<![CDATA[Ane Eslava | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 14 Jun 2021 07:42:26 +0200 hourly 1 <![CDATA[Ane Eslava | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[«Mugimendua zegoen, eta espazio hau bilakatu da» ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/029/001/2021-06-11/laquomugimendua_zegoen_eta_espazio_hau_bilakatu_daraquo.htm Fri, 11 Jun 2021 00:00:00 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1857/029/001/2021-06-11/laquomugimendua_zegoen_eta_espazio_hau_bilakatu_daraquo.htm Zaku (Iruñea, 1989). Proiektu, ideia eta amets asko dituzte, eta gune fisiko bat, Gazteluko plazan. Han bildu dira BERRIA-rekin. Laba Iruñeko euskaldunentzako eta euskal kultur sorkuntzarentzako topaleku eta erakusleihoa izango dela esan liteke? IZASKUN BARBER: Oraindik ez dugu argi zer izango den osotasunean; ez ditugu ateak itxi nahi. Hasieran gaude, esperimentatzen. Eginez joaten garen heinean jakingo dugu zer izanen den. GONTZAL AGOTE: Guk bota dugu lehenengo harria, baina mugimendu zabal bat izatea nahi dugu; horrek ekarriko ditu aukera berriak. Guk proiektu batzuk jarri ditugu mahai gainean, gunearekin lotuta, baina, guneaz gain, sarea ere bada. Sarea ahalik eta zabalena egin nahi dugu, eta proiektu gehiago sortuko dira. Amets asko ditugu. Zer motatako proiektuak irudikatzen dituzue hemen? I.B.: Irudikatzen dugu oholtza bat, eta horrek ematen dituen aukerak: liburu aurkezpenak, kontzertuak, hitzaldiak... Eta fisikoa da, lokal hau da, baina proiektu berrietarako eta sorkuntzarako bide berriak ere ireki nahi ditugu. G.A.: Geure burua ezagutzen ari gara; prozesu bat egin dugu, eta orain plazara ekartzen dugu espazio hau. Proiektua egingarri ere egin behar dugu; ikusi beharko dugu zer babes jasotzen dugun, eta noraino zabaltzen den sarea. Euskara eta euskal sorkuntza dira kide guztiak batzen zaituzteten elementuak? I.B.: Euskaraz bizi garela eta bizi nahi dugula, gehienbat. Baina jende mota asko bildu gara; batzuk euskalgintzatik datoz, beste batzuk herri mugimenduetatik, beste batzuk ez... Hori polita da. G.A.: Eta kulturarekin lotura du, zentzurik zabalenean, baina izan dezake lotura beste gauza batzuekin ere. Iruñean euskaraz bizi ahal izateko sortzen ahal ditugun baliabide guztiak, ongi etorriak. >Alde fisikoari lotuta, Iruñeko erdigunean dago, bihotzean.

online. Poliki-poliki joan gara parte hartze prozesua eginez, eta aukera izan denean elkartu gara. Bestela, taldeka funtzionatzen dugu, koordinazio talde batekin. I. B.: Eta bitxia da: pandemia batek bildu gaitu. Beraz, ikusten da mugimendua zegoela. Erreferentzia fisiko txukun bat izateak gogoa piztu du, eta erraza izan da sartzea; jendeak ez du trabarik ikusi. Sare ireki bat da; nahi duenak nola parte har dezake? I.B.: Behar dira gogoak, proiektuak, egiteko nahia... Eta saiatzen gara gure harremanen artean zabaltzen, baina ailegatu nahi dugu ailegatzen ez garen jendearengana ere. G.A.: Eta espero genuena baino jende gehiago gehitu da, eta diferentea. Nahi duena laba.eus webgunearen bitartez jar daiteke harremanetan gurekin. Diru bilketa martxan jarri duzue. Nola egin daiteke ekarpena? I.B.: Atzo hasi zen. Kopuru zehatz batekin hasi gara, 30.000 euro. Finantzaketa kolektibo bidez egingo dugu, itsulapikoa.eus-en. Espazio honi forma emateko dirua behar dugu, baina lagun gehiago ere behar ditugu. G.A.: Une honetan behar dugu elkartasun eta ekarpen praktiko hori, eta uste dut denontzat izango dela onuragarria, Iruñean bizi ez direnentzat ere bai. Laba izena jarri diozue, eta lurpean magma borborka ari dela diozue. Zer esan nahi duzue? I.B.: Mugimendua zegoen, sumatzen zen, eta borbor hori espazio hau bilakatu da. Ezkutuan egon den mugimendu bat azaleratu da. G.A.: Niri gustatzen zait imajinatzea laba hori joango dela zabalduz, poliki-poliki, eta hartuko duela gero eta espazio handiagoa, eta hor itsatsita geldituko dela. Noiz helduko da erupzioa? I.B.: Erupzioa egon da jada. Hau mugarri bat da, baina prozesua luzea izango da. Poliki, magmaren erritmoari jarraituko diogu.   ]]>
<![CDATA[Arau sozialak zoruaren kontra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/030/001/2021-06-11/arau_sozialak_zoruaren_kontra.htm Fri, 11 Jun 2021 00:00:00 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1891/030/001/2021-06-11/arau_sozialak_zoruaren_kontra.htm Zure pisuagatik erori izena du, eta hilaren 27ra arte egongo da ikusgai.

Jimenezek arau sozialak apurtu nahi ditu, beraz: ezarritako moldeak desegin, eta nik inoiz ez dut plater bat hautsi dioen esaldiak edo konbentzioak transmititzen duen ideia baztertu; deuseztatu pertsona bakoitzak harengandik espero dena egin behar duen aurreiritzia.

Artelan multzoko pieza nagusia Labea aretoko kupularen erdi-erdian dago, sabaitik eskegita, eta lurreraino iristen da. Banda ezegonkor eta hauskor batzuetatik zintzilik dauden zeramikazko pieza ugariz osatua dago; zintek piezak estutzen edo zanpatzen dituztela dirudi, presionatu egiten dituztela. Obra horren bidez, egileak mugimendu sentsazioa sortu nahi du ikuslearengan. Ikusleak pieza inguratzeko aukera du, zeramikan inprimatutako mezuak irakurri eta berrirakurtzeko.

Erdiko artelanarekin batera, Ezin dut esan plater bat hautsi ez dudanik izeneko multzoa ikusi eta entzun daiteke. Baxera bateko piezen suntsiketa erakusten duen ikus-entzunezko lan bat da, eta pareta batean proiektaturik dago. Jimenezek bideoan zoruaren kontra apurtzen dituenak ez dira objektu aseptikoak; izan ere, inprimatutako dekorazio bereizgarri bat dute. Suntsitutako plater horiek ondoko beste pareta batean daude, berreginda. Ezer gertatu izan ez balitz bezala.

Berregindako plateren pieza egiteko patchwork teknika erabili du; ehunak batzean datza, eta joskintzan erabili ohi da. Konposizioa zenbait kultur espaziotan bildutako irudiekin egin du. «Baina irudi horien benetako informazioa aldatu du, horren ordez jarrita irudien mezuek sortzen dituzten interrelazioak eta haiengandik ondorioztatzen diren sinergiak», azaldu dute erakusketaren antolatzaileek. Inprimatutako irudiek artistak jorratu nahi dituen ideiak eta gaiak errepikatzen dituzte: «Erresistentzia, memoria, gorputzaren gaitasuna, norbere burua osatzea...».

Haustura, tentsioa, borroka

Jimenez materialen irmotasunean oinarritu da bere gogoetak adierazteko, antolatzaileen hitzetan: «Artelanetan materialen erresistentzia fisikoen ezaugarriak erakusten ditu, baita kolpe batek, eroriko batek edo bestelako eraso batek material horiek zatikatzeko duen gaitasuna ere. Eta zatiekin hausturaren tentsioa, borroka, gerra, sentimenduen hustea edo frustrazioen osteko hondarrak islatu ditu».

Errepikapenaren eta manipulazioaren bidez «jatorrizko piezaren eta faksimilearen ideia» ere zalantzan jarri nahi duela azaldu du, erreproduzituak izan daitezkeen bitartekoak edo materialak erabili baititu, baina ez dutenak «obra bakar eta originalaren aura» galtzen. Artistak azaldu duenez, grafiko berriei eta arte anizkoitzari buruzko ikerketa sarritan landu ohi duen gai bat da, artearen bidez kontatu nahi dituen beste istorio batzuetarako.

Jimenez arte plastikoetako goi mailako teknikaria da, eta MAV Emakumeak Ikus-Entzunezko Arteetan elkarteko kidea ere bada. Azken urteetan «irudi hedatua» deitzen duen prozesuen instalazioetan trebatu da, eta haren lanetarako ardatz moduan baliatu ohi ditu.

Egindako ibilbidean, marrazketa, arte grafikoa, argazkigintza eta pintura ere landu ditu. Askotariko baliabide teknikoen bidez, hizkuntza pertsonal bat sortu du, irudikapenari eta identitateari buruz hausnartzeko, eta naturaren eta gizakiaren arteko harremanaren ikuspegi pertsonal bat erakusteko.]]>
<![CDATA[«Ez da ezinezkoa Nafarroan dantza bizibide izatea»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1855/028/001/2021-06-08/ez_da_ezinezkoa_nafarroan_dantza_bizibide_izatea.htm Tue, 08 Jun 2021 00:00:00 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1855/028/001/2021-06-08/ez_da_ezinezkoa_nafarroan_dantza_bizibide_izatea.htm
Zer esan nahi du Nafarroako Gobernuaren sari honek zuretzat?

Errekonozimendu pertsonal bat da egindako ibilbideari, baina baita, modu kolektiboan, Nafarroako dantza garaikidearen sektoreari ere, orokorrean. Jendea poztu da: baginen dantzaren bueltako bizpahiru hautagai, eta, besteek jaso izanez gero ere, izango zen errekonozimendua. Uste dugu sektoreari ongi etorriko zaiola dantza erdigunean jartzea.

Laguntzarekin proiektu jakin bat egingo duzue?

Bai, dirua proiektu batean gastatzeko ematen dute, baina oraindik ez dakigu berria izan behar duen; zehazteko dugu hori.

Zertan ari zarete Led Silhouette konpainian orain?

Orain loraldian gaude. Hiru proiektu nagusi ditugu: pieza berri bat dugu, urrian estreinatuko duguna, Zizurren; bestetik, Portugalgo konpainia batek deitu digu koreografia bat egitera joateko, eta nahiko erronka polita da, zazpi dantzari izanen ditugulako guk zuzentzeko, eta, normalean, ez dugu halako jende kopuruarekin lan egiten. Azkenik, beste proiektu bat abiatu dugu, eta koreografo handi batekin egiten dugu dantzan; gure laguna da, eta Europa mailan ezaguna: Marcos Morau. Hori hurrengo urteko apirilean estreinatuko da. Proiektu ezberdinak dira, baina hirurak guk kudeatuak; badugu lana.

Epaimahaiak adierazi du Europan jasotako trebakuntza bertako komunitatera ekartzen jakin duzula. Zer iruditzen zaizu?

Kanpotik erraten dizutenean horrelako zerbait, pentsatzen duzu izan daitekeela. Gure sorkuntzarako baliabide ekonomikoak beti dira diru publikoa. Horregatik, uste dugu beharrezkoa dela hori jendarteari bueltatzea; ez bakarrik emanaldiekin, baita dantza garaikidearen inguruko ikuspegia zabalduz ere. Adibidez, bitartekaritza jarduerak egin ditugu, nahiz eta izena ez zaigun gustatzen: badirudi arazo bat dagoela, eta uste dugu ez dagoela arazorik artisten eta hartzaileen artean, baizik eta dantza garaikidea beste diziplina batzuk baino distantzia handiagoan dagoela. Gu saiatzen gara distantzia txikitzen.

Nola jasotzen ditu bertako jendeak proposamen garaikideak?

Oraingoz, ongi. Lesakan, adibidez, etxetik txandalarekin ateratzen ikusten gaituztenean antzokira joateko, ulertzen dute lanbide bat dela. Halako keinuek asko egiten dute. Entsegu irekiak ere egin ditugu, topaketak... Horietan jendeak erraten digu dantza garaikideak ez diola atentzioa ematen beste diziplina batzuek adina.

Aurreiritziak daude, beraz?

Bai, estigma handia dago: nola ez dudan ulertuko, ez naiz joanen. Betikoa esplikatzen saiatzen gara: ez dela ulertu beharrik. Adibidez, hitzaldi horietako batera etorri zen Tantirumairu dantza taldeko kide bat, eta erran zuen: «Egia da: guk ez dugu galdetzen zergatik den horrela fandangoaren pausoa, eta, aldiz, zuena ikustean, ulertu nahi dugu zergatik den mugimendu hori horrela».

Dena den, harresi hori puskatzen ari dela esango zenuke?

Bai, praktikan ez da hainbesterako. Probatzea da, joatea. Lesakako emakume batek gure emanaldi bat ikusi zuen, eta erran zigun: «Nola gustatu zaidan zuen besoak nola solastatzen ziren elkarrekin». Hori zen; listo. Momentu hori oso polita izan zen: herri txiki bateko emakume heldu bat, hezkuntza artistikorik jaso ez duena, badoa eta zerbait iristen zaio. Hori da kontua: iristea.

Heziketa lan handiagoa behar da horma hori guztiz apurtzeko?

Bai, heziketa zentzu guztietan; ez akademikoa bakarrik, zerbait kulturala delako. Ez da erraza errotuak dauden inertziak apurtzea, eta ez dugu egun batetik bestera lortuko. Gainera, ez gara ezer berria esplikatzen ari; jende anitzek lan egin du Nafarroan honen inguruan. Arroka handi bat da, eta pixkanaka zulatzen ari gara.

Tantirumairu taldea aipatu duzu; hor hasi zinen, baina lehen egunean negarrez atera zinen, ez?

Bai. Nik dantza egin dut txikitatik; beti izan dut oso barneratua. Zer umek ez du dantzatzen? Baina, gero, jarduerak aukeratu behar dira, eta, adibidez, mutilek gehienetan ez dute dantza aukeratzen. Niretzat, nahiko traumatikoa izan zen lehenbiziko eguna: jende pila bat, irakaslea, mugimendu jakin batzuk... Baina hortik aitzinera ongi, eta nire lehenbiziko dantza pausoak Lesakako Tantirumairu euskal dantza taldean egin nituen; plazer bat da hori.

Nola egin zenuen dantza garaikiderako urratsa?

Emakume bat Lesakara etorri zen, dantza modernoa ematera, eta izena eman nuen. Hark gomendatu zidan balleta egiteko. Eskola bat zuen Hondarribian [Gipuzkoa], eta han hasi nintzen; Donostian segitu nuen urte pila bat, eta Fisika ikastera joan nintzen gero, Bilbora. Han hasi nintzen dantza garaikidearekin.

Ordutik, ez zara geldirik egon.

Ez... Gradua bukatu nuen, eta Matxalen Bilbao sortzaile eta pedagogo ikaragarriak gomendatu zidan Dantzaz-en sartzeko. Han egon nintzen urte batez, eta pila bat ikasi nuen. Danimarkako konpainia bateko zuzendaria etorri zen Dantzaz ezagutzera, eta bi hautatu gintuen. Danimarkan beste urtebete egon nintzen.

Zer moduz han? Zer ezberdintasun sumatu zenuen?

Han sumatu nuen nola dagoen baloratua kultura. Dena ez da ekonomikoa, baina hara iritsi, eta ikusten duzu zer bitarteko dauden, nola tratatzen dituzten dantzariak... Baliabide publikoak daude: antzoki handi batean egiten genuen dena; bazkaria, fisioa, klaseak, gorputzaren lanketa, emanaldiak... Ikaragarria zen. Ikusleek ere ohitura handia dute.

Argi zenuen itzuliko zinela?

Ez guztiz. Baina Jon Maiak proposatu zidan Kukai dantza konpainiako talde batera gehitzea, Marcos Moraurekin egin behar zuten lan baterako. Euskal Herrira bueltatu nintzen proiektu horretarako, eta hor sortu zen Marcosekin lan eta adiskidetasun harremana. Gerora, beste konpainia batzuekin kolaboratu dut Espainian, gure proiektua sortu arte.

2016an Led Silhouette sortu zenuten. Nola definitu daiteke egiten duzuen dantza?

Saiatzen gara emozio estetiko bat sortzen. Nahiko proposamen bisualak dira, eta, hortik, emoziora iristen saiatzen gara; hasierak ez dira hain erraietatik sortutakoak. Formak eta estetikak garrantzi handia dute. Eta, ballet anitz egin dugunez, saiatzen gara hori desikasten, baina hortik jaso ditugun gauza batzuk erabiltzen. Dantza garaikidea da, baina formala izan daiteke. Beste diziplina batzuekin nola erlazionatzen den ere interesatzen zaigu; argiteria, musika, eszenografia... Dena maila berean jartzen saiatzen gara.

Orain Lesakan zaudete finkatuta. Gehiago mugitzen zinetenean, zaila iruditzen zitzaizuen hemen finkatzeko aukera izatea?

Bai, egia da pandemiak gelditu gaituela gehien. Hona etorri ginenean, nomada bizitza horrekin segitzen genuen, agertokia dagoen tokian lan egiten dugulako, azken finean. Baina guk oinarria Lesakan jarri nahi genuen, eta hemendik mugitu. Azkenean, 2019an jarri genuen konpainia hemen. Ordutik, Nafarroako Gobernuaren laguntza sumatu dugu, eta uste dut momentu egokia izan dela etortzeko.

Zer moduz moldatzen ari zarete izurritea hasi zenetik?

Guk, gure konpainiaz gain, konpainia handiagoekin segitzen dugu interprete moduan. Horiek gehiago sufritu dute, nazioarteko birak zituztelako. Gu hasten eta Nafarroan sareak sortzen ari ginenez, egoerak horretan sakontzeko balio izan digu. Dena den, gu autonomoak gara, eta laguntzak jaso ditugu; baina lagun askok pila bat sufritu dute. Dantzaren sektorea oso prekarioa da eta pandemiak are prekarioago egin du.

Zer egin beharko luke administrazioak dantzariak ez daitezen kanpora joan prekaritate horren ondorioz?

Hemen eskuinak gobernatu duen urte guztietan, ezin zen sinistu inork dantza ikasketak bukatu eta Nafarroan lan egin eta bizitzeko aukera izanen zuenik; hori ezinezkoa zen. Gobernu aldaketa etorri zenean [2015ean], kulturaren ikuspegia aldatu zen, eta hurrengo legegintzaldian kontinuistak izatea erabaki dute. Horregatik, uste dut dauden baliabideekin posible dela hemen gure pasioa, dantza garaikidea, bizibide izatea; jada ez da ezinezkoa. Beti hobetzen ahal da, baina norabidea egokia ikusten dugu.

Zer esango zenioke dantza garaikidea ikustera lehen aldiz doan norbaiti?

Saiatzeko besaulkian jartzen, logikak eta analisiak baztertzen, eta aurreiritziak alde batera uzten.]]>
<![CDATA[Kultura, auzoa berrasmatzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/027/001/2021-06-05/kultura_auzoa_berrasmatzeko.htm Sat, 05 Jun 2021 00:00:00 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1876/027/001/2021-06-05/kultura_auzoa_berrasmatzeko.htm Periferia birpentsatuz izeneko proiektua. Erakusketa batean islatu dute egitasmoa, baina erakusketa bat baino gehiago da: hirigintza proiektu oso bat da, Iruñerriko periferiak «aztertzea, berreskuratzea eta birdefinitzea» bilatzen duena.

Iruñerriko kanpoaldeko hiru auzo eta herritan landu dute proiektua; prozesua eta emaitza, berriz, hiriaren erdigunera eraman dituzte, Ziudadelako Mistoen Aretora. Ekainaren 27ra arteegongo da ikusgai. Hitzaldiak ere antolatu dituzte. Proiektuak Uharteko Arte Garaikideko Zentroaren eta Nafarroako Kutxa fundazioaren zein La Caixa fundazioaren babesa jaso du.

Erakusketak Uharte herrian, eta Etxabakoitz zein Lezkairu auzoetan garatutako prozesuak eta horien emaitzak erakusten ditu. Uharteko Arte Garaikideko Zentroan abiatu zen guztia. Orekari estudioko kideek arte egonaldi bat egin zuten han, eta zentroak behar bat azaldu zien: eraikinak zituen premiak eta aukerak berrikusteko garaia zen, bertako komunitatearekin hartu-eman zabalago eta jarraituagoan oinarritutako erabilerak sustatzeko.

«Zentrokoek aztertu nahi zuten herritarrak zergatik ez ziren joaten hara, zergatik ziren arrotzak eraikina eta erakundea herritarrentzat, eta harreman hori nola garatzen ahal zen; zer pauso ematen ahal ziren hori hobetzeko», azaldu du estudio horretako Ioar Cabodevilla arkitektoak. Hori jasota, topagune bat sortzeko premia zegoela ondorioztatu zuten, zentroaren, artisten eta herrien arteko loturak sortzeko. «Zentroa herriarengana hurbildu behar zela, alegia».

Hainbat tailer egin zituzten bertako jendearekin, eta, horietatik abiatuta, arkitektura pieza batzuk sortu zituzten, totem batzuk, zehazki; «Uharte zentroaren eranskin edo satelite modukoak, zentroa herriko plazara edo edozein lekutara mugitu ahal izateko». Formak sortzean, zentroaren kontrakoa izatea erabaki zuten: «Eraikina oso hermetikoa da, eta guk zerbait irekia bilatzen genuen, gardena». Orain, Uharteko edozein elkartek erabil ditzake totemak bere kultur jarduerak egitean, eta edonork identifikatzen ahalko ditu.

Prozesu hori garatzen ari zirela, zenbait galderaren inguruan gogoeta egiten hasi ziren: «Non gertatzen da kultura? Zergatik ixten dugu beti lau paretaren artean? Zergatik pentsatzen dugu beti hiriaren erdigunean gertatuko dela?». Gogoeta horietatik abiatuta, proiektua beste toki batzuetara zabaltzea erabaki zuten.

Hurrengoa Etxabakoitzen egin zuten, auzo «urruna» delako. «Urruna, zentzu guztietan: Iruñeko erdigunetik aldendua dago, eta arreta eta zaintza behar ditu». Toki guztietan metodologia bera erabili zuten: aurretik lantegiak eta pasealdiak egin zituzten toki bakoitzean, auzokideak ezagutzeko, eta haien bitartez auzoa; eta, ondoren, elementu arkitektonikoa sortzeko eta aktibatzeko tailerrak. «Han konturatu ginen jende asko zegoela kalean, baina ez zutela elkartzeko topagune finko eta estalirik», azaldu du Cabodevillak. Gutxi gorabehera, Uharten gertatzen zenaren kontrakoa, beraz. Behar hori identifikatua, burbuila erraldoi bat egitea erabaki zuten, edozein jarduera bertan egin ahal izateko. Eraikuntza prozesua parte hartzailea izan zen.

Hirugarren eremua Lezkairu izan zen, «eraikitzen ari diren eta lurraldearekiko atxikimendu gutxiko biztanleria duen» auzo bat. Auzo horretan, poliedro erraldoi batzuk eraiki zituzten: edozein proiektu kultural eta artistikorako «atze-oihal» gisara baliatu daitezke, eta, bide batez , eremu horretan hain ugariak diren orube abandonatuak «birsortzeko». «Helburua da auzoa identifikaturik sentitzea objektu horiekin, eta artearekin eta kulturarekin lotzea». Eraikuntza bakoitza sortu ondoren, «aktibazio prozesua» egiten dute: «Artistak deitzen ditugu, eta bakoitzak kultur jarduera parte hartzaile bat egiten du, arkitektura efimero hori erabilita. Azken finean, objektua tresna edo aitzakia bat da, beste guztia gerta dadin».

Bi erakusketa, batean

Erakusketan hiru eremu bereizi dituzte, egitasmoa gauzatu duten hiru tokiei dagozkienak, eta prozesua islatzen duten zenbait irudi, panel eta ikus-entzunezko pieza jarri dituzte ikusgai. Horrekin batera, aretoaren zati batean zein kanpoaldean jarri dituzte toki bakoitzean sortutako arkitektura elementuak: totema, burbuila erraldoia eta poliedroak.

Erakusketak irauten duen bitartean, «gogoetarako eta pentsamendurako gune bat» zabaltzen ari dira ostegunero. Hilaren 10ean, Francesco Carreri arkitekto italiarrak parte hartuko du, eta, 17an, bi hitzaldi egongo dira: batean, Maria Arana Urbanbat estudioko kidea mintzatuko da; eta, bestean, berriz, Irene F. Garijo eta Javier Peña, Concentrico arkitektura jaialdiko antolatzaileak.]]>
<![CDATA[Nafarroako Kultur programa ekainaren 18tik irailaren 4ra egingo dute]]> https://www.berria.eus/albisteak/198535/nafarroako_kultur_programa_ekainaren_18tik_irailaren_4ra_egingo_dute.htm Tue, 01 Jun 2021 15:23:27 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/albisteak/198535/nafarroako_kultur_programa_ekainaren_18tik_irailaren_4ra_egingo_dute.htm Hemen ikus daiteke programazioa osorik. Parte hartuko duten musikari eta taldeen artean daude Demode Quartet, Broken Brothers Brass Band, Hagoan, Anne Etxegoien, Juan Mari Beltran, Tenpora, Suakai edota Trikidantz. Aurten, gainera, sorkuntza digitaleko arte plastikoak txertatuko dituzte programazioan. Zehazki, Bertizeko lorategi botanikoan eta erakusketa aretoan zabalduko dute Gua-Mia-Bu artistaren Azken eguzkilorea erakusketa, uztailaren 1etik abuztuaren 31ra bitartean. Iaz, Kultur programak 4.300 pertsona baino gehiago bildu zituen, eta, Rebeca Esnaola kontseilariaren arabera, aurtengo baldintzak «hobeak» dira; beraz, erantzuna ere positiboa izatea aurreikusten dute. Hain zuzen ere, gizarteak «kultura arnastu» behar duela adierazi du Esnaolak: «Kultura arnastea izan daiteke gizartearentzako baltsamorik onena denontzako zailak diren hilabete hauetan. Kulturaz gozatzea izan daiteke uda hau aprobetxatzeko modu egokia». «Kultura osasuna da» Esnaolak zehaztu duenez, egitasmoaren helburuak dira «kalitatezko arte eskaintza zabaltzea lurraldean zehar, tokiko erakundeei kultura hedatzen laguntzea, sektoreari bultzada ematea eta bertako ondarearen balioa nabarmentzea».Kultura Zuzendaritzaren programen artean lurraldeari lotuen dagoena dela gaineratu du. Santos Indurain kontseilariak, berriz, azpimarratu du kultura «segurua» dela, eta urte honetan sektoreak erakutsi duela «egoera orotara egokitzeko gaitasuna, osasunaren eta interes orokorraren alde». Gaineratu du «osasunean inbertitzea kulturan inbertitzea» dela, eta aurtengo uda «inoiz baino kulturalagoa» izango dela.]]> <![CDATA[Musika sortu eta transmititu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1914/036/001/2021-05-29/musika_sortu_eta_transmititu.htm Sat, 29 May 2021 00:00:00 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1914/036/001/2021-05-29/musika_sortu_eta_transmititu.htm
Iruñeko Pablo Sarasate kontserbatorioan ikasi zuen, Pilar Baiona, Luis Morondo, Juan Eraso, Luis Taberna eta Fernando Remacharekin, eta piano jotzaile gisa bere buruari galderak egiten hasi zitzaiolako erabaki zuen konposizioa ikastea. Konplexua zen aurrean zuen bidea, ordea: lana bere horretan konplexua zelako, baina baita gizartearengatik ere, orduan apenas zelako emakume musikagilerik Nafarroan. Haren aurretik Emiliana Zubeldia eredu esanguratsua izan zen, baina garai hartan ez zen ezaguna. Horregatik, Catalanek aldarrikatu izan du, berez, asko izan direla, baina isildu egin dituztela.

Sienan (Italia) ere ikasi zuen, eta Europako hainbat hiritan osatu zuen formakuntza. Lehenago, 1985ean konpositoreen Iruñeko Taldearen sortzaileetako bat izan zen, eta Jakiundeko eta Nafarroako Kultura Kontseiluko kidea ere izan da, besteak beste.

Pianorako soloak, ganberako kontzertuak eta orkestra sinfonikorako lanak konposatu ditu, eta haren sormen lanak mundu osoko jaialdi esanguratsuetan programatu dituzte. Konposizioa irakaskuntzarekin uztartu du, bi premisa oinarritzat hartuta: ezinbestekoa dela kultura ezagutza gisa hartzea, eta ezagutzaren transmisioa ezagutza bezain garrantzitsua dela. Musika «bizia» aldarrikatu ohi du, eta musika eta entretenimendua gauza ezberdinak direla.

Sari ugari lortu ditu sorkuntza eta interpretazioarengatik; besteak beste, 2017an, Espainiako Musikaren Sari Nazionala.]]>
<![CDATA[Teresa Catalan konpositoreak jasoko du Vianako Printzea saria]]> https://www.berria.eus/albisteak/198373/teresa_catalan_konpositoreak_jasoko_du_vianako_printzea_saria.htm Fri, 28 May 2021 21:00:11 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/albisteak/198373/teresa_catalan_konpositoreak_jasoko_du_vianako_printzea_saria.htm elkarrizketa zabala egin zion duela urtebete. Kulturaren eta Artearen Nafarroako Kontseiluko Tomas Marcok proposatu zuen Catalan, eta hark ere parte hartu du gaurko agerraldian. Catalanen «musika trebakuntza zabala» txalotu du, eta gogorarazi du musikari lotutako ikastaro, topaketa eta jaialdi ugari zuzendu dituelabereibilbidean, eta hainbat musikari etaerakunderen enkarguak jaso dituela, besteak beste. Catalanek Iruñeko Pablo Sarasate kontserbatorioan ikasi zuen, Pilar Baiona, Luis Morondo, Juan Eraso, Luis Taberna eta Fernando Remacharekin, eta piano jotzaile gisa bere buruari galderak egiten hasi zitzaiolako erabaki zuen konposizioa ikastea. Konplexua zen aurrean zuen bidea, ordea: lana bere horretan konplexua zelako, baina baita gizartearengatik ere, orduan apenas zelako emakume musikagilerik Nafarroan. Haren aurretik, Emiliana Zubeldia eredu esanguratsua izan zen, baina garai hartan ez zen ezaguna. Horregatik, Catalanek aldarrikatu izan duberezasko izan direla, baina isildu egin dituztela. Sienan (Italia) ere ikasi zuen, eta Europako hainbat hiritan osatu zuen formakuntza. Lehenago, 1985ean konpositoreen Iruñeko Taldearen sortzaileetako bat izan zen, eta Jakiundeko eta Nafarroako Kultura Kontseiluko kide ere izan da, besteak beste. Ibilbide luzea egin du musikagile gisa. Pianorako soloak, ganberako kontzertuak eta orkestra sinfonikorako lanak konposatu ditu, eta haren sormen lanak mundu osoko jaialdi esanguratsuetan programatu dituzte. Konposizioa irakaskuntzarekin uztartu du, bi premisa oinarri hartuta: ezinbestekoa dela kultura ezagutza gisa hartzea, eta ezagutzaren transmisioa ezagutza bezain garrantzitsua dela. Musika bizia aldarrikatu ohi du, eta musika eta entretenimendua gauza ezberdinak direla ohartarazi. Sari ugari lortu ditu sorkuntza eta interpretazioagatik; besteak beste, 2017an Espainiako Musikaren Sari Nazionala jaso zuen, eta sari hori jaso zuen hirugarren emakumea izan zen. Ekitaldia, ekainaren 19an Nafarroako Gobernuak foru dekretu bidez berretsi beharko du orain erabakia. Saria emateko ekitaldia ekainaren 19an izango da, Erriberrin, eta Maria Txibite Nafarroako presidenteak emango dio saria Catalani. Nafarroako Gobernuak 1990az geroztik antolatu du saria, urtero, etenik gabe, eta aurtengoa 32.ada. Kulturaren edozein arlotan pertsonek, taldeek edota erakundeek egindako lanari aitortza egiteko helburua du. Iaz Carlos Cavonas argazkilariak jaso zuen. Aurten, Catalanekin batera, beste bederatzi hautagai zeuden: Atena Fundazioa dantza eta antzerki taldea; David Beriain Amatriain kazetaria; Eduardo Gil idazlea; Jesus Hernandez Aristu filosofo, teologo eta pedagogoa; Miguel Ibañez Artika numismatika eta itsas biologian aditua; Patxi Mangado Beloki arkitektoa; Fernando Mikelarena Peña historialaria; Obanosko Misterioa fundazioa eta Cesar Oroz Martija ilustratzailea. Aurten sariak 20.000 euroko diru kopurua berreskuratu du, eta osorik emango diote sarituari. Hori da aurtengo Vianako Printze sariaren berrikuntza nagusia. Talentu gaztea ere saritu dute Foru Erkidegoko kulturaren sari nagusiaz gain, Arte Talentua Sustatzeko saria ere antolatu dute, bigarrenez, eta Martxel Rodriguez (Lesaka, 1990) dantzariari eman diote. Epaimahaiak azpimarratu du Rodriguezek Europan erreferente diren dantza konpainietan jaso duen prestakuntza eta izan duen ibilbidea, bai eta gaztetatik ezagutza hori Nafarroako sormen komunitateari aplikatzeko izan duten gaitasuna ere. Arte Talentua Sustatzeko sariak Nafarroako artearen eta kulturaren esparruan gazte ekintzaileen lana babestea, bultzatzea eta ikustaraztea du xede. Ekainaren 15ean emango diote saria, Baluarte auditoriumean. Hauek ziren gainerako hautagaiak: Alicia Urtasun, Massil Allatxe, Joseba Ceberio, Sergio Eslava, Sofia Esparza, Barbara R. Gragirena, Andrea Irurzun, Iruñeko Gazte Orkestra, Erik Rodriguez, Andres Sanz eta Taupadak. ]]> <![CDATA[«Adiskidetasunaren barruko muga lausoak interesatzen zaizkit»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/024/001/2021-05-26/adiskidetasunaren_barruko_muga_lausoak_interesatzen_zaizkit.htm Wed, 26 May 2021 00:00:00 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1857/024/001/2021-05-26/adiskidetasunaren_barruko_muga_lausoak_interesatzen_zaizkit.htm opera prima-n: noraino hel daitekeen norbait adiskide batez maitemindu eta, hari esan ordez, bien arteko muga lausoak zeharkatzen saiatuz gero. Eta izen adierazgarria jarri dio: Larrua jo. D'A zinema jaialdian estreinatu du, eta ikusleen saria jaso du, film laburren atalean.

Lan akademiko baten ondorioz sortu duzu filma. Zein izan da prozesua?

Batxilergoa bukatzean, zinema ikasi nahi nuela erabaki nuen; arte zuzendaritza, zehazki. Beti interesatu izan zait, sentitzen baitut istorio bat kontatu nahi dudanean non gertatzen den ikusi behar dudala; testuinguru handia behar dut. Adibidez, liburu bat irakurtzen dudanean, niretzat ez da inondik inora gauza bera ekintza gertatzen bada armiarma sarez beteta dagoen gela batean edo Ikeako altzariekin apaindua dagoen batean. Hortaz, horretan sakontzea erabaki nuen. Bartzelonan [ESCAC zinema eskolan] ikasi nuen gradua, eta film labur hau nire gradu amaierako lan gisa jaio zen. Eskolak hamar lan aukeratzen eta ekoizten zituen, baina ez zuen gure proiektua aukeratu. Hala ere, taldeak ideiarekin jarraitzea erabaki zuen; gogoa genuen, eta aurrera egin genuen.

Obsesio baten istorioa da, labur adierazita. Nondik sortu zitzaizun ideia, eta zer adierazi nahi izan duzu?

Oso interesgarria iruditzen zitzaidan adiskidetasunaren barruko zenbait muga aztertzea, lausotu ohi direnak. Adibidez, lagun batekin izan dezaket hainbesterainoko konfiantza, ezen biluzik egon gaitezkeen, arazorik gabe. Baina pentsa harekiko nire sentimenduak aldatu egin direla. Nire lagunik onenari esango banio gustuko dudala, ziurrenik adiskidetasunean oinarritutako gauza horiek eten egingo lirateke. Horregatik, agian ez nioke esango gustuko dudala; ordea, horren harreman estua dugunez, agian lauso samar izaten diren marra horietaz baliatuko nintzateke.

Horrekin batera, «nafar izaerak» pisua izan duela adierazi izan duzu. Zer esan nahi du horrek?

Nik beti pentsatu izan dut badela Iberiar penintsularen iparraldean hotzagoak garen estigma bat. Baina, egia da, era berean, Nafarroatik alde egin nuenean konturatu nintzela baietz, ni nafarra naizela, alde horretatik. Alegia, uste dut adiskidetasunean eta harremanak izateko moduan zenbait desberdintasun daudela toki batzuen eta besteen artean; ez oso handiak, halere. Horri lotuta, larrua jotzearen kontzeptuari bueltak ematen hasi nintzaion, esanahia larruazala ukitzea besterik ez baita. Ideia horiei tiraka, ezarritako muga batzuekin jolastu nahi izan nuen, eta obsesio hori jorratu: lagunaz maitemintzearen drama. Besteari ez esatea, tentsioa luzatzea, gero eta gehiago hurbiltzen saiatzea... eta horri guztiari hemengo izaera hori gehituta.

Zergatik erabaki duzu euskaraz egitea zu euskalduna ez izanda?

Euskara ez da nire ama hizkuntza, baina eskolak jaso izan ditut haurra nintzenetik, eta orain hizkuntza eskolan izena eman nahi dut. Jabetzen naiz hizkuntzak duen balioaz, eta erabaki hau, neurri batean, erantzukizunagatik hartu dut. Lana euskaraz egiteak ate batzuk ixten ahal dizkidala esango nuke, baina baita beste batzuk ireki ere, eta argi dut: horrela egingo nuke berriz ere.

Azpitituluak jarri dizkiozu, baina zalantzak izan dituzu, ezta?

Bai, askotan zineman gauza guztiak kontatzearen eta esatearen akatsa egiten dugulako, horiek erakutsi beharrean. Adibidez, D'A jaialdiko gure filmaren saio batean, akats bat izan zen, eta ez ziren azpitituluak agertu. Amaitzean, azpitituluekin jarri genuen berriro. Bada, oso esperimentu interesgarria izan zen: ikusleek, irteterakoan, esan zuten lehenengo aldian ia guztia ulertu zutela, eta batzuek nahiago zutela azpititulurik gabe, istorioa imajinatzen ari zirelako. Izan ere, azpitituluek xehetasunak gehitzen dizkiote filmari, besterik ez.

Umetan ikusi nahiko zenukeen zinema sortzeko helburua duzu. Hutsune bat sentitu duzu?

Bai, txikitan, filmak ikustean, adibidez, homosexualitatearen gisako gaiak jorratzen zituztenean, ez nintzen inoiz irudikatua sentitzen. Arrotza zen ikusten nuena. Beti izaten ziren droga asko, hiesa... Hori, noski, existitzen da, baina nik ez nuen gertukoa sentitzen. Beraz, istorioak kontatu nahi ditut, dakidanetik eta ikusi nahi dudanetik abiatuta.

Zuretzat zer dakar D'A zinemaldian ikusleen saria jasotzeak?

Oso positiboa da, autore zinemaren esparruan jaialdi garrantzitsua delako. Hemen ez da oso ezaguna, baina Bartzelonan bere marka berezia duen jaialdi bat da. Bat-batean, aukeratuak geundela jakin genuen, eta hori jada asko zen; baina, gainera, irabazi egin genuen. Beraz, pozik nago, modua emango duelako filmak ibilbide luzeagoa izan dezan. Orain, Nafarroako gazte ekintzaileentzako arte talentuaren sustapeneko sarirako hautatu dute.

Zeintzuk izango dira hurrengo urratsak?

Zinemaldietan mugitzen jarraitzeko asmoa dugu. Hemengoei dagokienez, niri gustatuko litzaidake NIFF Nafarroako Nazioarteko Zinema Jaialdian egotea; Nafarroan sortu eta garatutako proiektua izanik, ondo legoke nafarrek ikusi ahal izatea.

Beste proiekturik baduzu?

Bai, pare bat ditut. Hurbilena Nafarroako inauteriei buruzko dokumental bat da, sexualitatea eta indarkeria ardatz hartuta. Aspalditik ikertzen ari naizen gai bat da, eta gehiago aztertzeko asmoa dut. Beste proiektua fikziozko film luze bat da, Bartzelonan kokatutakoa, hiru gizonen arteko harremanari buruzkoa. Protagonista klase baxukoa da, eta hark uste du klase altuko norbaitekin elkartuta etorkizuna ziurtatua izango duela. Klase horretara nola edo hala iristeko, beharrezkoa ikusten du bi kideetako bat baztertzea, klase altukoa ez dena.

Orain Bartzelonan lan egiten duzu; sorterrira itzultzeko asmorik duzu?

Bai, oxala! Kontua da ikus-entzunezko mundua gurpil bat bezalakoa izan ohi dela; sartzen zarenean amaitzen dira buruhausteak. Bartzelonan oraintxe sartu naizela esango nuke; baina Nafarroan zailagoa da gurpil horretan sartzea, askoz txikiagoa baita.]]>
<![CDATA[Nafarroako I. Liburu Azoka egingo dute maiatzaren 28tik ekainaren 6ra]]> https://www.berria.eus/albisteak/198224/nafarroako_i_liburu_azoka_egingo_dute_maiatzaren_28tik_ekainaren_6ra.htm Tue, 25 May 2021 18:56:45 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/albisteak/198224/nafarroako_i_liburu_azoka_egingo_dute_maiatzaren_28tik_ekainaren_6ra.htm <![CDATA[Erabakitzeko eskubidearen aldeko 60 sinadura bilketa egin dituzte]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/019/001/2021-05-23/erabakitzeko_eskubidearen_aldeko_60_sinadura_bilketa_egin_dituzte.htm Sun, 23 May 2021 00:00:00 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1887/019/001/2021-05-23/erabakitzeko_eskubidearen_aldeko_60_sinadura_bilketa_egin_dituzte.htm Indarrak batzeko garaia da, Elkar zainduz, ekin lelopean. Sinadura bilketak egin zituzten, eta, horrekin batera, baita askotariko ekintzak ere, hala nola Hamaika Gara abestiaren dantza kolektiboak edota Altxa! ekitaldiaren emanaldiak. Antolatzaileen arabera, baliagarria izan da erabakitzeko eskubidearen aldeko mugimendua kalera ateratzeko berriz, eta horren inguruko parte hartzea sustatzeko.

Bilbon, esaterako, hamahiru auzotan egin zituzten deialdiak, eguerdi aldera, eta balorazioa «oso positiboa» izan da, Miriam Campos Bilboko Gure Esku-ko kideak azaldu duenez; besteak beste, mugimenduari ikusgarritasuna ematea lortu dutelako: «Berreskuratu ditugu giza katea egin zen garaiko sare batzuk, eta merezi izan du kalera ateratzeak, modu horretan jendeak gehiago ikusten gaituelako: hurbiltzen da, galdetzen du, sinatzen du». Dantzaren erronkarekin «asmatu» egin dutela ere nabarmendu du, eta modu egokia izan dela gazteengana iristeko: «Gazte askok beren erronka propio gisa hartu dute, eta dantza egin den auzo gehienetan gazteek antolatu dute».

Gasteizen ere hainbat taldetan jarri ziren hiriaren erdigunean, eta «espero baino sinadura gehiago» lortu zituzten, Gotzon Berganzo Gasteizko Gure Esku-ko kideak jakinarazi duenez; arratsaldean dantza egin zuten, eta 50 bat lagun batu ziren. Berganzok ere kalera ateratzeko beharra azpimarratu du: «Garrantzitsua da presentzia izatea; jendeak ikus gaitzala».

Manifestuaren sinaduren bitartez, Euskal Herriko hiru administrazio esparrutako erakundeak «interpelatu» nahi dituzte, Berganzok azaldu duen moduan: «Helburua da haiek bultza dezatela erreferenduma, haiek dituztelako tresna egokiak hori gauzatzeko; guk aldarrikatu egiten dugu, besterik ez». Euskal Herriko lurralde guztiek erritmo berberak ez dituztela ulertuta, sinadurak Eusko Legebiltzarrean, Nafarroako Parlamentuan eta Euskal Hirigune Elkargoan aldi ezberdinetan aurkeztea aurreikusten dute.

Pandemiak bete-betean zipriztindu du Hamaika Gara egitasmoa; izan ere, manifestua eta sinadura bilketa iazko martxoaren 11n aurkeztu zituzten, eta handik hiru egunera ezarri zuten itxialdia Hego Euskal Herrian. Prozesua azaroan jarri zuten martxan berriro, eta gutxika berraktibatzea lortzen ari direla uste dute. «Kostatu zaigu kalera ateratzea, kristoren erronka izan da, baina pentsatzen dugu lortu dugula oinarria jartzea aurrera jarraitzeko, ekinbide gehiago antolatzeko, eta burujabetzaren eta erreferendumaren aldeko bidea egiteko», adierazi du Camposek.

Uztailaren 3an, Bilbon

Atzoko jarduerak Gure Esku-k abiatu duen mobilizazio ziklokoak dira, beraz. Sinadura bilketekin eta gainerako jarduerekin «indarrak pilatzen» ari dira, eta hurrengo helburua uztailaren 3koa izango da: Bilboko itsasadar inguruan mobilizazio bat egingo dute, «kale okupazio» bat. Egitasmo «masiboa» izatea dute xede, betiere izurritearen egoerak ahalbidetzen badu. Osasun neurriak bermatuko dituztela ziurtatu dute.]]>
<![CDATA[Erabakitzeko eskubidearen aldeko 60 sinadura bilketa egin dituzte]]> https://www.berria.eus/albisteak/198098/erabakitzeko_eskubidearen_aldeko_60_sinadura_bilketa_egin_dituzte.htm Sat, 22 May 2021 08:23:50 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/albisteak/198098/erabakitzeko_eskubidearen_aldeko_60_sinadura_bilketa_egin_dituzte.htm <![CDATA[Bizia eta heriotza, jarioan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/034/001/2021-05-22/bizia_eta_heriotza_jarioan.htm Sat, 22 May 2021 00:00:00 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1872/034/001/2021-05-22/bizia_eta_heriotza_jarioan.htm Basati erakusketan. Haren zazpi obraren eta Elena Asinsen beste baten bitartez solasean jarri nahi izan ditu eraikina, haren izaera espirituala eta arte garaikidea, iraganari begiratuta orainari buruz hausnartzeko leiho bat zabalduz. Emaitza 2022ko martxora arte egongo da ikusgai.

Nafarroako Museoak kaperako espaziorako instalazio bat sortzea proposatu zion Del Valleri, Arte oro garaikidea da programaren barruan. Dora Salazarrek, Carlos Irijalbak eta Celia Eslavak parte hartu dute egitasmoan haren aurretik. Gonbidapena jasota, artistak ikuspegi performatiboko instalazio bat sortzeko erronka ezarri zion bere buruari, bisitariak ikusgai dauden obrekin interakzioan egon zitezen une oro. Izan ere, bere artelanak beste artelan baten barruan jarri dituela uste du egileak, irudi sinbolikoz betetako toki batean.

Obren bitartez hainbat gai zabaletan murgildu da: natura, artea, bizitza, heriotza, emakumearen lekua... Eta bideak zabaldu ditu horien inguru. Sakontasun horrek, ordea, kontrastea egiten du obren eta materialen soiltasunarekin. Erakusketaren egitura zehatza eta aurretik aztertua da; ikusleak abiadura jakin batean mugitu beharko du, eta kontuz ibili, bat-bateko mugimendu azkarrik egin gabe. Hori da Del Vallek proposatu duena.

Artelan multzoaren ardatz kontzeptuala da «sakratutzat» jotzen den guztiak «biziaren eta heriotzaren arteko harremanaren misterioa» dakarrela berekin, museoak zehaztu duenez. Hain zuzen, interbentzioaren espazioan pisu nabarmena duten bi elementu dira horiek: biziaren isla koroaren sarreran dago, eta heriotzarena, berriz, gurutzaduran. Tartean, Fluxus lanak bi espazioak bereizten ditu, eta ikusleak zein urak pieza gehienen protagonistak zeharkatu beharreko muga gisa jokatzen du. Poliester gainean teknika mistoan egindako bost piezak osatzen dute, eta kolore gorria da nagusi.

Baina, horren aurretik, espazioan dagoen lehen elementua bataiarria da, kaperakoa, berezkoa. Handik abiatzen da interbentzio osoa. «Ura, elizan, bataiarritik agertzen da, eta guk horren oinordetza jaso dugu, horrekin bat egin ala ez», adierazi zuen artistak aurkezpenean. «Eta nik kristautasunaren aurreko iraganaren itzala proiektatu nahi dut, zeinean ura biziaren sinboloa ere baitzen: mugimenduan zegoen, eta heriotza ere barnean hartzen zuen».

Bataiotegitik aterako balitz bezala, zoruan, Iturburua obra ikus daiteke. Kristalekin osatutako hainbat borobil dira, biziari eta heriotzari eskainitako bi espazioak zeharkatzen dituztenak, Muda dagoen tokira iristeko egin beharreko bidea marraztuz. Hain zuzen ere, Muda da obrarik handiena; suge bat irudikatzen du, oihalez eta hariz egindakoa; altueran jarrita dago, eta ura simulatzen duten hariak ditu zintzilik. Egilearen hitzetan, sugea ere ura da: «Azalberritzen da, eta biziberritzea sinbolizatzen du».

Parean, eremu berean dago Antígona pieza, Elena Asinsek utzitakoa. Bideo bat da, ordubete baino gehiago irauten du, eta hainbat hizki eta esaldi erakusten ditu zuri-beltzean, soinu estereoarekin batera. Museoak azaldu duenez, Antigonaren tragedia grekoa birsortzen du, «haren mezu bortitzekin; kultura greziarraren berezko elementuak dira, guk oinordetzan hartu ditugunak». Bideoa jarrita dagoen tokiaren parean, beste lau ikus-entzunezko piezak osatutako Perpetuum mobile (Physis) obrak uraren «betiereko» mugimendua islatzen du; «beti berdina eta beti desberdina».

Espazio horren erdi-erdian, sugeak inguraturik bezala, Epipaleolitoko emakume baten aztarnak daude, hilarri batean. Aizpeako kobazuloan hobiratu zuten, Ariben (Nafarroa), duela 6.000 urte inguru, eta Nafarroan aurkitutako gizakirik zaharrenetako bat da. Museoaren bilduma iraunkorrean dago, eta Del Vallek bere lanean txertatu du. Kapera eraiki zuen gizonaren hilarriaren gainean dago kokatuta. Eremu horren bi alboetan daude Neska baten burukoa, brontzezko, oihalezko, harizko eta plastikozko pieza; bai eta Zeruko lorategiak ere: iluntasuna bizitza sortzeko elementu gisa aurkezten du, eta teknika mistoarekin egina dago.

Kaperatik harago

Erakusketaren zati bat museoko beste areto batean dago, bigarren solairuan. Han ikus daiteke Alma Mater, artistak 2017an Ni, denetan okerrena erakusketarako berariaz sortutako lana, orain Nafarroako Museoak eskuratu duena; Fluxus obraren antza du, nolabait. Erakusketaren arduradunen arabera, artelan horren egiturarik ezak eta haren hauskortasunak erakusten dute mendeetan «bistakotzat» hartu diren kontzeptu eta esanahi batzuek ez dutela zertan «betierekoak» izan; hala nola «artearen kontakizun maskulinoa, aurrerapenaren nozioa edota natura gauza bihurtzeko joera».

Egungo testuingurua dela eta, Nafarroako Museoko kaperako aretoan gehienez hamabi pertsona sartu ahalko dira aldi berean. Bisita gidatuak eskainiko dituzte igandeetan, eta artistarekin berarekin hasiko dira horretan, hilaren 30ean. Aurki, halaber, argitalpen bat publikatuko dute, egilearen testu batekin, biografia labur batekin, aurkeztutako lanen azalpenarekin eta erakusketaren argazkiekin, eta museoan bertan eskuratu ahal izango da. Azkenik, udako haurrentzako tailerrak erakusketa honetan oinarrituko dira.]]>
<![CDATA[Askotariko proposamenak Erriberriko 22. Antzerki Jaialdiaren egitarauan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1995/033/001/2021-05-18/askotariko_proposamenak_erriberriko_22_antzerki_jaialdiaren_egitarauan.htm Tue, 18 May 2021 00:00:00 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1995/033/001/2021-05-18/askotariko_proposamenak_erriberriko_22_antzerki_jaialdiaren_egitarauan.htm Arimaren bideetan zehar lelopean. Sarrerak ekainean jarriko dituzte salgai.

Egitarauan Federico Garcia Lorca, William Shakespeare eta Leon Feliperen gisako klasikoak daude, bai eta Raymond Carverren gisako egile garaikideak ere. Nafarroako antzerki konpainien 11 emanaldi daude programatuak; horietako bost Erriberriko jauregiko La Cava agertokian taularatuko dituzte: Amico Teatroren Tránsitos (Trantsitoak), El Sol de York-en Chicos y chicas (Mutilak eta neskak), Iluna Produkzioen Vencidos (Garaituak), La Caja Flotanteren Beautiful Stranger (Ezezagun ederra) eta The Lyrical View-ren Oinak Lurrean.

Antzerki Poetika zikloan parte hartzeko aukeratutako Nafarroako konpainiak dira: Inextremis, Superhombre (Supergizona) lanarekin; Cardo Films, Viaje a pie-rekin (Bidaia oinez); Tdiferencia, Adrenalina, feniletilamina, oxitocina y otras hormonas-ekin (Adrenalina, feniletilamina, oxitozina eta beste hormona batzuk), eta La Cuerda Teatro, Vacío-rekin (Hutsa). Jaialdiak eskaintzen duen egonaldian, berriz, La Banda antzerki eta zirku taldeak parte hartuko du, eta Devenires (Bilakaerak) proiektua garatuko du. Juan Carlos Rubio da aurtengo zuzendari gonbidatua; La isla (Irla) obra aurkeztuko du, eta dramaturgia tailer bat eskainiko du.

Urtero bezala, oholtza nagusia La Cava izango da, eta ohiko egoitzei —Erriberriko Teobaldoen plazari eta kultur etxeari, eta Tafallako kultur etxeari—, Beireko Ezpeleta jauregia batuko zaie.]]>
<![CDATA[Uztailaren 16tik abuztuaren 1era egingo dute Erriberriko 22. Antzerki Jaialdia]]> https://www.berria.eus/albisteak/197822/uztailaren_16tik_abuztuaren_1era_egingo_dute_erriberriko_22_antzerki_jaialdia.htm Mon, 17 May 2021 20:28:03 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/albisteak/197822/uztailaren_16tik_abuztuaren_1era_egingo_dute_erriberriko_22_antzerki_jaialdia.htm Hemen ikus daiteke egitarua, osorik. «Konbentzimendu osoz» Jaialdiaren aurkezpenean, gaur, Rebeca Esnaola Nafarroako Gobernuko Kultura eta Kirol kontseilariak azpimarratu du kultura «segurua» dela, eta, aldi berean, «beharrezkoa», eta iaz jaialdia antolatzera eraman zituen konbentzimendu berarekin ekin diotela aurtengo edizioari. Ziurtatu du badakitela herritarrek antzerkiaz gozatzeko premia dutela: «Oihala altxatzen ikusteko eta istorioekin eta artearen lengoaiekin geure burua eramaten uzteko gogoek hor jarraitzen dute, eta jaialdi honek konpainien eta artisten lanaz gozatzeko aukera ematen du».]]> <![CDATA[«1980ko urteetatik orain arte musikan popularrak izan diren gauza guztiak ia berdinak dira»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1961/026/001/2021-05-16/1980ko_urteetatik_orain_arte_musikan_popularrak_izan_diren_gauza_guztiak_ia_berdinak_dira.htm Sun, 16 May 2021 00:00:00 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1961/026/001/2021-05-16/1980ko_urteetatik_orain_arte_musikan_popularrak_izan_diren_gauza_guztiak_ia_berdinak_dira.htm
Katebegia izeneko disko berrian lanean ari zarete BBBBn; zer aurreratu dezakezu?

Oso modu kolektiboan egin dugu disko hau, inoiz baino gehiago; katebegiaren kontuak soka luzea du, baina arrazoietako bat hori da. Eta boz dezente dago, beste diskoetan baino gehiago. Bukatua dugu, baina ez dakigu noiz aurkeztuko dugun; asmoa da biniloan edizio txiki bat egitea, eta beste edizio fisikorik ez.

BBBBn ez ezik, beste proiektu askotan ere aritzen zara. Zerk eramaten zaitu hainbeste tokitan ibiltzera, eta proiektuak uztera, arrakasta izan arren?

Bilaketa behar handia dut, denbora guztian. Egin ez diren eta egin behar diren gauza gehiegi ikusten ditut. Eta egiteko bulkada izaten dut. Agian bada gauzak behar bezala saltzeko ahalmenik eza ere bai; talde bakar bat garatu ahal izango banu, sakon, agian talde horrek aurrera egingo luke; baina gauza bat egin eta beste bat garatzeko beharra izaten dut.

Zure proiektu gehienek musika beltza dute oinarri. Nondik sortu zitzaizun lotura estu hori?

Txikitatik etxean jaso dudan zerbait da. Gurasoak oso musikazaleak dira, eta etxean beti izan dira diskoak eskura, batez ere Euskal Herriko tradizioko musikakoak eta musika beltzekoak. Nerabezaroan, har hori nuela, hortik tiraka hasi nintzen, musika beltzaren inguruko beste estiloen bila. Eta ez zen hori gelditzerik izan.

Musika beltzak komunitatearekin duen lotura haren gakoetako bat dela diozu. Nola eragin du horrek egungo estiloetan?

Afro-amerikar jatorriko musikak oso lotura estua izan du beti komunitatearekin: sortzeko orduan muinean dute hori. Eta gaur egun oso-oso bizirik dago hori, inoiz baino gehiago. Pentsatzen dut estilo elektronikoetan, hip-hopetik hona datozen guztietan, asko zabaltzen ari dela egiteko modu hori. Trapean, adibidez, musika sortzen da komunitatean, eta hori musika beltzaren herentzia argia da. Mendebaldeko musika kulturaren tradizioan, berriz, erromantizismotik aurrera asko garatu da jenio sortzailearen ideia. Eta pop zurian ere, The Beatles-etik aurrera, ideia hori asko esplotatu da; nire ikuspuntuko, komertzialki oso salgarria delako.

Lurpekariak eta Nerea Erbiti eta Eskola Ergatiboa taldeetan euskal kulturaren erroetan bilatu duzue, gaur egungo zerbait sortzeko, jazzaren inprobisazioa oinarri hartuta. Zure tradizioa bilatzen ari zara, beraz?

Bai, horrelako zerbait da. Goi mailako jazz ikasketak egin nituen, eta urte horietan buru-belarri sartu nintzen jazzaren tradizioan, lengoaia hori ahal nuen sakonen ikasten. Bukatzen ari nintzela, beste behar bat sortu zitzaidan, lengoaia horrek bakarrik ez zituelako neure burua eta mundua islatzen. Eta esan nuen: «Har ditzadan jazzeko lanabesak, baina beste gauza bat egiteko; neure buruarekin edo momentuarekin harreman handiagoa izango duen zerbait». Eta jazzetik hartu ditudan gauzarik interesgarrienak dira musika egiteko moduak; inprobisazioa garatzeko moduak.

Jorge Oteizak euskal kulturaren edo estiloaren inguruan egin zituen teoriak izan dituzu iparrorratz; zehazki, Quosque Tandem...! liburua. Lan horretako zerk erakarri zintuen?

Oteizarekin lotuta, orakulu hitza erabili izan dut, mito jakintsu batengana joatea bezalakoa izan delako. Orakuluari hiru galdera egiten ahal dizkiozu; ez duzu erantzun bat ere ulertuko, baina gogoeta luzeak izango dituzte atzean. Oteizarekin hori gertatu zait. Batetik, haren asmo esperimentalaren ikuspuntua oso erakargarria zait; eta, bestetik, Quosque Tandem...!-en euskal arima estetikoaren bilaketa egiten du, eta oso gauza iradokitzaileak botatzen ditu. Lengoaia aski irekia erabiltzen du, baina gauza nahiko konkretuetara ere egiten du, eta oso kontzeptu interesgarriak ditu. Adibidez, desokultazioarena: euskal tradizioen barnean dagoela mundu ikuskera bat, sinbolo ezkutu batzuk, eta sor genitzakeela gauza berriak horiekin konektatuko bagenu. Musikan argi ikusten zituen jazzaren eta euskal tradizioaren arteko lotura batzuk.

Zeintzuk dira lotura horiek?

Horrekin lotuta, galdera handiago bat sortu zitzaidan: zer den euskal musika. Baina nik euskal musikatzat hartzen ditudan espresio artistikoetan badira musika beltzarekin konektatzen duten gauza asko. Ez euskaldunak ezer espeziala garelako; hain zuzen ere, herri musika guztiak lotzen dituzten hainbat kate dira.

Beraz, benetan lotura ez da bakarrik bi kultura horien artekoa.

Hori da. Hor irratia muga garrantzitsu bat izan zen, entzumenari eragin zion lehen masa hedabidea izan zelako. Irratia baino lehenagoko kulturek elementu asko konpartitzen zituzten: erritmoak, afinazioak, isiltasunak... Hain zuzen, horiek dira lotura nagusiak. Kontua da, arrazoi historiko ebidenteengatik, bahituak eta sakabanatuak izan diren milioika afrikar herritar horiek konpartitzen dutena ez dela nongoak diren, baizik eta jasan izan dutena. Eta hori hain izugarria denez, haien musika ez da diluitu; euskal musika askoz gehiago diluitu da.

Aipatu duzunez, prozesu horrekin batera, euskal musikaren definizioa bilatzen aritu zara.

Bai. Konturatu nintzen, benetan, sakonki, ez nintzela gai definitzeko zeintzuk diren nire berezko kultur tradizioaren elementuak; euskal musika eta euskal kultura zer ote diren. Hor hasi zen beste bilaketa oso-oso sakon bat. Eta horretan jarraitzen dut.

Eta lortu al duzu euskal musika definitzen duen elementurik zehaztea?

Baditut nire zantzuak: niretzat, badago erritmoaren aldetik eta afinazioaren aldetik halako askatasun bat, teknikoki gauza konkretuetan ematen dena, afinazioari buruz, moduei buruz... Gauza horiek argi samar ditudanez, askotan, entzuten dut jendea eta esaten dut: «Hau da». Adibidez, Anarik nola kantatzen duen: Anari biluzten baduzu, izan liteke beste garai bateko abeslaria... Eta bidean ikusi dut jende askok antzeko gogoetak egin dituela; polita da. Bakoitzak bere erantzuna bilatu du, edo erantzuteari uko egin dio.

Hizkuntzari dagokionez, euskaraz behar du euskal musikak?

Nik kontraesanak ditut. Uste dut posible eta zilegi dela euskarazko musika ez izatea euskal musika. Eta alderantziz, erdaraz euskal musika izaten ahal dela. Maurizia Aldeiturriagak bere estetikarekin kopla bat espainolez ematen duenean, horrek euskal musikaren elementu guztiak ditu, baina beste hizkuntza batean da.

Ongi ezagutzen duzu Iruñerriko musikaren panorama. Mugimendu dezente dago azkenaldian, eta bada esaten duenik eztanda moduko bat gertatzen ari dela; ez al da gehiegi esatea?

Ni baikorra naiz horrekin; uste dut gertatzen ari dela. Ez momentuko leherketa konkretuengatik, baizik eta leherketa horiek haien artean duten harremanagatik; ez dago beste momentu batzuetan bezain zatitua guztia. Talde oso ezberdinetako kideek haien artean komunean dutena ez da estiloa, baizik eta mundu ikuskeraren zati bat, behar eta interes batzuk, estetikoki haien erantzuna ezberdina izan arren. Eta uste dut sare hori lotzetik etorriko direla gauza interesgarriak.

Hori berria da, eta bakarrik hemengoa?

Bai eta ez. Batetik, ikusten dut loraldi bat Iruñerrian: Donostiako lagunek hemen gertatzen ari dena nola jasotzen duten ikusteak pentsarazten dit han ez dela gertatzen ari; han beste gauza interesgarri batzuk gertatuko dira, baina bai uste dudala hemengoa berezia izaten ari dela. Eta pentsatu nahi dut lehenagotik heldu diren gauza batzuen eragina badela horretan.

Esan izan duzu Euskal Rock Erradikalaren egiteko moduak luzatzen ibiltzeko asmoa kaltegarria izan dela euskal musikarentzat. Zeintzuk izan dira ondorioak?

Nire ikuspuntuko, 1980ko hamarkadatik kasik orain arte popularrak izan diren gauza guztiak ia-ia berdinak izan dira; bai hitzetan, baita musikan ere. Askotan egin izan da nolabaiteko aurpegi garbitu bat, baina oinarrian gauza bera dago. Eta, niretzat, horrek ekarri du musikaren monopolio bat. Hatortxu Rockek eta Euskadi Gazteak musikaren monopolio bat sortzeko engranaje bat ezarri dute, eta horrek baditu bere funtzionatzeko eta lana banatzeko moduak, hainbat talderen artean.

Hori aldatu da?

Espero dut aldatuko dela; aldatzen hasia dela. Nahi nuke pentsatu ezin zaiola askoz gehiago eutsi horri; baina, ordea, azken urteetan, hain zuzen ere, engranajearen sistema hori saiatu da talde berri batzuk haizatzen, nahiko modu artifizialean, gazte jendearen beharrak aseko dituztenak. Beste estetika batzuekin, beste modu batzuekin, monopolioaren zati bat eramateko. Badagoelako behar bat, eta hori hain argia da industriak ere erantzun behar diola, normala den bezala. Kontua da 2021ean gaudela, eta igual gauzak pitzatzen ari direla toki gehiagotatik.

Lotura ikusten duzu, beraz, fenomeno horren eta aipatutako Iruñeko eszenaren artean?

Bai. Igual Espainiako industrian 2014an gertatu zena gertatzen ari da hemen. Espainiako kazetariek 2014ko mugimendu guztia trap estiloaren pean sartu bazuten ere, ez zen estilo kontu bat, industriaren eboluzio berri bat zen. Traparen pean sartu dira erabiliak ez ziren estilo pila bat, baina musikarena gutxienekoa da: egiteko moduak beste batzuk dira, baita distribuzio moduak ere.

Egun, edonork eskuratu ditzake musika sortzeko, grabatzeko eta zabaltzeko bitartekoak; horri lotuta, paradigma aldaketa bat izan dela esan liteke. Industria atzean gelditu da?

Alde batetik, esango nuke baietz, zentzu askotan industria gabe aurrera egin dezakezula: inoiz baino posibleagoak dira egiteko beste modu batzuk. Baina horrek ekartzen du itsaso oso zabal bat ere. Sorkuntza eta zabalkuntza errazagoa da, baina distribuzioa asko zaildu da. Eta streaming-aren paradigma txikien oso aurkakoa da. Are gehiago Euskal Herrian, oso gutxi garelako. Oso zaila da bisitetatik bizitzea.

Hortaz, artista gisa aurrera eginez gero, zeuk bakarrik, azkenean muga bat topatuko duzu?

Paradigma horretan, bai. Lehia ez dagoelako hor, eta lehen ere seguruenik ez zegoen hor. Industria handiaren paradigma, antza, hautsi egin da, baina handitasunaren eta txikitasunaren arteko lehiak hor jarraitzen du.

Eta alde onik badu?

Bai, eta horiei heldu beharko diegu. Adibidez, biralizazioa txikiagoa da, baina posiblea, eta posible da kanpoan interesa piztea; zugan interesa duenak izango du sarbidea zure sorkuntzara.

Kalitatea neurtzeko modua ere aldatu da, bisiten arabera neurtzen delako, gero eta gehiago.

Bai, baina hori horrela izan da beti. Horretan ez dut ikusten hainbesteko aldea. Lehen, norbaitek milaka disko saltzen zituen, baina niri kaka zaharra iruditzen zitzaidan; orain, hori bera dira bisitak. Horregatik, ez dut ikusten aldaketa handirik. Ona eta txarraren kontzeptuak bai diluitu dira, eta niretzat oso dibertigarria da. Musika elektronikoarekin areagotu egin da hori.]]>
<![CDATA[«Letra xeheko historian gauza ezezagun anitz daude»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1972/022/001/2021-05-14/letra_xeheko_historian_gauza_ezezagun_anitz_daude.htm Fri, 14 May 2021 00:00:00 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1972/022/001/2021-05-14/letra_xeheko_historian_gauza_ezezagun_anitz_daude.htm Arkanbele kantak (Susa) lanean bildu duena: «Gizon-emakumeon bizipenetatik asko: maitasunak, gorrotoak, gatazkak, natura...». 25 urte igaro dira lehen poesia bilduma sortu zuenetik, baina inoiz ez dio utzi olerkiak idazteari, eta «poza» hartu du urteetan sortzen aritutakoa egituratu eta zabalduta. Sorterriak leku berezia hartu du liburuaren orrietan: idazlearen bizitzaren eta historiaren pasarte askoren gertaleku izan baita; eta, poesia bezala, inoiz ez baitu guztiz utzi.

Arkanbeleari deitzeko hamaika modu bildu dituzu, eta hitz horrekin osatutako esaera batekin egin duzu izenburua. Zergatik?

Arkanbelea intsektu baten izena da; latinez, Lucanus cervus da. Ikusten duen edozeini gelditzen zaio gogoan, oso ikusgarria baita. Horri Alkaiagan [Lesakako auzo bat, Bera ondoan] ez diogu arkanbele erraten, arkulo baizik, baina arkanbele kanta errana erabiltzen dugu, norbait temosoa denean, lehendik ezaguna diogun zerbait errepikatzen ari denean. Tituluan lotzen dira arkuloa, eramaten nauena leku fisiko eta denborazko batera; errana, gustuko dudana; eta kanta hitza, balio dezakeena poema bilduma baterako.

Bakoitzak bere zoroak bizi dituela diozu; bere arkanbele kantak. Zeintzuk dira zureak?

Hemen agertzen dira batzuk, baina ez naiz oso partikularra; gizon-emakumeon bizipenetatik asko ditut, eta literatura gai erabiltzen ditut: maitasunak, gorrotoak, gatazkak, natura... Ez nuke bakarren bat azpimarratu nahi; gauza desberdinak daude liburuan, eta irakurleak aurkitzea nahiago dut.

Liburuaren hasieran gurasoei eskainitako zenbait poema daude. Omendu nahi izan dituzu?

Bai. Gurasoak hilak ditut. Amari buruzko poemarekin, nolabait ere omendu nahi izan ditut garai bateko emakumeak, nahitaez behartuak zeudenak euren patua gizon batenari lotzera bizitzan aurrera egiteko. Bizitza zaila zen denentzat urte haietan, baina emakumeentzat, koska bat zailagoa. Berez dohain edo gaitasun handiagoak izanagatik, kondenatuak zeuden gizonaren mendean egotera. Baina haietako anitz ez ziren otzan gelditu eta konformatu, eta duintasun handiz egin zioten buru gizarteak ezarri zien egoera bidegabeari. Euren moduan aurrerazaleak izan ziren, gizartean hondarreko 50 urteetan izan diren aldaketa ideologikoak finkatzen laguntzeko. Emakume haien artean zegoen gure ama.

Aitari eskainitakoan, gerraren zama antzeman daiteke.

Amak 11 urte zituen gerra hasi zenean, eta neskatxa baten begiekin ikusi zuen. Gauza askoz oroitzen zen, kontatzen zituen, eta asko ikasi nuen harengandik; dohain handiak zituen, buru izugarria, memoria joria. Aita gizon maitagarria zen, baina diferentea, bederatzi urte zaharragoa, eta gerra hasi zenean 20 zituen. Joan zen gerrara, erreketeekin; ez dakit zer neurritan halabeharrez, edo neurri batean bere borondatez. Aitari buruz galderak ditut, erantzuten zailak direnak. Baina iruditzen zait gerrak markatu zuela. Memoria eginez, ohartzen naiz haren esaldi eta mugimendu batzuek agian bazutela gerrarekin zerikusia.

Gerrari lotutako isiltasunei buruz ere aritu zara olerki horietan.

Orain ari gara gerrako lekukotasunak eta ikerketak ezagutzen, gero eta gehiago, baina iruditzen zait urte luzeetan egon direla isilik bai alde batekoak bai bertzekoak; etxe anitzetan ez zen hitz egiten, lotsagatik edo beldurragatik, edo bi gauzengatik. Modu batean edo bestean, parte hartu zutenen ondorengoak gara, eta pentsatu beharko genuke zer neurritan baldintzatu duen gerrak haiengandik hartu duguna; zer eman edo kendu zigun gerrak.

Bidasoa ibaiak pisu nabarmena du: hari lotutako oroitzapenak ageri dira, zeureak, baina baita kolektiboak ere. Gauza askoren gertaleku izan da Bidasoa.

Bidasoaren ondo-ondoan jaio nintzen. 20 bat urtez egunero ikusten nuen Bidasoa. Hamaika modutan ikusten nuen: batzuetan bare, goxo, lasai, eta bertzetan haserre edo zakar; batzuetan argi, eta bertzetan uher. Indar handia duen elementu bat da nire bizipenetan eta neure baitan. Iruditzen zait itsaso ondoan bizi direnek itsasoa bizi izan duten bezala bizi izan dugula guk Bidasoa. Eta historian badakigu zer garrantzi izan duen: makina bat kasuren gertaleku izan da.

Kontakizun kolektiboagoari lotuta, hizki larriz idatzitako historian agertzen ez diren pertsona eta gertakariak bildu dituzu.

Gizon-emakume anitz ageri dira poemetako lerroetan; batzuk euren izenarekin, eta bertze batzuk izenik gabe. Denak dira neure baitan arrasto bat utzi dutenak, hunkitu nautenak, emozioak eragin dizkidatenak, ikasgai izan ditudanak eta gogoetarako bidea zabaldu didatenak.

Portuges pasak gogoratu dituzu, adibidez. Gai ezezaguna da?

Oro har, baietz uste dut. Gure herria muga da, eta nik txikitan ez nituen inoiz ikusi portugesak noraezean, baina nire adineko bertze batzuek bai. Amak kontatu zidan gure etxera ere etorri zirela behin, galduak, esanez muga pasatu nahi zutela eta han utzi zituztela. Baina gero egon da halako isiltasun bat, ez da gehiegi hitz egin. Pablo Antoñanak egin zuen horri buruzko liburu bat, La cuerda rota; gerora, Rosa Arburuak ikerlan bat, eta Eneko Aizpuruak Bidasoan gora liburuan azpimarra egin du gaiari buruz. Baina ez da behar adina kontatu.

Ijitoei ere eskaini dizkiezu poema batzuk; zein izan da haien egoera Bidasoa inguruan?

Liburuan bada poema bat gertaera historiko batetik sortu dena: XVI. mendean, Paskual Iturbide ijitoa epaitu zuten, lapurreta bat egin zuelako Sunbilla aldean. Iparraldetik sartua zen, ez zekien gazteleraz, eta euskaraz deklaratu zuen. Horrekin erran nahi dut ijitoak ez direla «haiek», gu ijitoak ere bagarela. Ijito anitz bertan errotu ziren, herri honen orearen parte izateko, lehenago eta geroago etorri ziren eta diren bertzelako jatorrikoekin batera. Gaiari buruzko ezjakintasuna ikaragarria da, eta buhameen estigmatizazioa, gure artean izugarria.

Mikel Zabalza ere ekarri duzu gogora. Bidasoa aldekoei bereziki iltzatuta geldituko zitzaizkizuen egun haiek...

Nik uste dut Mikel Zabalzarenak denok jo gintuela. Ni ordurako Iruñean nengoen, baina, berria eman zutenean, Endarlatsan agertu zenean, segur aski gehiago eragingo zigun, ezagutzen genuelako tokia; gehiago barneratuko ginen istorio ikaragarri hartan.

Alkaiagako bentan izan zenuen gertakari horietako askoren berri. Oraingoan, fikziotik errealitatera pasatu duzu tokia.

Bai, Alkasoroko benta liburuan Alkasoro erabiltzen dut fikzioaren bidez libertate handiagoa hartzeko; Alkaiaga, kasu honetan, izen erreala da. Alkaiagako benta gure sortetxea zen: denda eta ostatua zen, herrietan garai batean ohikoak zirenak. Mundu bat sartzen zen egunero gure etxean, hagitz jende diferentea; bakoitzak bere solas klasea zuen, bere anekdotak kontatzen zituen. Informazioa ere ailegatzen zen, gertatu zirenak eta lehenago izan zirenak, eta telefono bakarra ere etxe hartan egon zen luzaro. Hori guztia izugarri aberatsa zen. Historia lokalean, letra xeheko historian, badira gauza anitz oraindik ez dakizkigunak eta ni erakartzen nautenak.

Beste garai batzuetako kontuak dituzu gogoan poema gehienetan. Memoria egin duzu, baina nostalgiarik gabe, ezta?

Bai, sarrerako narrazioan biziaren aurkikuntzaz hitz egiten dut, eta bukaerakoan, heriotzaren hurbiltasunaren oharpenaz; eta tarteko atalak, neurri batean, kronologikoak dira. Egia da iraganak pisua duela, baina memoria tresna gisa erabili dut, kontatu nahi ditudan arkanbele kantak kontatzeko. Ez da ariketa nostalgiko bat: iragana ederra izan zen niretzat, baina oraina ere bai.

Errimak eta lerro neurtuak sartu dituzu, eta kantuen kutsua eman diete olerkiei. Poesiara kantuen bidez heldu izanaren ondorio izan daiteke?

Niretzat, kantuak izugarri inportanteak izan ziren euskara berreskuratzen hasi nintzenean. Euskal Herrian, eta Espainiako Estatuan ere bai, halako iraultza sozial bat izan zenean —antifrankismoa, kontrakultura, euskararen aldeko mugimendua...—, kantautoreek sekulako garrantzia izan zuten. Haien bidez, poesia asko iritsi zitzaigun, egile ezagunena, eta baita poesia anonimoa edo herri poesia ere. Hortik hasi ginen poesia irakurtzen, eta nire lehenbiziko lanak poesia izan ziren. Beraz, litekeena da kantuetatik etorri izana errimena, bai, baina ez da gauza bilatu edo kontziente bat.

Etorri zaizkizun moduan eman dituzu poemak, beraz. Modu intuitiboan sortzen duzu?

Ez dut oso garbi nolakoa den sortze prozesua. Poemaren hazia handik edo hemendik etortzen da: zerbaitek hunkitzen banau, hitz bat edo lerro bat idatz dezaket, eta uzten dut hor nonbait. Eta behin eta berriz itzultzen naiz. Batzuk hor gelditzen dira, eta beste batzuek aurkitzen dute garatzeko legamia. Batzuetan, gai jakin bat jorratu nahi dudanean, bilaketa kontzienteagoa da.

Azalak istorio berezia du, ezta?

Bai, azalaren egilea Juan Ignacio Larramendi da, beratarra. Oso-oso hurbilekoa dut, eta azalaren irudirako egilearen bila nenbilenean harengana jo nuen. Kasualitatez, harengan pentsatu baino lehen, liburuan haren aitari, Juan Larramendiri dedikatutako poema bat sartu nuen. Eta are gehiago, haren aitona poeta zen, Ignacio Larramendi, eta poesia liburu bat argitaratu zuen, 1960an. Beraz, dena sartzen zen istorio polit batean.

Mende laurdena igaro da aurreko poema liburua argitaratu zenuenetik, baina inoiz ez duzu poesia guztiz utzi, ez?

Alde batera ez dut utzi, ez. Momentu batzuetan gehiago zentratu naiz poesian, eta beste batzuetan gutxiago, baina beti hor izan da. Luzaro eduki dut poema bilduma bat egiteko gogoa, baina kontua zen egitura koherentea aurkitzea. Bizipenetatik sortutako poemak dira, eta horrekin material literarioa egin nahi nuen, irakurle ezezagunengana iristeko. Problema zen liburuari forma egokia ematea. Hau trabatua nuen, eta iruditzen zitzaidan hau egin gabe ezin nuela beste zerbait egin.

Urratsa egin ondoren lasaitua hartuko zenuen, beraz.

Poz handia hartu nuen, gogoa nuelako, eta zalantzak nituelako. Ez dakit kanta hauetara itzuliko naizen, baina beharra sentitzen nuen. Oraingoz, ez dut beste proiekturik esku artean.

Euskara galdua zenuen, eta hori ere jaso duzu Minez olerkian. Idazketak berreskuratze prozesuan lagundu dizu?

Baliteke. Euskara galtzen ari nintzela etorri nintzen Iruñera. Hasi nintzen berreskuratzen, eta hagitz gauza ederra izan zen. Hasi nintzen aurkitzen neure baitan estaliak zeuden hitzak, esaldiak... Eta joan nintzen osatuz nire hizkuntza hura, plater hautsi hura. Hizkuntzaz berriz maitemintzeko era bat izan zen hizkuntza berreskuratzeko prozesua.

«Taberna Irazoki, ez amurri eta ez izoki», dio liburuan sartu duzun herri koplak. Zu, izokinak bezala, itzuliko zara sorterrira?

Bai. Ez naiz sekula arraso joan, baina itzuliko naiz finko bizitzera herrira. Asmo hori dugu, bai, izokinak bezala.]]>
<![CDATA[Harrespila, gutizia husteko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1874/026/001/2021-05-08/harrespila_gutizia_husteko.htm Sat, 08 May 2021 00:00:00 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1874/026/001/2021-05-08/harrespila_gutizia_husteko.htm Quousque tandem...! eta Gogo-jardunak tunelean: nortasun galdua bilatzen eta aurkitzen liburuetan cromlechari buruz egin zituen interpretazioak, Harrespila (psikodrama 4) ikuskizun performatiboa sortzeko.

«Lantegi psikodramatiko» gisa landu dute, eta ikus-entzuleen parte hartze aktiboa du oinarri. Gomez eta Lopez Uharteko Arte Garaikidearen Zentroan (Nafarroa) lanean aritu dira astebetez, hautatutako sei performerrekin batera, eta gaur eta bihar Altzuzako Oteiza museoan (Nafarroa) eskainiko eta partekatuko dute, hainbat saiotan. Bi arte zentroek elkarlanean garatu duten Ondarea eta sorkuntza garaikidea. Imajinario berriak Jorge Oteizaren inguruan (Hazitegia 3) programaren barruan antolatu dute proiektua.

Psikodrama izeneko seriearen barruan sortu dute obra. Gomezek duela hamar urte abiatu zuen proiektu hori, eta hainbat serie sortu ditu, performance erakoak guztiak; bakoitzari forma jakin bat eman dio, hura sortzeko tokia abiapuntutzat hartuta. Lehena galeria batean egin zuen; bigarrena, ospitale psikiatriko batean; hirugarrena, antzoki batean; eta, azkenik, laugarrena —hain zuzen ere, Harrespila, orain Altzuzara eraman dutena— Lopezekin batera diseinatu zuen, 2013an Bilboko Alhondigatik abiatuta, eta ondoren beste toki batzuetan garatu zuten. Baina Oteizaren teorietatik abiatu zirenez, haren leku «naturala» Altzuzako museoa dela ulertu zuten; hortaz, han eskaintzeak «esanahi handia» du haientzat, Lopezek adierazi duenez: «Santutegira joatea bezala da».

«Proiektuaren oinarria zera da: parte hartzaile bakoitzari arazo edo gai bat proposatuko diogu, eta ekintzen bitartez konponduz joango da; alegia, parte hartzaileak irtenbidea aurkituko du», azaldu du Gomezek. Harrespila «lehen hutsune estetiko» gisa ulertuta eta ideia horretan oinarrituta, lasto zirkulu bat hustuko dute, Erdi Aroan lastoa «gutiziaren sinboloa» zelako, Gomezek zehaztu duen moduan: «Jeronimo Boschen Belar gurdia koadroaz ari gara, zehazki. Koadro horretan, mundu guztia tiraka ageri da, eta gutizia irudikatzen du, gure gizartearen ezaugarrietako bat». Performancearen ekintza sinbolikoaren bidez, beraz, gutizia modu kolektiboan «hustu» nahi dute.

Museoaren beheko pisuko bi geletan egingo dute obra, aldi baterako erakusketetarako aretoetan. Horietako batean, parte hartzaileak mahaietan eseriko dira, eta performerrak haiengana gerturatuko dira. Zuzendariek diseinatu duten «protokolo» batean oinarrituz, performerrek eduki jakin batzuk proposatuko dizkiete parte hartzaileei, «arazo» gisa planteatuta. «Eduki pertsonalak edo kolektiboak izan daitezke: kezkatzen gaituzten kontuak; izan daitezke lurraldeari lotutakoak, gizateria osoaren ingurukoak…», zehaztu du Lopezek.

Era berean, han harriak egongo dira, eta parte hartzaile bakoitzari bat emango diote. Ordu erdiz, proposatutako auzien inguruan solasean arituko dira, lanketa egin bitartean harria «edukiz betetzen». Honela laburbildu du Gomezek: «Hara heltzean, norbaitekin topatuko zara, eta hark berea den arazo bati buruz hitz egingo dizu; arazoa biena bihurtuko da, eta elkarrekin soluzio bat bilatzen saiatuko zarete, harriaren bitartez; harriak anonimoak dira, baina zuk horietako bat zeure bihurtuko duzu; zeure edukiz, pentsamenduz, bizipenez beteko duzu, eta cromlechera eramango duzu».

Beraz, obraren nukleoa da nola bi pertsona ezezagun gai izan daitezkeen gatazka bat elkarrekin konpontzeko. «Azken finean, gizakiok partekatzeko, hitz egiteko eta era naturalean soluzioak topatzeko dugun gaitasunean konfiantza izatean datza».

Erritual kutsuko amaiera

Atal hori amaitzean, beste aretoan sartzen hasiko dira, banan-banan, eta landutako harriekin harrespila osatuko dute, era kolektiboan. Atal horrek «erritual» kutsua du, Gomezen hitzetan: «Aretoan sartzean, zeuk erabakiko duzu non eta nola jarri zeure bihurtutako harria». Espazioaren eszenografia oso soila izango da: harriak egongo dira, lastoarekin betetako zoruaren gainean, eta hondoan musika hari fin bat jarriko dute; besterik ez. «Eta pentsa, hara iritsiko zara ordu erdiren ondoren, gauza askotan pentsatu ondoren, eta espazio horretan bakarrik egongo zara, arnasten, hausnartzen…», nabarmendu du Lopezek.

Performancea osatzeko, zazpi kide izan dituzte aldamenean: Elena Albert, Patricia Etxegarai, Peio Lekunberri, Raul Marcos, Aitziber Urtasun, Roberto Romero eta Ghislaine Verano. Deialdi ireki bat egin zuten, eta ia hogei eskaera jaso zituzten. Aukeraketa eginda, elkarrekin lanean aritu dira bost egunez zuzendariak eta artistak, eta emaitza jendearekin partekatuko dute orain.

Hamabi txanda antolatu dituzte, eta bakoitzean zortzi pertsonak hartuko dute parte. Izena emateko aukera zabalik dago oraindik, recepcion@museooteiza.org helbide elektronikora idatzita edota 948-332074 telefonora dei eginda. Bihar eguerdian burutuko dute prozesua, eta asteburuan osatzen aritutako harrespila, emaitza, han utziko dute, museoaren beheko solairuan, ekainaren 6ra arte. Informazioarekin osatuko dute, asteburuan bertaratzeko aukerarik ez dutenek uler dezaten zein izan den obraren funtsa. «Ekintzaren amaiera ikusiko dute, baina ulertuko dute horren aurretik beste zerbait gertatu dela».

Egitasmoaren bidea ez da hor bukatuko, gainera: Aitziber Urtasun museoaren jarduera pedagogikoen arduradunak beste talde batzuekin partekatuko du L'Alakraneko kideek diseinatutako prozesua, performancea aktibatzen jarraitzeko.]]>
<![CDATA['Harrespila' ikuskizuna Oteiza museoan eskainiko dute asteburuan]]> https://www.berria.eus/albisteak/197362/039harrespila039_ikuskizuna_oteiza_museoan_eskainiko_dute_asteburuan.htm Fri, 07 May 2021 18:01:26 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/albisteak/197362/039harrespila039_ikuskizuna_oteiza_museoan_eskainiko_dute_asteburuan.htm <![CDATA[Soiltasunaren sakontasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2188/032/002/2021-04-30/soiltasunaren_sakontasuna.htm Fri, 30 Apr 2021 00:00:00 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/2188/032/002/2021-04-30/soiltasunaren_sakontasuna.htm Hilargiaren hotzikarak poesia lana, eta zazpi eleberri eta bi ipuin bilduma kaleratu ditu ordutik; besteak beste, Larrepetit, 2003an Euskadi Saria jaso zuen eleberria. Iaz Argiantza nobela (Erein) argitaratu zuen, eta, hain zuzen ere, lan horri eman diote 111 Akademiaren 2020ko saria. Akademia osatzen duten 202 kideetako 117k bozkatu dute, eta harena aukeratu dute urteko libururik gogokoena. Atzo jakinarazi zuten erabakia.

Eleberria 1982an kokatuta dago, eta jardun arruntetan diharduen pertsonaia arrunt bat du protagonista. Haren bitartez, garai baten eta bizitzeko era baten amaiera erretratatu du idazleak. Iraganeko gertaerek orainean duten eraginaz hitz egin du, epika eta balentria handiko gertaerarik gabe. Pertsonaien ekintzak xehetasunez jaso ditu, pertsonaia horien sentipenak adierazteko, hitzez hitz deskribatu gabe.

Liburuaren harira, iazko abenduan BERRIAri adierazi zion egun literatura light-a nabarmentzen ari dela, sentimendu «onetan» oinarritutakoa, eta, zilegi izan arren, ez zaiola interesatzen: «Astero joaten naiz liburu dendetara, eta han askotan entzuten dut zer eskatzen duen jendeak, eta euskaldunen artean ere berdin: 'Halako irakurri nuen, eta asko gustatu zitzaidan, ze polita'. Niri, polita entzuten dudanean, tripak mugitzen zaizkit».]]>
<![CDATA[Arkeologiaz harago]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2216/032/003/2021-04-30/arkeologiaz_harago.htm Fri, 30 Apr 2021 00:00:00 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/2216/032/003/2021-04-30/arkeologiaz_harago.htm Arqueologia de la Arquitectura (Arkitekturaren arkeologia) aldizkaria sortu zuen 2002an, eta 2008ra arte zuzendu.

Ibilbide horregatik jasoko du Eusko Ikaskuntza-Laboral Kutxaren Humanitateak, Kultura, Arteak eta Gizarte Zientzien Saria. Hala erabaki dute epaimahaikideek, Eusko Ikaskuntzaren eremu geografikoko zazpi unibertsitateetako ordezkariek eta Eusko Ikaskuntza eta Laboral Kutxako ordezkariek, eta atzo ezagutarazi zuten ebazpena. Azkarateren ekarpenak dimentsio humanistiko, kultural, artistiko eta sozial nabarmena izan duela adierazi du epaimahaiak; haren interes akademikoa espezializazio arlotik harago doala. «Azpimarratzekoa da haren proiekzioa, akademian eta unibertsitatean ez ezik, zientzia aplikatuak gizartean ere zabaltzen asmatu duelako».]]>