<![CDATA[Andoni Imaz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 19 Nov 2018 04:33:06 +0100 hourly 1 <![CDATA[Andoni Imaz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Zarataren azpiko ahotsa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/038/001/2018-11-18/zarataren_azpiko_ahotsa.htm Sun, 18 Nov 2018 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1942/038/001/2018-11-18/zarataren_azpiko_ahotsa.htm El mal querer disko kontzeptualak.

Flamenkoak berezko duen melodramaren indarra baliatu du Rosaliak kontakizun moderno bat osatzeko, indar erakustaldi bat egiteko emakumearen irudiaren inguruan. Lotsarik gabeko mestizajeak elkartzen du flamenkoa trap eta R&B estiloekin, besteak beste. Bide beretik nahasten du Espainiako ikonografia ere, diskoko zenbait abestirekin egindako bideoklipetan: motorrak txuliatzen dituzten toreatzaileak eta Goyaren artearekin lotu izan dituzten koreografiak ere badira Rosaliak bilatutako nahasketaren parte. Sare sozialetan sortutako etengabeko estimulua aise bereganatu du disko berriaren inguruan eratutako estetikak. Fenomenoa bilakatu den diskoaren gorputzak, ordea, gordetzen du Kataluniako musikariaren arima.

11 abestik osatzen dute El mal querer, 11 ataletan banatutako erraietako istorio bat. Maitasun toxikoa da lanaren gai nagusia, maitasun iluna, okerreko maitasuna. XIII. mendean Okzitanian idatzitako Flamenca eleberri anonimotik abiatu zen diskoko kanta guztiak harilkatuko zituen ideia. Liburuan, Flamenca, orduko kondearen alaba, gizon batekin ezkonarazten dute. Hark, jeloskortasunak jota, dorre batean giltzapetzen du Flamenca. Ezin bukaera ezagutu, galdu egin baitzen. Rosaliak emakumearen ahalduntzearekin lotu nahi izan du kontakizuna.

Hala, istorioa berera ekarrita, abesti bakoitza kapitulu bat da, harreman horretako fase bat: Malamente (Cap.1: Augurio) bihozkadarekin hasi eta A ningún hombre (Cap.11: Poder) askatzailera arte. Fase bakoitzak badu bere doinua: hasierako maiteminak, ondorengo jelosiak, minak, eta amaierako askatzeak.

Flamenkoak ematen dio zentzua lanari, eta flamenkoa dago laneko konpasen oinarrian, baina ekoizpen garaikidearekin. Sampler-ek, autotune-ak, sintetizadoreek eta teklatuek, dekorazio edo eguneratze soiletik harago, unibertso oso bat sortzeko balio dute. Rosalia berarekin batera, Pablo Reixa (El Guincho) da diskoaren ekoizlea. Islandiako Bjork musikari entzutetsuarekin lan egin zuen Biophilia diskoan (2011), eta ahotsaren nagusitasunak zein giro musika elektronikoak ezartzen dute loturaren bat El mal querer diskoko zenbait lanen eta Bjorken artean.

Txaloekin abiatzen da diskoa, baina berehala batzen zaio erritmo kaxa eta bestelako ekoizpen minimalista guztia. Nabarmen flamenkoagoa da Que no salga la luna (Cap.2: Boda) jarraipena, nahiz eta sampler-ak eta esaldien arteko hitzek zein hotsek eramaten duten pop soinura. Diskoko piezarik komertzialenak, edo pop dantzagarriari gehien gerturatzen zaizkionak, single egin zituen Rosaliak, eta, hala, Malamente, Pienso en tu mirá (Cap.3: Celos) eta Di mi nombre (Cap.8: Éxtasis) kantek eman diote nazioarteko lehen bultzada lanari.

Diskoari eman dio batasuna, flamenkoa oinarri duten erritmo jolastiekin zein C. Tanganaren laguntzarekin idatzitako hitzekin, baina abesti bakoitza mundu bat da. Camaron de la Islari omenaldia egiten dio Reniego (Cap.5: Lamento) abestian, eta, autotune-aren ospakizun batean, diskoaren atmosfera beste maila batera eramaten du Bagdad (Cap.7: Liturgia)-n. Protagonistak nahi ez duen umeari abesten dio Nana (Cap.9: Concepción) sehaska-kanta, eta, ezpata baten moduan, ahotsarekin mozten du iragana Maldición (Cap.10: Cordura) kantan.

Bat-bateko izarra

Pop izar baten harrera izan du musikariak disko berriarekin. Erdizka ibili gabe, diskoetxe handiek eraman dute haren izena Erresuma Batura zein AEBetara. Sonyrekin sinatu zuen kontratua, eta nazioarteko hainbat izen handi lagun izan ditu bidean: Pharrell Williams eta Lana del Rey, besteak beste.

Bartzelonakoa eta payo-a, ez zuen Andaluziako tabernetan ikasi flamenkoa. Nerabezaroan ezagutu zuen, eta, bat-batean, Camaron de la Islaren zalea zen neskak Kataluniako Musika Goi Eskolan eman zuen izena; urtean ikasle bakarra onartzen dute flamenko ikasketetarako. Estiloa bereganatuta, iaz, graduatzearekin batera aurkeztu zuen lehenengo EPa: Los Ángeles. Raul Refree musikariarekin batera egindako proiektuarekin egin zituen lehen urratsak. Soilik gitarraz lagundutako abestiekin hasi zen indarra hartzen Rosaliaren ahotsa, baina jauzi nabarmena egin du disko berriarekin.

Tradizioari errespetuz, baina anbizio mugagabearekin, berearekin aurrera egiteko asmoa dauka Rosaliak. Eta emaitza onak eman dizkio, oraingoz: «Badakit arriskatzen ari naizela, baina ez dago beste aukerarik».]]>
<![CDATA[Udan etxera itzultzeko lanean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/040/001/2018-11-17/udan_etxera_itzultzeko_lanean.htm Sat, 17 Nov 2018 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/040/001/2018-11-17/udan_etxera_itzultzeko_lanean.htm
1970eko hamarkadan, herrigintzatik sortu ziren Euskal Udalekuak, eta, euskara ardatz, komunitate sendoa osatu da haien inguruan 40 urtez baino gehiagoz. Hasierako asmoak dituzte udalekuek gaur egun ere, Abaigar, Bernedo eta Goñi etxeetan gazte andana elkartuz udaro. Gauza asko pasatu dira urte hauetan guztietan, eta, 1974tik hona, parte hartzaile pila bat igaro da Abaigartik; gaztetxotan joandako asko itzuli dira proiektura beste bide batetik. 2000. urtetik hona, Pitxilore elkarteak kudeatzen ditu Abaigarko eraikina zein udalekua. Antolatzaile taldearentzat, haien proiektu pertsonala baino gehiago dira Euskal Udalekuak: «Herrigintzatik sortua da Abaigar, autoeraketan eta autogestioan oinarritua, eta lantalde guztiz boluntarioak osatua; aisialdi eredu ezberdinaren bidez euskal aisialdia eskaintzeko ez ezik, eraikuntza edo eraldaketa prozesuan eragiteko tresna handia ere bada».

Alternatiba soziala

Hango kidea da Gorka Artola, eta gertutik aztertu du azken urteetan proiektuak egin duen bidea. Azken hiru urteetako udalekuak etxetik kanpo egin behar izan dituzte, eta eraikina obretan dago egun. 2016an hasi ziren arazoak: etxeak ez zituen betetzen baldintza guztiak zegokion lizentzia izateko, eta ordura arteko eredua aldatu behar izan zuten. Udaleku ibiltariak antolatu zituzten, eta Urdirotzen (Nafarroa) izan ziren tarte batez. Hurrengo urtean, ordea, ez zuten txandarik egin, eta, aurtengo udan, Ozaetan (Araba) egin dituzte. Orain, etxera itzultzeko asmoa daukate, eta legeak ezarritako baldintza guztiak betetzeko ari dira obra egiten, aterpetxe izaera edukiko duen lizentzia lortzeko.

Obra egin behar zutela ikusita, aurrekontua egin eta finantzabide moduak aztertzen hasi ziren Abaigarko kideak. Aukera bat zen «ohiko kreditura» jotzea, eta, etxea berme modura jarrita, behar zuten dirua eskatzea banku bati. Bide arruntetik egin zezaketela jakinda, baina, finantzatzeko beste bide bat ireki nahi izan zuten kideek: «Ikusten genuen udalekua herrigintzatik sortua izanda eta daukan izaera kolektiboa edukita, ohiko hipoteka kreditu batera jotzea nahiko inkoherentea zela, jakinda alternatiba etikoago eta sozialago batzuk badaudela».

Orduan erabaki zuten Koop57 finantza zerbitzuak eskaintzen zien bideari ekitea. Proiektu jakin batzuk finantzatzeko balio du kooperatibak. Artolak azaldu du zenbait baldintza bete behar direla aurrena: «Baldintza sozial eta etikoa dago, haiek baloratzen dute proiektuek balioekin bat egiten duten ala ez». Lehenengo baldintza «aise» pasatu zutela uste du, eta, behin izaera hori aitortuta, baldintza ekonomikoak eta bideragarritasuna aztertu zituzten, eta urrats hori ere gainditu dute. Baina lehenengoari ematen dio garrantzia, hura baita «izaera soziala aitortzen diona», eta proiektua aztertzeko aukera bera zabaltzen duena.

Eredu horrek, ordea, bere egiteko moduak ditu. Bermea lortzeko, laguntzeko prest dagoen jendearen beharra dute. 200.000 euroko kreditua eskatu zutenez, diru kopuru hori bermatuko duen jendea, alegia. Erantzun du jendeak, eta dagoeneko lortua dute zatirik handiena, «milaka gutxi batzuk» besterik ez zaizkie falta.

Abal emaileek kontratu pertsonala sinatu dute Koop57rekin, eta, Artolaren hitzetan, zera esaten du horrek: «Pitxilore elkarteak bere jardunarekin Koop57rekin daukan kreditua ordaintzeko ahalmenik ez badauka, ni prest nago zati bat neure gain hartzeko». Azterketa ekonomikoak, noski, erakusten du elkartearen ohiko jardun ekonomikoarekin bideragarria dela eskatutako kreditua. Eta, kasurik okerrenean, Pitxilorek ezingo balu kreditua ordaindu, laguntzaileek ez lukete haien gain hartutako abalaren kantitate osoa ordainduko, une horretako zorraren zati proportzionala baizik. Halere, orain arteko jardunari eutsiz gero, ez dute inolako arazorik aurreikusten.

Gainera, proiektuak duen babes soziala nabarmendu nahi dute, baldintza ekonomikoa baino gehiago: «Kreditua emateko egin den balorazioaren oinarrian dago halako babes soziala daukan proiektu batek huts egitea ez dela erraza». Aitorpena egiten die Euskal Udalekuen sortzaileei, «garaiak zirenak izanda egindako esfortzuari», eta urte hauetan guztietan parte hartu duten guztiei. Sorrerako proiektuaren jarraipena dira egungo udalekuak, eta komunitatearen indarrarekin azpiegiturak berrituta, jarraipena izango du hemendik aurrera ere.]]>
<![CDATA[Gaizkia ulertu nahi duen artefaktua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/032/001/2018-11-16/gaizkia_ulertu_nahi_duen_artefaktua.htm Fri, 16 Nov 2018 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1873/032/001/2018-11-16/gaizkia_ulertu_nahi_duen_artefaktua.htm druguak, alegia Pete, Georgie eta Tentel, zinez tentela baitzen Tentel, eta eseririk geunden Korova Esnetabernan geure rasudokei eraginez, erabakitze aldera zer egin arratsarekin, negu itzel ilun hozkirri sasiko baina lehor hartan». Ezagunagoa akaso Stanley Kubricken filmagatik Anthony Burgessen jatorrizko eleberriagatik baino, Ion Olanok (Donostia, 1983) euskarara ekarri ditu Alex eta druguen abenturak. Olanoren lehen itzulpen lana da Meettok argitaletxearekin egindako Laranja mekanikoa. Itzulpen bikoitza, nolabait, euskarara ekarri duelako, eleberriaz gain, Burgessek hartarako propio asmatutako nadsat hizkuntza.

Urte luzeetako lana argitaratu berri du Olanok, hamar urte baino gehiago igaro baitira bere kasa Burgessen nobela itzultzen hasi zenetik. A Clockwork Orange (Stanley Kubrick, 1971) filma ikusi zuen lehenengo: «Ez zitzaidan asko gustatu». Zalantzak zituen mezuarekin, «etsigarria» iruditu baitzitzaion pelikularen amaiera. Burgessen liburua irakurri zuenean aldatu zen dena: «Ikusi nuen obra hori ez nuela inondik ere ezagutzen».

Idazleak berak ere izan zuen arazoren bat edo beste Kubrickek egindako moldaketarekin. Uste zuen zinemagileak «ez zuela arduraz jokatu», eta, Olanoren ustean, Burgessek egin zuen horretarako ahalegina.

Ultraindarkeria ageriko gaia da kontakizun osoan: Alex bera «sadikoa» da, lagunekin elkartu ohi da arauak hautsi eta nahi dutena egiteko, jolasteko ia. Atxilo hartzen dute, ordea, eta berreziketa prozesu bat abiatzen dute harekin, Ludovico teknika, indarkeriazko iragana gainditu dezan.

Olanok liburuaren aurkezpenean azaldu zuen liburuko —eta, beraz, filmeko— indarkeria eszena ezagun batek Burgessen bizipenetan duela jatorria. Alex eta druguak idazle baten etxera sartzen dira, haren emazteak irekitzen die atea, eta jipoitu egiten dute bikotea, baita emakumea bortxatu ere. Bitartean, Singin' in the Rain abestia entzuten da filmean; protagonistak eta lagunek koreografia baten moduan disfrutatzen dute jipoia.

Idazlearen lehenengo emazteak, Llewella Isherwoodek, antzeko gertaera bat bizi izan zuen Bigarren Mundu Gerran, Londresen. «Hautsita geratu zen». Urte batzuk igarota, medikuak esan zion urtebetean hilko zela, buruko tumore bat zela eta. Orduan, Burgessek idazteari ekin zion ahalik eta diru gehien biltzeko. Bost eleberri idatzi zituen urtebetean; tartean, Laranja mekanikoa. «Ez da kasualitatea liburuan gertaera bortitz hori sartu izana. Bera [Burgess] da idazle hori, idazten ari den liburuak Laranja mekanikoa baitu izena».

Liburuaren eta filmaren artean, bukaeran dago alde nabarmena, Olanok azaldu moduan. Aurrez aipatu bezala, mezu etsigarria du Kubricken pelikulak: «Alex gaizto-gaiztoa da hasieran, eta gaizto-gaiztoa da bukaeran». Eleberriak, aldiz, proposatzen du eboluzio bat: «Pertsonaiak aldatzen dira, baina beren borondatez, ez kanpotik inposatuta».

Izenburuak berak eleberriaren amaiera horretan hartzen du zentzua, itzultzailearen ustean: «Gizakiok erabakitzeko gaitasuna daukagu gure ekintzen gainean. Bestela, ez bagenu izango gaitasunik aukeratzeko ongiaren eta gaizkiaren artean, izango ginateke laranja mekanikoak. Alegia, gauza bat itxuraz bizirik dagoena, baina barrutik mekanismo batzuek kontrolatzen dutena». Liburuan ez bezala, filmean ez da izenburuaren inolako aipamenik egiten, eta zentzua erabat ulergaitza da hura ikusita.

Hizkuntzarekin berrezten

Harkaitz Cano idazlearekin batera aurkeztu zuen liburua Olanok. Liburuaren epilogoa idatzi du Canok, bere ustean liburuan lantzen den gai garrantzitsu baten inguruan: berreziketa eta haren ezintasuna—. «Gizakia gaiztoa da berez ala inguruak giroturik gaiztotzen da?». Galdera horrek interes berezia pizten dio idazleari, eta, nahiz eta liburuak ere ez duen erantzun argirik ematen, baditu gogoetara eramaten duten hainbat pasarte.

Pertsonaia sadikoa da Alex, baina sistema bera ere sadikoa da harekin, «berreziketa lortzeko helburu edo aitzakiarekin». Hainbatetan landu da eleberria ardazten duen gaia, hau da, zenbait metodo erabilita, pertsonaren portaera alda daitekeen. Galdera hori egitean, zera izan ohi da ondorio nagusia, Canoren hitzetan: «Portaera bai, posible da aldatzea, baina izaera ez. Horren ondorioa litzateke heziketaren funtsa dela gure izaera disimula dezagun ikastea».

Berreziketa horretan, hizkuntzak betetzen du funtzio nabarmena, eta, funtzio hori azaltzeko, Burgessek hizkuntza propio bat asmatu zuen nobelarako: nadsat hizkuntza. «Errusieraki bat» da, eta erakusten du, Canoren ustean, idazlearen anbizioa: «Zertarako erabili denok erabiltzen dugun hizkuntza guk asmatu baldin badezakegu gure hizkuntza propioa?». Eta hori berreziketarekin lotzen du Canok, sistemak Alex pertsonaia berrezi nahi duen modu berean, Burgessek irakurlearekin egingo balu bezala esperimentua: «Sistema sadikoa da Alexekin, eta idazlea sadikoa da irakurlearekin».

Hizkera propio hori itzultzea izan da lanik nekezena Olanorentzat, baina baita liburuaren «baliorik handiena» ere. Nadsat hizkeran idatzitako 250 hitz inguru daude liburuan, eta, euskarazko edizioak atzealdean hiztegi bat badakar ere, jatorrizko lanak ez zion inolako lagungarririk eskaintzen irakurleari. Beste lan batzuetan ere egin izan zuen ariketa bera Burgessek.]]>
<![CDATA[«Badirudi Esne Bideko izar guztiek izango dutela planeta»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2018-11-16/badirudi_esne_bideko_izar_guztiek_izango_dutela_planeta.htm Fri, 16 Nov 2018 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2018-11-16/badirudi_esne_bideko_izar_guztiek_izango_dutela_planeta.htm
Planeta ehiztaria zara. Nola egiten da hori?

Planetak bilatzeko, bi metodo daude: abiadura erradiala eta trantsitua. Bigarrena da sinpleena: planeta bat izar baten aurretik igarotzen denean, eklipse moduko bat nabaritzen da, gutxitu egiten da izarraren distira. Teleskopioarekin zehaztasun handiarekin neur dezakegu; izarraren erradioa badakigunez, jakin dezakegu aurretik pasatzen den planetaren erradioa ere.

Eta bestea konplexuagoa da...

Abiadura erradiala espektrografoen bidez jasotzen da. Izar bakoitzak badu espektro bat, hatz marken moduko bat. Izarrek grabitazio indarra eragiten dute planeten gain, baina baita alderantziz ere, eskala txikiagoan. Hala, kulunka txiki bat nabari daiteke izarretan, planetek eragindako indarragatik. Kulunka hori aztertuta, planetaren gutxieneko masa jakin dezakegu.

Bilatu bakarrik ez, batzuetan planetak aurkitu ere egiten dituzue.

Barnard izarraren orbitako planeta bat aurkitu berri dugu abiadura erradialaren metodoarekin.

Nola iritsi zarete planeta berrira?

Eguzkitik gertuen dauden izarrak aztertzen hasi ginen: Proxima Centauri eta Bernard. Barnarden kulunka txiki bat hauteman genuen, eta hura aztertzen hasi ginen. Lurraren masa 3,2 aldiz du planetak, eta 233 eguneko urtea. Bernard izarra oso ahula denez, planeta oso hotza da, 170ºC, gutxi gorabehera. Superlur izoztua, beraz.

Ondoriorik atera daiteke hortik?

Tira, Eguzkitik gertuen dagoen izarrak, Proxima Centaurik, planeta dauka; Barnardek ere planeta dauka. Badirudi Esne Bideko izar guztiek izango dutela euren planeta.

Astronomiaz eta musikaz arituko zara hitzaldian. Badago loturarik?

Queen taldeko gitarra jotzailea, Brian May, astrofisikaria da. Eta alderantziz ere bai: William Herschel, esaterako, bere garaiko astronomo handiena da. Urano aurkitu zuen, besteak beste. Eta musikaria ere bazen. Astronomia eta musika lotzen dituzten adibide asko daude, eta horietako batzuk azalduko ditut.

Esan ohi da espazioan ezin dela ezer entzun. Hala da?

Alien filmean zioten: «Espazioan inork ezin ditu zure garrasiak entzun», eta egia da. Espazioa hutsa da, eta ezin dira soinu uhinak igorri. Baina erradiazio elektromagnetikoa eta grabitatorioa bihur ditzakegu soinu uhin, eta entzun dezakegu nola pultsatzen duten izarrek.]]>
<![CDATA[«Topikoen okerrena da gehienak egia direla»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2018-11-13/topikoen_okerrena_da_gehienak_egia_direla.htm Tue, 13 Nov 2018 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2018-11-13/topikoen_okerrena_da_gehienak_egia_direla.htm Entre el cielo y la tierra (Zeruaren eta lurraren artean). Elkar dendetan jarri du salgai.

Hegan egiteari ez, baina salto egiteari ere ez zenion beldurrik?

Larritzen ninduen ezagutzen ez nuen leku batera joateak, banekielako oso kultura ezberdina topatuko nuela han, baina horrela ezagutzen dira gauzak.

Liburu bat idazteko adina gauza ikusi zenuen bi urtean?

Qatarren egoteaz gain, hegazkin laguntzaile izateak eman zidan aukera mundu osoan ibiltzeko, eta horrek beste ikuspegi bat ematen dizu, baita nahiko abentura ere.

Hegazkinean paseatzen aritzen diren modelo itxurako langileak dira hegazkin laguntzaileak, baina hori baino gehiago ere bai.

Jendeak uste du hegazkin laguntzaileen lana orgarekin paseatzea eta segurtasun argibideak ematea besterik ez dela. Saiatu naiz zehaztasunez erakusten hegazkineko lana, baita kanpoko bizitza ere.

Hegazkinetik kanpoko bizitza, non eta Qatarren.

Laguntzaile baten istorioa Euskal Herrian oso ezberdina litzateke. Han zaudenean, hango kulturara moldatu behar duzu, eta, batez ere, hango enpresa kulturara. Ezin zara hara bizitzera joan ez badaukazu lan kontratu bat, eta bihurtzen zara enpresaren nolabaiteko ordezkari. Dena ematen dizute: etxebizitza, garraioa... Baina, trukean, haien bizimodua egin behar duzu. Adibidez, ezin zara inoiz goizeko hirurak baino geroago etxeratu. Edo hegaldia baino 12 ordu lehenago etxean egon behar zara beti.

Qatar luxuarekin lotu ohi da. Klixeak betetzen dira?

Topikoen okerrena da gehienak egia direla, Qatarren nabarmenkeria handia dago. Ikusten baduzu nolakoa zen 1970eko hamarkadan, basamortua besterik ez zegoen. Orain Doha sekulakoa da, Europako edozein hiri txiki uzten du.

Nolako jendea ikusten da Qatarreko hegazkinetan?

Aireportuak eta airelineak oso leku interesgarriak dira; mundu osoko jendea ikusten duzu. Batetik, Qatarreko aberatsak; tira, Qatarko jende guztia da aberatsa. Kontinente artean ibiltzen den klase ertaineko jende asko ere bai, eta langile pila bat, Ekialde Hurbilera edo Afrika iparraldera lanera doazenak.

Handia izango da kulturen arteko aldea.

Bakartuta zaudenean beste kultura batean denbora luzez, ikusten duzu ikasi ditugun beharrek zer eragin duten. Hemen oinarrizkoak diren gauza batzuk ezinezkoak dira han.

Zure bizipenetan oinarrituta dagoen arren, fikziozkoa da liburua.

Fikziozko istorioa da, baina kontatzen den guztia, egia ez bada ere, egia izan daiteke.]]>
<![CDATA[Begirada zintzoarekin bueltatu da iruzurtia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/036/001/2018-11-11/begirada_zintzoarekin_bueltatu_da_iruzurtia.htm Sun, 11 Nov 2018 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1942/036/001/2018-11-11/begirada_zintzoarekin_bueltatu_da_iruzurtia.htm Mojo aldizkarian egin zioten elkarrizketa batean: «Hori [zuzenean jotzea] da benetan gustatzen zaidana. Aldiz, ez dut ezer gehiago grabatzeko gogorik. Ez du zentzurik. [...] Grabatutako musikan, hautsi egin da artistaren eta entzulearen arteko ituna. MP3ak suntsitu egin du diskoaren berariazko forma». National Ransom diskoa (2010) grabatu ondoren esandakoa bete, eta ez du beste argitalpenik egin gaur arte. Salbuespena da The Roots hip-hop taldearekin 2013an egin zuen Wise Up Ghost diskoa. AEBetako Late Night with Jimmy Fallon telebista programako emanaldiek bide eman zien elkarrekin jotzeko.

AEBetako country-rockaren sustraietara egin zuen bidaia National Ransom-en, eta kritika onak jaso zituen mundu osoko zenbait hedabide garrantzitsutan. Bere ohiko kolaboratzaileak gonbidatu zituen diskoan parte hartzera, baina bi urte lehenagokoa da The Imposters bandarekin egindako azken lana: Momofuku (2008). Hamar urte geroago, bandarekin elkartu, eta Look Now atera berri du, askorentzat ustekabean iritsi den lan mardula eta pertsonala.

Costellok berak sortutako hamabi kanta bildu ditu koproduzitu ere egin duen diskoan. Lozorrotik atera da askok dagoeneko bere disko onenen artean kokatzen duten lanarekin. Hitz pentsakorrak eta melodia eta orkestrazio zerutarrak elkartu ditu bere konfiantzazko musikarien birtuosismoarekin.

Lozorroa ez da erabat borondatezkoa izan, ordea. Tumore gaizto batek agorrarazi zion berezkoa duen energia bizia. Ebakuntza egin zioten uda aurretik, tumorea garatuz gero «minbizi oso arriskutsua» ekarriko ziolako. Bere buruari «indarberritzeko denbora nahikoa eman gabe» itzuli zen agertokietara, eta uztailean, bira bertan behera uztea beste aukerarik ez zuen izan. «Ahotsa berreskuratu nuen; fisikoki eta emozio aldetik ondo nengoen. Baina [agertokietara itzultzean] ahotsa zakartzen hasi zitzaidan, ezin nuen behar bezala hartu arnasa. Gorputza akitua baduzu, kantatzeak are gehiago nekatzen zaitu, nahiz eta minik ez sentitu».

Gertaera horren ondoren, are indar handiagoa hartzen du Costelloren ahotsak Look Now lanean. 40 urteko ibilbidearen eta estudioko 30 diskoren ondoren, zaila da lan berriak inor ezustean hartu izana, baina indartzen du britainiarrak sormenerako duen abilezia. Helduaroan egonagatik ere, harenganako lilurarako angelu gehiago irekitzen ditu diskoak, erosotasunetik urrun.

Steve Nieve teklatu jotzailea, Davey Faragher gitarrista eta Pete Thomas bateria jotzailea dira The Imposters. Costelloren The Imposter (iruzurtia) ezizenak eman zion izena taldeari. Elkarrekin egindako laugarren diskoa da aurtengoa: The Delivery Man (2004), The River in Reverse (2006) -Allen Toussaintekin-, eta aurrez aipatutako Momofuku dira aurrekoak. Hollywooden, New Yorken eta Vancouverren (Kanada) egin dute grabaketa, eta Costello bera eta Sebastian Krys aritu dira ekoizle lanetan. Krysek ekoizle onenaren Grammy Latino sari bat jaso du 2007an eta beste bat 2015ean. Grabatu aurretik, erritmoa lantzen aritu zen Faragher eta Thomasekin. «Davey eta Pete modu arraro horretan daudenean, onena da bere Telecasterraren erritmora jarri eta erditik kentzea», esan zuen Costellok.

Hark eginak dira abesti guztiak, nahiz eta Burt Bacharach aspaldiko lagunarekin batera sortu dituen batzuk. Painted from Memory diskoa elkarrekin grabatu zuten 1998an, eta batera egin dituzte Don't Look Now eta Photographs Can Lie baladak, Bacharachek pianoarekin gidatuak, baita diskoa ixten duen He's Given Me Things ere. Burnt Sugar Is So Bitter kanta, berriz, Carole King musikariarekin batera sortu zuen Dublinen, arratsalde batean.

Lehengo popera buelta

Estudiotik kanpo eman dituen urteetan, Costello gustura aritu da agertokietan, baina bestelako agertoki batzuk ere izan ditu gogoan. Bi musikal egiteko asmoa zuen Burt Bacharacherekin: Painted from Memory diskotik abiatutako bat, eta kontzeptu berri baten inguruko beste bat. A Face in the Crowd (Elia Kazan, 1957) filmaren moldaketa bat ere ari zen prestatzen, baina Broadwayko finantzaketa arazoek galarazi zuten proiektu horiek guztiek aurrera egitea. Horietatik berreskuratutako lana da, nolabait, Look Now-ren ernamuina.

Musikalen proiektuez gain, beste lan batzuek ere eragin dute musikariarengan diskoa sortzeko garaian. 2017an, Costellok 1982an grabatu zuen Imperial Bedroom diskoa berreskuratu zuen bira bat egiteko. The Attractions bandak lagunduta, Geoff Emerick The Beatlesen soinu ingeniariarekin egin zuen disko hura. Pop barrokoko lan hartako oihartzunak suma daitezke Look Now berrian. Costellok berak 1982ko diskoa eta Bacharachekin egin izan dituen kolaborazioak aipatu ditu azken lanerako erreferentzia nagusi moduan. «Egiten bagenuen disko bat Imperial Bedroom-en ikuspegiarekin eta Painted from Memory-ren edertasun eta emozioarekin, banekien zerbait izango genuela».]]>
<![CDATA[Neguko bazka, azokan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/035/001/2018-11-10/neguko_bazka_azokan.htm Sat, 10 Nov 2018 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1909/035/001/2018-11-10/neguko_bazka_azokan.htm
San Martin feriak badu bere garrantzia Zegaman (Gipuzkoa). Asteazkenean ekin zioten egitarauari, eta asteburua ekintzaz bete dute. Bi lehiaketa egingo dituzte gaur: batetik, herriko abereena, eta, bestetik, Aizkorri-Aratz parke naturaleko gaztena. 09:00etatik 12:00etara, abereen erakusketa egingo dute, pilotalekutik Urgainberri auzora arteko eremuan. Pilotalekuan bertan egingo dute Aizkorri-Aratzeko XX. Gazta Lehiaketa, 11:00etatik 13:00etara. Halere, goiz osoan egongo da gazta salgai. Sari banaketak, berriz, bi lehiaketenak batera egingo dituzte, 13:30ean, pilotalekuan.

Babarrunek beren lekua dute San Martin eguneko menuan, eta, Zegaman, bezperan ere Tolosako babarrun Eusko Labeldunak dastatzeko aukera egongo da, txakolinarekin batera. Bihar jarraituko du feriak, txondorra itzaltzeko jaialdia egingo baitute eguerdian, eta haurrentzako ikuskizuna eta txokolate jana arratsaldean.

Kanpezun (Araba), bihar egingo dute azoka, San Martin egunean bertan. 10:00etan hasita, hainbat erakusketa egingo dituzte: abereak izango dira kanpoan, eta eskulangileen produktuak pilotalekuan. Bitartean, Arabako Mendialdeko produktuekin beteko dute plaza: gastronomia azoka egingo dute, eta bertako produktuekin egindako pintxoak egongo dira dastagai.

Asteburu osoan egingo dituzte San Martin feriak Urrotz Hirian (Nafarroa). Erakusketa ugari antolatu dituzte gaurko, eta askotariko artisau produktuak izango dira bertan. Aurtengo berezitasunik nabarmenena lehenengoz antolatu duten Pirinioetako eta Pirinioaurreko Artzain Gazten Herri Txapelketa da. Gaur egingo dute, 11:30etik eta 13:30era bitarte, karpan. Azoka 09:00etatik 15:00etara egongo zabalik, gaur eta bihar.

San Martin egunaren jatorrira itzulita, txerrikiak izango dira nagusi bihar Bermeon (Bizkaia). Azoka egongo da goiz osoan, eta zazpi harategitako txerrikiak dastatzeko aukera egongo da, inguruko beste zenbait produkturekin batera. Ekitaldi nagusia, ordea, XVII. Odoloste Txapelketa izango da. Bermeoko zein inguruko herrietako 22 partaide ariko dira lehian, eta Pedro Mendizabal sukaldaria izango da epaimahaiaren arduraduna.

San Martin eguneko azokak

Gaur, Urrotz Hirian (Nafarroa) eta Zegaman (Gipuzkoa); bihar, Bermeon (Bizkaia) eta Kanpezun (Araba).]]>
<![CDATA[Kanta soilduen bilduma]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/027/001/2018-11-09/kanta_soilduen_bilduma.htm Fri, 09 Nov 2018 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/027/001/2018-11-09/kanta_soilduen_bilduma.htm Bakarka. Azken urteotako zuzeneko emanaldietan bizi izan duenaren ondorioa da diskoa, horiek eman baitiote bide kantu zahar zein berriagoak probatzeko, bakarkako formatua sendotuz.

Duela bi-hiru urte hasi zen bakarkako emanaldiak eskaintzen, «ez lehen bezala, hau da, behartuta, baizik eta nire nahiari jarraituz». Kontzertu horietan ikusi du entzuleak beste modu batean «hurbiltzen zirela» haren musikara, eta ikasbide ona izan dira gitarra hartu eta grabatzeko.

Halere, kostatu zaio bakarrik grabatzea. Lehenengo asmoa izan zuen jendaurrean grabatzea diskoa, zuzenean, kantak are gehiago hurbiltzeko. Gero pentsatu zuen ez zuela nahi «dokumentu bat», eta harago joatea pentsatu zuen: jendea gonbidatu estudio handi batera, eta bertan grabatu diskoa. Azkenean, bakarrik grabatu du, Azkarateko (Nafarroa) Mamia estudioan, Jonan anaiarekin; bere ohiko teknikariarekin, alegia. «Ekoizle kreditua ere eman beharko nioke», diskoari berari forma emateko egindako ahaleginagatik.

Nabaritu du taldearekin grabatzetik bakarka egitera dagoen saltoa: «Ez nuen uste hain zaila zenik, ispiluaren aurrean jartzen duzu zeure burua». Lasai grabatu ditu abestiak, ordea, tartean behin estudiora joanda: egun batean, bi; handik bira, beste bat, eta hurrengo astean, lau.

«Kantu hauek asko ibiliak dira, zenbaiten buruetan beren oihartzuna utzi dute», baina orain eraldatuta itzuliko ditu. Orain, jendeak entzun behar ditu: «Diskoek borobil itxura dute, baina borobil egiten dira jendeak entzunda». Abestiei garapen bat ematen saiatu da Ordorika, eta «beste norabait» eraman dituela sentitu du.

Hamabi abesti jaso ditu denera Bakarka-n, eta, grabatzea bera zaila izan arren, grabatutako abesti guztien artean batzuk kentzea izan da lanik nekezena musikariarentzat. Bere ibilbide osoko kantak jotzen aritu da, eta intuizioa baliatu du abestiak aukeratu eta hamabikoa osatzeko. Denetik dago, hasierako garaiko abesti batzuk aukeratu ditu, baina baita azken urteotako lanetakoak ere.

Sei diskotatik hartu ditu hamabi abestiak. Bina kanta Hautsi da anphora lehen diskotik (1980) eta Ni ez naiz Noruegako errege bigarrenetik (1983): Fas fatum eta Herdoilarena, eta Asmatzekorik ez eta Berandu dabiltza, hurrenez hurren. Azken boladako hainbat lan ere badaude: Haizea garizumakoa diskotik (2009) hartu ditu Edertasunaz mintzo eta Joan soseguz. Hodeien azpian (2011) da kanta gehien duena: Banekien, Ezbaieko gogoan eta Mundua biltzen duen oihartzuna. Diskoa hauek osatzen dute: Ez da posible-ko (1990) Ene begiek kantak, Dabilen harria-ko (1998) Martin Larralde-k eta Mikel Errazkinen omenezko Bidean aurkitu zintudan-eko (2008) Lagunaren heriotza-k. Azken hori «nekez topatzen da» egun.

Lagunekin ere bai

Bakarkako lana aurkeztu berri duen arren, duela hilabete iragarri zuen berezia izango dela aurten Bilboko Kafe Antzokian emango duen kontzertua. Aspaldi hartu zuen ohitura abenduero kontzertua emateko bertan, eta, aurten, bi egingo ditu bat egin beharrean, zuzeneko diskoa grabatzeko baliatuko baitu aukera. Abenduaren 15ean eta 16an egingo ditu emanaldiak. Ez du zuzeneko lehen diskoa izango, aurretik bi grabatuak baititu, Kafe Antzokian bertan: 2000. urtean Gaur, eta 2008an, Hamar t'erdietan.

Gaur bertan ekingo dio bakarkako lana jendaurrean aurkezteari, Zegaman, baina taldearekin egiten dituen emanaldiekin uztartu nahi du bakarkako jarduna. Gitarrak lagunduta aurkitu du abestiak entzuleei igortzeko beste modu bat, baina aitortu du ez dela esperientzia bera: «Taldea beste gauza bat da, beste frekuentzia batean sartzen naiz, eta nire eginkizuna hori izan da beti».

Ordorikak aro bat ixteko baliatu izan ditu taldearekin zuzenean grabatutako diskoak. Mugalaris taldea osatu zuten musikariekin grabatu zuen Gaur, besteak beste, Nando de la Casa, Iñigo Goldarazena, Javi Antoñana eta Angel Celadarekin. Hamar t'terdietan, berriz, Alberto de la Casa, Arkaitz Miner eta Dani Perezekin grabatu zuen, besteak beste, eta geroztik Arkaitz Minerrek, Fernando Lutxo Neirak eta Hasier Oleagak osatu dute Ordorikaren zuzeneko taldea. Haiekin grabatuko du abenduko diskoa. Bakarka diskoaren azaleko ilustrazioa Neirak berak egina da, gainera.

Taldeko gainontzeko musika tresnak abestietatik atera dituenetan hasi dira entzule batzuk Ordorikaren gitarrari benetan erreparatzen. Hark ere beste modu batera bizi du orain bere lana, taldearekin jotzean «ezkutuan» gelditzen den kanta batek «distira» har dezakeelako bakarrik jotzean. Harentzat, ez dago abesti zaharrik bilduman, horrela joz gero dena baita berria.]]>
<![CDATA[Norberaren arrotza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/032/001/2018-11-09/norberaren_arrotza.htm Fri, 09 Nov 2018 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1901/032/001/2018-11-09/norberaren_arrotza.htm L'Intrus (Arrotza) du izena erakusketak, eta nazioarteko hainbat diziplinatako hamahiru artistaren lanak biltzen ditu, arrotzaren kontzeptua abiapuntu hartuta.

Ane Rodriguez Tabakalerako kultura zuzendariaren arabera, migrazioaren gaia arte garaikidetik lantzeko saiakera da Llorensena, «hori ere politika dela aldarrikatzeko». Aktualitateari tiraka, Jean-Luc Nancy pentsalari frantziarraren L'Intrus (2000) lanean oinarritu da komisarioa erakusketarako. Espero ez den hori da arrotza, desegokia, ongietorria ez dena. Nancyren saiakera lan autobiografikoa da, eta hark izandako bihotzeko transplantearen inguruan egiten du gogoeta. Arrotza kanpotik datorrena baino gehiago barnean dagoena den ideia baliatu dute erakusketarako. Migrazioaren gaia urrunetik landu beharrean, gurera ekartzen saiatu da, gure hirietara, gure gorputzetara.

«Arrotzaren figura modu konplexuan lantzea» da erakusketaren helburua Llorensentzat, arrotza irudikatzeak berak dakarren problematikari heltzea lanean ere. Ez horrenbeste nolakoa den, baizik eta nola hautematen dugun. «Ez da buruarekin ulertzen; gorputzean sentitu behar da». Eta kanpokoa ezin da guztiz asimilatu, bere presentzia hutsak intimitatea galarazten baitu une oro.

Horretarako baliatu du Llorensek Nancyren lana, migrazioaren eta etorkinen inguruko eztabaida beste marko batera eramateko. Gaur egun komunikabideen bitartez jaso ohi diren irudietan, etorkinak ageri dira itsasontzietan, errefuxiatu guneetan... Eta irudi horiek indartu egiten dute haien arroztasuna edo hemengo gizartean egiten duten intrusioa, Llorensen hitzetan. «Ordena sozialetik kanpo» kokatu ohi dira, arazoaren testuingurua «desitxuratuz». L'Intrus liburuan, «bihotz bat bere gorputz fisikotik pixkanaka aldentzen» da, eta metafora hori erabili nahi izan dute erakusketan ere arrotzaz hitz egiteko. «Gorputzak ezezaguna behar du, baina, aldi berean, beti dago ezezaguna errefusatzeko aukera, eta, horrenbestez, hiltzekoa».

Errefuxiatuen denda

Hamahiru artistak heldu diote Llorensen proiektuari, eta aurre egin behar izan diote arrotza bere gizatasunarekin irudikatzearen desafioari. Honako hauek hartu dute parte erakusketan: Ayman Alazraq eta Emanuel Svedin, Nadia Barkate, Dages Juvelier Keates eta Alexis Steeves, Anna Lopez Luna, Jumana Manna, Omar Mismar, Jon Otamendi, Shane Aslan Selzer eta Chelsea Knight, Lara Tabet, eta Elizabeth Tubergen.

Erakusketako sarreran, taula bat jarri dute gelaren erdian, eta proiektore bat alde banatan, bi bideo proiektatzen aldi berean. «Alderantzizko esperientziak» dira: bata Lopez Lunak Aljerian egindako ikus-entzunezko bat da. Errepresioz eta bortizkeriaz betetako inguru bateko emakumeen «ahots ahaltsuak» jasotzen ditu. Bestea Aslanek eta Knightek Costa Ricara egindako bidaia baten grabazioa da. «Amatasuna, babesa, izua eta zaurgarritasuna» ditu oinarrian.

Bideoen taula atzean utzi eta erakusketa aretora sartzean, egitura handi bat ageri da bat-batean. Elizabeth Tubergen artista estatubatuarrak egin du egitura, eta hori da, hain zuzen, lortu nahi zuena: kanpotik ez ikusi arren, aretora sartzean bi bolumen handirekin topo egitea. Errefuxiatu guneetako dendak gogorarazten dituen egituraren barnean zein inguruan osatzen da erakusketako zatirik handiena.

Artista batek baino gehiagok jo du giza organoetara arrotza irudikatzeko. Nadia Barkatek, esaterako, «elkar bilatzen duten formekin» egin ditu bi eskultura. Jumana Mannak ere ideia horri jarraitu dio, eta «bakartutako gorputz atalak» sortu ditu: «azpiegiturak». Gizarteari eusten dioten azpiegiturekin alderatu ditu horiek.]]>
<![CDATA[Ruper Ordorikak aurkeztu du 'Bakarka' diskoa]]> https://www.berria.eus/albisteak/159050/ruper_ordorikak_aurkeztu_du_039bakarka039_diskoa.htm Thu, 08 Nov 2018 13:44:28 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/albisteak/159050/ruper_ordorikak_aurkeztu_du_039bakarka039_diskoa.htm ]]> <![CDATA[Mary Shelleyren eta Frankensteinen alderik ezezagunenaren kontakizuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1975/024/002/2018-11-03/mary_shelleyren_eta_frankensteinen_alderik_ezezagunenaren_kontakizuna.htm Sat, 03 Nov 2018 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1975/024/002/2018-11-03/mary_shelleyren_eta_frankensteinen_alderik_ezezagunenaren_kontakizuna.htm Mary Shelley: Munstroaren heriotza izeneko erakusketa zabalik egongo da azaroaren 15era bitarte. Izen bereko komikiaren edizio berritua aurkeztu dute Julio Cesar Iglesias eta Raquel Lagartos egileek, eta liburuko hainbat margolan original jarri dituzte ikusgai.

Idazlearen eta hark sortutako izakiaren bizitzari eta heriotzari buruzko kontakizun bat da Mary Shelley: Munstroaren heriotza. Frankenstein edo Prometeo modernoa eleberriaren idazlea eta, horrekin batera, historiaren eta imajinario kolektiboaren zati den pertsonaiaren sortzailea da Shelley. Haren «psikologia korapilatsuari» heldu diote komikian, istorioa sortu zuen garaiko lilura eta beldurretatik tiraka. Hildakoa bizitzara ekartzeko garaiko desiraren aitzakian, sortzailearen adimenaren eta munstroaren arteko mugak bilatu nahi izan dituzte eleberri grafikoan.

Asko idatzi da Frankensteinen eta Mary Shelleyren lanaren inguruan, baina «pertsonaiaren atzeko autorea» aldarrikatu nahi izan dute egileek, baita jatorrizko Frankenstein ere. Lagartos ilustratzaileak aitortu du «berandu samar» irakurri zuela eleberria, baina espero ez zuen izaki bat topatu zuela barruan: «Batez ere, Boris Karloffen pertsonaiatik sortutako iruditik urruntzen zen: sentibera, adimentsua, maitatua izan nahi duena, eta zoragarriki diseinatua». Iglesiasen ustean, autorea ere «mitoaren kategoriara mugatu izan da, haren lanaren sakontasunari behar adina erreparatu gabe».

XIX. mendearen hasieran bizi izan zen Shelley, eta ez zuen bizitza erraza izan: hiru seme-alaba hil zitzaizkion, eta aitak alabatzat ukatu egin zuen, besteak beste. Baina ez dute biografia arrunt bat egin nahi izan, «biografia espekulatiboa» litzateke gehiago, Iglesiasen hitzetan. Idazlea hil aurreko egunak kontatzen ditu komikiak, eta flashback bidez, haren bizitzako unerik garrantzitsuenetara egiten du jauzi. Egileen ustean, tragediaren eta edertasunaren arteko elkarrizketak markatu zuen idazlearen bizitza, baita hark sortutako izakiarekin izan zuen harremana ere. «Tragediaren poesia» adierazi nahi izan dute, nola amaitu zuen Shelleyk egoera horretan, nola Frankensteinen istorioan aurkitu zuen erresistentzia modu bat, eta nola bilakatu zen gero eta kontserbadoreago, gizarteak erabat baztertu ondoren.

Karteletik hasita, garrantzi nabarmena hartu du Mary Shelley Frankensteinen sortzaileak aurtengo jaialdian. Mary Shelleyren ondarea izeneko zikloa antolatu zuten idazlearen eta hark sortutako izakiaren inguruko bederatzi filmekin, eta Mary Shelley laborategia ere egin zuten haurrentzako tailerrekin.]]>
<![CDATA['Kamera o tomeru na!' komedia zonbia nagusi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1885/024/001/2018-11-03/kamera_o_tomeru_na_komedia_zonbia_nagusi.htm Sat, 03 Nov 2018 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1885/024/001/2018-11-03/kamera_o_tomeru_na_komedia_zonbia_nagusi.htm Kamera o tomeru na! (Shinichiro Ueda) komedian. Agerikoa da zonbirik eta umorerik ez dela falta «Japoniako Shaun of the Dead» deitu izan zaion filmean. Sitgesko zinemaldian kritika onak eskuratu eta gero, sari nagusia irabazi zuen, atzo, Donostiako Fantasiazko eta Beldurrezko Zinemaren 29. Astean, ikusleen film luzerik gogokoena izan baitzen Uedaren debuta. Zinemaldia ireki zuen Overlord (Julius Avery) filmak aste osoa eman zuen bozketako lehen postuan, eta, azken orduan, Japoniako filmak gainditu du AEBetakoa.

Bi film laburrek sari bat baino gehiago eskuratu dituzte. Alberto Corredorren Baghead izan da garaile argia, epaimahai bakoitzaren saria lortu baitu: epaimahai ofizialarena, gazte epaimahaiarena eta ikusleena. Joan Vives i Lozano zinemagilearen El escarabajo al final de la calle lanak Espainiako film laburrik onenaren bi sari irabazi ditu: ikusleena eta Syfy saria.

Gainontzean, Carlos Baenaren La noria izan da ikusleen animaziozko laburrik gogokoena. Patricia Baquerok, Mafalda Gonzalez-Alegrek eta Lucio A. Rojasek osatutako epaimahai ofizialak Europako film laburrik onenaren Melies Saria eman dio Ilja Rautsi finlandiarraren Helsinki Mansplaining Massacre lanari. Zinemari buruzko zenbait hedabide digitaletako kideek eman ohi duten Urrezko Blogos saria Ali Abbasi irandar-suediarraren Gräns film luzeak eskuratu du.

Aurten ere antolatu dute Fanzineen Gerra, eta iazko irabazleak irabazi du saria: La Valla argitalpenak. Egunotan, Antzoki Zaharrean banatu dira parte hartu duten sei fanzineek jaialdiaren inguruan egin dituzten ale bereziak.

23 film luze eta 36 labur proiektatu dituzte aste osoan Donostian, eta atzo eman zioten amaiera asteari slasher generoko pelikula batekin: Quinn Lasherren He's Out There lanarekin, hain zuzen.]]>
<![CDATA[Sareko soinuen artean galduta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1924/038/001/2018-11-03/sareko_soinuen_artean_galduta.htm Sat, 03 Nov 2018 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1924/038/001/2018-11-03/sareko_soinuen_artean_galduta.htm Ahari-talka diskoa aurkeztu zuen Zein taldeak 2008an. Hala kantatzen zuten: «Atzamarra mugituz/ hamar mila mezu/ bidali ditzaket momentuan/ imajina guztiak ei ditut eskura/ zer ikusi ez dakidan arren». Bitartean, Coldplayren Viva la vida eta Leona Lewisen Bleeding Love abestiek gora egiten zuten nazioarteko zerrendetan. Abesti horiek guztiak eskuratzeko hainbat bide zeuden: kontzertu batera joatea diskoa erosteko, disko denda batera jotzea zuzenean, Internet bidez erostea -edo politonoa telefonorako-, sareko publizitate eta traba guztiak gaindituta deskargatzea, edo irratia piztu, eta itxarotea, abesti hori noiz jarriko.

Asko aldatu dira kontuak hamar urtean. Klik gutxira dago munduko musika ia guztia jasotzen duen mugarik gabeko artxiboa. Hamar urte bete berri ditu Spotify aplikazioak, eta, harekin batera, musika entzuteko, pilatzeko eta ezagutzeko modu berri batek. Streaming plataformen artean jaun eta jabe da Spotify: 180 milioi entzule aktibo baino gehiago ditu, zerbitzua ordaintzen duten 83 milioi bezero Premium baino gehiago, eta 65 herrialdetan erabil daiteke. 30 milioi abestitik gorako katalogoa dauka, eta egunero 20.000 abesti inguru gehitzen dituzte. Hilean hamar euro balio du abestien doinuak zakarki mozten dituzten iragarkiak isiltzeak.

Erabiltzaile guztien beharrak betetzeko sortu ziren streaming plataformak: musikazalerik zorrotzenak eskura du aurkitu berri duen taldearen maketako B aldea, eta musika kirola egin bitartean besterik entzuten ez duenak prest izango du zerrenda bat aldarte bakoitzerako. Utopiatik gertu dago batzuentzat munduko musika guztia funts bakarrean izatea, baina badira beste alderdi batzuk nabarmentzen dituztenak ere: multinazionalen neurrira egindako sistemaren luzapen moduan ikusten dituzte kritikoek streaming plataformak, kanta entzunenak beti berak izan daitezen programatuak. Fetitxistenek sentitzen dute jada ez direla musikaren jabe, aplikazioa desagertzearekin -edo ordaintzeari uztearekin- batera desagertuko litzatekeela haien bilduma pertsonala ere. Belarri finenek, berriz, kalitaterik eza aurpegiratzen diote streaming bidezko musikari.

Dena da iragankorra

«Duela hogei urte esan baligute hilean hamar euro ordainduta eskuragai izango genuela Alejandriako biblioteka musika mailan, ameskeria lirudike», esan du Fermin Etxegoien idazle eta kazetariak. Dena dago, eta dena edukitzera ohitu da entzulea. Edozein musika entzun daiteke, edonon eta edonoiz. Erabiltzaileei erosotasuna eta mugikortasuna eman die musika kontsumitzeko era berriak, baita musika jartzen duten taberna eta lokalei ere. Gotzon Uribe Bilboko Kafe Antzokiko programatzaileak hori uste du: «Erraztu du bidea, eta musika espektroa zabaltzen lagundu du. Gurean, DJ bakoitzak bere bilduma du, erabiltzen dute Spotify, diskoak, biniloak... Azkenean, euskarri bat da, erabilgarriagoa, errazagoa eta arinagoa».

Spotify erabiltzailea da Harriet Belloso. Batez ere, ordenagailua erabiltzen du musika entzuteko, ez Spotify nahitaez. Oraindik ere kosta egiten zaio musika eduki gabe entzuteagatik ordaintzea: «Badakit pixka bat kontraesanezkoa dela biniloak ordaintzea eta Spotify ez». Belaunaldi kontua ere badela dio: «Nire belaunaldia ohitu da musika jaistera eta debalde entzutera». Ez dio kritika berezirik egiten aplikazioari, baina ohitura da harentzat. Izan ere, Spotify eta antzeko zerbitzuak baino lehen musika sarean zabaltzeko programak iritsi ziren: Napster, eMule eta Soulseek, besteak beste. Sarean musika entzutera erraz ohitu zen jendea, baina ordaintzera emandako saltoan dago aldea. Josu Larrinaga EHUko Gizarte Antropologiako irakasleari zera esan zion lagun batek: «Disko hori bai ona! Lehenengo entzun egin nuen, gero jaitsi, eta, azkenean, erosi».

Bellosok badu diskoak zein biniloak erosteko ohitura oraindik ere. Onartzen du errazagoa dela bi klik egin eta nahi duzun abestia jartzea, diskoa hartu eta musika katea piztu beharrean, «baina diskoak ere badauka beste zera hori: ireki, ikusi liburuxka... Zurea da, eta bere historia dauka». Eta ez dirudi bakarra denik. Diskoen salmentek gain behera jarraitzen dute, baina Recording Industry Association of America (RIAA) elkarteak aurkeztutako 2017ko datuak deigarriak dira: 2011tik lehen aldiz, diskoen eta biniloen salmentak deskarga digitalena gainditu zuen AEBetan. Nostalgikoen ohiturak izango dira, akaso, baina -legezko- deskarga digitalek ez dute sekula egonkortzerik lortu. Streaming musikak itzal egiten die nabarmen: AEBetako musika salmentaren bi heren hartzen ditu.

Diskoa baino gehiago, biniloa berpiztu da Internet bidezko musikaren garaian. Esperientzia nabarmendu du Uribek: «Biniloak ekarri du euskarri estetiko bat. Testurak, erabiltzeko moduak, sonoritatea... Esperientzia osoa da». Halaber, biniloaren salmenta «erabat fetitxista» iruditzen zaio Etxegoieni: «Postmodernoa ez, postpostmodernoa. Psikoanalisiak egin beharko lirateke jakiteko zergatik gustatzen den biniloa». Ez du sinesten formatuan aukera modura, ez baitio irtenbide ekonomikorik ikusten.

Digitalak betiereko formatua dirudi, baina hala zirudien CDak ere, aurkeztu zutenean. Larrinagarentzat, «oso formatu efimeroa» izan da diskoa, eta zalantzak ditu digitalaren etorkizunarekin ere. «Gure kultura mugarik gabeko garapenarena da, baina ebidentzia zientifikoak esaten digu ez dela horrela izango». Musika digitalki gordetzeko behar diren euskarri fisikoek energia asko eta baldintza zehatzak behar dituzte, eta, XX. mendeko garapen eredua agortzen ari den honetan, Larrinagak ez daki «orain ditugun euskarriak zenbateraino izango diren betiko ala izango diren CDa bezain efimero».

Formatuak badatoz eta badoaz, baina garaien inertziei eusten dieten aukera batzuek hor jarraitzen dute. Merkatuak analogikoaren nostalgiatik etekinak ateratzeko eginahalak egingo ditu, baina bada hori baino gehiago ere: formatu bakoitzak esperientzia bat darama berekin.

Larrinagak zera dio digitalaren esperientziaz: «Bilatzen duzu kanta edo disko bat, eta badago algoritmo bat esaten dizuna zer gustatuko zaizun, eta hor badago helburu komertzial bat». Spotifyren kasuan, astelehen goizero, aplikazioak bi orduko zerrenda bat egiten dio erabiltzaile bakoitzari, hark eta antzeko gustua dutenek entzuten duten musikaren arabera. Horrek izan dezake zerikusirik BuzzAngle aldizkariak eman zituen AEBetako datuekin: 2017an, 377 mila milioi stream edo entzunaldi egin ziren han -2016an baino 127 mila milioi gehiago-. Horien %99, ordea, abesti entzunenen %10 behin eta berriro jartzetik zetozen.

Bellosok onartzen du jada ezagutzen den musika entzuteko joera badagoela: «Oso gutxitan esploratzen dugu. Nagitasun pixka bat ematen du ezagutzen ez duzun musika denbora luzez entzuteak». Halere, saiatzen da gauza berriak ezagutzen, nahiz eta horretarako bideak ere aldatu diren: «Bere garaian, Euskadi Gaztean eta horrelakoetan gauza asko ezagutzen nituen; gaur egun, berriz, blogetan edo Spotifyn bertan, antzeko taldeekin egiten dizkidan gomendioetan».

Esperimentatzeko aukera

Batzuen ustean, erabateko nagikeria eta gustuaren bateratzea ekarri du sareak, eta besteentzat, gehiago arakatu eta esperimentatzeko aukera. Etxegoienek ez du uste hausnarketa sendorik egin denik bi ideien inguruan: «Nola ez da aukerarik egongo gauza berriak aurkitzeko? Gauza berriak topatu nahi baditut, jo dezaket Pitchfork edo fRoots aldizkarietara, Cuando los elefantes sueñan con la musica irratsaiora... Hori ere sarea da, eta saretik elikatzen naiz». Larrinagaren ustean, lehen, paperezko aldizkarien eta irratiaren bidez izaten zen musikaren berri, eta, orain, dena parean izanda, errazagoa da zuzenean norberak epaitzea.

Musika sarean kontsumitzeko ohitura erabat hedatu da jada, eta, horrekin batera, « asko aldatu da musikaz gozatzeko era, esperientzia estetiko edo identitario moduan ulertzeko era; degradatu egin da», Larrinagaren iritziz. «Musika, egun, ez da hain inportantea identitate kolektiboak edo pertsonalak definitzeko, eta neurri batean izan da euskarri fisikoak galdu direnean». Etxegoienentzat, musika kontsumoaren aldaketa «indibidualizazioan edo norberekerian pauso bat gehiago izango da segur aski, baina etengabe sortzen dira komunitate berriak». Kontsumo era berriek ekarriko dituzte ohitura eta pentsamolde berriak, eta izango da aldaketa gehiago Zein taldeak kantatzen zuen Animalia perfektua bilakatzeko bidean.]]>
<![CDATA[Urrezko kantaldia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/030/001/2018-10-31/urrezko_kantaldia.htm Wed, 31 Oct 2018 00:00:00 +0100 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/030/001/2018-10-31/urrezko_kantaldia.htm
Urteurren borobila baliatu dute lehiaketaren historia biltzeko, eta kopuru ikusgarriekin neurtu dute haren garrantzia: bost kontinentetako 60 herrialdetako 1.200 abesbatza baino gehiago aritu dira Tolosan. «Apal hasi bazen ere, Europako abesbatza lehiaketarik prestigiotsuenetako bat da egun», gogorarazi du Julian Lakunza TEEko presidenteak.

Hiru kontinentetako hamasei abesbatzak hartuko dute parte aurten. Garrantzia eman diote taldeen arteko aniztasunari, unibertsaltasuna islatzearekin batera, nork bere lurraldearen bereizgarri den estiloa baitauka. Eskandinaviako bi abesbatza egongo dira, Ingalaterrako bat, Ukrainako beste bat, Frantziakoa... eta Alemaniako bi. Herrialde bakoitzeko bakarra aukeratzen saiatu dira, baina Alemania izan zen lehiaketan parte hartu zuen lehen atzerriko taldea, eta harreman berezia dute haiekin.

Amerikako bi abesbatza ariko dira: AEBetakoa bata eta Kubakoa bestea, eta Asiako hiru abesbatza gonbidatu dituzte aurten: Filipinetako bat, Indonesiako bat eta Japoniako bat. Indonesiako abesbatzek izan duten bilakaera nabarmendu dute, lehiaketak gertutik jarraitu dituelako urte hauetan guztietan. Aurten Tolosan ariko dena (Batavia Madrigal Singers) Indonesiako abesbatzarik onena da, antolatzaileen iritziz.

Epaimahaian ere bilatu dute aniztasun hori: Enrique Azurza tolosarra etxean ariko da, eta harekin izango dira Errusiako Nadezhda Averina, Suediako Gary Graden, Esloveniako Stojan Kuret, Erresuma Batuko Peter Phillips, AEBetako Jordan Sramek, Letoniako Maris Sirmais eta Hego Koreako Shin-Hwa Park.

Lakunzak nabarmendu du abesbatza txapelketak jende ugari formatzeko balio izan duela urte hauetan guztietan: «Koralistak, zuzendariak, eta, garrantzitsuagoa dena, publikoa ere formatu du». Gainera, euskal musika nazioartera zabaltzeko konpromisoa ere badu lehiaketak. 50 urteotan, 430 euskal abesti kantatu izan dituzte lehiaketan parte hartu duten taldeek, eta mundu osoko abesbatzak euskaraz kantuan aritu dira Tolosan.

Aurten, bi kontzertu berezi daude. Hasierakoa, Europako sari bat irabazi duen gizonezkoen abesbatza bakarrak emango du, Esloveniako Vokalna Akademija Ljubljanak. Beste kontzertu berezian Euskal Herriko abesbatzak ariko dira kantuan: Hodeiertz, Oroith eta Loinaz abesbatzek egingo dute African Sanctus kontzertua, Enrique Azurzaren zuzendaritzapean.]]>
<![CDATA[Piper gorririk minena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/037/001/2018-10-27/piper_gorririk_minena.htm Sat, 27 Oct 2018 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1909/037/001/2018-10-27/piper_gorririk_minena.htm
Ia 200 ekoizlek lantzen dute piperra, eta abuztuaren erdian ekin zioten aurtengo uzta biltzeari. «Urte nahiko konplikatua» izan dela dio Panpi Olaizola Ezpeletako piperraren sindikatuko lehendakariordeak. «Udaberriko eta uda hasierako euriekin, atzeratu egin da uzta». Ekoizle batzuk irailera arte ez ziren hasi piperrak jasotzen.

Euria besterik ez zuen egin uda aurretik, eta batere ez du egin bi hilabetean. Halere, azaro amaierara arte behintzat iraungo du bilketak, Olaizolaren ustean, baina argi dio asko jaitsi dela: «Aurten ez dago piper asko». Datu zehatzik ez duen arren,esan du iaz baino %30 edo %40 gutxiago bilduko dela.

Euskal Herriko gainontzeko piperrekin alderatuta, ezberdina da Ezpeletakoa. Izan ere, minak ez diren piper asko ditu inguruan. «Ipar Euskal Herrian badugu piper ezti bat, Gernikakoaren antzekoa, baina itxura ezberdinarekin». Lodosako piperra ez da mina, ezta Ibarrakoa ere. «Horiek guztiak barazki gisa erabiltzen dira. Ezpeletakoak, berriz, bizigarri gisa». Ezpeletako piper hautsak «fruta zaporea» ematen dio platerari, baita beroa ere, «piper beltzaren modura».

Aurten 51. aldiz egingo da Piperraren Festa Ezpeletan, eta horrek «piperraren famari zerbait ekarri dio», Olaizolaren ustez. Urtez urte jende gehiago bildu du, gainera. «Festa garrantzitsua bilakatu da, oso handia da». 30-40 ekoizle ariko dira beren piperrak saltzen gaur eta bihar, eta «hamarnaka mila» pertsona joan ohi dira haien bila.

Ibarrak ere bidaliko du bere ordezkaritza Ezpeletako azokara, eta herritar talde batek postua jarriko du. Urteetako harremana dute bi herriek, eta Ibarrako iraileko azokara ere joaten dira Ezpeletako piper ekoizleak.

Piperraren Festa

Gaur eta bihar, egun osoan, Ezpeletan (Lapurdi).]]>
<![CDATA[Mokadu batean dastatzekoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1970/038/001/2018-10-25/mokadu_batean_dastatzekoak.htm Thu, 25 Oct 2018 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1970/038/001/2018-10-25/mokadu_batean_dastatzekoak.htm Camaron de la Concha pintxoa ez dela faltako barra gainean. Txangurrua da pintxoaren osagai nagusia, eta barkilloa diruditen bi izkira tortilla fin ditu inguruan. Sukaldariek ez dute osagai asko nahastu nahi izan, itsaskien zaporeari trabarik ez egiteko. Euskal Herriko XIII. Txapelketako 80 parte hartzaileen artean, hura izan da garaile.

Iruñera joan beharko dute urrezko pintxoa dastatu nahi dutenek, baina Gasteiz aldera joanez gero ere bada zer jan. Bigarren saria hango Mano Lenta jatetxeko Udazken lanbroa pintxoak jaso du, eta hirugarrena, berriz, Otogoiengo Borda Berri erretegiko Hitokutxi-ri eman diote. Japonieraz mokadu esan nahi duen hitza euskarara ekarri nahi izan du harekin Mitxel Suarez sukaldariak.



Euskal Herriko XIII. Txapelketan parte hartu duten 80 jatetxe eta tabernak astelehenetik atzo arte aritu dira sukaldean. Lehenengo bi egunetan, kanporaketak egin zituzten, eta hamar plater igaro ziren atzoko finalera. Jendaurrean kozinatu dituzte pintxoak, txandaka, eta epaimahaiak dastatu ditu ondoren, sukaldari bakoitzaren azalpena entzun ostean. 11 pintxo egin behar izan dituzte: bost epaimahai ofizialarentzat, beste bost herritarrek osatutako epaimahaiarentzat, eta azkena, erakusgai jartzeko.

Sergi Arola sukaldari kataluniar ezaguna izan da epaimahai ofizialeko presidentea. Nabarmendu du aurten sukaldari gazte ugarik hartu dutela parte, eta sukaldaritza ondo dagoen seinale dela hori. «Gazteak beldurra galtzen ari dira kanpora ateratzeari, eta garrantzitsua da hori», gehitu du. Gainontzeko epaimahaikideak ere goi mailako sukaldariak dira: David Baldrich, Iker Erauzkin, Maria Jose Meda eta Pepa Muñoz.

Herritarren epaimahaian parte hartu du Jorge Gañanek, Kutxabankek horretarako antolatutako lehiaketari esker. «Esperientzia ederra izan da. Behin finalera iritsita, badakizu guztiak onak direla, baina erabaki bat hartu beharra zegoen». Halere, ez zaie askorik kostatu: «Arraina daraman pintxo bat gustatzen zaizu, haragia daraman beste bat ere bai, eta aukeratu egin behar da. Uste dut guztiok gustura geratu garela hartutako erabakiarekin».



Iazko irabazleei eman die saria herritarren epaimahaiak: Hondarribiko Gran Sol tabernakoei. Mika pintxoarekin urrezko pintxoaren garaikurra lortu zuten iaz, eta Txerribeltz-ekin konkistatu dituzte herritarrak aurten. Bost herrialdetako pitxoak iritsi dira finalera, Nafarroa Beherekoen eta Zuberoakoen faltan. Orain arte aipatu gabekoak: Gasteizko La Regadera jatetxeko Lubat eta Zabala jatetxeko Zabala, Durangoko (Bizkaia) Kobika Gastroko Choux iberikoa, Plentziako (Bizkaia) Casa Marinoseko Zigala eclaire bat onddo konfitatuekin eta Donibane Lohizuneko Le Brouillarta jatetxeko Burbina, brokolia, limoia eta onddo salda.

Euskal Herriko pintxorik onenak dastatzeko egin beharreko ibilbidea ondo marraztuta geratu da pixka baterako.]]>
<![CDATA[«Produktua da benetan balio duena»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1929/039/001/2018-10-25/produktua_da_benetan_balio_duena.htm Thu, 25 Oct 2018 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1929/039/001/2018-10-25/produktua_da_benetan_balio_duena.htm Camaron de la Concha pintxoa, flamenko abeslariari keinua.]]>
Garrantzitsua da mokadu bakarrean jateko moduko pintxoak egitea?

Pintxoak nolakoa izan behar zuen pentsatzen hasi ginenean, berehala erabaki genuen mokadu bakarrean jatekoa behar zuela. Txapelketetan izan dugun esperientziak erakutsi digu hori, epaileek ere iritzi hori bera dute, eta, tabernan zaudenean ere, garrantzitsua da pintxoa mokadu batean edo bitan jan ahal izatea.

Zer ematen du halako txapelketa batek?

Egia esan, oraindik ez dut batere argi. Argi dago horrelakoak oihartzuna lortzeko egiten direla, eta hori nahi genuke, jendea gurera etortzea eta lan asko egitea.

Nafarroako txapelketa irabazi zenuten, Euskal Herrikoa orain... Nazioartera zabaltzeko asmorik?

Tira, oraingoz behintzat, poliki. Orain txapelketa hau dastatzea dugu onena. Euskal Herrikoan lehenengo aldia genuen aurtengoa, eta sekulakoa da guretzat finalera iritsi eta gainera irabaztea.

Konfiantzaz etorri zarete?

Denek esaten ziguten oso goxoa zela, eta bistarako ere plater ederra dela; jateko erraza, gainera. Baina guk bilatzen duguna produktua da, azkenean horrek balio baitu benetan. Pintxoak izkira eta txangurru zaporea izan behar du, eta erabaki dugu ez sartzea haiek estaliko zituen beste osagairik.

Zergatik izkira?

Andaluzian [Espainia] ikusi nuen, eta asko gustatu zitzaidan. Pentsatu nuen polita izan zitekeela hango plater bat hartu eta hemengo erara kozinatzea.

Camaron de la Islarekin lotu duzue, gainera.

Bai, kozinatu bitartean musika jarri dugu entzumena ere goxatzeko, baina, esan didatenez, lekuz kanpo ere egon zitekeen [barreak].

Nolakoa da El Mercao?

Batez ere, jatetxeak dauka indarra, baina denetik daukagu, barra eder bat ere bai. Hasi ginen Nafarroan txapelketetara aurkezten, finaletara iristen... Ibilbide polita izan da, eta hemen ere zortea lagun izan dugu.

Erraza da norbere sukaldeko sekretuak alde batera utzi eta horrelako txapelketa batean jendaurrean kozinatzea?

Oso erraza izan da, giro bikaina izan baitugu parte hartzaileon artean. Egia da ez dugula astirik izan elkar behar bezala ezagutzeko, baina kideak gara, ofizioa gustatzen zaigu, eta beti sortzen da giro ona.]]>
<![CDATA[Iruñeko El Mercao jatetxeak irabazi du Euskal Herriko Pintxo Txapelketa]]> https://www.berria.eus/albisteak/158454/iruneko_el_mercao_jatetxeak_irabazi_du_euskal_herriko_pintxo_txapelketa.htm Wed, 24 Oct 2018 09:53:50 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/albisteak/158454/iruneko_el_mercao_jatetxeak_irabazi_du_euskal_herriko_pintxo_txapelketa.htm <![CDATA[Tradizioen artean lotura bila]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2018-10-20/tradizioen_artean_lotura_bila.htm Sat, 20 Oct 2018 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2018-10-20/tradizioen_artean_lotura_bila.htm Ideia zeinu batean erakusketak, Alejandro Castañeda komisarioaren hitzetan. Gaur zabaldu dute Sanchez-Ubiria bildumako erakusketa, Kutxaren Donostiako Kubo aretoan, eta hiru hilabetez egongo da ikusgai, 2019ko urtarrilaren 20ra arte.

Claude Levi-Straussen Pentsaera basatia (1962) liburuko aipu batetik hartua da izenburua. Hain zuzen, antropologo frantziarrak Afrikako arteak Mendebaldekoarekin dituen antzekotasunez gogoeta egiten du liburuan. Gogoetari beste ikuspegi batzuk eranstea izan da, ordea, erakusketaren sortzaileen helburua.

Margarita Sanchez eta Sebastian Ubiria senar-emazteena da bilduma. Afrikako arte tradizionaleko lanak erosten hasi ziren 80ko hamarkadan, eta arte garaikidekoak eskuratzeari ekin zioten 90eko hamarkadaren erdialdean. Gaur egun, 500 artelan inguru dituzte. Horietatik 170 daude ikusgai Ideia zeinu batean erakusketan: Afrikako arte tradizionaleko 93 eta Mendebaldeko arte garaikideko 77.

Elkarrekin hasitako bidea bakarrik aurkeztu behar izan du Sanchezek, senarra duela lau urte hil baitzen. Gaztetan, lagun artistekin hasi zen Sanchez arte galerietara eta museoetara joaten, eta, garaiko abangoardiez hitz egiten zutenean, nabarmena zen Afrikako artearekin zegoen miresmena. Berak ere interes berezia zuen hango artearekin, eta gazte hasi zen artelanak erosten.

«Erakusketetan norberaren izaeraren proiekzioa» dagoela baieztatu dute Sanchezek berak zein Castañeda komisarioak, baina bi izaera daude haien kasuan, eta «nabari da hori, nahiz eta badauden loturak ere». Sanchezek pasio handiz egin du lan: «Senarra arrazionalagoa zen, sosegua ematen zidan, begirada kritikoagoa zuen, ez horren grinatsua».

Sanchez bera, berriz, bildumagile «konpultsiboa» izan da beti. Nahiz eta berebiziko interesa izan duen Afrikako arte tradizionalean, han sekula ez du ezer erosi. Egin izan ditu bidaiak, eta ikusi gauzak, baina arte galerietan eta enkantean erosi izan du beti. Belgikan eta Parisen erostea oso garestia zen, ordea, eta New Yorkera joaten zen sarri artelan bila. Erositakoa egiazkoa ala faltsifikazioa zen egiaztatzean iritsi zitzaion sorpresa: guztiak ziren faltsuak, Belgikako bi eta Parisko bat izan ezik.

Harremanekin kritiko

Castañeda komisarioak XX. mende hasieran jarri zuen Mendebaldeko artearen eta Afrikakoaren arteko lotura. Tradizioa hautsi nahi zuten abangoardiek harreman bat eratu zuten bien artean, «kointzidentzia formalekin soilik». Museo etnografikoetan zeuden piezek artelanen balioa hartu zuten hala. «Abangoardistek tradizio eurozentrikotik urrundu nahi zuten, baina urruntze horrekin beste tradizio bat sortu zuten», Castañedaren hitzetan.

XX. mendetik hona ezarri den harremana batez ere «unibertsaltasunaren, eternitatearen eta autonomiaren» inguruan egin dela dio Castañedak. Alde horretatik, erakusketak ikuspegi kritikoa erakutsi nahi izan du: «Egin diren harremanetan, alde batera utzi da Afrikako lanen berezko izaera, eta alde batera utzi dira ezaugarri sinkretikoak zituzten lanak, ez zetozelako bat Europako politika kolonialekin». Artelanen jatorria, historia eta berezko erabilera errespetatu beharra azpimarratu du komisarioak. Orain arte egin denaren berrikuspena egin dute: «Beharrezkoa da diskurtso paralelo bat izatea, teoria dekolonialetik testuingurua emateko narratibari, eta ahaztuta utzi den hori berreskuratzeko». Nabarmentzekoa da Mendebaldeko arteak egile jakin batzuen lana erakusten duela —hala nola Jorge Macchi, Kader Attia eta Joseph Beuysena—, eta Afrikakoa, berriz, kulturen mendeetako erakusgaia dela —hala nola Nok, Djenne eta Bakongo kulturena—.

Sei eremutan banatu dute erakusketa. Lehen bi aretoetan, bricoleur kontzeptuari eman diote garrantzia. Artista pentsamendu basatitik hurbilago ageri da, zientifikotik baino.

Hirugarren eremuan, sortzaile garaikideek arte primitiboan aurkitutako beste ideia bati heldu diote, jeinuari edo sorkuntzaren benetakotasunari. Artista xaman moduan ageri da, eta erritualek dute garrantzia. Laugarrenak fetitxismoa du ardatz, eta Bruce Neumanen bideo batek argi egiten die Afrikako hainbat fetitxeri.

Bosgarren aretoa «bitxikerien gela» da, eta hainbat tokitako objektu exotikoak bildu dituzte. Seigarren eta azken eremuan, artearen historiako gai unibertsal bat da protagonista: gorputza.]]>
<![CDATA[Bertsoa bizirik atxikiz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/033/001/2018-10-20/bertsoa_bizirik_atxikiz.htm Sat, 20 Oct 2018 00:00:00 +0200 Andoni Imaz https://www.berria.eus/paperekoa/1909/033/001/2018-10-20/bertsoa_bizirik_atxikiz.htm
Hasierako asmoa bere hartan mantentzen du Deiadarra elkarteak, Itxaro Bethart kidearen esanetan: «Gure sustraiak eta nortasuna bizirik atxikitzea, sorrerako indar berberarekin». «Xalbadorrek utzitako mezua» mantentzen eta zabaltzen egiten dute lana, Euskal Herri osoari begira.

Fernando Aire Xalbador da eguneko protagonista nagusia, baina ez bakarra. Betharten ustean, hiru omenduek badute beren lana omentzeko adina meritu: «Xalbadorren ibilbidean ibilitako pertsonak dira hirurak, aski lan egin dute gure lurraldeetan». Iholdikoa (Nafarroa Beherea) zen Alkhat, Aintzilakoa (Nafarroa Beherea) Arrosagarai, eta Azkainekoa (Lapurdi) Mihura. Bat-bateko bertsolariak ziren, eta bertso idatziak ere utzi zituzten. Besteak beste, Auspoa sailean daude Ene ezkilen dangak (Auspoa 207, Alkhat), Bihotz barneko solasak (Auspoa 303, Arrosagarai), eta Bertsuaren eremua (Auspoa 335, Mihura).

Gainera, hiru bertsolarien inguruan gehiago jakiteko, hitzaldi bat emango du goizean Joxe Mari Iriondok. «Elkarrekin ibiliak dira; Iriondok ondo ezagutzen ditu», Betharten hitzetan. Haien bizitzaren inguruko hainbat istorio kontatuko ditu.

Bertsotan ariko dira bazkalostean, eta «berezia» izango da, omenduko duten bertsolari baten semea ariko baita kantuan: Ernest Alkhaten seme Xan, hain zuzen. Erreserba egin gabe ere, bazkarirako egongo da azken unean izena emateko aukera.

Xalbador Eguna



Bihar, 09:00etan, Urepelen (Nafarroa Beherea).]]>