<![CDATA[Ane Eslava | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 03 Dec 2020 05:25:35 +0100 hourly 1 <![CDATA[Ane Eslava | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[EKLOSIO BAT HAMAR URTEREN ONDOREN]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1993/040/001/2020-11-29/eklosio_bat_hamar_urteren_ondoren.htm Sun, 29 Nov 2020 00:00:00 +0100 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1993/040/001/2020-11-29/eklosio_bat_hamar_urteren_ondoren.htm
Datorren ostiralean hamar urte beteko dira Xabier Lete poeta, kantari eta intelektuala zendu zenetik. Efemeride borobila da, eta askok baliatu dute Lete gogoratzeko eta omentzeko, eta baita haren lana ikertzeko ere. Goikoetxearen kasuan, Hor zaude nonbait kontzertuan parte hartu du azken hilabeteetan, Antton Valverde, Klara Mendizabal eta Francisco Herrerorekin batera, eta datorren larunbatean, berriz, Hesia urraturik, Xabier Lete in memoriam oratorioa estreinatuko du, Kaabestri Ensemble ganbera orkestra, Landarbaso abesbatza, Miren Urbieta-Vega sopranoa, Beñat Egiarte tenorra eta Juanjo Ocon zuzendariarekin batera. Harentzat urteurrena izan da proiektuaren azken urratsa egiteko pizgarria. «Eta uste dut, ni bezala, beste asko ere arrastatu dituela efemerideak». Harrituta dago, halere, Leteren inguruan gertaturikoarekin; «aurrekaririk gabea» dela uste du: «Euskal kulturaren historian ez dago halako kasurik».

«Nahia, beharra; zorra». Halako hitzak errepikatzen dira Leteren inguruan gertatutakoaz mintzatzean. «Duela bederatzi urte, Xabier hil zenean, kontzertu bira bat egin genuen, eta orduan ohartu ginen jendea hurbiltzen zela guregana esanez Xabier Lete zer gauza garrantzitsua izan zen. Adierazteko beharra zegoen. Hil baino lehen ere gertatzen zen: azken emanaldi poetikoak egitean, jendea hurbiltzen zen harengana, eta bera hunkituta zegoen», kontatu du Goikoetxeak. Argi du, beraz, euskal gizarteak bazuela zor nabarmena Leterekin, aitortza egiteko, bere garaian esan gabe gelditu zirenak adierazteko. «Lete artista errekonozitua izan da bere garaian? Une askotan ez, eta horretaz hitz egin behar da».

Urteetako isiltasunaren atzean arrazoi ugari egon daitezke, baina Goikoetxeak, Otaegik eta Mujika Iraolak bat egiten dute pisutsuena alor politiko eta ideologikoari lotuta egon dela. Izan ere, bere ideiak argi adierazteak arazoak ekarri zizkion Leteri. 1980an, ETAren indarkeria salatzeko 33en manifestua-rekin bat egin zuen, sinatzailerik gazteena izanda; eta Imanol Lartzabal babestu zuen, boikota egin ziotenean. Eta garesti ordaindu zuen. «Gertatu zitzaion kantaldi bat ematea eta jende multzo batek kanpoan protesta egitea; halakoak barneratuak zituen», jarri du adibidetzat akordeoilariak. «Eta hortik, Letek kantatzea 'Euskal Herri nerea ezin zaitut maite baina nun biziko naiz zugandik aparte'». «Amorrua sentitu zuen bere herriarekiko, amorrua eta maitasuna, eta bi sentimendu horien artean bizi izan zen, hil arte», erantsi du Mujika Iraolak. Hark idatzi zuen Xabier Lete: (Auto)biografia bat (Alberdania) saiakera, 2011n, Letek 1991tik aurrerako elkarrizketetan esandakoak bilduz eta atonduz.

Baina egungo testuinguru soziopolitikoa ez da 1980koa. Horrek lagundu du orduko arrakala batzuk ixten hasteko, Mujika Iraolaren iritziz: «Herri honetan behingoz gainditu da sektarismoaren muga Leterekin. Gaur egun garai hobea litzateke Leterentzat bizitzeko». Ildo beretik, Otaegik «autozentsura» gainditzen hasi dela adierazi du: «Leteren bizitza ilundu zuen indarkeria politikoaren amaierak euskal kulturaren baitako autozentsura laxatzeko balio izan du». Haren ustez, hala ere, oraindik urteak igaro beharko dira itzal hori guztiz desagertzeko: «Gure tragedia hori hurbil dugu oraindik. Leteren lan literarioaren balorazioek gainean daramate bere hautu etiko-politikoen itzala, eta ez da idazle bat gehiago izango puska batean».

Mujika Iraolaren irudiko, «muga» horiek gainditzeko arrazoi pisutsu bat izan da Letek, beste batzuek ez bezala, «euskaldunen barrua ukitzea» lortzen zuela; duela. «Kantagintzarekin, letragintzarekin... haren adierazteko moduarengatik, jendea identifikatzen zen harekin». Halaber, Otaegik adierazi du Leteren figura erakargarri egiten duen beste berezitasun bat haren komunikatzeko gaitasuna dela. «Agertokian agertzen zenean, oso nortasun erakargarria zuen. Komunikatzaile paregabea zela igarri zioten hasieratik Ez dok Amairuko kideek, intentsoa eta hunkigarria izaten zekiena».

Otaegik eta Mujika Iraolak, hain zuzen, parte hartu dute azkenaldian egin diren proiektuetako batean. Beste zortzi idazlerekin batera —Arantxa Urretabizkaia, Anjel Lertxundi, Juan Kruz Igerabide, Itxaro Borda, Jon Gerediaga, Jon Martin, Alex Gurrutxaga eta Ainhoa Urien—, testu bana idatzi dute Balea Zuriak berriki kaleratu duten Urrats urratuak. Xabier Lete gogoan liburuan.

Eklosioak ekarri dituen egitasmoen artean, badira zenbait ikerlan. Arlo horretan zegoen, preseski, hutsunerik nabarmenena, adituen ustez: Leteren obraren ikerketan. Esaterako, Oiartzungo Udalak urtero kaleratzen duen Mugarri bildumaren aurtengo zenbakian, Elixabete Perez Gazteluk, Haizea Saez de Eguilazek eta Anjel Lertxundik Leteren prosa aztertu dute. Zerbitzuko lanean. Lete kazetari, Lete prosagile izeneko liburuan, 89 idatzi bildu dituzte, horietako zenbait aurretik argitaratu gabeak. Bestetik, Ainhoa Urienek Poesia zaurien ukendu, Xabier Leteren arrastoan (Pamiela) saiakera literarioa idatzi du, bere gradu amaierako lanetik abiatuta.

Leteren inguruan argi gehien ekarri duen ikerketa lana, baina, Alex Gurrutxagarena izan da: Lete bere osotasunean aztertu zuen doktoretza tesian —Otaegik zuzenduta—, eta lan horretatik abiatuta eman du aurten Xabier Lete. Aberriaren poeta kantaria (Alberdania) liburua. «Lan horrek, beste batzuekin batera, Leteren soslai intelektualari perspektiban begiratzeko aukera eman du», esan du Otaegik.

Argitzeko dagoena

Urratu diren bide horiek ezinbestekoak izan dira Leterengan dauden Lete guztiak argitara ateratzen hasteko, baina, behin eklosioa baretuta, egongo da oraindik zer ikertu. Pieza askotako puzzlea baitzen Lete, eta guztiak batzea da orain xedea. Esaterako, Koldo Izagirrek 2017an osatu zuen Elurra ikusi dut (Elkar) poesia antologia pieza garrantzitsua izan da bidean, baina, gaur egun, Leteren liburu guztiak deskatalogatua egonik, beharrezkoa da bilduma bat osatzea. Hori nabarmendu du Goikoetxeak: «Suposatzen zaion dimentsioarekin, ezinezkoa da haren libururik ez egotea».

Halaber, Gipuzkoako Foru Aldundiaren liburutegian jasoa dagoen Lourdes Iriondo eta Xabier Leteren Funtsean ere egon daiteke zer ikertu. Izan ere, Letek argitaratu gabe utzitako liburu baten inguruko zurrumurrua izandakoa berretsi egin zuen Jose Anjel Irigarai Pamielako editoreak, 2017an, Izagirreren lanaren aurkezpenean. Esan zuen ez dakitela lan hori Koldo Mitxelenan ote dagoen, baina Letek publikatu egin nahi zuela, eta izenburua bazuela: Herbestea. Oraingoz, hori da jakin den bakarra. Hori dela eta, Otaegik azpimarratu du funts hori izan daitekeela etorkizuneko lanetarako abiapuntua, hortik hel daitekeela berritasunik. «Denborarekin, Leteren abeslari, hizlari, poeta eta intelektual proiekzioa gero eta hobeto nabarmenduko dugu, eta horretako bere idazlanak berreditatzea eta berrirakurtzea da bidea».

Puzzlea osatzea

Lete definitzen duten ezaugarrietako bat poliedrikotasuna izanik, hori izan liteke, haren lanera gerturatu direnen ustez, haren irudia interesgarri izaten jarraitzeko gakoetako bat. Lete poeta, kantaria, bertsolaria, politikaria, pentsalaria eta beste izan baitzen. Eta haren ibilbidea ere halakoa izan zen, askotarikoa. Gurrutxagak, ikerlanean, Leteren bizitza hiru epetan banatzea proposatu du: 1968tik 1978ra, 1978tik 1990ra, eta 1990tik 2008ra.

Lehen garaian, Letek existentzialismoaren korronteari jarraitu zion. Frankismo betean, 1966an Ez Dok Amairu kolektiboan hasi zen, eta pisua hartu zuen Euskal Herrian. Bigarren epean, berriz, Espainiako trantsizioan jarritako itxaropenek etsipena ekarri zioten, eta orduan irten zen plaza publikotik, eta politikagintzan sartu: Gipuzkoako Foru Aldundiaren Kultura Sailean aritu zen lau urtez; zuzendari gisa lehenik, eta sailburu ondoren. Harentzat garai gogorra izan zela gogoratu du Otaegik: «Bidegurutze etikoetan galtzea tokatzen zitzaiola bazekien Letek: entzuleak galtzea, lagunak galtzea, bakea galtzea...». Orduan gaixotu zen, gainera, eta horrek are «tragikoago» bihurtu zuen haren ibilbidea. Baina, literatura adituak nabarmendu duenez, Letek tormentuak «poesiaz sublimatzen» jakin izan zuen: «Deserriaren, desertuaren eta neguko paisaia izoztuaren metaforetan mamituz». 1990eko hamarkadatik aurrera, iluntasunetik ateratzeko ahaleginean, poeta espiritualismora itzuli egin zen.

Otaegik argi ikusten du garai bakoitzaren testuinguru historikoak eta artistaren egoera pertsonalak eragina izan zutela haren obran. «Letek bere bizi esperientziez hitz egiten du bere kantu eta poemetan, zuzenean edo metaforikoki».

Aldaketa konstante horretan, artistaren ideiak eta ikuspegiak ere aldatuz zihoazen, eta, ondorioz, baita hark bere obrarekin zuen harremana ere. Koherentziaren bilaketa horretan, 1990eko hamarkadan aurretik idatzitako kantuak jendaurrean azaltzen eta egokitzen hasi zen: abesti batzuk hiru aldiz moldatzera iritsi zen; esaterako, Izarren hautsa entzutetsua. Joera horrek bere burua etengabe zalantzan jartzen dabilen artista bat erakusten du, Mujika Iraolaren iritziz: «Ziur nago bere burua zuzentzen ibili zela gauza askorekin, eta espiritualismora bueltatzea ere bere burua zuzentzea izan zela». Moldaketa horiek guztiak ikertzea merezi duela erantsi du.

1990eko hamarkadan ere, arrazoia argi ez dagoen arren, Letek zenbait obra plagiatu zituen. Bazen ustea aurretik, baina hori ere baieztatu egin da azken urteetan; argira atera da. Izagirrek egin zuen publiko, antologiaren hitzostean: 1990eko hamarkadan, 1991n eta 1992an, zehazki, idazleak dozena bat poema inguru plagiatu zizkien Rainer Maria Rilkeri eta Carles Ribari, eta Zantzu antzaldatuen poemategia eta Biziaren ikurrak liburuetan sartu zituen. Izagirrek orduan azaldu zuenez, Leteren inguruan zegoen «zurrumurrua eta zikina» mozteko erabaki zuen plagioarena publiko egitea.

Lete gaur

Eta nola irakurtzen dira Leteren testuak gaur egun? Nola entzuten dira haren kantu eta bertsoak? Entzule eta irakurle berriengan oihartzun egiten dute? Otaegiren iritziz, bai: Leteren obraren interesa handituz doa denborarekin. «Haren ibilbidea perspektiban ikusita, euskal poesian bakanka agertzen den ahots poetikoa osatzera iritsi zela ikus dezakegu. Espresioaren doitasun harrigarri baten jabe zen, nire iritziz, eta bere garaiko sortzaileetan lokuzio naturalena zuena euskal belarriarentzat. Hortik bere poemetako esaldiek geure oroimenean duten errotze handia, gehienetan melodiek ahantzezin bilakatua». Hori bera nabarmendu du Mujika Iraolak ere: «Xabier Leteren zale askok daukagu haren kantetako esaldiak esateko joera».

Goikoetxearen iritziz, gaurtik begiratuta, Lete «aurreratua» izan zen, eta pentsamenduan eta etikan egin zituen ekarpenek jarraitzen dute aktualitatea izaten. «1966an Ez kanta beltza idatzi zuen, eta gaur egungo Black Lives Matter mugimenduan kokatu daiteke. Geroago, Haur andaluz bati sehaska kanta idatzi zuen, xenofobiari buruz egin den gauzarik politenetako bat». Musikaren arloan ere argi du ekarpena egin zuela. «Ez zuen trebakuntzarik izan, baina hitza eta musika uztartzeko ahalmen berezia erakutsi zuen: aberastasuna, indarra eta garbitasuna transmititzen zuen. Bere irudi eta kontzeptuak musika bihurtzea lortu zuen, berak kontrakoa esan arren». Halaber, Mujika Iraolak aipatu du Letek euskal kultura tradizionala eta modernoa batu zituela: «Jakin izan zuen lotzen Jaques Brel eta Txirrita edo Xenpelar».

«Hori guztia lortu zuen ikasketarik gabe, modu autodidaktan, eta 25 urtez gaixo egonda», gogoratu du Goikoetxeak. Hori aintzat hartuta, galdera bat plazaratu du: «Zer gertatuko zen Xabier Lete gaixotu ez balitz?». Badira galdera asko oraindik Leteren inguruan, eta badira bideak urratzeko, artista eta intelektualaren sakoneraino iristeko. «Lete iceberg bat delako, eta iceberg horren punta baino ez dugu ezagutzen: ur azpian asko dago oraindik». Bada arrazoirik, beraz, urteetan bultzaka egon den ingudearen indarrak, eklosioak, arrastatzen utziz, Leteren puzzlea osatzen jarraitzeko.]]>
<![CDATA[Babes egoeraren irudikeria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/029/001/2020-11-19/babes_egoeraren_irudikeria.htm Thu, 19 Nov 2020 00:00:00 +0100 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1877/029/001/2020-11-19/babes_egoeraren_irudikeria.htm Klaustrofilia «babestuta sentitzeak ematen duen lasaitasun eta segurtasun sentimendua» da, eta «historikoki giza bizitzak baldintzatu dituzten prozesu naturaletatik isolatuta bizitzeko uste faltsuari» aplika dakioke. Eta kontzeptu hori da bigarren Uholdeak programaren abiapuntua. Iaz sortu zuten Uholdeak proiektua, hiru behar nagusik bultzatuta: Nafarroan arte garaikidea deszentralizatzea eta ohiko zirkuituetatik harago zabaltzea; tokiko artistak eta haien lana bultzatzea; eta komisariotzaren ikerketa sustatzea, lan hori ez dadin mugatu artelanak aukeratzera. Horiek gauzatzeko, eta arte garaikidearen planteamenduak gizarteari helarazten asmatzeko, lankidetza sare bat osatu zuten iaz, Nafarroako Kutxa fundazioaren, La Caixa Gizarte Ekintzaren, Uharteko Arte Garaikidearen Zentroaren eta hainbat kulturguneren artean. Aurten, sendotu egin dute.

Aurrekoan bezala, lankidetza hori erakusketa ibiltari batean mamitu da aurten ere. Iranzu Antona (Iruñea, 1979), Iosu Zapata (Iruñea, 1981), Victor Masferrer (Bartzelona, 1980), Mirari Etxabarri (Iruñea, 1988), Ines Aubert (San Jose, Costa Rica, 1977)eta Txuspo Poyo (Altsasu, 1963) artistek beretzat dauzkaten lurraldeetatik abiatuta landu dute klaustrofiliaren kontzeptua. Emaitzak jasotzen dituen erakusketak Nafarroako bost herri bisitatuko ditu: Agoitzen dago orain, eta ondoren Altsasu, Elizondo, Tafalla eta Tuteratik igaroko da. Horrez gain, heziketa programa bat garatuko dute, Uharteko zentroko hezkuntza taldearen bidez.

Bitartekaritza programa indartzeko, Kanpoko Bulegoak kolektiboa gonbidatu dute egitasmoan parte hartzera. Anne Ibañezek eta Marc Badalek osatzen dute kolektiboa, eta agroekologiaren eta landa garapenaren eremuko ikerketa eta dinamizazioa uztartzen dituzte, landa ingurunearen eguneroko lanetan oinarrituta. Artearen esparrua, gainera, unean uneko eta tokian tokiko egoeraren ezaugarriekin lotzen dute; horregatik aukeratu dute aurten klaustrofilia kontzeptua.

Marc Badalek azaldu duenez, hitz hori mota askotako egoerei aplika dakieke, baina landu dutena zera da, gizartearen «uste faltsu» bat: gizakia historikoki bizia baldintzatu duten prozesu edo fenomeno naturaletatik «at» bizi delako uste faltsua. «Egungo testuinguruan, mundu osoan hedatuta dagoen teknosferak gizakiok lurrarekin ditugun harremanak oztopatzen ditu. Aldi berean, gizakiok konfiantza absolutua dugu zientzia modernoan: hark naturaren sekretu guztiak argitzeko gaitasuna duela uste dugu», adierazi du Badalek.

Hain zuzen ere, teknosferak gizakiari ematen dion «erosotasunaren» eta hark zientzian duen «konfiantzaren» ondorioz, «babes egoeraren irudikeria» horretan pitzadurak agertzen diren bakoitzean —«birus batek, adibidez, sentsazio hori hausten duenean»—, gizakiaren instintuzko erantzuna «ukazioa» izaten da, Badalen arabera. «Alegia, ez dugu onartu nahi mundutik bereizirik bizitzeko uste hori ez dela soilik hauskorra: falazia bat ere badela».

Teoria horri jarraituz, Uholdeak programaren aurtengo irudian, erresistentziaren keinua islatu dute, errealitatea ikusi edo entzun nahi ez izatearena. Marrazkian, pertsona baten aurpegia ageri da, baina begiak marraztu gabe ditu, eta eskuekin belarriak estaltzen ari da.

Abiapuntu ezberdinak

Erakusketan parte hartzen ari diren sei artisten artean, bik beren ohiko bizilekutik abiatuta sortu dute lana: Mirari Etxabarrik, Un sabor metálico obra (Metal zapore bat), eta Victor Masferrerrek, Situador obra. Iranzu Antonaren kasuan, Alóctona lanean (Aloktonoa), haurtzaroko lurralde bat zeharkatu du, bere aitaren herria, Arbeiza (Nafarroa); eta haren antzera, Txuspo Poyok, Casa árbol obran (Zuhaitz etxea), galdutako haurtzaroko toki bat berreskuratu du. Iosu Zapatak, berriz, Fluido Sonoro obran (Soinu fluidoa), aztertzen du zeintzuk diren bisitatzen ari diren tokien soinu paisaiak, eta zer eragin duten soinuek lurraldeen memoria eratzerakoan.

Erakusketa Agoizko kultur etxeko Jose Hierro aretoan izango da azaroaren 28ra arte. Ondoren, Altsasu bisitatuko du, abenduaren 18tik urtarrilaren 17ra bitarte; urtarrilaren 19tik otsailaren 14ra, Elizondora joango da; otsailaren 19tik martxoaren 19ra, Tafallan ikusi ahal izango da, eta ekainaren 10etik uztailaren 9ra, berriz, Tuteran.]]>
<![CDATA[Zalapartaren erdian kir-kir egitea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1880/030/001/2020-11-19/zalapartaren_erdian_kir_kir_egitea.htm Thu, 19 Nov 2020 00:00:00 +0100 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1880/030/001/2020-11-19/zalapartaren_erdian_kir_kir_egitea.htm Faktoria saioan bere gogoetak plazaratzen zituenean. Zaila egiten zitzaion irakurtzen zituenak zarataren artean, informazioaren autopistan galdu gabe, norbaitengana iritsiko zirela pentsatzea. Baina, astero-astero, lortzen zuen etsipena gainditzeko kemena, 115 astelehenez. Uhinetan esandakoak paperera irauli ditu orain, Kilker bat autopistan liburuan. Pamielarekin eman du argitara, eta Iruñean aurkeztu zuen atzo, Aingeru Epaltza idazlearekin batera.

Aurtengo uztailera arte Faktoria saioaren zuzendari izandako Maite Artolak liburuaren hitzaurrean dio Atxagarengana jo zutela «agerikoak, zaratak, estaltzen duen hotsaren bila». Informazioaren zalapartaren azpian zer zegoen bilatzera. Hori izan ohi baita zutabegileen lana: albistearen haritik tiraka, gogoetak osatzea. Ordea, Atxagaren kasuan, abiapuntua eta helmuga beste batzuk dira, Aingeru Epaltzaren ustetan: «Atxagarentzat, errealitatea ez da abiapuntua: helmuga da. Errealitatearekin topo egiten du, eraikitzen edo marrazten duen bide horretan. Eta kazetaritzatik baino, kontakizunetik, saiakeratik edo memoria ariketatik gehiago duten testu horiek ez dute albistearen oihartzuna isiltzearekin batera balioa galtzen: irauten dute».

Irratiko zutabeetan, Atxaga aste osoan pentsatutakoa azaltzen saiatu da, eta sarritan talka izan du abiapuntu: «Errealitatearekin talka, tope egin dudanean, hortik abiatuta, gogoeta eginez antolatu ditut testuak». 2016ko udazkenetik aurtengo udara bitartean ondutako artikuluak dira liburuan bildu dituenak, eta, aitortu duenez, bakar bat ere ez zitzaion eskura bakarrik etorri: oztopoak gaindituta eraiki zituen guztiak, kilkerrak autopistan bezala, «pentsamendu kritikoak dakartzan zailtasunekin».

Artolarena ez ezik, Joseba Sarrionandiaren hitzaurrea ere badu lanak. Sarrionandia ahots kritikoen premiaz mintzatu da: «Kilker bat bezala paratu beharra dago autopistako zangan, inork entzuten edo ulertzen ez duen mezu batekin apika, jendearen bizitza ziztu bizian doan artean».

Zerura igo da

Idazleak hiru ataletan banatu du liburua, hiru garaitan irakurri zituelako testuak: lehenengoari Minutuak kontatuta izena jarri dio, hasieran, 2016 eta 2017 artean, zutabeak hamar minutukoak zirelako, eta idazlea «erlojuaren aurka» aritzen zelako. Bigarrenak Zeruko kronikak izena du, haren aurreko euskal idazleak aipatzeko modu baten bila zegoela, fikziora jo zuelako: zerura. «Denak zeruan daudenez, ni ere joan nintzen zerura, eta hor egokitu nituen denak». Hirugarrena, Lagunarteko kontuak izenekoa, aurten idatzitako testuekin osatu du, eta adiskideekin izandako solasaldietan oinarritu. Oztopoak izan ditu, jakina, izurriak kontaktuak murriztera behartu baitu.

Atxagarentzat, bigarren pasartea da bereziena, idazle askorekin elkartu baita testuetan: Julio Caro Baroja, Andolin Eguzkitza, Virginia Woolf, Gabriel Aresti... Testuetako batzuk idaztea hunkigarri gertatu zaio, baina umoretik egin ditu hein handi batean. Umorea du oinarri idazleak aurkezpenean adibidetzat jarritako pasarteak ere: «Zerura egin nuen aurreneko joanean Koldo Mitxelenarekin egokitu nintzen zeruko atean. Ari zen erretzen, zigarroa erretzen, hemen, munduan erretzen zuen bezala. Esan nion: orduan zu ere zeruan zaude? Eta esan zidan: bai, aukera eman zidaten zeruan edo infernuan egoteko, baina infernuan erretzea galarazita dago».

Irratian aireratutako testuek ahozko kutsu nabarmena zutenez, papererako egokitu behar izan ditu. Asun Garikanoren laguntzarekin editatu ditu, eta «lan itzela» izan dela aitortu du: «Liburuak esanaren kutsua hartu behar zuen, baina aldi berean testu izan. Gutxienez hiru hilabete hartu zituen lan horrek». Emaitza, 342 orriko liburua da. Artolak hitzaurrean dioen moduan, «A-8ak behar zuen» kilker hotsa.]]>
<![CDATA[Zalapartaren erdian kir-kir egitea]]> https://www.berria.eus/albisteak/189932/zalapartaren_erdian_kir_kir_egitea.htm Wed, 18 Nov 2020 17:55:17 +0100 Ane Eslava https://www.berria.eus/albisteak/189932/zalapartaren_erdian_kir_kir_egitea.htm <![CDATA[Afrika, afrikarren begietatik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/032/001/2020-11-18/afrika_afrikarren_begietatik.htm Wed, 18 Nov 2020 00:00:00 +0100 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1872/032/001/2020-11-18/afrika_afrikarren_begietatik.htm Afrotopia terminoak Afrikari begiratzeko beste modu bat proposatzen du: afrikarrek Mendebaldeko ispiluan begiratzeari uztea, eta euren etorkizuna eraikitzen hastea. Felwin Sarr musikari eta idazle senegaldarrak idatzi zuen hitza lehen aldiz, 2016an. Izenburu bereko liburuan, «pentsaeraren deskolonizazioa» proposatu zuen. Orain, Hector Mediavilla argazkilariak (Bartzelona, 1970) berreskuratu du afrotopia hitza, 2017an Senegalen, Nigerren eta Malin egindako argazkilaritza tailerretatik abiatuta osatu duen erakusketarako. 35 fotografo gazterekin aritu zen lanean hiru herrialde horietan, «beren begirada propioa garatzen» laguntzen. Tailer horietan landutakoaren lagin bat Iruñeko Ziudadelako Mistoen aretoan ikusgai egongo da 2021eko urtarrilera bitarte: 58 argazki.

Proiektuarekin, Mediavillak bere «alea» jarri nahi du kontinenteak «bere sustraiak ukatzeari utzi eta bere berezitasuna errekonozitzeko». Hori lortzeko, afrikarrek euren ikuspegia «deskolonizatzearen» garrantzia nabarmendu du, Felwin Sarrek zioen moduan: «Afrikarrek beren bidea egin dezatela, globalizazioa ukatu gabe, baina beren historiaren eta aberastasunen balioaz jabetuta, ez baitira gutxi: tradizioa, kultura, harremanetan oinarritutako ekonomia, gizarte ireki bat...». Horretan eragin nahi du, hain zuzen, Ziudadelara eraman duten proiektuak: afrikarrek beraiek erretratatu eta kontatu dezaten euren errealitatea; funtsean, argazkien bitartez «hitza berreskura dezaten».

Bamako Argazkilaritza Biurtekoaren testuinguruan egin zituen tailerrak, Dakarren, Niameyn eta Bamakon. Parte hartzaile bakoitzak proiektu bat aukeratu zuen, eta hiru astez garatu zuen. Argazkilaritzaren bitartez «gogoetarako espazio irekiak» sortzea zen helburua: afrikar gazteek zer etorkizun nahi duten hausnar zezatela.

Bigarren saioan, Dakarren, bederatzi argazkilarik parte hartu zuten; «izaera, bizi esperientzia eta kezka ezberdinak zituzten 22 eta 35 urte bitartekoak», komisarioak nabarmendu duen moduan. Salbuespen bakarra 45 urteko Assane Sow izan zen, hogei urteko ibilbidea zuen argazkilaria, lan «pertsonalago eta artistikoagoa» lortu nahi zuena.

Bigarren tailerra Niameyn eman zuen Mediavillak. Nigerren, Senegalen ez bezala, ez dago argazkigintza edo ikus-entzunezko komunikazio eskolarik; beraz, askoz zailagoa da halako jardunetan eta lanbideetan murgiltzea. «Hamalau pertsonak parte hartu zuten, eta horietako hiru emakumeak ziren. Hori arrakasta itzela da emakume argazkilaririk apenas dagoen herrialde batean», azpimarratu du Mediavillak. Apsatou Bagaya argazkilaria da salbuespenetako bat, neska gazteagoentzako «inspirazio iturria», eta tailerretako parte hartzaileak aukeratzeaz arduratu zena.

Bamakoko ikasleek, berriz, bestelako ezaugarri batzuk zituzten: Multimedia Arte eta Lanbideen Kontserbatorioko ikasleak ziren, guztiak 25 urtetik beherakoak. Komisarioak nabarmendu du ikasleek «asko» irakatsi ziotela berari: «Lehen gaztaroko suhartasuna gogorarazi zidaten, kritikaren edo porrotaren beldur izan gabe esperimentatzeko eta arriskatzeko gogoa. Bazekiten zertaz hitz egin nahi zuten, zein zen helarazi nahi zuten mezua».

Askotarikoak

Beraz, esperientzia, bizipen eta ikuspegi ezberdinak dituzten argazkilariek sortu dituzte erakusketako obrak; adin ezberdinetakoak eta herrialde ezberdinetakoak. Talde heterogeneoa. Halakoa baita Afrika: askotarikoa, plurala; «sarritan kanpotik multzo uniforme gisa hartzera jo ohi dugun arren».

58 argazkien artean badira erretratuak: andre bat eta gizon bat, albotik, euren aurpegierak nabarmentzen dituzten argiekin —bigarren argazkian—; edo emakume gazte bat, dotore jantzita, zaldi bati aurpegia laztantzen. Afrikako kultura eta tradizioa islatzen dutenak ere ikus daitezke: Gourmantche tradizioko jantziak daramatzan gizon baten bi erretratu; edo lurrean eserita moringa hostoak jaten ari den familia baten irudia. Halaber, badira kaleko bizitza erakusten dutenak ere: esku batzuk buztinezko ontziak moldatzen; edo gizon bat behi argal bat jezten. Baina ez dira falta, era berean, Afrikaren desberdinkeriak edo kontraesanak erakusten dituztenak: neska gazte bat zaborrez betetako kale batean posatzen —argazki nagusian—, edo kalean lo egiten ari den haur bat. Herrialdearen arabera banatuta daude, eta argazkilarien biografiak ere irakurgai daude, bakoitzaren argazki batekin batera, lanen atzean nor dagoen jakiteko.

Mediavillari «ilusioa» piztu dio esperientziak, eta «aberasgarria» iruditu zaio; baita, haren ustez, parte hartu zuten gainerakoei ere. Harrotasunez mintzo da: «Pozik nago Afrikako argazkilaritza garaikidearen garapenari nire aletxoa emateagatik». Afrikarrek esateko dutena zabaltzen laguntzea da, hain zuzen, aletxo hori: «Felwine Sarrek proposatzen duen ikuspegia gauzatzen laguntzea, edo saiatzea».

Afrika Behar Beharrezkoa gobernuz kanpoko erakundeen partzuergoak antolatu du erakusketa, XX. urteurrenean. Afrikaren errealitatea erakusteko asmoa duten entitateak biltzen ditu, eta hogei urteotan kontinentearen inguruko «estereotipoak hausten» laguntzen duten ekitaldiak antolatu dituzte; udazkeneko egitasmoan, urtero, Afrikaren alderdi jakin bat landu dute. Testuinguru nahasian heldu zaie urteurrena, baina proiektuari eustea erabaki dute, Afrikaren alde lanean jarraitzea «behar-beharrezkoa» delako.]]>
<![CDATA[Hamazazpi musikari eta sei talde arituko dira 24. Hatortxu Rocken]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/033/001/2020-11-18/hamazazpi_musikari_eta_sei_talde_arituko_dira_24_hatortxu_rocken.htm Wed, 18 Nov 2020 00:00:00 +0100 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1893/033/001/2020-11-18/hamazazpi_musikari_eta_sei_talde_arituko_dira_24_hatortxu_rocken.htm
Egoerara egokituta, jaialdiari eutsiko diote, baina ikuskizun formatuarekin. Maria Antunez, Josu Erbiti, Joseba San Sebastian eta Gorka Pastor musikariek zenbait euskal talde ezagunen abestiak eguneratuko dituzte, eta Xabi Solano, Zaloa Urain, Tomas Lizarazu, Nerea Urbizu, Claudia Rodriguez, Lorena Aisa, Alberto Sanzol, Ivan Carmona, Francis Diez, Idoia Tapia, Sara Zozaia, Lide Hernando eta Alex Sardui musikariekin eta Hutsun tadearekin taularatuko dituzte.

Bestetik, Zetak, Anestesia, Herdoil, Koban eta Little Martin Selektah & Juantxo Arakama & Nikotina taldeek beren lan berriak aurkeztuko dituzte. Horrez gain, Erika Olaizola aktoreak eta Lander Garro zinemagileak ere ekarpena egingo diote ikuskizunari. Sarrerak jaialdiaren webgunean daude eskuragai.

Jaialdiak bi helburu izango ditu: «Ikuskizun erakargarri baten bitartez errepresaliatu politikoen egoeraren bozgorailu izatea, eta sakabanaketak 221 euskal presoen senideengan sortzen dituen gastuak arintzea».

Auzolana eta konpromisoa

Hatortxu Rock ezaugarritzen duten «auzolanak eta konpromisoak» aurten «are garrantzi handiagoa» izango dutela nabarmendu dute antolatzaileek, pandemiak «gogor jo» dituelako espetxeetan daudenak eta haien gertukoak. Horregatik, egitasmoa zabaltzeko eta presoei eta senideei bultzada emateko deia egin dute.]]>
<![CDATA[Hamazazpi musikari eta sei talde arituko dira 24. Hatortxu Rocken]]> https://www.berria.eus/albisteak/189875/hamazazpi_musikari_eta_sei_talde_arituko_dira_24_hatortxu_rocken.htm Tue, 17 Nov 2020 09:17:36 +0100 Ane Eslava https://www.berria.eus/albisteak/189875/hamazazpi_musikari_eta_sei_talde_arituko_dira_24_hatortxu_rocken.htm Hatortxu Rocken webgunean daude eskuragai.]]> <![CDATA[Lau urteren ondoren, Estrasburgora]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1944/011/001/2020-11-15/lau_urteren_ondoren_estrasburgora.htm Sun, 15 Nov 2020 00:00:00 +0100 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1944/011/001/2020-11-15/lau_urteren_ondoren_estrasburgora.htm
2016ko azaroaren 14ko goizean, Guardia Zibilak Oihan Arnanz, Jokin Unamuno, Jon Ander Cob, Julen Goikoetxea, Aratz Urrizola, Iñaki Abad eta Ainara Urkijo atxilotu zituen; Adur Ramirez de Alda egun batzuk geroago atxilotu zuten, bere burua Espainiako Auzitegi Nazionalean aurkeztu ondoren. «Gehiegizko polizia operazio bat izan zen, iraganeko operazioen oinarria zuena, Altsasu eta, batez ere, gazteria kriminalizatzeko asmoa zuena. Zoritxarrez, zentzugabekeria luze baten hasiera baino ez zen izan», adierazi zuen ekitaldian Antxon Ramirez de Aldak, Adur Ramirez de Aldaren aitak.

Atxiloketen eta espetxeratzeen ondoren, Ramirez de Aldak, Unamunok eta Arnanzek hiru urte eta erdi igaro zituzten espetxean. Aurtengo uztailean, hirugarren gradua eskuratu zuten, baina 2024ko maiatzera arte ez zaie amaituko zigorra. Urrizola eta Abad lehenagotik dira hirugarren graduan, iazko abendutik; Urrizolaren zigorra 2022ko uztailean amaituko da, eta Abadena, berriz, 2021eko urrian.

Cobi eta Goikoetxeari, berriz, hirugarren gradua ukatu berri diete, Ramirez de Aldak jakinarazi duenez: «Zaballako espetxe batzordeak gradu aldaketa eskatu du haientzat, hezitzaileek, psikologoek eta gizarte langileek egindako balorazio baikorretan oinarrituta, baina Madriletik ezezkoa eman dute». Haien senideek erabakiaren aurkako helegitea aurkeztu dute.

Itxaropentsu

Altsasuko gazteek eta haien gurasoek Espainiako justizia sisteman egin zitzaketen urrats guztiak agortu dituzte dagoeneko. Defentsak zigorraren aurkako helegiteak jarri ditu Auzitegi Nazionalean, Gorenean eta Konstituzionalean. Azken horrek atzera bota ondoren, aukerak agortuta, Estrasburgora joko dute: Giza Eskubideen Europako Auzitegian aurkeztuko dute helegitea, aurki.

Prozesua «konplexua» izango dela uste dute, baina «itxaropentsu» daude. «Baikorrak gara, baina badakigu bidea ez dela erraza izango. Guk, hala ere, orain artekoa eskatuko dugu: bermeak dituen justizia eta giza eskubideekiko errespetua».]]>
<![CDATA[Lau urteren ondoren, Altsasukoak Estrasburgora begira daude]]> https://www.berria.eus/albisteak/189769/lau_urteren_ondoren_altsasukoak_estrasburgora_begira_daude.htm Sat, 14 Nov 2020 07:52:47 +0100 Ane Eslava https://www.berria.eus/albisteak/189769/lau_urteren_ondoren_altsasukoak_estrasburgora_begira_daude.htm <![CDATA[Oteizaren obrarekin solasean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2020-11-11/oteizaren_obrarekin_solasean.htm Wed, 11 Nov 2020 00:00:00 +0100 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2020-11-11/oteizaren_obrarekin_solasean.htm
Itxuran osatu gabe dauden solasaldi horietako batzuekin Estatuak erakusketa proiektua osatu du Okarizek, Altzuzako Oteiza museoan (Nafarroa) ikus daitekeena: bideoan jaso ditu artelanekin izandako komunikazio esperientzietako batzuk. Ikusgai jarri dituenetako bi berariaz proiektu honetarako sortu ditu, eta lehen aldiz eraman ditu jendaurrera: Arantzazuko basilikako (Gipuzkoa) murruarekin eta apostoluen frisoarekin izandakoak. Bestalde, Jorge Oteizaren hiru eskulturarekin izandako elkarrizketak ikus daitezke: Nire emaztearen erretratua (1947), Otano pintorearen erretratua (1948) eta Bi triedroren konbinazio bidezko kutxa metafisikoa. Leonardori omenaldia (1959) obrekin izandakoak. Horien osagarri, Veneziako 58. Bienalean (Italia) Sergio Prego artistaren Seeds eta Black Fountain piezekin izandakoak jarri ditu; horiek ere aurretik argitara atera gabekoak.

Bideoetan eskulturak eta Okariz ageri dira, aurrez aurre. Artistak zuzenean begiratzen die estatuei; galderak eta iruzkinak egiten dizkie, baita keinuak ere. Eta erantzuten diotela irudi dezake, solasaldiarekin aurrera jarraitzen baitu Okarizek, natural. Lasai solastatzen da Oteizaren eta Pregoren obrekin, patxadaz.

Ikus-entzunezko piezekin batera, elkarrizketetako batzuen transkripzioak jaso ditu orri handi batzuetan. Testuak dauden espazioetako batean, gainera, Arantzazun grabatutako soinuak jarri ditu, irakurtzen ari direnei laguntzeko.

Hitzak dira, beraz, proiektuaren osagai nagusia. Okarizek azaldu duenez, lehen inoiz ez zuen hitzekin lan egiten, baina haiengana hurbilduz joan da, oinarrizko material gisa erabiltzeraino. Esandako hitzek bestearen araberako karga hartzen dutelako interesatzen zaizkio: «Hitz bakoitzak, berez, esanahi asko izan ditzakeelako, entzuten dituen pertsonaren arabera kargatzen baitira». Kasu honetan, ordea, elkarrizketak alde bakarra izanda, artistak eraiki behar izan du bestea.

Hain zuzen ere, horixe da Okarizi interesatzen zaiona: eremutik kanpo gelditzen dena «zatikatzea». «Nik alkandora loredun bat enfokatzen duen bideo bat daukat. Hor ikusten dena paisaia bat da, baina zoomarekin dagoelako; egiaz pertsona bat da, dantzan, kameratik kanpo», jarri du adibidetzat. Kasu honetan ere elkarrizketaren zati bat baino ez dagoenez, ikus-entzuleak gainerakoa «ondorioztatu» behar du. «Eta zatikatze horrek erakusten du, hein handi batean, nola funtzionatzen duen hizkuntzak».

Oteizaren lanak ere badu loturarik, hain zuzen, eremutik kanpo geratzen denarekin; espazio hutsarekin. Eskultorearen obraren ezaugarri horrek badu zerikusia Okarizen proiektuarekin, baina artistak azaldu duenez, ez du arrazoi horregatik aukeratu Oteiza: «Gurekin dagoen iruditeria baten parte delako aukeratu dut: paisaia baten parte delako, eta baita beste artelan zein artista batzuen parte ere. Gustuko dut harreman hori nabarmentzea, badirudielako gauzei begiratzerakoan zooma dugula jarrita, gauzen artean inongo loturarik ez balego bezala».

Paisaia bat eraikitzea

Oteizaren obrarekin lan egitea prozesu «atsegina» izan da Okarizentzat; «erraza». Adibidez, eskulturetako bat, Nire emaztearen erretratua, hartu ahal izan zuen, eta Veneziara eraman, han lantzeko. Aukera hori izatea «aparta» izan dela adierazi du: «Eta Txomin Badiolak eta beste askok eman dizkidaten erraztasunei esker izan da». Elkarrizketen prozesua «oso gogoetatsua» izan da artistarentzat, arreta handia eskatu dio, eta hori emaitzan islatzen saiatu da, «paisaia» bat eraikiz: «Erakusketaren espaziora sartzen den pertsonak sentsazio jakin bat izan dezan gorputzean: bertan dauden elementuek lasaitasun eta arreta egoera batera eraman dezaten».

Oteiza Museoak nabarmendu du Okarizen proiektuak agerian jartzen duela Oteizaren obrak «gaitasuna» duela gaur egungo artistengan «bizirik segitzeko», sorkuntzaren bitartez haiengana «modu kritikoan» hurbilduta.

Erakusketa 2021eko otsailaren 28ra arte egongo da zabalik, eta beste zenbait jarduera antolatuko dituzte: azaroaren 19an, Okariz eta Jon Mikel Eubaren arteko solasaldi bat eskainiko dute, Internet bidez. Abenduaren 27an, berriz, bisita gidatua egingo dute erakusketara; tokiak mugatuak dira, eta erreserba egin beharko da. Azkenik, sarera ere zabalduko dute proiektua: erakusketa ikusgai dagoen bitartean, museoaren webgunean Estatuak. Kutxa metafisikoa (2019) ikus-entzunezko pieza ikusteko aukera egongo da.]]>
<![CDATA['Antigone edo ezetzaren beharra', 2.500 urteko tragedia garaikidea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/031/001/2020-11-05/antigone_edo_ezetzaren_beharra_2500_urteko_tragedia_garaikidea.htm Thu, 05 Nov 2020 00:00:00 +0100 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1872/031/001/2020-11-05/antigone_edo_ezetzaren_beharra_2500_urteko_tragedia_garaikidea.htm Antigona tragedia historian gehien interpretatu den obretako bat izateko arrazoia. Boterea, obedientzia eta desobedientzia dituelako ardatz. Jean Anouilh, Beltrolt Brecht, Maria Zabrano, Judith Butler, Slavoj Zizek, Jokin Zaitegi... ez dira gutxi izan klasiko greziarra egokitu dutenak. Euskaraz, baina, inoiz ez da oholtza gainean interpretatu. Gaur arte, Horman Posterreko kideek testuaren irakurketa garaikide bat osatu baitute: Antigone edo ezetzaren beharra. Gaur taularatuko dute, Bilboko Arriaga antzokian.

Matxalen de Pedro eta Igor de Quadra Horman Poster konpainiako kideek Xanti Agirrezabala, Maite Aizpurua eta Jon Ander Urresti aktoreekin izandako solasaldi batean erabaki zuten tragedia greziarraren bertsio «libre» bat egitea, iaz. «Ikusi genuen denon artean bazela interes komun bat: obedientzia eta desobedientziaren gaia jorratzea», azaldu du De Quadrak. Aurrekari klasiko bat bazela ikusita, hortik jotzea erabaki zuten; Antigona-rekin «saiakera zoro bat egitea». Hori izan zen lehen bultzada, eta erronka, berriz, testua bere egitea; beren «sentimendu eta gogoetetara» eramatea.

De Quadraren irudiko, urteak igaro arren, Sofoklesen obrak oraindik aktualitatea izatearen arrazoi nagusia da gizartea «zeharkatzen» duen gatazka «etiko eta politiko» batean sakontzen duela; «oinarrizko dilema» batean: «Norbanakoaren eta komunitatearen arteko tentsioa ukitzen du. Beti dago, batetik, legearen edo arauaren beharra, eta bestetik, norberaren askatasunaren beharra; eta bien artean gertatzen dira ezintasunak eta tragediak». Legeak beti «baztertuko» duelako norbait, eta beste norbait «pribilegioz jantzi».

Etengabeko tentsioan dauden hiru elementu horien artean kokatzen da, beraz, tragedia greziarra. «Antigonaren pertsonaiak gorpuzten du gai nagusia, desobedientzia; baina botereak ere badu pisua, Kreonteri lotuta; eta obedientziarako joera, berriz, Ismenerena da». Eta horiek dira tragedia ororen «ezinbesteko osagarriak», Herman Fosterreko kidearen irudiko; Antigona-renak bai, baina baita beste batzuenak ere: «Badirudi gizakiontzat zaila dela hortik urruntzea, hor gaudela harrapatuta». Klasikoaren egokitzapenarekin, boterearen inguruko galderak, kezkak eta hausnarketak eguneratzeko ariketa egin dute, beraz.

Horman Posterrekoak izango dira Antigona euskaraz taularatzen lehenak, baina obra euskaraz irakurtzeko aukera bazen aurretik. Jokin Zaitegik Sofoklesen testua grekotik itzuli zuen 1946an, eta Mexikon argitaratu zuen, Antigone izenburuarekin. Talde bilbotarreko kideek haren bideari segitu diote, eta haiek ere Antigone hitza erabili dute, Antigona beharrean. Tituluaren bigarren zatiarekin, «bertsio bat dela erakutsi» nahi izan dute.

Testua egokitzeko Sofoklesen obra hartu dute abiapuntutzat, eta beste egile batzuen moldaketak ere erabili dituzte; zehazki, Zaitegi, Anouilh, Brecht, Zambrano eta Zizekenak. Honezkero «dena esanda» dagoela onartu, eta «agian jada idatziak dauden gauzak berriro entzun» behar direla adierazi dute: «Bestela, zertarako obra klasiko bat taularatu?».

Sormen prozesua modu kolektiboan gauzatu dute, eta horrek bidea zaildu eta luzatu duela onartu du De Quadrak: «Ez delako erraza kide guztien izaerak eta pentsaerak elkartuta bide komun bat aurkitzea». Hori dela eta, hasierako lana guztiz kolektiboa izan zen arren, ondoren De Quadrak berak hartu zuen zuzendaritzaren ardura. Interpretazioa, berriz, Agirrezabalagak, Aizpuruak, De Pedrok eta Urrestik egin dute. Eszenografiaren ardura Miriam Isasik hartu du, Alberto Sinpatronek jantziena, Arantza Floresek argiztapenarena eta Asier Renteriak soinuarena. Horman Posterreko taldearen osaera berri horretan «urteetako ibilbideen esperientzia eta berritasunaren grina» elkar elikatu dutela azpimarratu dute.

Askotariko hizkuntza eta elementu eszenikoak erabili dituzte antzezlana osatzeko: eszena koral nahiz bakarkakoak, koreografia mugimenduak, off-eko narrazioa, zuhaitz genealogikoa azaltzeko kartelak, gorputza eta ahotsa eraldatzen dituzten objektuak... Pertsonaiekin «fidelak» izan dira, baina ez dituzte modu tradizionalean aurkeztuko. «Hasieran giza talde batek egoera bat adieraziko du, eta gutxika-gutxika, pertsonaien artean Sofoklesenak agertuz joango dira: Ismene, Eteocles, Polinices, Tiresias, eta, noski, Antigone», zehaztu du De Quadrak.

Gordintasuna eta umorea

Eszenaratzea gordina da: odolak zipriztinduko du oholtza. Gogortasun horrekin bilatu dute trama originala publikoarekin partekatzea, «Sofokles irakurri ez duena gai izan dadin eszenaratzearen bitartez istorioa ulertzeko». Baina, halere, «mingostasunean alde atsegina» atera daitekeenez, tragediaz hitz egin arren, umoreari ere egingo diote tartea. «Tramaren ulergarritasuna irudi eta forma erakargarriekin» lotzen saiatuko dira, hala, «ondo pasatzeko eta hausnarketarako esperientzia bat izan dadin».

Iragan asteburuan aurrestreinaldia egin zuten Garaion Sorgingunean (Ozeta, Araba), eta erantzuna «positiboa» izan zela esan du De Quadrak. Estreinaldia, berriz, gaur izango da, 19:30ean, Arriaga antzokian. Hurrengo emanaldia hilaren 13an izango da, Azpeitiko (Gipuzkoa) 38. Euskal Antzerki Topaketetan.]]>
<![CDATA[Bertsoz blaituko dute Iruñea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/025/001/2020-11-04/bertsoz_blaituko_dute_iruea.htm Wed, 04 Nov 2020 00:00:00 +0100 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1893/025/001/2020-11-04/bertsoz_blaituko_dute_iruea.htm
«Bertsolaritza sustatzea, kalitaterik handienarekin eta modu pluralenean, eta iruindarrei bertsolaritzaren oraingo egoeraren berri ematea: hori izan da Bertsoaroaren helburua hasieratik, eta urtez urte egokituz doa». Hala azaldu du egitasmoaren oinarria Ander Perez Bertsozale Elkarteko Nafarroako koordinatzaileak. Bertsolaritza arte «aldakorra» denez, eta gaur egun forma ugari izan ditzakeenez, Bertsoaroa ere horietara egokitzen ahalegintzen dira, eta bertsoa beste adierazpide batzuekin uztartzen duten emanaldiak antolatzen dituzte.

Aurten, bi berezitasun izango ditu Bertsoaroak: batetik, 30. aldia izango duela. «Urteurrena esanguratsua da, lortu dugulako egitasmoa egonkortzea», nabarmendu du Perezek. Hori ere bultzada izan da zikloa antolatzeko apustuari eusteko; izan ere, beste ezaugarri nagusia zera da, osasun krisi betean antolatu dutela, hain zuzen. Horri lotuta, Perezek aldarrikatu du kultura, «erantzukizunez», segurua dela: «Garaiak eskatzen dituen neurriei egokituz, antolatu daitezke gauzak».

Lehen emanaldiaren oinarria efemeridea izango da: 1991n lehen Bertsoaroan kantuan aritutako bi bertsolari igoko dira oholtzara, Andoni Egaña eta Sebastian Lizaso, egun plazaz plaza dabiltzan bi bertsolarirekin batera, Sarai Robles eta Joanes Illarregi. Ordukoaz eta oraingoaz arituko dira kantuan elkarrekin. Gaiak jartzeko ardura Mikel Tabernarena eta Alaitz Rekondorena izango da; Taberna lehen Bertsoaroan aritu zen gai jartzaile, eta Rekondo, berriz, azken urteetakoetan. Nafarroako Antzerki Eskolan egingo dute emanaldia, bihar.

Hurrengo saioa ere formatu berezikoa izango da: Koplariak koplari izeneko hitzaldi musikatua. Xabier Amurizak azalduko du koplek zer eragin izan duten herri musikan, azken hamarkadetan bildutakoak oinarri hartuta. Aldamenean izango du Agus Barandiaran, trikitiarekin laguntzen, eta kantuan ere arituko dira biak. Saioa azaroaren 10ean izango da, Kondestablearen jauregian.

Hurrengo egunean, hilaren 11n, gazteen txanda izango da. Aurten ere belaunaldi berriei bultzada emateko xedeari eutsiko dio Bertsoaroak. Aner Peritz Euzkitze, Ekhiñe Zapiain, Endika Legarra, Maite Sarasola, Oihana Arana eta Xabat Illarregi bertsolariak arituko dira kantuan, Ainhoa Aranburuk jarritako gaiekin. Jaialdiak egoitza berria estreinatuko du horretarako: Katakraken egingo dute, lehen aldiz, entzule gazteei «gune atsegin eta gertukoa» eskaintzeko.

Hurrengo emanaldian, emakume bertsolarien historia lehen lerrora eramango dute: iazko Lanku beka eskuratu zuen Orainmenean. Bertsolaritzaren genealogia feministak proiektuan oinarritutako saioa emango dute Irati Majuelo, Nerea Ibartzabal eta Oihana Iguaran bertsolariek eta Maite Berriozabal gai jartzaileak. Proiektuak «bertsolaritzaren historia berridazteko eta berrirakurtzeko» helburua du, eta hilaren 17an taularatuko dute, Kondestablearen jauregian.

Haurrentzako programazioak ere izango du tokia aurtengo Bertsoaroan. Azaroaren 21ean, Bertso jasa, bat-bateko jolasa izeneko tailerra eskainiko dute, Mendillorriko Civivox aretoan. 8 eta 12 urte bitarteko haurrak gaiak eta egoerak proposatuz joango dira, jolasen eta ariketen bitartez, eta bi bertsolarik horiei erantzunez osatuko dute saioa.

Hurrengo ekitaldiak bertsoa eta dantza uztartuko ditu, Haatik konpainiaren eskutik. Talde horretako dantzariek bertsolaritzaren soinua mugimendu garaikide bihurtu dute Errimak bi oinetan ikuskizunean. Azaroaren 24an taularatuko dute emaitza, Nafarroako Antzerki Eskolan.

Azkenik, zikloa ixteko, beste bertso jaialdi bat egingo dute, hilaren 26an, Nafarroako Antzerki Eskolan. Beñat Gaztelumendi, Eneko Lazkoz, Erika Logoma, Josu Sanjurjo, Julio Soto eta Maialen Lujanbio arituko dira bertsotan, eta gai jartzailea, berriz, Maialen Belarra izango da.

Bertsoak, segurtasunez

Saio guztietako edukiera mugatuta egongo da. Nafarroako Antzerki Eskolan egingo dituzten hiru emanaldietarako, gonbidapenak banatuko dituzte saioen aurretik, bukatu arte. Kondestableko bi saioetan, ordu erdi lehenago irekiko dituzte ateak, tokiak bete arte. Katakrakeko saiorako eta haurren tailerrerako, berriz, aurretik eman beharko da izena, nafarroa@bertsozale.eus helbidera idatzita.]]>
<![CDATA[«Nire liburuak punk musikako biniloak izatea nahi nuke»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1878/040/001/2020-11-01/nire_liburuak_punk_musikako_biniloak_izatea_nahi_nuke.htm Sun, 01 Nov 2020 00:00:00 +0100 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1878/040/001/2020-11-01/nire_liburuak_punk_musikako_biniloak_izatea_nahi_nuke.htm Lectura fácil nobela (Irakurketa erraza, Anagrama, 2018) mugarria izan zen. Menderatze sistemen erretratu bat da, elbarritzat hartutako lau emakumeren ikuspegitik eraikitakoa, eta Espainiako Narratiba Sari Nazionala jaso zuen iaz. Egilea Iruñean izan da berriki, Letrazaurituak jaialdian. Aldarrikatu du literaturak ez duela eskatzen idazleak elite ekonomiko edo sozialean egotea.

Mugimendu asanblearioetatik, anarkistetatik etorrita, zer iruditu zitzaizun sari hori jasotzea?

Harrigarria eta ustekabekoa izan zen, baina sariak ez dit aterik ireki lehenago ibiltzen ez nintzen inora. Maizago gonbidatzen naute beste idazle batzuekin hitz egitera, eta hori miresten dut, baina hau ez da bihurtu Mari Errauskinen ipuina. Eta ez zait ongi iruditzen pentsatzea literaturak elite ekonomiko eta sozialean daudenak bakarrik onartzen dituela.

Zure lanetan sistemaren aurka jotzen duzu; haren sari bat jasotzeak kontraesanik sortu dizu?

Ez, kontraesanik ez. Lasaitua hartu nuen, ametsetan ere izan ez nuen diru kopuru bat eman zidatelako. Ongi egiten dugu halakoak onartzen, zakur jipoituaren konplexu handiarekin bizi garelako, bizitzak ematen dizkigun pozak merezi ez ditugula sentituz. Eta, kontrakoa uste bada ere, nire nobela ez da erradikala: oso egitura klasikoa du, hasiera, korapiloa, eta amaierarekin, eta, hain zuzen ere, saritua izan da formula eskuragarri bati erantzuten diolako. Benetan erradikala balitz, ez zatekeen saritua izango.

Lectura fácil-en, begirada kapazitista apurtzen saiatu zara, homogeneizazioan eta etorkortasunean ez erortzen. Nolakoa izan da hori lortzeko prozesua?

Eta oxala ez erori izana! Kapazitismoaren aurka lan egiten zuten pertsonekin elkartu naiz, eta haien jakintza partekatu dute nirekin, batez ere artearen bidez; zehazki, gaizki deituriko dantza integratuko tailerretan, eta baita irakurtzen ere: lege testuak, desgaitasunak dituzten pertsonentzako erakundeen propaganda, elkarrizketak… Irakurketa errazeko klubetara ere joan nintzen.

Zure nobeletako pertsonaiak, oro har, gizarteak baztertutakoak dira. Zeren arabera aukeratzen dituzu pertsonaiak?

Pertsonaien aukeraketak nobeletako helburu instrumentalei erantzuten die: beste edozein pertsonaiak ez zuen balioko kasu bakoitzean hitz egin nahi nuenaz hitz egiteko. Lectura fácil-en, menderatzeaz hitz egin nahi nuen, xehetasun askorekin. Kontakizuna sortzeko orduan subjektua aldatu nahi nuen, ez zedin izan herritar arrunt bat, klase ertainekoa, zuria, ikasketak eta kulturarako sarbidea dituena; kontakizuna beste optika batetik egin nahi nuen. Haietaz hitz egin, gutaz hitz egiteko. Pertsonaia horiekin bakarrik izan zitekeen hala.

Seix Barral etxeak liburu hori zentsuratu nahi izan zuen. Nola egin zenion aurre horri, nahi zenuen moduan adierazteko?

Seix Barralek literaturaren, ahots berrien edota integrazioaren aldeko apustua egiten duen argitaletxe gisa aurkezten du bere burua, eta hori horrela ez dela konturatzea desengainua izan zen. Hasieran, tristuraz bizi izan nuen, baina argi ikusi nuen: puta izan bai, baina garestia. Eta hain gutxi ordaintzen zutenez, ez zegoen hainbeste negar egin beharrik; ez nuen hainbeste galdu. Azkenean, ni nire aurrerakinarekin geratu nintzen, kontratua urratu zutenak haiek izan zirelako, jada kontratatuta eta ordainduta zegoen eleberri bat argitaratu nahi izan ez zutenak.

Nobelan sartu zenuen fanzine batengatik izan zen batik bat: zer eragin izan dute fanzineek zure lanean?

Fanzine batzuetan idatzi izan dut, eta fanzineen irakurle amorratua izan naiz, eta banaiz. Oso ideia interesgarriak eta freskoak daude fanzineetan, ez baitiote erantzuten inongo argitalpen edo merkataritza presiori. Lectura fácil, adibidez, horretaz elikatuta dago nabarmenki; beste batzuk, ez.

Esango zenuke punkak eragina izan duela zure literaturan?

Bai, noski, punka da gehien interesatzen zaidana bizitzan! Punk talde bateko produktore exekutiboa naiz, eta punk artista gisa aritzen naiz nire dantza konpainian: Iniciativa Sexual Femenina. Nire punk taldea nire dantza konpainia izateak asko esaten du punkaren moldakortasunaz. Nire ustez, punka musika genero nagusia da, agortzen ez den bakarra: zaborretatik edaten du, eta zaborra beti edukiko dugu, hil arte. Beraz, bai: nire nobelak punk musikako biniloak izatea nahi nuke; Lectura fácil plater batean jarri, eta soinua entzutea.

Zure lanetan, badirudi engainua edo transformismoa dela zure jokoa: gauzak ez dira beti diruditena. Horretan saiatzen zara?

Engainu edo transformismo gisa ikusten bada, zoragarria! Nahi nuke idazten dudan liburu bakoitzean hori ikustea. Idazleak gezurtiak baikara, tranpatiak: artifizioak sortzen ditugu, egiantzekotasuna erabiliz. Errealitatea fikzioarekin nahasten duena, zalantza eragiten didana da niri interesatzen zaidan literatura. Soka horretan ibili nahi dut.

Nobela batzuk berrargitaratzen ari zara. Nola ikusten dituzu?

Ni orain ez nintzateke izango Los Combatientes-en (Borrokalariak) idazlea, adibidez. Orain idatziko ez nituzkeen gauzak daude hor, baina ez litzateke azkarra izango aldaketak egitea. Eleberri bakoitzaren atzean maisu plan bat dago, eta nik orain eleberri baten xehetasunak aldatuko banitu, jatorrizko plana eroriko litzateke.

Los Combatientes-ekin eta Ramiro Ledesma falangistarekin lotutako pasarte bitxi bat duzu.

Bai, Los Combatientes lanean Ramiro Ledesmaren diskurtso baten zatiak sartu nituen, hitzez hitz idatziak, baina ez nuen egilea aipatu. Ez aipatzeagatik, ezkertiartzat jotzen diren zenbait egunkarik, aurpegia garbituta duen ezker horretakoak, 15M mugimenduaren diskurtsotzat hartu zuten testua. Algara izugarria eragin zidan horrek.

Zer erakusten du horrek?

Gure pentsamenduaren herentzia faxista ukatzen dugula. Goraipatzen diren ideia asko erradikalki berriak eta askatzaileak direla uste dugu; hain zuzen, herentzia faxista zapaltzen dugulako, zaborrontzia beteta dagoenean zapaltzen dugun modu berean: zabor gehiago sar dadin. Eta zabor hori da, besteak beste, ezker instituzionalaren diskurtsoa.

Emakume idazle gaztearen etiketa zama bat izan da zuretzat?

Bai, noski. Hori gurutzefika izugarria da: amesgaiztoa. Gero eta pisu gutxiago du niretzat, baina kolpeka kendu dudalako gainetik, noski. Hori ez diot inori opa.

Zer da etiketa horren okerrena?

Gaur egun oraindik okerrena zera da, zenbait gauzatan parte hartzeko gonbidapena jasotzea —antologietarako, hitzaldietarako, eztabaidetarako…— emakume izate hutsagatik, horren atzean arrazoirik izan gabe. Andreak garelako, horregatik bakarrik, elkarrekin jartzen gaituzte. Ezberdina da mistoak ez diren guneen alde egiten denean: hor badakigu beste modu batean lortuko ez litzatekeen segurtasuna bilatzen dela, konplizitatea. Baina ez da hori foro gehienetan gertatzen dena: adibidez, emakumezko idazleei emakumezko idazleen inguruan idazteko gonbita egiten zaie; gizonezko idazleek, berriz, nahi dutenari buruz idatz dezakete. Hori zabor hutsa da.

Nola ikusten duzu zure lanaren promozioa? arriskua ikusten duzu horrek zure irudiaren edo lanaren esplotazioa ekartzeko?

Zorionez, nire irudia noraino agertzea nahi dudan erabakitzeko gaitasuna dut. Beharrezkoa iruditzen zait kontrolatu ahal izatea zer forotan nahi dudan erakutsi neure burua, inork ni behartu gabe. Baina gune erosoak ere aurki ditzaket hor; ez dut nahitaez negatibotzat hartzen neure irudia eszenaratzea. Arreta edukitzeak balio dezake beste modu batera zabalduko ez liratekeen mezuak jaurtitzeko ere. Hor berriro gertatzen da jipoitutako txakurrarena: emakumeari erakutsi zaionez ez dela dotorea bere burua erakustea, zakarra dela, errudun edo fribolo sentitu behar dugu geure burua ikusgai jartzeagatik. Beraz, nik ez dut onartuko inork ni gaizki sentiarazi nahi izatea horregatik.

Testuinguruari helduta, itxialdi garaian izan den kultur sorkuntzaren boom hura kritikatu izan duzu. Zer, zehazki?

Esan izan dut gaizki egiten dugula idazten dugunarengatik ez kobratzen. Merkatuak pandemiari buruzko testuak nahi baditu, ordain ditzala! Bat-batean, kultura arloko langileek material baketsua eta baltsamikoa sortzeari ekiteko aldarri esplotatzaile eta erreakzionario bat piztu zen. Ezer sortzen ez bazenuen, ez zinen solidarioa. Eta gobernuari propaganda lan zikina egiten beste ezertan ez ziren ari. «Gera zaitez etxean; dena ondo joango da», eta antzeko zabor mezuak zabaltzeko, propaganda makineriarekin iristen ez ziren tokietan, hor zeuden artistak; gainera, pozik egin behar zuten hori, gizarte hobe bat lortzen laguntzen ari zirelako. Nire ustez, eragin hori izan du helburu baten alde dohainik lan egiteko deiak, argitaletxe, musika eta ikus-entzunezko talde handiek egindakoak.]]>
<![CDATA[Itxialdian %67 murriztu zen Nafarroako kultur enpresen fakturazioa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1844/028/001/2020-10-31/itxialdian_67_murriztu_zen_nafarroako_kultur_enpresen_fakturazioa.htm Sat, 31 Oct 2020 00:00:00 +0100 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1844/028/001/2020-10-31/itxialdian_67_murriztu_zen_nafarroako_kultur_enpresen_fakturazioa.htm
Inkestak ekainean egin zituzten, telefono bidezko elkarrizketekin, Nafarroa osoko 1.064 etxetan. Humano eta Ikerpartners enpresek egin zituzten inkestok, eta ez zuten hizkuntzaren aldagaia sartu gadleretan.

Kultur ohiturei buruzko galdeketetatik ateratako ondorioen artean, inkestari erantzun zioten gehienek kulturara ohi baino gehiago jo zuten itxialdi hilabeteetan; ohi baino gutxiago, %1ek soilik. Etxeen %58,7tan, «nahiko garrantzitsutzat» jo zuten kultura «familiaren ongizaterako».

Enplegua, behera

Pandemiak sektorean izan duen eragina aztertzeko, Nafarroako Kulturaren Behatokiak mekanismo dinamiko bat eratu du zabalik jarraitzen du, eta urteko bigarren hiruhilekoko datuen berri eman du. Gizarte Segurantzako kotizazio kontuak martxoan %4 jaitsi ziren; maiatzean, %24,4. Maiatz amaieran, berriz, 779 pertsona zeuden aldi baterako enplegu erregulazioetan: %80, aldi baterako eteteagatik, eta gainontzekoak lanaldia murrizketagatik.

Ekainetik aurrera, afiliazioan gorakada txiki bat izan zen, baina enplegu erregulazio espedienteetara atxikitako enpresen kopurua ez da ia murriztu. Inkestaren arabera, sektoreko langileen ia herenak daude egoera horretan. Sektoreko langileen artean ekainetik aurrera suspertzeko itxaropena antzeman dute, baina aipatzekoa da inkestak birusaren bigarren olatua nabaritzen hasi baino lehen egin zituztela. Horregatik, garrantzitsutzat jo dute informazioa eguneratzen jarraitzea.]]>
<![CDATA[Nafarroako kultur sektoreko enpresen fakturazioa %67 murriztu zen konfinamenduan]]> https://www.berria.eus/albisteak/189059/nafarroako_kultur_sektoreko_enpresen_fakturazioa_67_murriztu_zen_konfinamenduan.htm Fri, 30 Oct 2020 17:44:04 +0100 Ane Eslava https://www.berria.eus/albisteak/189059/nafarroako_kultur_sektoreko_enpresen_fakturazioa_67_murriztu_zen_konfinamenduan.htm
Kultur ohiturei buruzko galdeketetatik ateratakoen artean aipatzekoa da inkestari erantzun dioten etxe gehienetako bizikideek jo zutela kulturara ohi baino gehiago itxialdiaren hilabeteetan, eta soilik %1ek ohi baino gutxiago. Askok, etxeen %58,7k, «nahiko garrantzitsutzat» jo dute kultura «familiaren ongizaterako», eta etxeen %11,4k bakarrik adierazi dute «garrantzi gutxikoa edo garrantzirik gabekoa» dela. Pertsonen adinari erreparatuta, aldeak ageri dira: adin txikiagokoek gehiago jotzen dute kulturara; zehazki 30 urtetik beherakoen %89,5ek esan dute kultura kontsumitu zutela itxialdian, eta 65etik gorakoen %60,4k. Inkestaren arabera, gehien egin zena pelikulak eta telesailak ikustea izan zen; bigarren ohitura zabalduena komikiak irakurtzea izan zen, eta hirugarrena, berriz, musika entzutea. Bestetik, etxeen %12tan bakarrik egon zen itxialdian praktika artistikoren bat garatu zuen kideren bat. Enplegua, behera Pandemiak sektorean izan duen eragina aztertzeko, Nafarroako Kulturaren Behatokiak dispositibo dinamiko bat eratu du, zabalik jarraitzen duena, eta urteko bigarren hiruhilekoko datuen berri eman du. Nekane Basterretxea Ikerpartners enpresako ikerlariak nabarmendu du enpresa txikiek eta langile autonomoek pisu nabarmena dutela sektorean, eta baita aldi baterako kontratuek eta behin-behinekotasunak ere. «Eta, beraz, prekaritateak». Ikerketatik ateratako datu esanguratsuenen artean aipatzekoa da martxotik maiatzera bitartean sektoreko enpresen fakturazioak bi heren egin zuela behera, iazko sasoi berarekin alderatuta. Halaber, Gizarte Segurantzako kotizazio kontuak martxoan %4 jaitsi ziren, eta maiatzean, berriz, %24,4. «Kotizazio kontua beharrezkoa da enpresentzat, langileak kontratatzeko; beraz, adierazle horrek aukera ematen du enplegatuak dituzten enpresen kopurura hurbiltzeko, nahiz eta ez dituen barne hartzen enplegurik gabeko enpresak edo autonomoak», zehaztu du ikerlariak. Bestalde, maiatzaren amaieran, 779 pertsona zeuden aldi baterako enplegu erregulazioetan, gehienak (%80) lana aldi baterako eteteagatik, eta gainontzekoak lanaldia murrizteagatik. Ekainetik aurrera, afiliazioan gorakada txiki bat izaten ari da, baina enplegu erregulazio espedienteetara atxikitako enpresen kopurua ez da ia murriztu. Inkestaren arabera, sektoreko langileen ia herenak daude egoera horretan. Sektorean ekainetik aurrera suspertzeko itxaropena antzeman zutela azaldu du Basterretxeak: «Bazirudien jarduera berreskuratuko zela itxialdi gogorrena amaitzean». Baina aipatzekoa da inkestak birusaren bigarren olatua baino lehen egin zituztela. «Horregatik, garrantzitsua da informazioa eguneratzen jarraitzea, inpaktuaren ahalik eta argazki errealena izateko».]]>
<![CDATA[Dantzatzen den zinema]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2020-10-23/dantzatzen_den_zinema.htm Fri, 23 Oct 2020 00:00:00 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2020-10-23/dantzatzen_den_zinema.htm
El Trastero Creativo taldeak antolatzen du Zinetika diziplina anitzeko jaialdia 2016tik, hainbat entitateren laguntzarekin. «Dantzarako hurbilketa eta truke artistikoa» bultzatzeko plataforma gisa sortu zuten, «artisten eta diziplinen arteko loturak ezartzeko». Dantzak, ikus-entzunezko hizkuntzak, gorputzak eta teknologiak bat egiten dute jaialdian, gogoeta sustatzeko asmoz. «Batzuetan, espazioaren eta mugimenduaren arteko harremana da aztergaia; beste batzuetan, kameraren eta dantzaren artekoa, edo alderantziz... aukerak mugagabeak dira», zehaztu du Laida Aldaz dantzari eta jaialdiko zuzendari artistikoak.

Jatorrian, proiektuak bideodantzako filmak zituen oinarri, eta bidean beste arte adierazpide batzuetara zabalduz joan da. Baina haren zutabe nagusia filmen proiekzioak dira oraindik. Ohiko lengoaia zinematografikotik aldentzen diren obrak dira halere, Aldazek azaldu duen moduan: «Pelikula hauen berezitasuna da ez dutela ahozko hizkuntza, gorputzaren edo mugimenduen hizkuntza baizik, eta horrek interpretaziorako askatasun handiagoa uzten du». Hitzek irudi jakin batera eramaten baitute ikuslea, haren ustez; gorputza nahiz mugimendua, berriz, «askeagoak» dira. Eta askatasuna da, hain zuzen, antolatzaileek bilatzen dutena: «Ikuslea gero eta libreagoa izan dadila, eta berak interpreta dezala ikusten duena».

Jaialdiaren Sail Ofizialerako Australiako, Frantziako, Alemaniako, Herbehereetako eta Afganistango zuzendarien zazpi film hautatu dituzte: Ryan Renshawen Bubble Gum, Nais Grazianiren At Night, Kati Kallioren Time Subjectives in Objective Time, Michael Binzen Kubrik Behind the Fog, Hugo Le Gourrierecen Pipo and Blind Love, Rene Nuijensen Ringo Rock Star and His Song for Yuri Gagarin, eta Abdul Hamid Mandgaren Colorless. Filmak hainbat saiotan emango dituzte, hiru hirietan.

Eskaintza zinematografikoaz gain, programazioak beste zenbait proposamen ditu. Batetik, Kukai dantza konpainiak eta Arena Comunicacion ekoiztetxeak elkarlanean ondu duten Bizimina dokumentala emango dute: dantza, espazioa eta argazkia lotzen ditu, eta konfinamendu garaian filmatu zuten oso-osorik. Horrekin batera, Jon Maia eta Pablo Ibarburu lana sortzeko prozesuaz solastatuko dira, eskola magistral batean. Proiekzioaren eta eskolaren lehen saioa gaur izango dira, Donostian, Tabakalerako Kutxa Kultur espazioan, 11:00etan. Bilbon eta Iruñean ere eskainiko dituzte, urriaren 28an eta azaroaren 1ean, hurrenez hurren.

Hori ez da izango eskola magistral bakarra, ordea: Belgikako Jaco Van Dormael zinemagilea eta Michele Anne De Mey koreografoa beren obretatik abiatuko dira, ikusleak «emozioak beste eskala batean aurkitzera» gonbidatzeko. «Bi artista entzutetsu dira horiek, eta azken urteetan elkartu dira, zinema eta dantza bateratzen dituzten zenbait ikuskizun sortzeko», azaldu du Aldazek. Iruñean emango dute eskola, hilaren 30ean.

Bi performance ere izango dira, biak Iruñean. Hilaren 31n, Errioxako (Espainia) El Patio Teatro konpainiak A mano (Eskuz) performancea taularatuko du. «Eskuekin eta lokatzarekin egiten den performance bat da; ez dago teknologiarik, baina osagai zinematografiko garrantzitsuak daude piezan, irudiak osatuz istorio bat kontatzen delako».

Hurrengo egunean, Ziomara Hormaetxe konpainiak Biopiracy performancea egingo du, teknologiaren aukera «kezkagarri eta itxaropentsuenen» ingurukoa. «Performance horrek osagai teknologiko nabarmena du, proiekzioak eta dantzariak elkarrekin lan egiten baitute, harremanetan», azpimarratu du zuzendariak. Haren irudiko, bi performanceak «oso ezberdinak» dira elkarrekiko, baina biek «zentzu handia» dute jaialdian.

Azkenik, tailer bat egongo da. Becky Siegel koreografoak irakaskuntza metodologiak egokitzeko jarraibideak erakutsiko dizkie dantzako profesionalei, eta aniztasunak sormen prozesuetan duen aberastasuna aztertuko du.

Errotzeak kalitatea dakar

Jarduera guztiak aurrez aurre egingo dituzte, Van Dormaelen eta De Meyren eskola izan ezik. «Inoiz baino garrantzitsuago» ikusten baitute, oztopoak oztopo, «bide berriak aztertuz kultur jarduera presentzialak programatzea posible dela erakustea».

Jaialdiaren bosgarren aldia da, eta, Aldazen ustez, gero eta gehiago errotzen ari da; eta, ondorioz, erreferentzia lortzen. Horri esker, proposamenen kalitatea gero eta handiagoa da. «Jendeak ikusi du jaialdi txikia eta independentea izan arren, handitzen ari dela; beste hiri batzuetara zabaltzen, gero eta artista gehiagorekin, eta gero eta programazio zabalagoarekin. Horrek badu eragina proposamenetan». Aurten ere horretan sakontzen jarraituko dute, beraz: artistak, adierazpideak eta hiriak lotzen, kalitatezko proposamen berritzaileekin.]]>
<![CDATA[Koplarik gabe, bertsotan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2020-10-21/koplarik_gabe_bertsotan.htm Wed, 21 Oct 2020 00:00:00 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2020-10-21/koplarik_gabe_bertsotan.htm
«Bertsozaleentzat eta elkartearentzat garrantzi handia du txapelketak, baina ikusi genuen ez zela une egokia egiteko: txapelketak sailkapen izaera du, asko baldintzatu dezake bertsolariaren ibilbidea, eta saio batean ez parte hartzeak berekin ekar dezake txapelketan ez jarraitzea». Hala azaldu zuen erabakia atzo Ione Narbaiza Bizkaiko Bertsozale Elkarteko koordinatzaileak.

Elkartearentzat erabaki «gogorra» izan dela aitortu zuen Narbaizak, baina prozesuan bertsolariekin harremanean izan direla azaldu zuen, eta haiek ere ulertu dutela: «Ikusten zuten berrogeialdiekin arriskua zegoela kanporaketaren bat ez jokatzeko eta bidea mozteko, eta ondo hartu zuten erabakia».

Txapelketarik ez izateak ez du esan nahi, ordea, saiorik antolatu ezin denik, eta elkarteak, horretarako aukera ez ezik, horren premia ere ikusi du. «Beharrizana dago: bertsozaleak bertso gosez daude, eta elkarte moduan ardura ere badugu, asko murriztu delako saio kopurua». Hala, plazari bultzada emateko ahalegina egin dute, eta Kopla Barik zikloan txapelketa garaiko saioak eskainiko dituzte, txapelketaren presioa baztertuta. «Kopla barik deitu diogu, egoera honetan ere koplak alde batera utzi eta aitzakia barik saioak antolatuko ditugulako», zehaztu zuen Narbaizak.

Lau saio egingo dituzte: formatu txikiko hiru, eta formatu handiagoko jaialdi bat. Saioen askotarikotasuna plazaren isla izatea nahi dute, «txapelketa ez baita plaza bakarra», elkarteko koordinatzailearen hitzetan. «Erakutsi nahi dugu formatu eta izaera ezberdineko saioak egin daitezkeela, bertsozale bakoitzak bere gustukoa aurki dezan».

Larunbatean abiatuko da zikloa, Mungiako Olalde aretoan, bertso saio musikatu batekin. Aitor Bizkarra, Arrate Illaro, Malen Amenabar, Ibon Ajuriagojeaskoa, Etxahun Lekue eta Nerea Ibarzabal bertsolariek Ixak Arruti eta Eneko Sierra musikarien konpasen erritmoan kantatu beharko dute. Gai jartzailea Idoia Anzorandia izango da.

Bigarrena bertso trama bat izango da: Eneko Abasolo Abarkas, Jone Uria, Julen Arzanegi, Miren Amuriza, Txaber Altube eta Unai Mendiburu bertsolariek pertsonaia jakin batzuen rolean kantatu beharko dute, eta istorioa eraikiz joan, Lilibertso bertso eskolako gai jartzaileek agintzen dizkieten bideetatik, trama bat osatu arte. Azaroaren 14an egingo dute, Igorreko Lasarte aretoan.

Azaroko azken larunbatean, 28an, bertsolariak lehian jarriko dira, sariketa saio batean. Ander Elortegi, Imanol Uria, Irune Basagoiti, Oihana Bartra, Onintza Enbeita eta Xabat Galletebeitia arituko dira kantuan, eta Albe Algortako bertso eskolako kideek jarriko dizkiete gaiak. Durangoko Plateruena antzokian izango da.

Azkenik, abenduaren 20an, zikloari txapela jartzeko, saio bereziena egingo dute, Getxoko Muxikebarri zentroan. Bizkaiko txapeldun izan diren zortzi bertsolari igoko dira oholtzara: Arkaitz Estiballes, Etxahun Lekue, Fredi Paia, Igor Elortza, Onintza Enbeita, Unai Iturriaga, Xabi Paya eta Jon Enbeita. Gaiak plazaratzeko ardura, berriz, txapelketako gai jartzaileen taldearena izango da.

Egitarau horrekin, bertsoa plazara aterata, elkarteak «kultura segurua» dela berretsi nahi du, eta egungo baldintzetan ere askotariko saioak antolatu daitezkeela erakutsi. «Denon ardura baita kultura eta bertsozaletasuna sustatzea».

Duela bi urteko txapelketako finalaurrekoetan eta finalean kantatu zuten bertsolari guztiei eskainiko diete saio batean parte hartzeko aukera, eta, horrez gain, Irune Basagoiti Bizkaiko Eskolarteko Txapelketako irabazleak ere kantatuko du. Pandemiari lotutako neurriak direla eta, bertsolariren batek ezin badu parte hartu, beste bertsolari batek ordezkatuko du, eta ez du bestelako konpromisorik izango. Saioetarako sarrerak salgai daude dagoeneko, www.bertsosarrerak.eus webgunean, eta txarteldegietan ere jarriko dituzte, saioak hasi baino ordu erdi lehenago. Tokiak mugatuta egongo dira.

Txapelketa nagusia, ezbaian

Bizkaiko Bertsolari Txapelketarekin zer egingo duten argitu da dagoeneko, baina Bertsolari Txapelketa Nagusiarekin zer gertatuko den ikuskizun dago gaur-gaurkoz. Lau urtean behin jokatzen da, eta hurrengoak 2021ean izan beharko luke. Euskal Herriko Bertsozale Elkartea egoera ebaluatzen ari da, egungo testuinguruan lehiaketa antolatzeko aukerarik egongo den ala ez aztertzen, eta urte amaierarako hartuko du behin betiko erabakia.]]>
<![CDATA[Koplarik gabe, bertsotan]]> https://www.berria.eus/albisteak/188578/koplarik_gabe_bertsotan.htm Tue, 20 Oct 2020 18:16:44 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/albisteak/188578/koplarik_gabe_bertsotan.htm <![CDATA[Tolosalderako ospitale publikoa eskatu dute]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/009/001/2020-10-18/tolosalderako_ospitale_publikoa_eskatu_dute.htm Sun, 18 Oct 2020 00:00:00 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/1946/009/001/2020-10-18/tolosalderako_ospitale_publikoa_eskatu_dute.htm
Asuncion klinika pribatua da, baina, Osakidetzarekin duen hitzarmen baten bidez, zerbitzu publikoa eskaintzen du. Tolosaldeko, Andoaingo eta Legorretako bizilagunak artatzen dituzte han; horietako asko, ordea, ez daude eredu horrekin ados.

Atzoko protestan, «kudeaketa eredu pribatizatuari eta osasun sistema kaskarrari» egotzi zizkieten klinikan izandako kutsatzeak. Manifestarien esanetan, «ez da kasualitatea» agerraldia Asuncion klinikan gertatu izana. «Asuncion klinikaren itxiera Tolosaldeko osasun zerbitzu eskasaren ondorio da: administrazio publikoak klinikarekiko duen esku hartze eta kontrolik ezaren ondorio. Urteetako murrizketen politikaren ondorioak azaleratu ditu pandemiak», adierazi zuten manifestazioaren amaieran. Tolosan gertatutakoa «beste inon» gertatu gabekoa dela salatu zuen, eta «gainerako eskualdeen pareko» izan nahi dutela adierazi zuten.

ELA eta LAB sindikatuetako ordezkariak ere izan ziren protestan, eta antzeko aldarriak plazaratu zituzten. ELAko Marian Etxeberriak azpimarratu zuen Tolosaldeak ere behar duela eskualdeko ospitalea, «gainerakoek bezala». LABeko Marian Etxeberriak, berriz, sistema publikoaren garrantzia nabarmendu zuen: «Aspalditik ari gara publiko egiteko eskatzen».

Kokaleku bila

Eskualdeko udal gehienek babestu zuten manifestazioa; ez, ordea, Tolosakoak. Olatz Peon alkateak ohar batean adierazi zuen kasuen gorakadak ez duela zerikusirik klinikaren kudeaketa ereduarekin. Hala eta guztiz ere, gertatutakoaren «arrazoiak aztertuko dituztela» eta Eusko Jaurlaritzari «neurri gehiago exijituko» dizkietela ziurtatu zuen, eta iragarri zuen dagoeneko ari direla ospitale publikoarentzako kokaleku baten bila. Osasun Sailarekin bilera bat egingo dute «aurki».

Iragarpen horrekin pozik agertu ziren manifestariak, baina udalari galdetu zioten zergatik, eskualdeko osasun arreta «ezin hobea» dela defendatzen aritu ondoren, bat-batean, ospitalea eraikitzearen alde egin duen.]]>
<![CDATA[Positiboek gora egiten jarraitzen dute, bereziki Gipuzkoan eta Nafarroan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2032/009/002/2020-10-18/positiboek_gora_egiten_jarraitzen_dute_bereziki_gipuzkoan_eta_nafarroan.htm Sun, 18 Oct 2020 00:00:00 +0200 Ane Eslava https://www.berria.eus/paperekoa/2032/009/002/2020-10-18/positiboek_gora_egiten_jarraitzen_dute_bereziki_gipuzkoan_eta_nafarroan.htm
Herrialdeka, Gipuzkoak eta Nafarroak sortzen dute kezka bereziki,lehenak beste 430 kasu baititu, eta bigarrenak, 547. Gipuzkoan igotzen jarraitzen du positibo berrien datuak, eta aurreko egunean baino 60 kasu gehiago detektatu dituzte. Nafarroak bigarren egunez jarraian gainditu du 500eko langa. Bizkaian 321 positibo atzeman dira, eta Araban, berriz, 84.

Bestalde, agerraldi bat aurkitu dute Portugaleteko (Bizkaia)Aspaldiko adinekoen egoitzan: 280 erabiltzaileetako 26k eman dute positibo, bai eta bost langilek ere.

Baionako ospitalea

Ipar Euskal Herriko datu xeherik ez dute eman, baina Pirinio Atlantikoetan 155 kasu daude 100.000 biztanleko. Baionako ospitalean hamar paziente daude birusarekin, hiru ZIUn.]]>