteko asmoa, sekulako potentziala dagoelako mundu horretan. Neukan materiala probatzeko egin nituen labur horiek. Dirty Martini [2009] Kimuak katalogoan dago, eta ondo aritu zen nazioarteko zirkuituan; aurrera egiteko konfiantza eman zidan. Ordutik hamar urte igaro dira dagoeneko. Nik ekoitzi dudanez gero, askatasun osoa izan dut erabakitzeko noiz eta nola egin gauzak. Ondoren, filmaketa berriarekin biribildu nuen, eta ikusi nuen banuela film luzeari forma emateko materiala.

Muntaketan idazten da filma benetan, ezta?

Orduan berrikusi eta berrirakurri genuen, eta nahiko erraz osatu genuen azken puzzlea. Horregatik iritsi gara Donostiako Zinemaldira.

Askatasun osoa izan duzu, proiektua do it yourself delako.

Aukera onena iruditu zitzaidan haien izaerarekin bat egin eta onarpena izateko. Aukera neukan zinema industrialagotik jotzeko, baina konturatu nintzen ez zela beharrezkoa, askatasuna behar nuela, sormenean eta ekoizpenean. Pelikula inperfektua da. Jonas Mekas oso gogoan izan dut; zinema independentearen mugarria da bera. Gainera, Mekasek erabiltzen zuen kamera berdina erabili dut!

Une batean ageri zara pelikulan, ispiluan islatuta.

Ez da erraza zeure burua ezkutatzea ispiluz jositako kamerino batean! Baina kasualitate handia izan da New Yorkeko zinema independentearen ikono baten kamera berdina erabili izana. «Pelikula perfektu gutxiago, eta pelikula aske gehiago», esaten zuen hark. Modu horretan planteatu dut nik. Ez noa merkatuaren kontra, baina zinemaren industriak diru asko mugitzen du, eta neure buruari nahi nion erakutsi pelikula bat egiteko ez direla behar ez 4K, ez 8K, ez azken lenteak. Badaude jendearengana iristeko beste bide batzuk, industriaren autobideaz gain.

Laguntza izan duzu muntaketan.

Etxean hasi nintzen muntatzen, Benito Macias ezagutu nuen arte, Madrilgo muntatzaile bat; haren estudioan aritu gara. Azken fasean, Domi Parra sartu da: Isaki Lacuestaren pelikula ia denak muntatu ditu. Haren ekarpena funtsezkoa izan da; ez-fikzioaren bolada berri honen erdian dago.

Bolada horren parte zara zu?

Batzuetan, jendeak galdetzen dizu: «Zer egin duzu, dokumental bat ala pelikula bat?». Dokumentala beste zinema mota bat da, beste osagai batzuekin egina. Egun, zinema aretoetara iritsi da, eta jendeak ikusi du dokumentalgintzaren alderik artistikoena, telebistako erreportajeetatik kanpo egiten dena.]]>
<![CDATA[Alaitu inuzente aurpegi hori]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1896/038/001/2019-09-24/alaitu_inuzente_aurpegi_hori.htm Tue, 24 Sep 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1896/038/001/2019-09-24/alaitu_inuzente_aurpegi_hori.htm Alai ezazu aurpegi hori. Argia da jaialdiaren berripapereko azala, eskela handi baten modukoa. Gaurko eguna darama idatzia, eta esaldi solemnea atzealdean: «Lehen uste nuen nire bizitza tragedia bat zela, baina konturatu naiz komedia bat dela». Interneti kontsulta eginda: Joker (Todd Phillips), Veneziako Zinemaldian Urrezko Lehoia irabazi duen filma. Larunbaterako iragarri duten ustekabeko emanaldiarekin lotu dute kontua zenbaitek; gaur argituko dute espekulazioa, itxura batean.

Donostiako Zinemaldiak urte askoren ondoren berreskuratu du film baten ustekabeko emanaldi hori. Jose Luis Rebordinos jaialdiaren zuzendariaren esanetan, komeni da «elementu jostalariak» edukitzea. Jolasean hasiz gero, proba litezke ustekabe gehiago ere, ezkuta litezke izen gehiago ere. Pelikula proiektatu bere horretan, besterik gabe, gainerakoak moztuta, kredituak aurreztuta. Eskua zorroan tiro egiteko prest duten txiolariek asma dezatela zein den Moriartirena, Unamunoren erretratua ala sator ezkutatuarena.

Donostiak ez ditu berehalakoan ahaztuko batzuen izenak, dena den. Hirokazu Koreeda zinemagilearena, esaterako; ia urteroko udatiarra da. Aurten, Japoniatik kanpo egin duen lehen filma aurkeztu du Perlak sailean. La vérite-ri Frantziako lurrina dario alde guztietatik, baina agerikoa da Koreedaren arrastoa, aldi berean. Eta ez familia drama bat delako soilik, hori baino gehiago baita. Fabienne (Catherine Devenue) eta Lumir (Juliette Binoche) ama-alaben harremana aitzakia hartuta, iraganaz, egoaz, porrotaz eta inbidiaz ari da zuzendaria. Egiaz eta, ezinbestean, gezurraz.

Zinema, ezer izatekotan, egia eta gezurra gurutzatzen diren lekua da. «24 egia segundoko», Jean-Luc Godardentzat; «24 gezur segundoko, egiaren bila», Michael Hanekeren erantzuna. Hark jarri zuen auzitan zinemak egia irudikatzeko duen ezintasuna. Gezurra sinestera doa voyeurra zinemara. Inuzentea da, fededuna baino gehiago. Ez edozer sinesten duen inuzente gizajoa. Izenak izen, ziriak ziri, liluratzeko prest dagoen jostalaria baizik.]]>
<![CDATA[«Usteko banu pelikulak ezer alda lezakeela, irabazia nuke partida»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/038/001/2019-09-22/usteko_banu_pelikulak_ezer_alda_lezakeela_irabazia_nuke_partida.htm Sun, 22 Sep 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1913/038/001/2019-09-22/usteko_banu_pelikulak_ezer_alda_lezakeela_irabazia_nuke_partida.htm Les misérables filmean. Jatorrizko Montfermeil auzoan bizi izan zuen gertakari batetik abiatuta kozinatu du kaleko bizitzaren thrillerra, minutuero tenperatura igota, harik eta eztanda egiten duen arte. Salaketa film bat da, «alerta oihu bat», baina hori baino gehiago ere bai. Ez du edonork estreinatzen bere lehenengo pelikula Cannesko Zinemaldian; bazterrak aztoratu zituen, gainera. Epaimahaiaren saria eman zioten, eta Oscar sarietan Frantzia ordezkatzeko aukeratu dute. Hain zuzen, herrialdeak bizkarra ematen dien auzoetako erretratua da Lyrena, Frantziako «auzoetako lekukotza».

Kalean galdetuz gero zer den Les misérables, batek baino gehiagok erantzungo luke Hugh Jackman agertzen den musikal bat dela. Victor Hugoren istorioa Frantziarentzat berreskuratu nahi izan duzu nolabait?

Hugoren nobelak eragin handia izan du gu guztiongan, umetatik; Frantzian, orokorrean. Baina nobelaren pasarte bat Montfermeilen kokatua dago, nire auzoan. Hugok garrantzi sinboliko handia du Frantzian, baina ez han bakarrik, mugak gainditzen baititu. Txikitan irakurri nuen Les misérables, eta berriz heldu nion gero, filma egiteko. Atzera irakurri nuenean, iruditu zitzaidan gaurkotasun bizia duela, nahiz eta beste garai batean idatzi zuen. Liburuko miseria hori gaur egun ere badago, eta horren berri eman nahi nuen. Dena dela, garrantzitsua da argitzea ez dudala eleberriaren moldaketa bat egin; keinu bat besterik ez da.

Gaztetan zeure auzoan izandako bizipenak daude istorioaren oinarrian. Horren muturrekoa da egungo egoera ere?

Betiko gatazka da, funtsean. Egoera berbera da; ez da 30 urtean aldatu. Horrekin pesimista naiz. Duela 30 urte ere herritarrak matxinatu egiten ziren, eta arazoa behin eta berriz errepikatzen da. Polizia indarkeriak hor jarraitzen du, eta egoera zaila bizi dute aldirietako auzoetan, baina benetakoa da: nik auzo horietako lekukotza jaso dut.

Filmaren hasieran, jatorri guztietako herritarrek elkarrekin ospatzen dute Frantziako futbol selekzioaren garaipena. Guztiak berdintzen ditu horrek.

Guztiak dira frantsesak, nahiz eta Frantziak berak ez dien hori aitortu nahi. Pelikula egungo Frantziaz ari da, eta egungo Frantzia multikulturala da: beltzak, musulmanak, turkiarrak, pakistandarrak daude. Uste dut futbola dela jende hori guztia batzeko modu bakarra. Denak elkartzen dira kausa beraren inguruan. Partida bukatzean, berriz, bakoitza bere bizitzara itzultzen da.

Islamaz aritzeko ezohiko modu bat bilatu duzu filmean?

Islamaz hitz egiten dugunean, beldurtu egiten gara. Hedabideek karikaturizatu egiten dute erlijioa, haren irudi groteskoa zabaltzen dute. Islama terrorismoarekin lotzen dute zuzenean. Ni Montfermeilen bizi naiz; han musulmanak dira gehienak, eta ez dut terrorista bakar bat ere ezagutzen. Erlijioak funtzio soziala du batez ere. Beste gizarte egitura batzuk sortzen dituzte horrela, ingurua zaintzeko.

Auzoetako bizitza kontatzeko, kamera barruraino sartu duzu.

Ni dokumentalak egitetik nator, eta, fikziozko film bat egiterakoan, kamera sorbalda gainean hartzeko gogo handia nuen. Jendearengana hurbildu nahi nuen ahalik eta gehien, etengabeko mugimendua bilatzeko.

Beste batzuetan, aldiz, urrun kokatzen zara, dronearekin.

Niretzat, dronea kamera soil bat baino gehiago da pelikulan. Buzz pertsonaiak mugitzen du kamera auzoan zehar, baina kamerak berak bizia du, pertsonaia bat da.

Oscar sarietan Frantzia ordezkatuko du filmak, eta Amazonek zabalduko du. Nola jaso duzu berria?

Harro egoteko modukoa da filma Ameriketako Estatu Batuetan eta mundu osoan erakustea, noski. Mezua benetan iristen ari da, pelikula unibertsala delako. Frantziaz ari da, baina baita Brasilgo favelez ere, esaterako. Mundu osora zabalduko du eztabaida.

Aitortza horiek egiten dituztenek euren burua zuritzen dute horrela?

Usteko banu pelikulak ezer alda lezakeela, irabazia nuke partida. Alerta oihu bat da, mahai baten bueltan eseri eta irtenbideez hitz egin dezaten eskat zeko bide bat. Zuritzeko erabili arren, puntu batzuk ukitzen ditu.]]>
<![CDATA[Egoteko modu bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1906/034/001/2019-09-21/egoteko_modu_bat.htm Sat, 21 Sep 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1906/034/001/2019-09-21/egoteko_modu_bat.htm
Pelikula ikusteak egotearen onurarik ez badu, beste nonbait topatu behar ihesbide terapeutikoa. Presaren erritmoan dantzarik egin nahi ez duenarentzat, ilara da egonlekua, txartelaren zama atseginak gorritutako garondoekin eta jaialdiko egunkaria iltzatua daramaten besapeekin adiskidetasunean. Pelikulak ikustea ilaran zain egon artean egin beharreko tramite traumatikoa da egonzalearentzat.

Zinema aretoko argiak itzali osteko txalo-jotzeen atzeko swingak iragarri du hasi dela eginbeharren festa. Kourtrajme kolektiboko kidea da Ladj Ly zinemagilea, eta Les misérables filma aurkeztu du, Perlak sailean. Kolektiboaren sortzaileetako bat Romain Gavras da, gaur Donostia saria jasoko duen Costa-Gavrasen semea. Argia astekariari emandako elkarrizketan kontatu du Costa-Gavrasek berak ez duela «zinema militantea» egiten, «espektakulua» baizik. Thrillerrak edukiz betetzeagatik da ezaguna: Greziako Koronelen diktadura ustela salatu zuen Z filmean (1969), esaterako. «Amorrutik» sortu zuen.

Amorrutik baino gehiago du gorrototik Lyren Les misérables-ek; La haine-ren (Mathieu Kassovitz, 1995) gorrototik. Poliziaren ustelkeria ekarri du lehen lerrora, kronika sozial zabal batean. Frantzia marjinalaren erretratu pesimista —eta, tarteka, tremendista— osatu du. Ohikoa ez den zentzu narratiboa emanez dronearekin filmatutako irudiei, gainera. Buzz mutiko begiluzea da voyeurraren konplizea, auzoko zelataria, pantailari zein behatxulotik begira.

Costa-Gavrasek posizio argia hartu zuen Z egiteko: salatu zituen militarren azpijokoa eta inpunitatea. Argiak dira pertsonaien morala zein zinemagilearen konpromisoa. Lyk, baina, beste bide bat aukeratu du filmaren mezua adierazteko. Kalean nagusikeriaz jokatu eta etxean amaren sorbaldan negar egiten duen poliziaren moral anbiguoa irudikatu du hark. «Ez dago plantazio, ez gizon txarrik. Kultibadore txarrak daude soilik», ageri da filmaren amaieran. Egoteko bakarrik ez, egiteko modu ugari daude Donostiako Zinemaldian.]]>
<![CDATA[Gantzek Israelgo lehen ministro izan nahi du, eskuineko blokerik gabe]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/014/001/2019-09-20/gantzek_israelgo_lehen_ministro_izan_nahi_du_eskuineko_blokerik_gabe.htm Fri, 20 Sep 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1891/014/001/2019-09-20/gantzek_israelgo_lehen_ministro_izan_nahi_du_eskuineko_blokerik_gabe.htm
Reuven Rivlin Israelgo presidentea igandean hasiko da elkartzen parlamentuan sartzea lortu duten alderdien ordezkariekin. Gobernua osatzeko hautagai bat proposa dezatela eskatuko die. Netanyahuk du gobernua osatzeko presa handiena, ikerketapean baitago lau auzitan, eta immunitate legea onartu nahi baitu lehenbailehen. Bozen biharamunean osatu zuen haren aldeko blokea, eta atzo dokumentu bat sinatu zuten guztiek, adierazteko koalizio bakarra osatuko dutela eta Netanyahu izango dela hautagaia.

«Nazioak batasuna aukeratu du. Urdina eta Zuriak irabazi ditu bozak: Urdina eta Zuria da alderdirik handiena. Ni buru izango nauen batasun gobernu bat nahi dut», adierazi zuen Gantzek atzo. Netanyahuk bere taldera gonbidatu zuen, presio egiteko: ultraortodoxoak ditu lagun, jakinik Gantzek gobernu «sekularra» nahi duela Likudekin.

Gantz baino gogorragoa izan da Yair Lapid Urdina eta Zuria koalizioko diputatua. Adierazi du Netanyahuk ez dituela onartu hauteskundeen emaitzak, eta gobernua osatzea oztopatzen duela. «Netanyahuk alde eginez gero, batasun gobernua izango dugu».

Bere aldekoekin elkartu ostean, Netanyahuk Gantzi hitz egin zion: «Beny, herriak batasun gobernu zabala eskatzen du». Hark proposamenari uko egin zionean, «harrituta» zegoela esan zuen jarduneko lehen ministroak, «desengainua hartu» baitzuen. Bi alderdiek hauteskundeak nahi izatea leporatu diote elkarri.

PAN, hitz egiteko prest

Palestinan, Mahmud Abbas PAN Palestinako Aginte Nazionaleko presidenteak argi azaldu zuen atzo bere erakundearen jarrera: «Gure jarrera: Netanyahuren aurka». Oslon dago, zenbait ordezkarirekin elkartzekoa baita. Harekin joan da Riyad Al-Maliki PANeko Atzerri ministroa, eta berak ere gogor egin du Netanyahuren kontra.

Israelgo jarduneko lehen ministroak asmo polemikoak haizatu ditu hauteskunde kanpainan, Zisjordaniako lurrak Israelera anexionatuko dituela esanez. «Gobernua osatzea lortzen duen edonorekin hitz egiteko prest gaude», esan zuen Al-Malikik atzo. PAN bakearen bidean dela adierazi, eta gogorarazi zuen bi estatu izatea dela irtenbidea.]]>
<![CDATA[Aginteari eusteko borrokan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/011/001/2019-09-19/aginteari_eusteko_borrokan.htm Thu, 19 Sep 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/011/001/2019-09-19/aginteari_eusteko_borrokan.htm
Aurtengo bigarren hauteskundeak egin dituzte herrialdean: apirilean, pareko emaitzak izan zituzten Urdina eta Zuriak eta Likudek, eta Netanyahuk gobernua osatu ezinak bozak errepikatzera eraman ditu. Parte hartzea puntu bat igo da, %69ra, baina ez da alde handirik egon orduko eta oraingo emaitzen artean, alderdi bakar batek ere ez baitauka oraingoz gobernua osatzeko adinako babesik. Reuven Rivlin presidenteak urriaren 2ra arteko epea du hautagai bat izendatzeko. Esan izan du ez duela beste bozik nahi.

Denborarik galdu gabe, atzo bertan elkartu ziren eskuineko alderdiak eta ultraortodoxoak, parlamentuaren egoera aztertu eta hemendik aurrerako koalizioez aritzeko. Likud alderdiaren arabera, negoziazioa abiatzea erabaki dute guztiek, «eskuineko bloke bakarra» osatzeko asmoz. «Eskuineko blokea osatuta, bi aukera baino ez daude: nik gidatutako gobernu bat, ala alderdi arabiarren meneko bat», adierazi zuen Netanyahuk.

Jarduneko lehen ministroak ahal duen guztia egingo du «gobernu antisionista arriskutsu bat saihesteko». Kazetariek esan zioten ez duela gehiengoa osatzeko adina babesik, baina hark ez zuen erantzun nahi izan. Netanyahuk presa dauka: ikerketapean dago lau auzitan, eta immunitate legea onartu nahi du lehenbailehen, salbu geratzeko.

Zenbait hedabidek zabaldu dute Netanyahuren mugimendu azkarraren helburua dela Rivlin presidenteak haren aldeko blokea alderdi bakartzat jotzea, eta jarduneko lehen ministroari ezartzea gobernua osatzeko ardura, bozak irabazi ez dituen arren.

Parean ditu Gantzen Urdina eta Zuria, ezkerreko blokea eta alderdi arabiarrak. Gantzek, 2014an Gazaren aurkako gerran armadaren estatu nagusiko buru zenak, ez du babesik izango alde horretan. Apirilean bezala, Liebermanek argitu beharko du egoera.

Liebermanek proposatu duen bezala, bi alderdi handiek bat egitea da gobernua osatzeko aukerarik azkarrena. Dena dela, Urdina eta Zuriak ezarria du baldintza: Netanyahuk alde egin beharko luke horretarako. Liebermanek, halere, ez du negoziaziorik hasiko politika sekularistak aldatu arte, hori eskatzen baitio jarduneko lehen ministroari.

Horren aurretik, Likudek beste aukera guztiak agortu nahi dituela dirudi. Hareetz hedabidearen arabera, alderdiko kideak laboristengana joan ziren atzo, ultraortodoxoekin eta eskuindarrekin koalizioan bat egin dezatela eskatzera. Laboristek erantzun zieten Netanyahu ordezkatzea dela euren helburu nagusia.

Bozetan, arabiarrek eman dute jauzirik handiena. Zerrenda Batua koalizioan aurkeztu ziren 2015eko hauteskundeetara, baina nor bere aldetik joan ziren apirilekoetara: Hadaxek eta Ta'alek bat egin zuten, halere, eta sei eserleku izan zituzten. Baladek eta Zerrenda Arabiar Batuak, berriz, lau eserleku izan zituzten. Oraingoan guztiak elkartu dira berriro, eta emaitza hobea izan dute: Zerrenda Batua hirugarren indarra izango da parlamentuan, hamahiru eserlekurekin.

Arabiarrek, gora

Koalizioa berriz aurkezteak eragina izan du arabiarren arteko parte hartzean ere. Zerrenda Batua koalizioko Ahmad Tibi kideak Netanyahuri eman zizkion eskerrak, haren gorroto diskurtsoak mesede egin dielakoan: «Gure kanpaina lokartuta zegoen duela bi aste. Joan den astean, azti batek iratzargailuak jarri zituen herri arabiar guztietan. Netanyahu zen azti hura. Bat-batean, arabiarrak hauteslekuetara joan ziren». Parte hartzea hamar puntu igo da haien artean: %60koa izan da, Haaretz-en arabera.

Netanyahu New Yorkera joatekoa zen datorren astean, NBE Nazio Batuen Erakundearen Batzar Nagusira, baina atzo adierazi zuen ez dela han izango, gobernua osatzen saiatzen jarraitzeko. Israel Katz Atzerri ministroa joango da haren ordez. Hortaz, Netanyahu ez da Donald Trump AEB Ameriketako Estatu Batuetako presidentearekin elkartuko. Israelek «sekula ez du izan lagun minagorik Etxe Zurian», haren ustean. Batzar Nagusia irailaren 24an hasiko da, Israelgo Hauteskunde Batzordeak emaitzak Rivlini aurkeztu bezperan.]]>
<![CDATA[Bozetara jo beste biderik ez da]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2543/002/001/2019-09-18/bozetara_jo_beste_biderik_ez_da.htm Wed, 18 Sep 2019 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/2543/002/001/2019-09-18/bozetara_jo_beste_biderik_ez_da.htm Prime time-an abiatu zuen kanpaina, azken orduko ezusterik ezean, azaroaren 10ean hauteskundeak egingo baitira, Felipe VI.ak ez baitzuen presidentetzarako hautagairik izendatu, Sanchezek babes nahikorik ez zuela iritzita. Espainiako alderdi nagusietako ordezkariak elkartu ziren harekin: PPk argi du ezezkoa; Ciudadanosek Sanchezen «zuzenketa» espero du oraindik, alderdiaren baldintzapeko proposamena onar dezan; eta UP Unidas Podemosek koalizioa nahi du, eta abstentzioa «pentsatu» beharko luke PSOEk Ciudadanosekin akordioa lortuko balu. Ezin ebatzizko ekuazioa bi egunean irauli ezean, astelehenean desegingo dituzte Gorteak. Etzi arteko epea dute presidentea aukeratzeko, baina Sanchezek eskatu zuen «esperantza faltsurik» ez izateko, eta azaroko hauteskundeei begira hitz egin zuen.

«Bi indar politiko kontserbadorek eta ezkerreko batek erabaki dute espainiarrek eskatu zuten gobernua blokeatzea», adierazi zuen Sanchezek erregearekin elkartu ostean. «Espainiarrek lau aldiz esan dute Espainiak bide aurrerakoia hartu behar duela, eta eskatzen diet berriro ere esan dezatela azaroaren 10ean». Iglesias egin zuen erantzule: «Marka bat gaindituko du: Europan ezkerreko alderdi batek sekula ez dio gobernu sozialista bati betoa jarri lau aldiz bost urtean».

Felipe VI.arengana joan aurretik, Sanchezek hiru alderdi nagusietako ordezkariei deitu zien, hauteskundeetara jo baino lehen azken orduan ezertarako aukerarik zuen aztertzeko. Ez zen ezer aldatu. Albert Rivera Ciudadanos alderdiko presidenteak keinu bat egin zion bezperan, eta adierazi zion presidente izaten lagunduko ziola, zenbait baldintzarekin: Nafarroako Gobernua haustea, Katalunian Espainiako Konstituzioko 155. artikulua ezartzeari buruzko mahai bat osatzea, preso dauden buruzagi independentista katalanei indultua ez emateko konpromisoa hartzea eta, azkenik, zergak ez igotzea.

Sanchezek bidearen azken tartean izan zezakeen aliatu bakarrak, ordea, ez zuen harentzat hitz onik izan atzo, adierazi baitzuen jarduneko presidentearen erantzuna «harpa jotzea» iruditu zitzaiola: «PSOE ez da nik eskatutako baldintzak betetzen ari, eta gainera uko egin dio oposizioarekin elkartu eta estatu auzi honi heltzeari», esan zuen Riverak. Sanchezek gutun bat bidali zion, Rivera jauna boligrafoz ezabatu eta Albert estimatua jartzen zuena, eta adierazi zion PSOEk betetzen dituela Ciudadanosen abstentziorako baldintzak.

Sanchezek Pablo Iglesias UPko buruari deitu zion aurrena. Alderdiaren arabera, Iglesiasek jarduneko presidenteari esan zion haren taldea abstenitu egingo litzatekeela inbestiduran koalizio gobernu baterako akordiorik ez balego, eta Sanchezek ez zion aukera hori aipatu ere egin. Pablo Casado PPko presidenteak ez du jarrera aldatzeko imintziorik egin: ez luke inolaz ere Sanchezen hautagaitza babestuko.

Felipe VI.arekin elkartu ostean, Casadok adierazi zuen Sanchezek ez duela gobernua osatzeko asmorik izan hasieratik. «Espero dut ez dela izango debalde», adierazi zuen PPko buruak. «Sentipen gazi-gozoarekin» atera zen erregearekin izandako solasalditik, baina «posizio koherente, arduratsu eta irekia» erakutsi izanagatik «asebeteta».

Riverak astelehenean jo zion hordagoa Sanchezi, baina esan zuen PSOEk hark proposatutako baldintzak betez gero, Ciudadanos eta PP, biak abstenituko liratekeela. PPk, ordea, argi utzi izan du ez lukeela bat egingo abstentzio horrekin, eta Casadoren jarrera irmoak aukerarik gabe utzi du Rivera.

Dena dela, Sanchezek atzo adierazi zuen Ciudadanosek aurkeztutako baldintza horiek betetzen dituela, batez ere 155. artikuluaren ezarpena, «beharrezkoa balitz», eta zergarik ez igotzea. Nafarroako Gobernua hausteko asmorik ez zuen adierazi, ordea, jarduneko presidenteak. Sanchezek esan zuen Nafarroako Gobernua «konstituzionalista» dela dagoeneko, eta esan zion ezin dela katalanen indulturik egon sententziarik ere ez badago.

Ciudadanosen azken orduko mugimendua hauteskunde kanpainaren hasiera ere izan zitekeen, inkestek UPrenak baino emaitza kaskarragoak iragarri izan baitituzte Riveraren alderdiarentzat. UPri ez zaio gustatu Sanchezek Riveraren proposamenarekin izan duen berehalako erreakzioa, iruditu baitzaio orain arte «plantak egiten» aritu dela jarduneko presidentea, Ione Belarra UPren parlamentuko bozeramailearen hitzetan. Iglesiasen esanetan, Sanchezek «izugarrizko akats historikoa egin du beste hauteskunde batzuk behartzen boterea izateko obsesioagatik».

Lau hauteskunde lau urtean

Atzoko aldaketa nagusi bakarra Iglesiasena izan zen. UPren arabera, hark Sanchezi esan zion Ciudadanosekin akordio bat egiten badu, UP elkartu egingo litzatekeela «azken botoa erabakitzeko». Alegia, Ciudadanosekin elkartzekotan, abstentzioa ere ez zion ziurtzat eman. UPk Sanchezen hautagaitzaren aurka bozkatuko balu, Ciudadanosen abstentzioak ez luke ezertarako balioko. Horretarako, Ciudadanosez gain, PP ere abstenitu egin beharko litzateke. Bi talde handi abstenitu ezean, ez dago inbestidurarik.

Azken orduko mugimendurik ezean, inbestidura saiorik ere ez da egongo azkenean. Etzi dute horretarako azken aukera: ostiralean bertan ere dei lezakete saiora Kongresuan.

Sanchezen iluntzeko adierazpenen ostean, Andoni Ortuzar EAJ Eusko Alderdi Jeltzalearen Euskadi Buru Batzarreko presidenteak adierazi zuen «porrot izugarria» dela hauteskundeak errepikatu behar izatea. «Ez dakit gaur gerta ezin daitekeen zer gerta daitekeen azaroaren 11n», esan zuen. Mertxe Aizpurua EH Bilduko diputatuarentzat ere «arduragabekeria historikoa» izan da Sanchezena.

Laugarren hauteskundeak izango dira lau urtean, eta Sanchezek presidente izaten jarraitzeko hamaikagarren saiakera egingo du. Orain arte, baina, ez du lortu hauteskundeen bidez presidente izaterik, zentsura mozioak eraman baitzuen kargura. Ikusteko dago gobernua ezin osatu izanak haren alde ala kontra egingo duen azaroan.]]>