<![CDATA[Anjel Lertxundi | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sun, 23 Jan 2022 17:21:20 +0100 hourly 1 <![CDATA[Anjel Lertxundi | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Egun hauek ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/021/001/2021-12-05/egun_hauek.htm Sun, 05 Dec 2021 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/021/001/2021-12-05/egun_hauek.htm Infinitua ihi batean, Irene Vallejoren liburu apartaren Fernando Reyk egindako itzulpena, eta berriro ekin nion irakurketari, oraingoan euskaraz, utzi nuen orritik aurrera. Murgil egin izan banu bezala sartu nintzen bertan, berehala ahazteraino itzulpen bat neukala eskuetan. Vallejoren gaztelaniazko prosaren araztasun eta dotorezia bera gozatu ditut Reyren itzulpenean. Hizkerak eskutik narama, Vallejorenak ere eramaten ninduen bezala: euskarazko bertsioaren araztasunak sorpresa atsegina ekarri dit, nahiz aspalditik ezagutzen ditudan Reyren eskarmentua eta lana. Vallejoren tonuari eusteko maisutasunak seguru sentiarazi nau. Ez zitzaidan dudarik sortzen, edo, sortzen bazitzaidan, ez zen sintaxiak, lexikoak eta halakoek eragina, baizik nire formazio kulturalaren defizitak eta herdoilak, autore edo pertsonaia edo mitoren baten ignorantziak. Baina, halakoetan ere, autoreak zein itzultzaileak, beti baitute kontuan irakurlea, talentu artistikoarekin leuntzen dituzte takar edo aldapatsu izan zitezkeen pasarteak. Euskarak ninderaman, bada, eskutik. Burua libre, ez ninduen ezerk uxatzen irakurketatik, ez nion erreparatzen testuak kontatzen didanari baino. Eragin didan gozamenak –ibilaldiko haize leunak, iturrietako ur freskoak, irakurri berriaren zaporeak– aisia eskatzen zuen eta du, irakurketa benetan literarioa. Originalean dago, badakit, esaten ari naizena, baina Vallejok gaztelaniari ateratako etekina atera dio Reyk euskarari. Esperientzia fisiko bat bizi izan banu bezain biluzki sentitu dut euskaratik naizela elebidun. Hiztun guztiok gara totelak. Euskaltzaindiak honela definitzen du totel hitza: «Mintzatzeko debekua duena; zenbait silaba errepikatuz hitz egiten duena». Definizioan ageri den debekua har bedi eragozpen edo zailtasun adieretan: euskaldunok totelak gara euskara egiteko ditugun zailtasunengatik (propioak zein exogenoak). Baina har bedi berebat totelak garela mendeetan izan ditugun debekuengatik ere, nahiz ez jakin lexikologoak asmo hori ote zuen. Totelak du izenburua Fermin Etxegoienen azken nobela askotarikoak. Autokarabana arrakastatsuko autofikzioaren bidetik, narrazioa eta saiakera batu ditu digresio harmonikoekin berriro. Minbizidun baten istorioa eta kale-musikari baten ezusteko aukera kontatzen dizkigu fikzioak, eta Pío Barojak nobelari emandako definizioaren bidetik ('denetik kabitzen da nobelaren zakuan') euskal kulturaren egoerari buruzko apunte eta hausnarketa ezohikoak ematen ditu liburuak, batez ere musikaz (zenbat iradokizun musikaz eta herri musikaz, Ordorika(tedra) nobelaren parte luze bateko protagonista delarik!). Etxegoien ari da euskararen gainean eta euskaldunon trauma linguistikoaz ere, hizkuntzak eragiten digun agonismoaz, lotsaz, beldurra sentitzerainoko segurtasun faltaz, euskal kulturako edozein «sorkuntza esperientzia partikularrek, ejem, izaera politiko-poetikoa har dezakeelako edo ematen ahal zaiolako, modu erraz bezain behartuan». Batzuetan gordin, sarri autoironia baliatuz, inoiz ia etsipen kosmikoz, Etxegoienen lanak beti ematen du zer pentsatua: «Patuak, neurri handi batean jaiotzez egiten gaitu eder edo itsusi, erakargarri edo nardagarri, berbalapiko edo hitz-totel». Kixoteak azpeitiarrarekin topo egin zuenekoa. «Euskaldunak garela badakigu, bai, baina ba ote dakigu euskaldunok zer mailetaraino garen euskaldunak? Ze neurritaraino agertzen garen gure literaturan zurrun?». Irati Jimenezek in Begiak zabalduko dizkizue. Euskal literaturari buruzko saiakera ez arrunt, desberdin, fresko eta ugari bat da liburua. Guztiz pertsonala. Euskal literaturaz ari delarik, literaturaz ari da, Babelgo liburutegiaz, hizkuntza jakin batean eta hizkera berezi –artistiko– batekin antolatzen den munduaz. Eta mundua aipatu dudalarik, mundiala da –ez da hona ekar nezakeen adibide bakarra– Kixoteren eta Azpeitiarraren enkontruari ateratzen dion zukua. Irakurtzekoa. Liburuko narradorea –Irati Jimenez– irakurlearekin ari da liburu osoan kalaka betean. Irakurlea interpelatuz; irakurlearen bidelagun bihurtuz eta ez gidari; irakurlearekin komentatuz dauzkan dudak, maniak eta fetitxeak. Gurekin konpartitzen ditu euskal literaturari ikusten dizkion hutsuneak eta arazoak; gure eskura jartzen ditu bere jokabideak eta estrategia komunikatzaileak, konplexurik gabe kontatzen dizkigu bere esperientziak. Beti trenpu on eta freskoz, irribarretik ironiara eta ironiatik konplizitatera bitarteko terrenotik interpelatzen gaitu, motibatzen gaitu. Saiakera ausarta, ez dogmatikoa, iradokitzailea. Aproposa –arretarik jarriko balitzaio– hainbat hauts, naftalina, sits eta zolda astintzeko ez soilik aristokrazia akademikoan. Saiakerak sorkuntza literarioa du, bereziki, hausnarketarako gai, eta idatzi duen saiakeraren nolakoak erakusten du garbi zer pentsatzen duen saiakeraren generoari izaera artistikoa ukatzeaz, generoa inertzia gris handiuste batean hondoratuta ikusteaz. ]]> <![CDATA[Ezpala eta mundua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/031/001/2021-11-07/ezpala_eta_mundua.htm Sun, 07 Nov 2021 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/031/001/2021-11-07/ezpala_eta_mundua.htm
«Gurasoak kezkatuta daude semea (edo alaba) erdaldun batekin ezkontzera doalako». Orain baino usuago entzuten genuen esaldi bat da, askotan oso tentsio-gune deserosoak eragiten zituena familietan. Arazoa ez zen eta ez da hainbesterainokoa familiara datorrenaren hizkuntza etxekoa baino apalagoa denean. Edo nahiko urrutikoa. Etxeko hizkuntzaren konpetentzia zuzenak eragiten du problema: alegia, kalkulu ia instintiboa egiten denean zein hizkuntzak jango duen bestea. Familia euskaldunetan sarri gertatzen ziren halako eszenak joan zen mende erdiko emigrazio espainiarraren eraginez.

Fenomenoa bortitz eragiten ari zen herri txikietan eta herri industrializatuetan. Hortik kezka, hortik identitatea ez galtzeko ahalegina, askotan arrazistatzat jotzen zena eta ez herri eta hizkuntza baten superbibentziaz. Konkistan eta espantsioan oinarritutako komunitate supranazional tzarretan, ordea, pertenentziaren handia —hirurogeiko hamarkadan frankismoaren nazio bakarra eta eskola elebakarra— modu naturalean bihurtzen da diferentearen kontrako gurutzada.

Claudio Magrisek dio Utopia e disincanto liburuan: «Endogamia oro —identitate aratzaren pretentsio totala— itogarria da eta intzestu-bidea». Eta dioena indartzeko ipartzat hartzekoa iruditzen zaidan metafora konparatzaile bat baliatzen du: «Ezpal batean mundua kabitu liteke; baina ezpala zerbait da ez ezpala soilik delako, mundua ere badelako baizik». Baina espainiar batek ez ditu Magrisen hitz horiek beretzat hartuko. Ezpala, ni? Ezpala hizkuntza endogamiko egoistak dira. Ez dakite ba gaztelania? Espainian gaude, zertarako hainbeste komeria?

Trajea eta txandala.

«D ereduak arrakasta itzela izan du, baina hazkunde krisian dagoela esan didate», adierazi zuen orain zortzi egun Joaquim Dolz-ek, Genevako Unibertsitateko irakasle prestakuntzako eta hizkuntzen didaktikako katedradunak. Izen esanguratsua zeraman jardunaldiak: 'Eskola Hiztun Bila'.

D ereduko patio gehienak gaur ez omen dira euskararenak. Eta euskara ez dakiten ikasleak ez dira guztiak gaztelaniadunak. Ugariak dira hizkuntz aniztasunaren ezpalak, munduak.

Kutsatzeko beldurrez, endogamikoak izan gara maiz (ahuleziak behartuta zein ahuleziaren aitzakian) euskararen zaintzan. Endogamiaren itzal luzea ibili du errondan euskararen gaurkotze eta indartzeak ere euskara batuaren bidetik, beldurra izan diogu —eta diogu— leihoak zabaltzeari lexikoari eta sintaxiari, ausardia espresiboari, experimentazioari. Gramatika asko eta bixigarri gutxi. Hala ere, euskalgintzako maila guztietako eragile gehienen diziplinari esker, ez zaigu batere gaizki joan. Eskolan salbu? Agian, ikasleek txandalarekin ere ikusi nahi dute guk batuari jantzi diogun traje serio formal zurruna. Ulertzekoa da, zeren hizkuntzak bietarako —denerako— ematen du: diziplinarako eta malgutasunerako, eusteko eta askatzeko, betikoan jarduteko eta modu berriak probatzeko. Ez dago hizkuntzaren barne-muina zertan traizionatu. Hori nola lortzen den? Hizkuntzaren baliabideak aktibatuz, probatuz, jokoan jarriz, konparatuz, trukatuz, erlazionatuz, ezkonduz eta dibortziatuz, musukatuz bezala ostikatuz.

Ikasleek malgutasuna behar dute komunikatzeko, eta euskaran aurkitzen ez badute, badakigu non egiten diguten pupa, non botatzen gaituzten popatik putzura: patioan; kalean. Heldurik presente ez dagoen beren harremanetan. Eskolatik unibertsitatera bitarteko ibilbide formatiboan askok eta askok klaseak euskaraz dituzten arren, familia txit euskaldunetako seme-alaba ugarik ere txandala janzten du patioan. Baina gaztelaniarena.

Arbuiatzen segitzen dut, noski, jatorketa eta jatorkerixe bazter-zaleak. Gazteen bere errealitatea bizitzeko espektatiba eta modu berriei etekina euskaraz ateratzeko premia larriaz ari naiz. Hizkuntzaren bizipen jostariaz, dibertigarriaz, gozamenezkoaz, erabilera desinhibitua arauekin ez itotzeaz; debekuen eta debekuen eta debekuen erresuma matrakarik gabe batez; jarioaren aberastasuna txalotzeaz, jarioari isuritako akats txatxu kakatsu bakoitza anatematizatzen ibili ordez.

Paper literarioak, Paper akademikoa.

Biak dira paper, eta ez ahozko jardun. Ahozko jardun sendotik dator papera, ahotsetik letra. Ahozkoa da hitzezko gure lehendabiziko harremana —eta lehen urtetan bakarra— munduarekin. Ikaslea adinean aurrera, hizkuntza-irakaslea al da ahozkotasunaz arduratzen zaion bakarra? Nolako arreta eskaintzen zaio ahozkotasunari, mingaina askatzeari, esaldiak josteari matematika edo gizarte-gaien orduetan? Ez al dugu ahoz arrazoitzen, edo esplikatzen edo deskribatzen? Ez al gara ahozkoaz baliatzen egoera, trantze, testuinguru, ezuste, poz eta porrotetan? Idatziaren ahaide pobrea al da ahozkotasuna? Ikasleak ahozkoa izango du hitzezko baliabide nagusia bizitza osoan. Orduan, zertan gabiltza?

Hizkuntza idatzia —trajea— lehenesten dugu, eta nago euskal eskolak eta mundu akademikoa ez ote diren letren linboan bizi; komunikazioaren premiekin (gizartearekin) harreman ahalik gutxien izateko errazkerian bertan goxo eginda; erantzukizunik ez balute bezala lan akademikoaren lehendabiziko betebeharrekin, zeina den jakintza, zeina lortzen den hizkuntzaren bidez, zeinaren oinarria den ahozkoa, zeina den letren sostengu.

Formazioak, pentsamenduak, ezeren izaera intelektualak garai bateko sona galdu du. Ez legoke batere gaizki, baldin galdutako sona ez balitz euskararen traje gaineko zahia eta kanforra baino. Unibertsitatea kexu da matrikulatzen zaizkion ikasleen euskara mailaz, baina ez al da Unibertsitatea irakasleak prestatzen dituen eskolen arduraduna eta, aldi berean, eskoletan dabiltzan irakasleen formazioaren erantzule?

Euskarak irakaskuntza sendo baten premia dauka. Irakaskuntzak euskara sendo batena, 'jakite hegoek igoa' Lizardik ondo zioen bezala. Ez batak ez besteak egiten dute, ordea, bat. Bitartean, Unibertsitateak bideratzen dituen milaka paper eta tesi doktoralek ez dute eragin handirik, ez behintzat gazteen patioetan gertatzen den fenomenoari buruzko hausnarketari dagokionean. Unibertsitateak zerbitzu publikoak dira, ez (soilik) merituen eskailera akademikoan gora egiteko garabi endogamikoak.

Handik urruti, patio batean, ume batzuk hatzekin jolasean. Kantatzen ari zirenaren bukaera ekarri du haizeak: ...y este pícaro gordo todo se lo tragó.]]>
<![CDATA[Denboraren labirintoan]]> https://www.berria.eus/albisteak/204066/denboraren_labirintoan.htm Sun, 03 Oct 2021 09:47:21 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/albisteak/204066/denboraren_labirintoan.htm <![CDATA[Denboraren labirintoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/022/001/2021-10-03/denboraren_labirintoan.htm Sun, 03 Oct 2021 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/022/001/2021-10-03/denboraren_labirintoan.htm Ordu txikiak.

Pluralean beti. Bi hitzok entzun eta ordu txikiak parrandarekin lotzea, bat. Laket zaigu espresioa. Gau-giro semantiko berean sartzen dira pekatu txikiak, neska txikiak, bizio txikiak, dosi txikiak...

Badira, ordea, txiki-laburretik gutxi duten orduak. Ospitalekoak, esate baterako. Txiki-laburretik gutxi dute gaixo baten eta hura zaintzen ari den senidearen orduek, gauaren erdian haur-minetan dagoen amarenek, azken ainenetan dagoen hil-hurrenarenek.

Oinazeak luzatu eta luzatu egiten baititu orduak, nor ez da errukitzen? Ordu txikiak deituko diegu halako zirkunstantzietako orduei ere? 'Ordu txikitan hil zitzaigun osaba' esango dugu?

Ordua labur da poz giroan, luze da oinazean. Ederra da galegoek esaten dutena sufritzen ari denarengatik oro har eta hiltzeko zorian dagoenarengatik bereziki:

Oxala que teña unha hora pequena...

Doakiola labur azken ordua, samina ere labur gerta dakion.

Euskal espresioaren pluralak ordu txikiak parrandaren luzamendua du helburu. Galegoak, berriz, singularrean hartzen du indarra unha hora pequena, oinazearentzat aski eta sobera baita ordu bakarra.

Esku-huts, bihotz-biluz.

Presaka bizi ginen, kabitu-ezin hiperaktibo batek harrapatuta, guztira iritsi beharrez ezertara iritsi ezinik. Ordurik gabeko denbora erretzen genuen lanean, autoan, telefonoan, sare sozialetan; ordu doiak egiten genituen etxean eta etxekoak atenditzen. Denbora faltak estutu egiten gintuen eta lanak ito. Denbora librea nahi omen genuen, baina denbora estutzen, lotzen, korapilatzen aritzen ginen denboraren esklabo ginela ohartu gabe. Bizi-poz urriena ematen duen jardun tristean ahitzen genuen bizitza, egunak eta urteak galtzen genituen sosen truke, baina denbora eta sosegua irabazten ez. Eta denbora lortzen genuen urrietan, sosegua erretzen genuen asteburuetako carpe diem ordu txiki ahalik luzeenetan...

Bat-batean, ordea, pandemia. Bat-batean, konfinamendua. Bat-batean, birus ikusezin batek denbora gelditu zigun eta esku-huts eta bihotz-biluz utzi gintuen. Ordu arte ezertarako astirik ez zuen askok munduko denbora guztia zeukan eskura; denbora malgu-malgua, denbora eskuzabala, Daliren erlojuetako denbora bigun belaxka, orduen gurpil presarik gabea. Baina denboraren malgutzea ez zen bide-saririk gabea: egunero zoramen betean bizitzetik, gure baitako kobazuloaren erdian jarri gintuen pandemiak. Bakarrik, ordu zehatz gabeko denbora baten erdian. Bakoitza bere baitarekin.

Gure etorkizun pertsonal eta kolektiboari buruzko galderak egiten hasi ginen iluntasunaren erdian, eta gure galderek oihartzuna eragiten zuten gure baitako kobazuloaren paretetan: memento mori!, memento mori! Latina aspaldi desagertua zen gure mundutik, baina aise ulertu genuen abisuaren muina: 'hurbil, oso hurbil dabil Herio'.

Normaltasun betera itzuli nahi dugu. Urte eta erdi luzean ikasitako zuhurtasun guztia ahaztuta? Ikasi dugu ezer? Oraindik ez zaigu memento mori abisuaren oihartzuna guztiz isildu gure baitako paretetan. Hilkorrak gara! Ez da amets gaiztoa bukatu! Gogoratu ondoan ditugunak! Hori esaten segitzen dute oraindik gure baitako kobazuloaren paretek, baina gero eta suabeago, isilago, urrutiago.

Memento moriren oihartzuna gero eta apalago eta carpe diem gero eta inora gabeago, tartetxo bat egingo bagenu sikiera Slavoj ?i?ek-en proposamena gure kaskezurretan iltzatzeko:

«[Birus biologikoei kontra egiteko birus ideologiko bat garatu beharko genuke], gizarte alternatibo bat pentsatzeko birusa, Estatu-nazioa baino harago doan gizarte bat, bere burua gaurkotuko lukeen gizarte bat solidaritatearen eta kooperazio globalaren eskutik». (Slavoj ?i?ek. Un golpe tipo 'Kill Bill' al capitalismo. Sarean).

Puzzle aldrebestua.

Urteak aurrera ere, gertatu zaizkidanak, bizi izandakoak aise samar kokatzen nituen denboraren labirintoan. Pandemia etorri zen arte. Ordutik kostatu egiten zait itxialdian gertatutako gorabaherak pertsonalak zein publikoak kronologikoki antolatzea. Pandemia baino lehenago gertatu ote zen halako, edo geroago izan zen? Jertse gris pikoduna noiz erosi nuen, azken Gabonetan edo itxialdi osteko udan? Noiz izan zen Victoria Eugenian Xabier Leteri egindako omenaldia? Noiz egon nintzen bigarren aldiz konfinatuta senide batek positiboa eman zuelako?

Pandemia-sasoiko denbora oso geldoa izanagatik (edo agian horrexegatik), badirudi errazagoa behar zuela izan gertakarien oren oro ordenatuta gogoratzea: munduko denbora guztia izan dugu eskura koska ttipietan bezala kontu handietan ere haiekin fijatzeko eta haietaz gogoratzeko. Baina nonbait ez, denbora berriak bere izaera propioa du nonbait; edo beste era batera eragiten zidan niri behintzat. Inoiz ez bezala nahasten nituen eta nahasten ditut azken urte eta erdiko datak eta gertakariak, nekez ordenatzen ditut kronologikoki. Iazko udan Zarauzko hondartza itxi zuten txarrantxa batez, hondartzara zihoan jendea ez zedin pilatu. Kontzentrazio eremu baten ideia sartu zitzaidan buruan, eta orduan izan nuen denbora deskontrolatuari buruzko lehen sentsazioa.

Pandemia parentesi bat izaten ari da, baina ez opor luze batzuk edo urte sabatiko bat bezalako denbora bat: malgua da haiek bezala, baina aldi berean deskontzertua eragiten dit, konfunditu egiten nau: kronologia nahasi edo irauli balitzaio bezala aritu zait denbora edo hala jokatzen aritu dela iruditu zait niri. Denbora zegoen, orduak, egunak: egiten genuenaren lekukorik gabe, ordea. Besteak behar ditugu gure gauzak denboran finkatzeko? Eta neure buruari galdetzen nion baita ere: denbora bizitzeko modu desberdin, estrainio, bakarti, ia mamutuak izango al du eraginik gure osasun mentalean, edo dena lehenera bueltatuko da, eta lapsus mental trantsitorio luze bat izan dela pentsatuz itxiko dugu parentesia?

Bada, hasita nengoen denboraren nire pertzepzio desordenatua adinari egozten, eta nire buruari xarra! deitzen. Adin desberdineko jende dezenteri eskatu diot ordutik bere iritzia. Hitz egin dudan jende guztiz gehienak bizi izan du nirearen antzeko inpresioa: denbora bizitzeko modu lauso bat aktibatu omen dugu, orain arte bizi izan dugun denbora-modutik kanpokoa, arrotza, zehaztezina.

Batek baino gehiagok aipatu dit, esaten ari zena ilustratzeko, Zarauzko hondartza txarrantxa-hesiz inguratua.]]>
<![CDATA[Sumin abstraktuak, zapata hondatuak]]> https://www.berria.eus/albisteak/198760/sumin_abstraktuak_zapata_hondatuak.htm Sun, 06 Jun 2021 09:50:52 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/albisteak/198760/sumin_abstraktuak_zapata_hondatuak.htm <![CDATA[Sumin abstraktuak, zapata hondatuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2021-06-06/sumin_abstraktuak_zapata_hondatuak.htm Sun, 06 Jun 2021 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2021-06-06/sumin_abstraktuak_zapata_hondatuak.htm
du izenburu Elio Vittoriniren nobela euskaratu berriak. Hona liburuaren hasiera bikaina: «Negu hartan sumin abstraktuek hartua ninduten. Ez dut esango zein ziren, nire asmoa ez baita horretaz hitz egitea. Hala ere, esan behar dut abstraktuak zirela, ez heroikoak ez biziak [...] Eta nik zapatak hondatuta nituen».

Sumin abstraktuak buru-behazunetan, euri etengabeak hondatutako zapatak oinetan. Faxismo betea. «Ez dut esango zein ziren sumin abstraktuok», dio narratzaileak uko eginez ideologiaren abstrakziotik hitz egiteari. Errealitateaz mintzatzeko, baliabide ezin hobeak dira ironia, surrealismoa, xaribaria, hizkera primitiboen imintzioa... Narratzaileak badaki faxismoak gorroto dituela barrea, ironia, burla: sistema ideologiko itxiek (totalitarismoek bezala erlijioek ere) ez dute irria maite. Faxistek-eta hain dituzte goi-goian beren buruak, non trufa duten etsairik minena.

Ez dago faxismo hitza aipatu beharrik faxismoaz mintzatzeko.

Pello Lizarraldek itzuli berri duen Solasaldia Sizilian 1941 urtean argitaratu zen faxisten zentsurari iskin eginez. Neorrealismo italiarra bere onenak ematen ari da, baina irakurleak ez du heroismo belikorik aurkituko Vittoriniren obran, ezta Italiako egoera politikoaren berri-emate ez-literariorik ere.

Bigarren Mundu Gerra eta haren osteko testuinguru politiko-soziala kontagai harturik, hari hurbiletik begiratu, objektibotasunez jardun, kaleko hizkera eta estilo zuzena landu… Horra, eskematikoki, neorrealismoaz zabaldurik dagoen klixea zinearen bidetik. Baina hasierako neorrealismoaren poetika askoz ere ugariagoa eta noranahikoagoa da hurrengo hamarkadetan idatzi zenaren aldean. Eta artean beti gertatzen den bezala, mugimendu gorenaren arnasa ere ez da betirako, eta iristen da une bat, zeinean hastapenetako indar sortzailea mehetzen den. Halatsu faxismo osteko neorrealismoan ere: ez ziren jada garai onenak Vittorinirenak bezalako tonu poetiko eta jardun ironikoarentzat: neorrealismoaren literatura mota bat, publizitatuena, gertuegi zegoen egunerokotasun politikoaren ispilu izatetik. Baina ordurako, Vittorinik utzia zion idazteari; Italo Calvinok Oulipo izeneko tailer esperimentala sortu zuen Raymond Quenaurekin. Cesare Pavese, gogait eginda zegoen garaiko nobela asko errealitatea fotokopiatzen ikusten zuelako.

«Glaziazio neorrealista» deitu zion Gesualdo Bufalinok. Proposamen estetiko berririk gabeko antzutze hotz hegemoniko bat. Nobela bat idatzi eta tiraderan gordetzen zuen. Beste bat, eta tiraderara. Hogei urte egin zituen horrela, Diceria dell'untore (Izurrituaren kalamatika) argitaratu zuen arte. Sekulako arrakastarekin. Lortuko zukeen txalorik hogei urte lehenago, argitaratu izan balu?

'Un ange passe'.

Zabalduta dagoen iritziaren kontrara, euskal literaturan uste dugun baino gehiago idatzi da indarkeriaren eraginaz, presente hurbilean kontatutako obrekin bezala kontakizuna beste garai eta lekuetara eramanez, baina, indarkeria delarik leitmotiv nagusia. Gure debatea politikoa zen funtsean, etikoa, hainbatentzat bederen eta ez literarioa. Ez zen epaitzen kalitate literarioa, posizioa baizik indarkeriaren aurrean.

Izan da, ordea, gai hegemonikotik kanpo jardun duen idazle finik. Gera nadin Pello Lizarralderekin. Bufalinok bere nobelak tiraderan gordetzen zituen bezala, Lizarraldek argitaratu egiten zituen gauzaren garaiko hegemonian, baina hautsik harrotu gabe, tximeleta bat agertu eta desagertu balitzaigu bezala gure irakurle-begien aurrean.

Lehen bi liburuek ez zuten durundarik atera, baina bai irakurle eskarmentudun batzuen miresmena eragin. Bitxi eta diferenteak ziren, beste atmosfera bat zekarten giro literariora. Iraupen ustez efimeroko sartu-irtena literaturaren plazan. Aldian behin, beste bisita bat, itxuraz hura ere efimeroa. Pixkana-pixkana haren mundua tokia hartzen ari zen irakurleriaren oroitzan.

Zer eskaintzen duen? Pertsonaia bat, bakarrik, ezer gutxi gertatzen zaion kontakizun batean. Hurrengo nobela batean, beste pertsonaia bat, beste lanbide bat, beste inguru bat, aurrekoaren trenpu bertsuan. Hurrengoan, halaxe. Gizaki baten bizitzaren tranche de vie edo bizitzaren pasarte labur bat, gehienetan peripezia askorik gabea. Zineari egindako keinu asko.

Liburu bakoitza (zazpi nobela labur eta bi ipuin-bilduma, oker ez banago) pertsonaia bakartien kaleidoskopio literario handi baten parte da, Patrick Modianoren nobela bakoitza ere gerra osteko Pariseko aldirien mosaiko erraldoi baten tesela den bezalatsu.

Irakurlea, idazle anonimo hori.

Lizarralderen narratzaileak ez digu esaten bere pertsonaiak bakartiak direnik. Guk ikusten ditugu nonahitik noranahi, aldian behin norbaitekin, haren bidez jakiten dugu zerbait pertsonaiaz. Baina lauso geratzen zaigu bere izaera, gure bizitzatik pasatzen diren pertsona asko eta asko (gehienak?) lauso geratzen zaizkigun legez. Zer dakit auzoaz, astean pare bat aldiz etortzen zaidan postariaz, egunero ogia erosten diodan dendariaz? Lizarralderen narratzailea ez da begiluze diskreziorik gabe bat, errespetua dio diskrezioa pertsonaiari. Horretan datza, besteak beste, Lizarralderen narrazioen misterioa.

Horra irakurlea orriari orri bere pertsonaia osatzen: Lizarralderen proposamenetik abiaturik, irakurle adina erretratu fisiko eta psikologiko dituzte Argiantzako Ramonek, Elur bustiako Ramirok, Larrepetiteko Josek eta Abelek edo È pericoloso sporgersiko Joxe Azkuek.

Pertsonaia bakartiak: hosto ihartu bana udazkeneko orbelean. Eta liburu batetik bestera, giro, garai, atmosfera oso pertsonal bateko tonu delikatua, airean balebil bezala testuari arnasa ematen. Xehetasun doiak, fintasuna oparo hasieratik bukaeraraino…

Lizarralderen liburu bakoitza auzo-lanean jarduteko gonbita onartu izanaren saria da irakurlearentzat. Eta saria izango du Solasaldia Sizilian itzulpenaren irakurketa ere. Lizarraldek Vittoriniren mundua ekarri du bere estetikara, idazle askoren itzulpenak erruz dira autore maiteen omenaldi. Patrick Modiano, Gianni Celati eta Natalia Ginzburgen hainbat obraren itzulpenak ere Lizarralderen fikzioen albumean daude: Lizarralderen ibilbide literarioaren parte dira nobelak eta itzulpenak, mundu poetiko beraren haritik datoz sorkuntza propioa eta kanpotik ekarritako proposamenak.]]>
<![CDATA[Gizalegea dirulege bihurtu genuenekoa]]> https://www.berria.eus/albisteak/197123/gizalegea_dirulege_bihurtu_genuenekoa.htm Sun, 02 May 2021 15:37:13 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/albisteak/197123/gizalegea_dirulege_bihurtu_genuenekoa.htm <![CDATA[Gizalegea dirulege bihurtu genuenekoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2021-05-02/gizalegea_dirulege_bihurtu_genuenekoa.htm Sun, 02 May 2021 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2021-05-02/gizalegea_dirulege_bihurtu_genuenekoa.htm
Ikusten ari ginenaren harridurak aspaldi bihurtu gintuen harri, erreakzionatzeko gai ez ginela, sinetsi ezinik posible izan daitekeen hainbeste traizio, eskrupulu falta, gezur gaizto, enpatia eza sideral eta behazun moral dirua tarteko. Eta daramagun martxan, ikusiko ditugunak. Hona joan zen asteko hiru albiste Espainiakoak, Madrilekoak zuzen esateko, Madrileko plutokraziarenak hobeto esanda. Bat: bertako bi banku handienen milaka lagun bizitzaren kontainerretara botatzeko erabakia, Caixabankeko Goirigolzarri presidentearen soldata-igoera lizunaren ostean. Bi: futbolaren eskandalua, konbentzituta eskandalu betikoa ez zegoela gainditzerik. Eta hiru, pastelari mistela eransteko: Madril autonomikoko presidentegai Ayusoren dirudunenganako amen-amen miserablea, gosearen ilaretan dauden milaka pertsonei agerikoei eta anonimoei subentzionatuak eta mantenituak deitzen dien bitartean (hozkia ematen du gaur bertan jakingo dugun emaitzan pentsatzeak).

Hori guztia, pandemia ostera ere gorenean dagoenean: izurriteak ekarritako beldurtearen erdian, lizunkeria diruzalea nagusi eta bihotza izozkailuan. Ez dakit pandemiak zerbait irakatsi digun: agian, ez dagoela zertan estresatu, lanak eta itomenak eta diruak ez dutela bizitza oso bat merezi. Zoaz, ordea, hitz goxo horiekin are aberatsagoak izatea beste helbururik ez duten aberatsei.

Norbert Bilbenyk, etikako katedratiko katalanak, El idiota moral izenburua eman zion Hannah Arendten gaizkiaren banalitatea kontzeptuaz idatzi zuen saiakerari. Gaizkiaren eta ongiaren artean bereizten ez dakienari deitzen dio Bilbenyk idiota morala, eta saiakerak totalitarismoaren portaera moralaz badihardu ere, kontzeptua aplikagarria da beste hainbat testuingurutan. Hara nola dirua beste etikarik ez duen neoliberalismoaren saloietan. Balbenyk dio idiota moral asko oso argiak direla. Halatsu dirua egitea beste helbururik ez dutenak: argiak direlako dakite, senez jakin ere, hobe dutela denborarik ez galtzea gaizkiaren eta ongiaren arteko lerdokerietan.

Laissez faire, laissez passer, l´argent va de lui même (utzi egiten, utzi pasatzen, dirua bere bidetik doa) zioten fisiokratek XVIII. mendean. Atzo, kontrolerako aukera guztiak estatuaren esku zeudenean, estatuaren kontrolik gabeko merkatu bat nahi zuten fisiokratek. Gaur, aldiz, estatuek kontrola nahiko balute ere, ez dute jada dirua kontrolatzeko gaitasunik, ez dakidalarik gaitasun falta hori ez ote den bihurtu diruari nahi duena egiten uzteko aitzakia perfektua.

Dirua bere bidetik doa. Erruz konplitzen ari da fisiokraten amets zaharra. Merkatua autonomoa dela sinetsarazi nahi digute. Autonomoa eta anonimoa. Urak errekan behera bezain natural bilatzen du diruak bere bidea. Nork dauka aginpiderik eurian, urte-sasoien erritmoan, naturaren edertasunean?

Behar izanez gero, aginpide hori ere lortuko du. Zein da, ez bada dirua, klima aldaketaren, pandemiaren kontrako txerto-banaketa diskriminatuaren edo basoen hondamendiaren erantzulea?

Merkatuak izen-abizenak ditu. Erantzukizunak ere, horixe: izen-abizenak ditu. Aurpegi jakinak. Baina hasi zaitez haien atzetik...

Hitzek badute txanponen antzik.

Eskuz esku dabiltza sosak, ahoz aho hitzak. Biak dira distiratsuak berritan; erabilerak, ordea, gastatu egiten ditu eta debaluatu. Espekulatu egiten dugu biekin, inflazioa ekarri, aberastu eta pobretu, zigortu eta saritu, maitasuna suspertu eta gorrotoa eragin... Harremanetarako balio dute biek, lagunak egiteko balio dute, baina baita elkar traizionatzeko ere. Saltzeko eta erosteko balio dute biek (jendea, ideiak, botoak...). Hitzek ere, sosek bezala, badakite zikinak izaten. Diruagatik esan ohi da ez duela usainik. Hitzek ere, halaxe. Biek hotsa ateratzen dute, biak entzuten ditugu: bakoitzak bere komunikazio-kodea du. Errespetua omen diogu hitzari (emandako hitzak sakratu fama du behintzat), baina erreberentzia diruari...

Luzaz jardun gaitezke antzekotasunak bilatzen, baina hobe tentuz, zeren hitza eta dirua, elkar hartzen dutenean, bikote maltzurra bihurtzen baitira: hitzaren manipulazioak eta diruaren lilurak bat egin dutenean etorri zaizkio hondamen handienak gizakiari.

Pecunia non olet esaten zuten klasikoek, diruak ez du usainik. Estolderiek usain txarra dute, baina han oretutako diruak, ez. Kristo osteko lehen mendeko Erroman, bainutegietako pixatokietan pixa ikaragarri pilatzen zen bertako asketan, eta larruginak huraxe baliatzen hasi ziren gernua ona delako abereen larrua zurratu eta ontzeko. Vespasiano enperadoreak zerga jarri zion arte bainutegietako pixari. Enperadorearen semeak, mizkina izan nonbait, nazkaz hartu zuen aitaren erabakia. Aitak urrezko moneta bat jarri zion sudurraren parean eta usaintzeko agindu. Semeak «non olet» esan zion. Aitak «pixatik zetorrek» erantzun.

Tximuak gara.

«Diruaren aurrean, denok gara dantza egiten dugun tximu», entzun nion behin arraun-kirolaren inguruko gizon bati telebistan, arraunlari bat traineru-klub batetik beste batera pasatu zelako. Iraindua sentitu nintzen. Pentsatu nahi dut irainduak sentituko zirela entzule arraunlari eta ez arraunlari asko ere. Gizonak eskubide osoa zuen eta du diren eta ez diren tximukeria guztiak egiteko diruaren aurrean, baina ez, inondik ere, tximu deitzeko kameren beste aldean geunden guztioi.

Irakurle, agian, nire erruz, telebistako tximu hura hasi zaizu xuxurlaka zure baitako telebistatik: hik ez al dionk inoiz gezurrik esan Ogasunari, uko egingo al dionk arotzak eskainitako zergarik gabeko ordainketari, ziurta dezakenk ez duala hire interesen alde jokatuko botere-klaseren bat lortzen badunk?

Ustel denak gainerakoak ere ustel direla uste, horra adagio ezagunaren txilin-buelta bat. Ez da inozoa, zera izango da, gizarte oso bat hondoratzen duen pozoia darama-eta miztoan! «Gutxi-askoan denok gara ustelak!», esan ohi dugu. Egia ez bada ere, egiatzat hartzen dugulako edo gezurra izanagatik ere hitzetik hortzera darabilgulako, azkenean irentsi egin dugu ustelkeria simaurra bezala dela ongarri: usteltzen gara, hartzitzen gara, etortzen da udaberria eta usteldutako eta hartzitutako oro berritzen du. Dirua, ordea, nahiz udaberrian zein negu gordinenean, va de lui même pixa-usainik gabe...]]>
<![CDATA[Hil-kanpaiak airearen zabuan]]> https://www.berria.eus/albisteak/195816/hil_kanpaiak_airearen_zabuan.htm Sun, 04 Apr 2021 14:00:17 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/albisteak/195816/hil_kanpaiak_airearen_zabuan.htm <![CDATA[Hil-kanpaiak airearen zabuan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/014/001/2021-04-04/hil_kanpaiak_airearen_zabuan.htm Sun, 04 Apr 2021 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/014/001/2021-04-04/hil_kanpaiak_airearen_zabuan.htm Infernua, hemen.

Noiz bukatuko da amets beltza, noiz itzuliko gara lehen genuen bizitzara? Edgar Allan Poeren Belea poemako hegazti beltzak beti hitz bera erantzuten dio gaztearen galdera bakoitzari:

Nevermore, nevermore…

Mundua ez da izango jada pandemiarik ezagutu ez bagenu bezalakoa. Errepaso bat ematen ari zaigu koronabirusa. Gure tokian jartzen. Gizabanakoa diluitzen ari den masa akritikoan gutariko bakoitzak sentitu du heriotzaren hurbila, nondik datorren ez dakigun hats hotza garondoan.

'O!, ez nago infernutik kanpo, hemengo mundu hauxe da infernua', zioen Mefistofelesek Goetheren Fauston. Baina infernua ez da pandemia, pandemiaren gure kudeaketa baizik. Gu gara infernua. Jakitez, bagenekien izurriteak, plagak, pandemiak ziklikoak direla. Naturak ekarriak. Zientzialariek gertagarritzat jotzen zuten pandemiaren bat, eta iragartzen ere ari ziren laster ezagutuko genuela antzeko zerbait. Hemen dugu. Pandemiaren aurrean erakutsi izan dugun gure jarrera, sarritan arduragabea eta ez batere solidarioa, ezin zaio halabeharrari egotzi, mundua kudeatzeko gure baldarkeriari baizik. Manipulazioa, arerio politikoen kontrako arma, autoritarismoa, balizko errudunen ehiza, solidaritate falta, txibato lana…

Bitartean, ebidentziaren negazionista askok, beren listo ustean, egoismoaren zornea destilatzen segitzen dute, fabulako tonto haren bidetik: eguzkiaren existentzia ukatzen zuen berorik ez pasatzeko.

Guk sortutako infernuaz ari da Mefistofeles, injustiziaren maskara ugariek bertan goxo egiten duten plazaz. Guk sortutako infernuaz ari zaio Fernando Fernan Gomezek jokatzen duen pertsonaia ere Jose Luis Cuerdaren Tximeleten hizkuntza filmeko mutil koskor bati: «Infernua ez dago gure munduaz haraindi. Gorrotoa, krueldadea, hori da infernua».

Auschwitz izeneko infernua gauzatu zuten kriminalen buztin berekoak ziren hango biktimak ere. Halakoxea da gizakia: izugarrikeria handienak egiteko gai eta sufrimendu bortitzenetik poesia gorenena idazteko gauza izugarrikeriaren barne-minetan.

Borondatea flako.

Animo gogobero batez eta diziplina zorrotzenarekin ekin zitzaion pandemiaren borrokari. 'Irabaziko dugu', esaten zuen jendeak, eta etxeetako balkoiak gainezka egiteraino betetzen ziren heroi berriak txalotzeko. Gerra bat piztu berri balitz bezala zen: hiztegi belikoa zerabilten osasun-adituek, politikari eta kazetariek, jendeak; momentu haien eszena hunkigarrienak jasotzen zituzten hedabideek; giharrak eta bihotza, batez ere bihotza, leher egiteraino (lehertzeraino) egiten zuten lan gure osasun zaintzaileek. Gerra berriko heroiak ziren. Dena zen onezia, dena zen adore eta energia, gogotik iraun zuten diziplinak eta egoerari buelta emateko esperantzak. Zentzutasuna erruz ari omen zitzaion lehia irabazten arinkeriari. Kontent ginen.

Konfinamendua bukatu zen arte.

Hainbatek gerra bukatu balitz bezala hartu zuen arnasa, eta ez tregua baten moduan. Maiatzetik hasi eta Gabonak arte, uda barne, hesiak jarri zituzten hondartzetan sartzeko. Hori kenduta, ezer gutxik adierazten zuen benetako egoera: suizidio kolektibo baten ataria ematen zuten hesiz haragoko hondartzek, hesiz honagoko malekoiak, terrazek, kaleek, plazek. Momentu batean maskarak ia guztiz desagertzeraino, eta maskarekin, zuhurtasuna. Udaberriko pozaren hostoa laster zen, ordea, udazkeneko orbel. Eskarmentua ikasle txarra da nonbait. Prudentzia: auskalo larretan. Pedagogia: missing. Solidaritatea: lagunduko didate ezer gertatuko balitzait, bitartean, hor konpon, kopon!

Ikusten hasita geunden luze joko zuela auziak, baina giza borondatea flakoa baita, hasiera bateko euforia onkeriazkoa etsipenezko ihesa bihurtua zen jada, carpe diem gaizki ulertu baten bidetik.

Patukeriaren erresuman.

Hil da halako, joan da urlia. Eta jakin ez ditugunak.

Koronabirusak eragindako hildakoen informazioa zifren, ehunekoen, konparaketen, aurreikuspenen pilaketa bat da, su eman behar zaion zenbakien meta halako bat, egunkarietako letra beltzetan. Numero bihotz gabeen meta bat. Eskolan Domund-erako edo ikastola berria egiteko ematen genituen sosen grafikoak bezalakoak eguneroko balantzean. Bihar beste kopuru bat emango dute. Egunetik egunera handitzen doa zenbakien meta. Zenbakiak, tragedia despertsonalizatzen duten zenbakiak beti. Zifra horiek guztiek itxura dute atzean ez dagoela pertsonarik.

Joan zen hilean hainbeste hil omen ziren herrian. Aurreko hilean baino gutxiago. Edo gehiago. Zuk, gutxi-asko, ezagutzen dituzu herritarrak, bistaz badarik ere, edo erreferentziaz, baina apenas duzun hildako gutxi batzuen berri. Isilik joan dira, asko eta asko hurbilenen agurrik jaso gabe. Lazgarriak dira entzuten ari zaren istorio batzuk. Ba omen da zaharretxetako egoiliarrik jateari utzita hil denik. Ahuleriaz. Panikoz. Izan omen da suizidiorik ere. Ahoz aho dabiltzan kontuak dira, hedabideetara iristen ez direnak.

Laurogeita bost urteko agure baten kasua kontatu dizute. Ez zenuen ezagutzen; anaia bazenu bezala hunkitu zaitu. Ospitalean hil omen da, bertan ia hilabete isolatuta egon ondoren. Hildakoak oso hurbil zeukan senide hurkoena, laurogeita hiru urteko anaia. Aldameneko gelan, tabike bat tarteko. Hura ere, koronabirusak jota.

Erizainei esker izaten zuten elkarren berri.

Bart joan-etorri askoren hotsak iritsi zaizkio alboko gelatik anaia gazteari. Goizarekin, erizaina etorri zaio tentsioa hartzera. 'Luis hil da, ezta?' galdetu dio erizainari egun onik ere eman gabe. 'Bai. Sentitzen dut', erantzun dio erizainaren ahots-kraskak. Anaia gazteak ezpainak hozkatu ditu, sabaira begira jarri da.

Begiak itxi ditu.

Txikitako hil-kanpai grabe solemneak entzun ditu bere kautan, bere ordua noiz iritsiko.

Hilobiak fresko daude, baina zifren metek ez dute Erdi Aroan hildakoekin osatzen zituzten su-meten eragin koertzitiborik. Hil-kanpaiak iristen ziren hiri osoko eliza guztietako kanpandorreetatik. Exorzismotik asko zuten suak eta hil-kanpaiek. Espiaziotik ere bai.

Baina espiazioa, guk? Zergatik? Zer egin dugu gaizki? Zer ikusia dugu guk etorri zaigun patukeriarekin?]]>
<![CDATA[Ipurtargi bat Osinagan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2021-03-07/ipurtargi_bat_osinagan.htm Sun, 07 Mar 2021 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2021-03-07/ipurtargi_bat_osinagan.htm
Ipurtargi bat ikusi nuen azkeneko aldia, joan zen udan, Osinaga auzoan Iruñetik gertu. Iazko konfinamenduak eragindako ilundurak eraman gintuen bertako landetxe batera mende batzuk lehenago Decameron-eko gazteak ere Fiammetta jauretxera nola: izurriak izua du bidaide.

Afaltzen ari ginen atariko zelaian. Argi txiki fosforeszente bat ikusirik mahaitik metro batzuetara, biloba txikiena eskutik hartu eta bertaraino eraman nuen. Belauniko jarri ginen belarretan. «Argia dauka ipurdian!», irten zitzaion lilura, nik ipurtargi bat zela esan aurretik eta, zutiturik, biloba mahaira itzuli zen korrikaldi baldarrean, albistea oihukatuz senideei. «Ipurtargi bat, ipurtargi bat, argia dauka ipurdian!». Laster nituen denak inguruan, ardaila alaian. Isiltzeko egin nien keinu: mirari txiki delikatuen ekosistemak isiltasuna du habitat naturala.

Ikusten ez bagenituen ere, ipurtargi arrak ez ziren urruti ibiliko, airean jira eta buelta behar zuten, hegoekin argi inarra eginez emea zegoen inguruan. Deigarria egin zitzaidan kontrastea pandemiaren erdian: emeak arrak erakartzeko pizten du argi fosforeszentea. Kopulatzeko, ernaltzeko, bizitza sortzeko, espezieak irauteko. Baina, ordurako, itzalita zegoen harraren ipurdiko argia; pentsatzekoa da gure presentziak ar hegalariak uxatu zituela, berez ederra zitekeen metafora ilunduz harraren argia itzaltzearekin batera. 'Itzaltzen ari den inperio hori argi bat da ala ipurtargi bat?', galdetzen du Borgesen haiku batek.

Ipurtargiak oso efimeroak dira izatez, eta are efimeroagoak hiri, herri, auzo eta errepideetako argi gero eta ugari eta indartsuen eraginez nonbait: gaua ia egun bihurtzerainoko gure obsesioak ez du azkenik. Ipurtargiak guk eragindako beren pandemia partikularra sufritzen ari dira aspalditik.

Efimeroak bizi gaitu.

Umeen lilura eragiten duen animalia txiki efimero askok izen ugari ditu euskal hitzen mapan. Halatsu tximeleta, kilker, matxinsalto, sator, amona mantangorri, triku, zapaburu bezalako hitzek… Hemen triku dena han kirikino da edo sagarroi, denak dira izen gogoangarriak, goizeko ihintz-ttanttak bezain finak. Ipurtargiak, aldiz, izen bakar batekin egiten du mundualdia, ez du bere inguruko beste zamorro askoren ugaritasunik. Gainera, deskriptiboa da bere izena, ez batere poetikoa, izena eta izana bat ditu, eta hitzaren bi osagaietan bigarrenak behar luke izan nagusi, zizare batek argia izatea baita harrigarri, eta ez ipurdi baten jabe izatea. Baina haurrei (guri) ipurdia egiten zaigu deigarri: ipurdia eta, gainera, argiarekin! Argia kopetan izan balu bederen…

Ipurtargia galtzen denean laster galduko da mundu industrializatuan izena geratuko zaigu, baina ez udako gau epeletako belardietan, testuetan eta hiztegietan baizik. Edo izaki fantastikoen ipuinetan, galtzagorrien edo adarbakarraren edo intxisuen konpainia fikziozkoan.

Zer garrantzi duen ipurtargia galtzeak? Has gaitezen galtzen ari garen landare eta animalia-izenak metatzen. Auskalo-mendi puntaraino iritsiko litzateke meta eta are gorago. Hala ere axola gutxi. Imajinatu Pirinioak hemendik hamar urtera. Denbora gutxi da, baina hamar urtetan 12.000 futbol-zelairen neurriko soilguneak geratuko dira gaur pagadiak dauden tokietan, hogei urte barru beste hainbeste alor lehor gehituko zaizkio triskantza horri, Amazonian gertatzen ari denaren antzo, eta horrela joango da soiltzen Pirinioetako basoa baldin ez badugu geldiarazten Florian izeneko italiar multinazionalaren pagadiak ipurditik ateratzeko proiektua. Ez da zientzia fikzioa, berripaper honek eta Argia astekariak emana dute asmo horren berri orain bizpahiru aste. Krimen ekologikoaren bezperan ez dugu eskandalu-hots handirik entzun.

Harroak bizi gaitu.

Goethek mehr licht!, mehr licht! (argi gehiago!) eskatzen omen zuen hilzorian zegoela. Baina haren oihua (laurogeita hiru urte zituen) heriotzaren hurbilak eragina zen, betirako ilunpearen beldurrak.

Mundua hondatzeko gure afanaren atzean, itsutasun berezi bat dago, argirik argienarekin ere ikusi ezin dena. Txikiari, efimeroari, balio krematistikorik ez duenari ez diogu begiratzen, ezta argi berde fosforeszentez jantzita baletorkigu ere. Txikiaren aurrean itsu, munduaren ustezko handitasunak itsu bihurtu gaitu, mundua betirako izango dugula pentsatzeraino itsutu ere. Bitartean, kutsatu dugu airea, kutsatu dugu ura; kutsatu ditugu zeruak eta lur-itsasoetako barrunbeak. Arriskuaz oihuka ari zaizkigu mundua eta ebidentzia, iragarpen gero eta apokaliptikoagoak egiten ari zaigu aditu jendea.

Alferrik, ordea: aski da begiratzea pandemiaren aurrean daukagun jarrera harro, inkontzienteari. Nirea da mundua, nor da inor zer egin behar dudan agintzeko! Harroak bizi gaitu. Ahaztezinak Felix Zubiak orain hiru bat igandeko artikuluan bota zizkigun errieta eta demanda, Xabier Lete gogorarazi zigun profeta-haserre eta guzti: «[…] ea nik zergatik egin behar ditudan ospitalean zaintza gehiago, bere burua zaintzeko gauza ez den gizarte baten kideak zaintzeko […]. Zergatik utzi behar dudan nire familia etxean, […] elkar zaintzeko ardurarik ez duen gizarte bat zaintzeko. Zaindu zaitzatela zuen aita edo ama santisimak».

Efimeroak gara gu, efimeroa da gure planeta ere, efimeroa da unibertsoan dagoen oro: giza erronka ez al da gure izaera efimeroaren argiari ahalik luzeen eustea, kandelaren argi-mihia eskuarekin babestea haizetetatik, ipurtargiak bere argi berdea behar duen bezala bizitzeko eta bizia sortzeko?

Ez izan, ordea, batere argiak, eta nahiago dugu hil artean bizi lokuzioak ondo laburbiltzen duen konformidade ustiatzailean bizi, harik eta heriotzaren hortzeria karkarka entzuten dugun arte, agian pandemiatik ihes gabiltzala, agian pandemiaren kontrako neurri guztiak popatik hartzera bidaliz solidaritate arrastorik gabe, ezer larririk gertatutakoan zorte onak edo gure guapoak, edo aita edo ama santisimak anparatuko gaituelakoan.]]>
<![CDATA[Hitzordua Neuchâtelen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2021-02-07/hitzordua_neuchacirctelen.htm Sun, 07 Feb 2021 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2021-02-07/hitzordua_neuchacirctelen.htm
Lurralde elebidunetan, ordea, literatura garatuko hizkuntzak (handiak) literatura urriko hizkuntzetako idazle posibleak asimilatzen ditu, kolonizatu, zurrupaka erakarri. Baina fenomenoa ez da hasten idazleak zein hizkuntzatan idatzi erabakitzeko orduan. Idazle izango denak literatura garatu bateko hizkuntzan egin baditu ikasketa guztiak, hala egin ditu irakurketak ere, bertan topatu ditu eredu literarioak, haiek imitatuz hasi da, ia oharkabean, idazle izaten. Hitza gozatzen irakatsi dion hizkuntzan. Idazle nahi duena elebiduna denez, ezagutzen du beste hizkuntza ere, tradizio urrikoa, kasik analfabetoa. Zer erabaki hartuko du? Zergatik? Kasuistikak askorako ematen du. Agian ez zaio burutik pasatuko erabaki beharra ere.

Euskara eskolan sartu arte eta gero ere bai dilema horri erantzun behar izan diote, gutxi-asko, euskal literatura deitzen duguna posible egin duten idazle gehienek. Atzera jo eta demagun Salbatore Mitxelena, muturreko kasu bat: gazte-gaztetatik idazle nahi, eta euskaraz hasten da, bidaide du gerra aurreko pizkunde-giroko euforia; gerra hasi berritan, faxistek komentutik ateratzen dute, eta soldadu eraman; gerra ostean ere euskaraz idazten segituko du, baina katakonbetako klandestinitatean, guztiz nagusi den logika akademiko-artistikoaz beste eginez, nahiz oso ondo egiten duen gaztelaniaz, idatzi ere, dotore.

Elebidunak gara. Baina zein hizkuntzatatik? Mitxelenak euskaraz idazten segituko du Amerikara bidaltzen dutenean ere misiolari: frantsesek etat de besoin deitzen duten premia larrian dago euskara, irakurlerik gabe, baina hizkuntzaren etxetik oso urruti egonagatik ere, Mitxelenak ezin du hizkuntza-kontzientziaren zimikoa barne-muinetatik erauzi.

Gutxirekin asko, premia bertute.

«Nik ez nuen ingelesa aukeratu; berak aukeratu ninduen ni», esan zuen Joseph Conradek. Esaldi egozentrikoegia da serios hartzeko. Bizitzaren bidezidorrek, irakurketek, oihartzunaren sirena-hotsek eraman zuten ingelesera; polonieraren-ingelesaren artean zegoen decalage literarioak; Shakespeareren irakurketa etengabeak; munduari bira asko eman dizkion baten eskarmentu kosmopolitak, garai hartako hitz batekin esateko.

Askatasunak, azken finean.

Ederki, baina bizitzaren zirkunstantzien ugaritik hautatzen du idazleak hizkuntza, ez hizkuntzak idazlea. Hona, labur, Hungariako adibidea iragan mende erdian:

Sandor Maraik 48 urterekin alde egin zuen Hungariatik (1948) ez zetorrelako bat erregimen komunistarekin. Ordurako idatzia zuen ezagutzen diogun obra nagusia. Oso idazle ezaguna zen Hungariatik kanpo ere. Arrakasta zuen, irakurleak zeuzkan nonahi. Erbestean ere, hungarieraz idazten segitu zuen. Idatzitako guztia itzultzen zioten.

Marga Szabo edo Imre Kerteszen Hungarian geratu ziren, hungarieraz idatzi zuten, nahiz erregimenak argitaratzen zuten guztia oztopatu, zentsuraren guraizeekin mutilatu, hedabideetan mututu.

Aipatu idazle horiek baino dezentez gazteagoa da Agota Kristof: Varsoviako Itunak Hungariako Iraultza erauzi berritan, hogeita bat urterekin, ihes egin du aberritik, ihes poliziaren giltzarrapoetatik. Suitzako Neuchâtelen jarri da bizitzen, bertako fabrika batean egingo du lan hainbat urtez. Idatzi nahi du, baina irakurleak izateko aukerarik ez, ez liokete ezer argitaratuko Hungarian. Frantsesa ikasten hasten da. Zerotik. Arrotz etorkin da Suitzan, are arrotz etorkinagoa bihurtzen du dakien frantses apurrak. Analfabetoa deklaratuko da frantsesez, ez da inoiz iritsiko frantsesaren muinera. Baina idaztea da inportanteena Kristofentzat: edozein zirkunstantziatan «ziur naiz idatzi egingo nuela, berdin dio non, berdin dio zein hizkuntzatan» aitortzen du Analfabetoa idazle izeneko kontakizun autobiografiko laburrean.

Analfabetoa eta idazle?

Gerta liteke miraria. Artegintzaren muina ez al da ba gutxirekin asko esatea eta premia bertute bihurtzea? Kristofen Koaderno handia da adibide garbi bat.

Nobela bat isiltasunaren orrietan.

Idazle hungariarraren Analfabetoa idazle liburua irakurri berri, kolpeko burutazio bat: Neuchâteletik Agota Kristof bizi den hiritik hamalau bat kilometrora, La Chaux-de-Fonds herrian, beste etorkin bat bizi da. Espainiar etorkinei laguntzea du eginkizun. Idazle klandestinoa izan da Espainiako Gerra osteko euskal katakonbetan, argitalpenik eta ia irakurlerik gabeko hizkuntza batean. Bere herriaren kalbarioa deskribatu du Kristoren kalbarioa ispilutzat hartuta. Mitxelenaren prediku literarioak elizan topatuko ditu etsairik zuri gaiztoenak. Beste destino bat bilatuko du, misiolari ibiliko da Amerikan, tartean Kuban. Dezepzionatuta itzuliko da Kubako Iraultzaren ondoren, eta Suitzara egingo du txango, minduta elizarekin, diktadura frankistatik ihesi, nahiko etsita euskarak ez duela jada ezagutuko gerra aurreko pizkundearen airerik.

Iragan mendeko 60ko hamarkada da. Mitxelenak eta Kristofek bost bat urte daramate geografia berean, baina inoiz kointziditu ote dute, egon ote dira film bera edo arte-erakusketa bera ikusten elkarren berri izan gabe?

Sinesgarritasun literarioarenganako fedeak Kristof eta Mitxelena elkartu dizkit Neuchâteleko gozotegi apal batean, kikara kafe banaren aurrean. Biak dira idazle, biak dira etorkin, biek dute zer kontatua. Oso zirkunstantzia ezberdinak bizi izan dituztela ematen badu ere, bien traiektoria literarioaren kontrapuntuak elkartu ditu batez ere.

Mitxelena etorkin boluntarioa da; Kristof, behartua. Idaztea ez da Mitxelenaren bizitzako helburua, fedea baizik («zein ederra dan olerkaritza, otoitz bihurtzen danean»); Kristofentzat idaztea da bizitzaren ardatza, hartan jarrita dauka fede osoa. Mitxelenak ama hizkuntzan idatzi du bere obra oparoa. Kristofek «etsaitzat» daukan hizkuntza hautatu behar izan du. Mitxelenak giltzatu du idazle-ibilbidea, bere herriaren kalbarioa bizitzaren sentimendu tragikotik kontatu ondoren; Kristof kontatzen hasteko dago bizitzaren sentimendu tragikoa bere kalbario propiotik. Mitxelena alfabetatua da hizkuntza ia analfabeto batean; Kristof analfabetoa da hautatu berri duen hizkuntza txit kultuan. Mitxelena oso gaixo dago, hurbil du bizikinen azkena, artistikoki emana du eman zezakeena; Kristof artean demostratzeko dago berea...

Kristofek artean idatzi ez duen esaldi baten airea dabil bien kafe-kikaretako hondokinetan, elkarri kontatutako historietan: «Atzo dena zen ederrago; oraina besterik ez dago»

Hirurogei urte doi pasatu dira balizko enkontru hartatik. 2019an ehun urte bete ziren Mitxelena jaio zela. Salbuespenak salbu, isiltasun trinkoa, kalbarioko gurutzea bezain astuna, entzun zen haren mendeurrenaren efemeridean. Etxean. Etxeko hizkuntzan. Nobela bat dago isiltasun trinkoaren orrietan.

Agota Kristof 2007an hil zen. Ordutik, gero eta oihartzun handiagoa du haren obrak. Atzerrian eta Hungarian, abandonatu behar izan zuen herrian. Koaderno handia Berlingo harresia erori zenean itzuli zuten hungarierara. Etsaien hizkuntzatik Mitxelenaren euskararaino iritsia zaigu Kristofen obraren parte dezentea.]]>
<![CDATA[Ahozkoaren eta idatziaren arteko zabuan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/031/001/2020-12-06/ahozkoaren_eta_idatziaren_arteko_zabuan.htm Sun, 06 Dec 2020 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/031/001/2020-12-06/ahozkoaren_eta_idatziaren_arteko_zabuan.htm Ume txikien gelatik.

Euskaltzaindiak honela definitzen du literatura: «hitzaren bidezko adierazpenean, ahozkoan nahiz idatzian, oinarritzen den artea». Gaztelaniaren Akademiak, aldiz, ez du ahozkotasuna sartzen literaturaren definizioan. Hiztegi frantsesek ere literatura idatzia kontsideratzen dute hitzaren arte. Ingelesentzat ere hitz idatziekin (written works) egina da literatura. Antzera hiztegi italiarretan. Izenak izana omen du bere, eta, izatez, literatura hitzak soinean daraman latinezko littera-k akotatzen du kontzeptua: letretan emana baino ez.

Definizio zuzenagoa litzateke esatea, han eta hemen, alemanez bezala euskaraz ere: «literatura hitzaren artea da». Ez da nomenklatura kontu soila. Euskararen kasuan edo antzeko egoera bizi duten hizkuntzetan are gutxiago. Ume txikien gelak ditut, bereziki, gogoan. Gelok letrarik gabeak dira hasieran, letradunak pixkana-pixkana. Hitzaren gozoa eta poza hain modu bat-batekoan sentitzen eta adierazten den giza sasoirik emankorrenaren leku eta lekuko behar lukete izan gelek: umeak hitzarekin jolasean, hitzarekin kantuan, hitzarekin antzezten, hitzarekin dantzan…

Hitzak ez dira artean kontzeptuen ontzi, sentimenduen iturri eta jario baizik. Hitzek magia dute, hitzaren magia errespetatzea eta argiztatzea da irakaslearen egitekoa. Eta ez gaude material faltan: egundokoa da haurrentzako altxorra ahozko tradizioan, zeina uste dugun baino askoz ere zabal aberatsagoa baita; kontaezinak ditugu formula fonetikoak eta erritmikoak, estereotipo poetikoak, joko dialektikoak, alkimia berbalak… Umeen zernahi imitatzeko eta, imitatuz, asmatzeko sena dauka irakasleak eskura. Eta umeen memoria-zaku ia hondorik gabea.

Ereinotzetik lainezara.


Manuel Lekuonak literatura-maila eman zion ahozkotasunari (Literatura oral euskerica, 1935); Oteizak cromlechetako estetikaren ereinotzarekin saritu zuen ahozko euskara (Quosque tandem…!, 1963); Juan Mari Lekuonak, osaba Manuelen bidetik, maila akademikoa eman zion ahozko literaturaren azterketari (Ahozko euskal literatura, 1982). Besteak beste, hori guztia ere badago Euskaltzaindiak literaturaz emandako definizioaren atzean.

Praktikan, ordea, gurean ere idatzizkoa da literatura hitzarekin seinalatzen dugun artea: ahozkoa eta idatzia aparteko bi mundu dira, nahiz biak diren hitzez sortutako artearen gogaide eta gozaide. Definizioak dioena dio, baina bizitza paraleloa egiten dute ahozkotasunaren eta idatziaren errailek: elkarren ondoan egon arren, ez dira elkarrekin, eta bien arteko distantzia horretan, askotan sideral/abisala, nabarmena da idatziaren estamentutik ahozkotasunari zaion laineza. Ahozkotasunari izaera artistikoa ukatzeraino?

Umeen gelatik nerabeen mailara txango egin eta honatx zer pentsatua ematen duen paradoxa bat: irakaskuntza arautuan literatura irakasten omen dute; bertso-eskoletan, aldiz, bertsolaritza. Baina nago bertso-eskoletan ez ote duten hitzaren arte gehiago irakasten ikastetxe askotan baino: hitzarekin jolasten, konparaketak egiten, metaforak asmatzen, errimak osatzen, hizkien ozentasuna bilatzen, hitzaren plazera dastatzen, hizkuntzaren poza bizitzen… Hots: hitzaren artea gozatzen.

Efimeroa 'versus' iraunkorra.

Azken hamarkadetako bertsolariek harreman asko izan dute beste hainbat arterekin (komikia, arte plastikoa, argazkia…), eta literatura idatziko generoren bat gehienetan nobela landu dutenean, nekez ikusiko duzu bertan bertsolaria, idazlea baizik puri-purian. Bertsoaren eta poesiaren arteko berdintasun-aldeen auziaz, berriz, Andoni Egañak dio kanpoko inprobisatzaileek poetatzat dutela euren burua (Hogeita bina, 2004), baina Egañak aitortzen du berari oso urrutikoa egiten zaiola «horren ardura bera ere». Poesia eta inprobisazioa arteak dira biak, baina, Egañaren ustez, denboraren faktorea dute, besteak beste, desberdin. Inprobisazioaren bat-batekotasunak produktu gehienetan efimeroa sortzen du. Idatziak, aldiz, hausnarketa behar du, poetak denbora ematen du poema bat pentsatzen, idazten, zuzentzen. Poema argitaratu eta gero ere, poeta egon liteke, aldian-aldian, huraxe berridazten. Xabier Lete zen kasta horretakoa. Hurbil zuen bertsolaritza, euskal poeta gutxik bezala, eta haren kanta asko joan-etorrian dabil bertsoaren eta poesiaren zabuan. Ez da usua. Batzuetan ematen du ahozkotasuna asuna dela literatura idatziarentzat poesiarentzat bereziki, balirudike letren galgak urruti ibili behar lukeeela ahoaren jariotik. Larri ibili halako poesiak gutxi izatea erritmotik eta musikatik. Eta musikarik gabeko prosa ere tristea da, gora-goserik gabea: asmorik bikainena honda dezake.

Hala dio Ingeborg Bachmannek, haren Aldibereko ipuin liburuari Idoia Santamariak egin zion hitzaurrean jasotako aipu batean: «Gauza bakarra da idazterakoan zaindu beharrekoa: hizkuntza […]. Idazle batek darabilen hizkuntzak eusten ez badio, edukiak ere ez dio eusten».

Liburuaren fetitxea.

Ahozkotasunaren eta idatziaren arteko errail paraleloen artean liburua da harresi, liburuaren formatua hartzen duten testu artistikoei deitzen diegu, praktikan, literatura. Narrazioa eta poesia dira, nonbait, genero bakarrak. Saiakerak apenas duen literatura-sonik. Antzerkiak testu idatzien ahozko errepresentazio artistikoak toki berezia zuen literatura idatziaren manualetan, idazle handi frankok praktikatzen zuen komedia bezala drama eta tragedia ere. Antzerki-konpainietako aktoreen arteko konplizitateak testuak sortzeko mekanika irauli zuen, eta aktuazioa talde-lana den bezala, talde-lana hasi zen izaten testu teatralak sortzea ere.

Sasoi batean antzerkia argitaratu egiten zen, generoak literaturaren berme jasoa zuen. Autore-testuak ziren. Pixkana, antzerki-obra desagertzen hasi zen liburuen katalogoetatik. Arazo handi batekin: antzokira joan gabe (efimeroak dira antzezpen-birak), ezin hainbat emanaldi ederreko testuak ezagutu. Orain urtebete doi Susa argitaletxeak eta EHAZE elkarteak Ganbila saila argitaratzeari ekin zioten. Bederatzi ale kaleratu dituzte ordutik. Umeentzako antzerki-bilduma ondo pentsatu bat izan liteke hurrengo pausoa: hitzaren poza deskubritu eta sentitzeko eskubidea dute.]]>
<![CDATA[Hainbeste izutzen gaituen iluntasunaz ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2020-11-01/hainbeste_izutzen_gaituen_iluntasunaz.htm Sun, 01 Nov 2020 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2020-11-01/hainbeste_izutzen_gaituen_iluntasunaz.htm
>Irratiko esatariak irakurri berri duen poemak kilimak eragin dizkit muinetan: «Andre zaharra bihurtu naiz. / Atseginez onartu dut / hainbeste izutzen ninduen iluntasuna». Edertasun umotua dario testuari, alferrikako artifiziorik gabea da, asko eta sakon esaten du oso gutxirekin: izuak izu eta iluntasunak iluntasun, poetak zahartzaroa «onartu du» eta, gainera, «atseginez».

>Louise Glück Literatura Nobel sari berriarena da poema, eta Mari Luz Estebanen Aurkikuntza izeneko aitorpen-poema baten pasarte bat ekarri dit gogora: «zahartzaroa bada erakarriko gaituzten gauza berrien aurkikuntza ere». Atsegina aipatzen du Glückek. Erakarmena, Estebanek. Eskura daukat bigarrenaren Andrezaharraren manifestua poema-liburua, geroxeago bisitatuko dut. Lehendabizi, ordea, Louise Glücki buruzko informazioa jasotzeari ekin diot, ezezaguna baitut. Sarean ibili naiz, han eta hemen, mokoka. Laster aurkitu dut irratiari entzundako poema. Laster, halaber, Glückek esandakoa sariaren motiboz egin dioten elkarrizketetako batean: «Zahartzearen alde on apurretako bat da esperientzia berri baten aurrean nagoela, eta horrek ez du parekorik autore batentzat», esan du Glückek. Sareko testu batetik bestera nabilela, ikusten ari naizena da bizitzaren akabera bitarteko etapan (Louise Glückek 77 urte ditu) zahar baten begiekin begiratu nahi diola propaganda txarreko aro estreinatu berriari: egiten dakiena egokitu nahi dio talaia berriko begiradari, estimulu berriak bilatu, iluntasuna baino haragoko perspektibak zabaldu bakardadeari edo ahuldadeari edo egoera ezohikoei…

>Gutxien espero den une eta tokian sortzen dira esperientzia kitzikagarriak jardun artistikoan bezala bizitza egunerokoan. Iluntasuna omen zekarren etapa bihurtu zaio Glücki poesia egiteko esperientzia bital berria eta argitsua-. Poetak dio Desira izeneko poeman: «Beti eskatzen dudana eskatu nuen./ Beste poema bat». Beste poema bat haustura baten ostean, bidegurutze berri bakoitzean, zahartzaroko bihurguneetan: «Horrek ez du parekorik autore batentzat», dio Glückek. Baita edozein gizakirentzat ere: zahartzearen alde on bat da esperientzia berri baten aurrean gaudela duintasunari eusteko, hainbat izutzen gintuen iluntasunean argi-inarren distira eta beroa bilatzeko, herioren begien aurrean begiradarik ez jaisteko.

>Andrezaharraren manifestua.

>«Aiton-amona zaharrak ditu hiru elementu, giharren flakia, karkaxa eta azken ordua tormentu». Bakardadea aipatzea falta zaio errefrauari. Zahartzaroak ez du hainbeste izutzen gaituen iluntasuna beste deus? Montaignek zioen espirituaren zimurrek zaharragoak egiten gaituztela aurpegiko zimurrek baino.

>Orain urtebete doi, iazko urrian, Mari Luz Estebanek Andre zaharraren manifestua izeneko poema-liburua argitaratu zuen. Lehendabiziko partean (Galdera-ikurra), haurtzaroan ezagutu zituen hainbat emakumez ari zaigu: birrotxak (ezkongabeak), maistrak, familiako emakumeak… «[Erretratuok] etorkizunera irekitako etenpuntuak dira, zahartzea urrun eta arrotz nuen orain batean», dio bertako poema batek. Sepia kolorerik gabeko argazkiak dira; doiak, duinak; maitasunez egindako erretratuak, inola ere ez, ordea, edulkorazioz. Bigarren partean (Gorputzaren iragaitza), zahardadearen deskubrimenduaz dihardu Estebanek, gorputza delarik zahartzaroa deskubritzeko eta sentitzeko pasahitz nagusia, hausnarketa intelektualari ekin aurretik. Hirugarren parteak (Andrezaharraren manifestua izenekoak) oso bestelako tonua du, aldarri batena, feminismoaren gorazarre eginez «ezinezkoa dirudiena ahalezko bihurtuz eta ontologia berriak sorraraziz». Aldarriaren motor nagusia gorputza izaki, gorputzaren mintzotik ari zaigu Esteban («Andrezaharra naiz, hezur-haragizko gizakia»), eta, andrezaharra izanagatik, andre izaten segitu nahi du poetak, desiratzen, bizitzaren azken zikloa betetzen «ontologia berriak» sortzeari utzi gabe.

>Metafora poetiko-politikoa.

>Munduak gizonezkoak entzun ditu zahartzaroaz mintzatzen: gorputzaren gainbeheraren atsekabetik, noski, baina aldi berean, zahartzaroak bere baitan omen dituen eskarmentua eta balio morala erreibindikatuz jardun izan du gizonak bere eskema patriarkal-paternalista belaunaldi berriei transferitzeko: zahartzaroari ez zaio beldurrik izan behar, gazteok, ispilu duzue zaharron esperientzia. Adimena da mintzo desirari gorputzari hitz egiten utzi gabe.

>Mari Luz Esteban, ordea, beste euskal emakume poeta asko bezala (Arantxa Urretabizkaia, Miren Agur Meabe, Idurre Eskisabel, Tere Irastortza, Eider Rodriguez…), gorputzetik abiatuta mintzo da. Hala dio Estebanek Manifestuaren hasiera samarrean: «Andrezaharra naiz, hezur-haragizko gizakia, baina aldi berean metafora, figura poetiko politikoa». Metafora ere badelako bildu ditu haurtzaroan ezagutu zituen emakume haien erretratuak, emakumeen historia delako zahardadearen seinaleen biktima nagusi: gizonaren beldur zelako bizi izan da emakumea zimurren beldurrez.

>Manifestua-n zehar aitorpen hunkigarriki erradikalak egiten dira, zirrara eragiten dutenak, ziztagarriak, deserosoak, inplikatu egiten gaituztenak: bizitzan zehar uste duzu bat eta bakarra zarela, baina, zahardadearekin, bat (omen) zaren hori bitan banatua manifestatzen da, eta zure baitan duzun zure beste horrekin hasten zara hizketan; eta non ohartzen zaren uste zenuen baino bestelakoagoa dela barruan daukazun nia, zure baitako etxola dela munduaren plaza eta ardatza. Eta Estebanek dioena gerta liteke: «Orain neure burua hobeto ezagutzen dut, neure egiak neure gezurrak beste». Azken finean, Estebanen manifestuko «[burujabe den] andrezaharrak aro berria iragartzen du, mundu orekatuago, osatuagoranzko bidean».

>Zeren bakardade berealdikoenean ere posible baita zahardadea bihurtzea aurkikuntza berrien poza Louise Glücken poema batek dioenaren bidetik: «Maistrak esan zuen: idatzi ikusten duzuna. / Baina ikusten dudanak ez nau emozionatzen. / Maistrak erantzun zuen: / Aldatu ikusten duzuna». ]]>
<![CDATA[Torrealdai, presentzia adiorik gabea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2020-10-04/torrealdai_presentzia_adiorik_gabea.htm Sun, 04 Oct 2020 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2020-10-04/torrealdai_presentzia_adiorik_gabea.htm
Manex Torrealdaik Ez adiorik, aita izeneko artikulu gogoangarri batekin agurtu zuen bere aita. Berripaper honek Joan Mari Torraldeairi eskaini zion gehigarriko artikulugile askok ere ez adiorik espresioa baliatu zuen. Semeak eta hainbat lagunek erabilitako formulak oso gutxi zuen kasualitatetik: zentzuz kargatutako aldarri bat zen aitaren bizitzan. Manex Erdozaintziri ikasi omen zion Torrealdaik espresioa eta, ordutik, gutun eta abisu-trukatze gutxi bukatuko zuen esapide hori erabili gabe. Torrealdairi ikasi nion nik, eta ia nerabezarotik, ez adiorik eta Torrealdai bat dira nire oroimenean. Haren lehen mezua jaso nuenean, Tolosatik, aitor dut ez nuela agurra garden ulertu: adioaren ukazioa ematen zuen. Gaztelaniak euskara herdoildu eta belarriak baldartu dizkion baten interpretazioa zen, noski, nirea.

Orotariko-k dio, ez adiorik 'formula de despedida atenuada' dela. Ez da inola ere agurraren ukazioa, justu kontrara baizik: euskal erabilera eta esapide askotan bezala, ukoak egituratzen du formula, ez batetik datorren baietzak laster arte inplizitu batek ematen dizkio mamia eta indarra. Bide batez eta, nik dakidala, sakon aztertzeko dago ez baiezkoaren mekanismoa, bertsolariek usu erabilia eta ironia finaren motor izan ohi dena.

Ez adiorik, beraz. Laster (aurki, sarri) arte.

Torrealdaik orain bi hilabete doi utzi gintuen. Fisikoki, ordea. Munduak, eta munduan guk, aurrera segitzen dugu, horixe egia gordina. Ez dugu berriro elkartzeko aukerarik, ez dago laster arte bezalako eperik denborarik gabeko heriotzaren eremuetan. Baina, fortunaz, gizakiok ez gara natura hilkor soila, historia gara eta etorkizuna gara. Katebegi. Izan zirelako gara, izan garelako izango dira. Presentea bizitzen ari gara eta etorkizuna prestatzen. Bertan segitzen du Torrealdaik. Bizirik. Euskal lurrean, euskal belarrietan, euskal kulturan eta imajinarioan.

Entzuten geratu nintzen.

Oroimenak dirauen bitartean, hildakoak ezagunen memorian utzitako oihartzuna gelditzen da, Xabier Olarrak euskaratutako Raymond Chandlerren Ez adiorik (The Long Goodbye) nobelako bukaeraren testuingurutik estrapolatu dudan zati honetan bezala:

«Ez adiorik!

«Jiratu, gela gurutzatu eta irten zen. Itxi zen atea. […] pasiloan barrena haren pausoek urruntzean egin zuten hotsa entzun nuen […] entzuten geratu nintzen-.

Entzuten geratu ginen gu ere. Entzuten segituko dugu. Euskaldunok eta euskarak Torrealdairi esandako ez adiorik sentituak presentzia espirituala bihurtzen du haren ausentzia fisikoa. Ohartzen ez bagara ere. Handia da Torrealdaik euskal munduari egin dion ekarria, utzi duen oihartzuna. Torrealdairen oinordetza kulturala, adiorik gabea, etengabe eta nahieran daukagu eskura liburuetan, haren idatziek zabaldutako ideietan, ikerketetan, euskalgintzaren praktikan. Adiorik gabea da halaber presentzia erreala Torrealdairen lana hizkuntzari buruzko gure pertzepzioan; komunikazioari eta komunikabide euskaldunei bereziki prentsari eta liburugintzari buruzko hausnarketetan, proposamenetan eta praktikan; kulturaren eta auzo-lanaren arteko jardun aggiornatu baten bulkadan.

Lan bikain askoren artean, euskararen eta euskaradunon historiak bizi izandako pertsekuzioaren eta bazterketaren formak aztertu izana zor diogu Torrealdairi: euskal hiztunen memoriak gordetzen zituen arrastoak dokumentatu nahi izan zituen. Hartarako, legeak, debekuak, dokumentuak, zentsuraren jarduerak arakatu zituen eta han-hemengo hainbat artxibotako zoko ilunenak miatu. Handik ezin zitekeen atera liburu beltz bat baino: paper zahar haien hautsak harrotuz, dokumentatu zuen herri-memorian gordetakoa ez zela egia gordin baten mendrena baino.

Tamalez, ordea, bizitza sarri da paradoxikoa eta krudela aldi berean. Artxibotik artxibora liburu beltzaren orri are beltzagoetan letra zuriak idazten jardun eta urte batzuk geroago gertatu zen: ikertu zuen pertsekuzio linguistikoaren barne-muinetako espiritu supremazistak berak kriminalizatu egin zuen Torrealdai eta deliturik gabeko delinkuente bihurtu. Larrutik larru torturatutik eta torturen ondorengo lazturetatik ordaindu zuen memorian gordea genuenari historia idatziaren galga intelektuala eman izana: euskararen liburu beltzaren azken kapituluak (oraingoz) Egunkaria-ren mantxeta darama eta Joan Mari Torrealdai da bertako biktima beste hainbat lagunen konpainian.

Iraupena, ikusgarritasunaren berme.

Haustura askoren eskarmentua dugu nire belaunaldikoek, haietatik etorriak gara, abilak ginen-eta proiektu politikoak, sindikalak, kulturalak, editorialak, ikastolenak, komunikabideenak bat bitan, bat hirutan, bat lautan banatzen. «Euskal kulturari ikusgarritasuna ematen saiatu naiz», zioen Torrealdaik bere jardunbideari buruz. Baina ikusgarritasunaren kezkak arrisku du mamiaren gainetik itxura lehenetsi eta lanaren ondorioa efimeroa izatea. Zalaparta atera eta gero, laster itzaltzen den suziri bat. Arrisku horretatik ihes egiteko, iraungo duten erakunde kulturalen kezka zen nagusi Torrealdairen proiektuan.

Torrealdai intelektuala zen baina, aldi berean, aktibista, bi adjektiboen adiera nobleenetan. Soziologiaren alde zientifikoa estatistika baliatzen zuen euskal kultura analizatzeko, hutsuneak seinalatzeko, proiektuak pentsatzeko, iniziatibak bultzatzeko. Eta Torrealdairi soziologiak esaten zion ikusgarritasunik sendoena iraupenak dakarrela. Proiektu serio batek errespetua, erreferentzia, bagajea bilduko baditu urteen joanean da, iraupenean. Torrealdaik horren guztiaren premian ikusten zuen euskal kultura, Jakin aldizkaria zuen Torrealdai soziologia ikasten hasi aurretik sortua! horren ispilu: bizi da eta sano dago. Berak sortzen lagundutako beste hainbat proiektuk ere Elkar, Egunkaria/Berria… iraupenak ekarritako onarpen sozial zabala lortu eta ziurtatua dute.

Iraupenak diziplina eskatzen du, ordea, pazientzia, etorkizunerako bokazioa… Giro utilitaristak ez duela laguntzen, bizi dugun espiritu efimero-zaleak ere ez? Negar egitea librea da, baina baita antzua ere. Batez ere antzua, esaten ari zaigu Torrealdai, hainbeste egiteko dugunean esku artean.]]>
<![CDATA[Aurreragoko lanen aitzakia perfektua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/028/001/2020-06-07/aurreragoko_lanen_aitzakia_perfektua.htm Sun, 07 Jun 2020 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/028/001/2020-06-07/aurreragoko_lanen_aitzakia_perfektua.htm
«Laster kukua ere entzungo dugu... Aurten, egia esan, bost axola poltsikoan dirurik gabe harrapatzen bagaitu; badugu aurreragoko kezkarik». Aurreragoko kezken kezkari bueltaka utzi ninduen Elixabete Garmendiak iragan martxoan berripaper honetan argitaratutako In tempo de Valse artikuluarekin.

Badugu aurreragoko kezkarik, esaten dugu. Badugu aurreragoko lanik, buruhausterik, zereginik. Pandemiarekin, areago. Urgentzia da nagusi, pandemiaren agendan ez da kabitzen bera baino. Bera da. Berak gauzka. Bere lapitz gorriak markatzen digu egutegia, azkeneko hilabeteak bezala maneiatuko dizkigu datozen hilabeteetako agendak, aurrekontuak, plangintzak, boterearen korridoreetako triskak eta bulliziak, gorrotoak.

Osasuna eta ekonomia, osasuna versus ekonomia, ekonomia ala hil: enegarren aldiz ikusiko dugu dirua garaile aurreragoko lanen lehian, baina nonahi dira seinaleak esaten dutenak inoiz ez bezala ikusiko ditugula ahulenez gainezka aurreragoko lanek gero eta atzerago utziko dituen zangak.

Oker (ustez) txiki (ustez) garrantzi gabeen hondakin eta abarreriarekin gainezkatuko zaizkigu bide-bazterretako zanga eta estoldak.

Aitzakia perfektua.

Nire laguna pipertuta dabil berrogeialdia leundu dutenetik, supermerkatuetan-eta ez dute berak nahi lukeen bezala atenditzen, bertakoak aspaldi handian ez bezala pasatzen zaizkio gaztelaniara; epaitegian isun batengatik protestatu nahi zuen, baina lanaz lepo omen dabiltza dena atzeratu omen zaielako pandemiaren etenagatik, ba omen dute euskaraz atenditzea baino aurreragoko lanik; antzeko zerbait gertatu omen zaio anbulatorioan ere analisiak egitera joan denean; etxera iritsitakoan ETB1 piztu du ea sosegatzen zen, eta inoiz baino gaztelania gehiago entzun omen du bertan. Laguna nahiko tolerantea da euskararen kudeaketa sozialean (toleranteegia bere inguruko askoren irudiko), eta, horregatik, egunotan euskararekin daukan setak esan nahi du benetan dagoela kezkatuta: usaintzen hasita omen dago —eta maskara behetu du pixka bat sudurretik— euskararen erabilera ez ote den erlaxatzen ari funtzionarioen jardunean, lanaren munduan, zerbitzu publikoetan, beti omen daude lanpetuta eta pilatutako lanari abasto eman ezinik, euskaraz ez dakien erizaina edo postaria edo ertzaina beti ari da bajan dagoen norbait ordezkatzen —kasualitatea da!—, sistema gaztelaniara lerratzen ari omen da aspaldi ez bezala, inertzia erlaxatu batez, utzikerian goxo eginez, aurreragoko lanak beti dira gezur ofizialduak hutsegiteak, defizitak eta zabarkeriak zuritzeko.

Nire laguna enpo dago eta jakin nahi luke zein fasetan dagoen euskara leihatiletan, dendetan, epaitegian, anbulatorioan, telebistan, jakin nahi luke konfinamendu betean dagoen ala bi-sei-hogei metroko distantzia gorde beharreko fasean, ez daki sistemak aurreragoko lanak bukatu arte egon beharko ote duen zain euskaraz atenditua izateko eskubidea errespetatzen zaion arte, tregua-tranpa batean ikusten du bere burua, kontu deserosoak saihesteko aitzakia sistemiko baten aurrean. Lagunak jaio zenetik entzun ditu sistemaren lantuak esanez asko eta larriak dituela euskara baino aurreragoko lanak, baina lagunak, optimismoaren olatu gainera igorik, aspalditxotik zuen itxaropena iritsiko dela egun eder bat zeinean euskara ikusiko dugun aurreragoko lanen zerrendan, baina olatu gainetik erori dela ematen du, hasita baitago susmatzen datozen hilabeteetan koronabirusa izango dela aitzakia perfektua sistemari deserosoak edo astunak edo erretxinen lantuak zaizkion kontu lakatzak baztertzeko, lagunak dio gorreria selektiboa duen batek beti bilatzen dituela aitzakiak gustatzen ez zaiona paretik kentzeko, gutxiengoak gehiengoari zor omen dion begirunea jainkotzeko, lehentasunetan ekonomia eta efikazia markatzeko, bideratu beharreko fundamentuzko iniziatibetatik kulturaren usaina darion ia oro apartatzeko, sistemak ez omen dauka-eta erreibindikapen guztiak atenditzeko adina ez hauspo, ez denbora, ez gogo, esaten dute zulotik irteten hasitakoan izango dutela dirurik, egokierarik, astirik orain atenditu ezin dituzten auziez arduratzeko, baina lagunak duda egiten du dirurik, egokierarik, denborarik dagonenean ere egongo ote den sentiberatasunik, borondaterik, energiarik «txikiak handia bentzi leidin asmoz eta jakitez», laguna beldur da euskara eta liburuak eta antzerkiak eta kontzertuak, eta itzulpen zein bikoizketak, eta etorkinen integrazio-saioak, eta kultura eta kulturan kabitzen den oro ez ote diren gurdi deseroso bat aurreragoko lanen aurrean, zeren aurreragoko lanek sekula ez baitute astirik izaten irakurtzeko, musika entzuteko, formatzeko, kontenplaziorako, gure baitako baratzea ongarritzeko, mundualdia modu emankorrean aberasteko.

Agian zentzuzkoa izango da —pentsatzen du lagunak— diruaren, produkzioaren, etekin ekonomikoen begiekin so egitea datozen une larriei, baina lagunak pentsatzen du halaber ez duela bizi nahi bihotzean euro baten tatuajea beste deusik ez daraman sistema batean, eta etsipenak begirada lausotu dio, konfinamenduan bezain bakarrik sentitu da, azken mohikanoaren pare.

Lagunak begiak itxi ditu, lo-kuluxkarako giro da. Isiltasun hotz bat. Argi zuri-zuria sabaietatik. Basque Technology Park-en batean ote dagoen begitandu zaio, edo Eusko-dreamers Factory-ren batean. Norbait hurbildu zaio bata zuri batez jantzita, eta maskara bat jarri dio lagunari ahoan, zeinak beste hizkuntzetara itzultzen omen du berak euskaraz esandakoa; bata zuridunak aurikular batzuk ere jarri dizkio belarrietan, zeinetatik euskaraz jasoko omen du beste hizkuntzetan erantzuten diotena...

Euskara, aizkora.

«Euskarak berak ez badio hiztunari hobeto bizitzeko balio, eta kontuan hartuta gaur egun ez dagoela euskarazko elebakardunik, hiztunak zerbitzu hori egiten dion beste hizkuntzara joko du egoerak hala eskatzen dion aldiro. Ez dut nik ukatuko hori baino aurreragoko lanik ez dagoenik (hiztun eta alor kopuru gutxieneko bat, legearen eta gizartearen babesa...). Diodana da gainerako guztiak alde edukita ere ez garela oso urrutira iritsiko euskara aizkora bihurtzen ez dugun bitartean.» Joserra Garziak Lekeition esandakoa, Euskaraz, bestela ez gara jardunaldietan.

Kafkak liburuengatik esaten zuen aizkora behar dutela izan gure baitako izotza puskatzeko. Areago hizkuntza batek.]]>
<![CDATA[Benetako etsaia koronabirusa ote duten]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2020-05-03/benetako_etsaia_koronabirusa_ote_duten.htm Sun, 03 May 2020 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2020-05-03/benetako_etsaia_koronabirusa_ote_duten.htm
Gerrek eta goseteek bezala, pandemia batek ere gizarte baten egitura guztiak gaixotzen ditu, boteretik hasita. Pandemiaren kontra egin behar, eta gobernuek, boterea lanabes, kontrol politiko noranahikoa nahi dute erabakiak hartzeko, burokraziak frenatuko ez duen efikazia bat lortzeko, eskuak eta jokoa libre izango dituen gobernantza bat praktikatzeko. Alegia, demokraziaren alde deserosoenak -oposizioa, debatea, prozedurak- gainetik kentzeko aukera, libreago jokatzeko. Libertatea, ordea, zertarako? Segurtasuna, kontrola, ordena, interbentzionismoa, zentralismoa, arbitrariotasuna nagusitu zaizkio askatasunari. Beharrezkoa al zen pandemia aurre-demokratiko baten prepotentzia kontrajartzea pandemia sanitarioari? Bitartean, konfinatu konfiatuok, otzan-otzan ameto egin, eta kris-kras etxeko maratilari; agur, senideei; pertsiana jaitsi geneuzkan planei. Alarma egoeran zer solidarioagoa, konpai, diziplinatuak izatea baino?

Diktaduragatik ahapeka esaten zigutena etorri zaigu gogora: «Tentuz ibili guzti-guztia berak egin eta berak gobernatzen duenarekin: ez da gure hobebeharragatik ari, dena kontrolatzeko baizik». Eta huraxe egia: lana efikazago egiteko aitzakian, imajinatu ere egingo ez genituenak irentsi ditugu denbora laburrean: mugak itxita; ejertzitoa, gure bizitzako korridoreetan; probintziak, Francoren garaiko mapetan bezala; minimo demokratikorik gabeko erabakiak; polizia kaleen jabe; eskubide zibilen prekaritatea; informazioaren sinesgarritasun bisustua, arbitrariotasuna... Garai bateko salbuespen egoerak gogoratzeko moduko panorama bat, labur esanda. Eta konfinatu konfiatuok, otzan-otzan amore eman, eta kris-kas ahoari, ut-ut susmo txarrei eta mapa zaharrei. Hil ala biziko egoeran zer demokratikoagoa, konpai, eskuzabalak izatea baino?

Alarma egoeran gaudenez, oposizioak, alarmaturik, Venezuela, komunismoa, KGB, independentistak, eta, behar izanez gero, baita juduak eta masoiak, eta baita etorkinak ere, ikusi ditu jenderik gabeko plazetan. Koronabirusaren arriskua salbu, beste guztia ikusten dute. Berek kudeatutako hildakoak izan ezik kontatzen dituzte eta berek jariatutako zorna-birusaren kiratsa ez beste guztia usaintzen. Eta konfinatu konfiatuok, otzan-otzan konformatu, eta ozpina ari gara irensten eta behazunari eransten. Politika da eta zer higienikoagoa, konpai, zaborra ondo kudeatzea baino?

Txibatoz bete zaizkigu hainbat leihotako kortina-atzeak, ateko behatxuloak, kale bazterretako izkinak. Beldurrak eragindako salaketa anonimoak ezagutu ditugu, baita auzo-arteko konponezin agerikoen mendeku isilak ere, edo hurkoa izorratzeko plazer hutsez eginak. Ezagutu dira bizia jokatzen ari diren profesionalen edo etorkinen kontrako jarrera miserableak ere. Eta konfinatu konfiatuok, otzan-otzan, hobe isilik, normaltasuna-edo noiz iritsiko. Pazientziaren garaiotan, zer zuhurragoa, konpai, beste aldera begiratzea baino?

Bitartean, Europa erkindu egin da, txikitu, nanotu, eta zeukan-edo identitate apurtxoa galtzeko bidean, atzerapausoak eman ditu batasuna baino lehenagoko status-erantz. Bitartean, estatu ahulenei eta estaturik gabeko herriei bazterketaren zanga handitu zaie. Bitartean, estatuek -honetan behintzat Espainia garaile da- zentralismoaren sarea zabaldu dute, zer arrantzatuko ur nahasien gorotzetan. Eta konfinatu konfiatuok, otzan-otzan eta hitzik gabe, zer ozenagoa, konpai, isiltasuna baino?

Patriotak omen dira.

Boteretsua bezain isila da, bizkarroia, kriminal asegaitza, heriotzaren txit zerbitzari leiala. Ikusezina da eta itsu da, ez bereizteraino ezkerra eta eskuina, gobernua eta oposizioa, bere triskantzetan. Erraza ateratzen ari zaio: eskuinak eta ezkerrak, gobernuak eta oposizioak erabaki bakarra hartu dute, praktikan, elkarren artean: pandemiaren alde egiten ari dira elkar hartuta.

Nik ez dakit deusik zoro-eldarnio hauetaz, baina esango nuke pandemia bat bezalako kontingentzia madarikatu bat aukera ona izan daitekeela estatu baten zein herri baten, demokrazia baten, konbibentzia baten alde zibikoak lantzeko, minimo sozialak koipeztatzeko, gezurra baztertu eta kritika orekatua sustatzeko. Justu kontrakoa gertatzen ari da. Kohesioa hondatzen, alegia, eta ez dute hori lortu arteko onik izango. Komunitatearen alde egin ordez, suizida da nork bere alternatiba politikoa izatea horizonte bakarra. Disparatea al da eskuineko hainbat politikari imajinatzea que se jodan! eginez gobernuko porrotak eta hildakoen zifrak goraka doazela ikusita? Disparatea al da ezkerreko bat baino gehiago botoak kontatzen imajinatzea Dickensen Eguberri kanta-ko Scrooge zekenak dirua kontatzen zuen bezala behin eta berriro?

Ipuin baterako apunteak.

«Guraso hauek orain hilabete pare bateko haiexek al dira? Gurekin etxean, gurekin ikasten, gurekin jolasean, gurekin kezkatuta. Serio-serio hitz egiten digute gertatzen ari denaz; heriotza eta gaixotzeko arriskua aipatzen dizkigute. Auzoko aitona bat hil dela; osaba lanik gabe geldituko dela seguru asko; dena bukatzen denean, jende askok problema larriak izango dituela. Guk ere bai. Uste dute ez garela enteratzen, baina gertatzen dena da orain bi hilabeteko inozentzia galdu dugula. Mundua aldatu zaigu kolpean. Edo, hobeto esanda, beste modu batean hasi gara begiratzen gurasoei, munduari».

Xehetasun txikiak izan ohi dira aldaketa handien hazi. Prozesu horretan daude. Orain arte ez bezalako xehetasun txikiei erreparatzen. Gurasoei ere erreparatzen diete eta orain bi hilabete ez zeukaten existentzia daukate umeen begietan. Hurkoari erreparatu. Hona zer den, oinarrian, erreparatzea: gaizki zegoena konpontzea, zapatari batek oinetakoak nola. Bizitzen ari garen egoerak asko balio du arreta handiagoz erreparatzeko ondoan ditugunei, ume jendeari bezala zahar jendeari, gure lainezaren biktimei... Erreparatu gaizki-ulertuei, oker txikiei, esan eta burutu gabe gelditutako hitz eta egintza apal baina pizgarriei... Erreparatu gaizki-ulertuak, oker txikiak, esan eta burutu gabe gelditutako hitz eta egintza apal baina pizgarriak.

Magia pixka bat lortzeko aukerak dira, memorian irauten duten horietakoak.]]>
<![CDATA[Apunte solte batzuk pandemiaren gainean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/021/001/2020-04-05/apunte_solte_batzuk_pandemiaren_gainean.htm Sun, 05 Apr 2020 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/021/001/2020-04-05/apunte_solte_batzuk_pandemiaren_gainean.htm -Apaltasun pixka bat, konpai!, entzun genuen han urrutiko balkoiren batetik.
Ukabilkada lehorra sentitu genuen gure sabel-zulo hantustez asean, eta Mendebaleko harro-hatsa galtzen hasi ginen globo puztuari korapiloa askatzen zaionean bezala.

PANDEMIA HITZAK (pan eta demos) herri osoa esan nahi du. Hitza ulertzen eta erabiltzen dugun eran, pandemiak osasunarekin du zerikusia, baina, praktikan, herri osoaren egituraketa osoa harrapatzen du: herritar asko kutsatzeaz eta hiltzeaz gainera, herriaren bizimodu osoa iraultzen du, bizitza publikotik hasi eta etxe barruko intimitateetaraino; ekonomiari eta etikari eragiten die; izuari zein solidaritateari; eskolari bezala aisiari: ez dago giza bizitzaren geruzarik pandemiak afektatzen ez dionik. Pandemia batek giza aktibitate guztien sare trinkoari eragiten dio, arrisku bizian jarriz gizartearen oinarri zibilak berak ere.
Lekukoak gara, bete-betean harrapatu gaitu.
Planeta osoa hondatzen eta hondatzen jarduteraino gara handi, itsu eta harro. Pandemia batek etorri behar izan du zein txikiak garen esatera.

ORGATXO BATEN GIDAN atseden hartuta, agureari otu zaio egunetik egunera ilara ez ote den laburragoa. Dardara hotza sentitu du bizkarrezurrean behera. Dendan sartzeko txanda. Orgari bultzaka, hartu du hau eta hartu du bestea, bete du orgatxoa, eta, txirriki-txarraka, etxera itzuli da. Hozkailua betetzen hasi da. Kolpean, giltza sentitu du sarrailan. Norbait kanpotik etxeko atea ixten! Ahal duen lasterren joan da ateraino. Behatxulotik begiratu du.
-Ni naiz, aita, dena ondo?

BIRUSA EZ DA SOZIALA, politikoa, humanoa, baizik natura baino ez. Ez dauka diskurtsorik, sentimendurik, etikarik: bere eremua ez dago gaizkiaren eta ongiaren terrenoan. Etorri da, jo gaitu. Inolako motiborik gabe, oraindik ezagutzen ez dugun mekanismo batek aktibatuta. Guk, sozialak, politikoak, humanoak baikara, gure ideietara eta komenientziara ekarri nahi dugu. Merezi genuen zigorra!, dio masokistak. Jauna, zer egin dugu gaizki?, moralistak. Asko ikasten ari gara, optimistak. Galdu gara!, pesimistak.
Gaixo, erizain eta medikuek ez dute ondoriorik ateratzeko ez astirik, ez kemenik. Askitik gora lan dute aurrean daukaten gaixoa zaindu eta animatzen.
Zer-nolako zilegitasuna dugu guk, naturarekin zer egiten ari garen jakinda, naturari eskatzeko errukitzeko gurekin?

ISOLATU GAITUZTENEAN ikusi dugu garbien taldean garela: gizartea guk egiten dugu, gizarteak gu egiten. Gogoan gordetzekoa da orain bi igandeko berripaper honek oparitu zigun Xabier Gantzarainen Atzeko balkoian artikulua. Honela dio, besteak beste:
«Margaret Mead antropologoari ikasle batek galdetu omen zion: zein da humanitate zantzurik zaharrena? Ikasleak espero zuen gezi baten punta [...] baina erantzuna beste hau izan zen: femur hautsia eta lotua».
«Femur hautsiak, naturan, heriotza esan nahi du. Ezin du ihes egin, ezin da ur bila eta janari bila joan. Harraparien bazka bihurtzen da. [...] Femur hautsi gero lotuak esan nahi du beste pertsona batek zauritua artatu zuela, zauria garbitu ziola, zaindu egin zuela [...]».

«DENA BERTAN BEHERA, dena etenda, dena ez: langileek lanera joan behar dute. Ez dakit kapitalismoaren argazki zehatzagorik ikusi dudan aspaldian». Gantzarainek artikulu berean.

GAURKO UMEEK inork aurreikusi gabeko oroitzapenak gordeko dituzte memorian. Isolamenduan oinarritutako oroitzapenen hitz eta hotsen bilduma halako bat. Umeek gurasoei ahapeka entzundakoak, gurasoek umeei sekula esango ez zizkietenak pandemia izan ez balitz, inoiz egin gabeko konfidentziak...
Izuaren lanbro zerratu bezain ikusezin bat Hondamendi Handiaren garaiko argazkietan.

AGURE EZAGUN BATEK lagun bati whatsappez: gazteak gugatik apartatzen omen dituk gugandik!
Pandemiaren segari edadetuon lepoak zaizkio nonbait atseginen. Naturaren beste kapritxo bat. Zertarako atsekabetu erremediorik ez duenarekin? Henning Mankell idazleak minbizi erremediorik gabea diagnostikatu ziotenean: «Duintasunari eutsi eta lasai egoteko argumentua da nik ez ditudala hamazazpi urte, ez naizela hilko benetan bizitzen hasi baino lehen. Hirurogeita sei urte ditut, planetako gehienek amestu ere ezin duten baino gehiago bizi izan naiz».

EUROPA INDARTUKO ZELA uste zuen ilusioaren mapak. Europa, ordea, erkindu egin da, nanotu. Estaturik gabeko nazioak, ahuldu. Gizendu den bakarra, estatu zentralisten gose aseezina.

BIZARRA EGIN eta harrikoa, lixiba egin eta arropa eseki, erratza pasa eta loreak zaindu... Bakarrik nagoen arren, birusa engainatzen saiatu...

DANIEL DEFOEREN Izurriaren urteko egunkaria, Thomas Mannen Mendi magikoa, Albert Camusen Izurria...
Egunotako zerrendetan ikusi ez dudana Cormac McCarthyren Errepidea (The Road). Nobela distopiko bat: aita-semeak autopista batean, katastrofe kimiko baten ostean. Irakurle, izuak barrua hartzen dizu estu-estu; galderek, burua. Istorioak ez zaitu uzten nobela irakurri eta handik urte dezentera ere. Adibidez, pandemia baten erdian.

BALKOITIK BEGIRA. Oso antena luzea jarri dute pareko etxean. Estilizatua da. Gezi bat auskalorantz. Zer jasotzeko, norekin komunikatzeko? Ez da kaioen kurrixkak beste hotsik entzuten. Zeru-sapa, izu koloreko.
Katu bat igo da teilatura eta, nagikeria aristokratiko batez, antenaren ondotik pasatu da haren distirei erreparatu gabe. Teila beroen gainean etzan da. Han segitzen du.]]>
<![CDATA[Aldamioari eusteko lau hanka (edo bost)]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2020-03-01/aldamioari_eusteko_lau_hanka_edo_bost.htm Sun, 01 Mar 2020 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2020-03-01/aldamioari_eusteko_lau_hanka_edo_bost.htm
«Euskaldunak gara» esaten dugunean, zer da zehazki markatu nahi duguna? Lurralde jakin bateko herritarrak garela ala euskaraz egiten dugula? Euskaraz egiten dugunok ez gara letren, testuaren herri izan: besteengandik bereizten gaituen odolari, edo ama lurrari, edo foruari egin diogu gorazarre. Mendeari mende eta salbuespenak kenduta, hizkuntzak baino guztiz gehiago lehenetsi dugu hainbat faktore biologiko edo folkloriko: euskara momia bihurtzeko bidean, haren zaharra laudatzen genuen, haren zaharrak eman digu euskara baztertzeko koartada: ez omen zuen (ez omen du) mundu modernorako balio.

Bada koartada gizentzeko argumenturik: diglosiak itota, arrisku-olde mutanteek inguratuta bizi da euskara. Elebitasun arrunt desorekatuaren jario etengabeak egunero areagotzen du euskararen ahuldadea. Lotsa eta konplexu suizidek gainezkatzen digute hiztun-kontzientzia...

Horren guztiaren kontrako erremintarik behinena, eskola omen. Eskolak behar luke. Baina Salamancako eskoletan gaztelania irakasten den gisa jardunda? Han, Salamancako lurretan, haizeek, usainek, ezkaiak eta galeperrek, traktoreek, Tormesek eta eliza erromanikoek, etxeek eta taberna-zuloek gaztelania dakarte airean, mokoan, hiztunen kontzientzia kolektibo asean. Eguzkia behin ere jartzen ez den eremu linguistiko baten babesa du bertako eskolak. Haien moduan lan egin behar du gureak? Hango ikasle batek ez du gaztelania galduko, ezta bizi akademiko osoan eskolatik piper eginda ere. Hemen, aldiz, eskola saiatuenak ere ezin du bermatu ikasle normal batek ez duenik euskara galduko bizitzaren errebueltetan.

Ebidentzia hori kaskezurrean sartuta ez duen eskola bat oso ari da oker. George Steinerrek zioen elkarrizketa batean: «[Hizkuntzaren] irakaskuntza txarra hilketa bat da ia literalki, eta bekatu bat metaforikoki».

Oxala soluziorik banu euskararen irakaskuntza hobetzeko. Debaterako apasta dakart, ordea, aukeran: hamalau (hamasei?) urte arteko formazio garaian, euskarazko ordu guztietan, euskarak izan beharko luke asignatura bakarra. Matematikako irakaslea izan dadila, oroz gain, euskararen irakasle, izan dezala beti gogoan hizkuntza darabilela matematika ematen ari denean ere: ikasleak hitzekin eramaten ditu abstrakziora. Gauza bera gizarte gaietan ere: hitzek deskribatzen dute geografiaren nolakoa, hitzek ematen iraganaren berri. Maisu-maistra guztiak euskara-irakasle zuzen, adierazkor, erakargarri. «Euskarazko irakaslea naiz natura gaietan». Kopetan egindako tatuaje bat baino ezabaezinagoa behar luke konbentzimenduak.

Aldamioaren hankak.

Umea entzuten eta entzuten ari da sabeletik, jaiotzen denean, inoren besotan, negarrez, jolasean. «Maitea, tori titia». Halako batean umeak titia! esan du, hitz solteak botatzen hasi da, irentsi egiten ditu koplak, aliterazioak, egitura estilizatuak... Hitz-txorro bat da, almazen bat da. Laster nahiko du irakurri... Eta idatzi...

Hizkuntza baten aldamioak lau hanka ditu: entzun, esan, irakurri eta idatzi. Bada bosgarren hanka bat ere; ez da ikusten baina oholtzaren bihotza kaltzatzen du: isiltasuna da. Hitzekin pentsatzen dugu, isiltasunaren sakoneran bizitzen ditugu gure zein hurkoaren oinazea, beldurra, abaildura komunikatu ezina.

Nire debaterako proposamenaren haritik, umeak, txorro eta almazen, ez luke besterik egingo matematikako edo geografiako eskola-garaian ere: hitzak metatu bata bestearen atzetik; testuingurua baliatu esaten zaiona ulertzeko; hizkuntzaren maliziak endredatu trufarako; ahotsa baxatu konfidentzietarako... Hamalau (hamasei?) urte arte aritu bedi almazena betetzen, deklamazioa eta oratoria praktikatzen, bertso eta poemak buruz ikasten... Hamalau (hamasei?) urte arte txisteak, albisteak, gutunak, guasapak, ipuinak, musiken letrak, antzerki laburrak, esloganak, bandoak idazten...

Eta gramatika? Utikan? Bo, ongi etorri gramatikari, baina aldamioa kaltzatzeko baino ez. Utikan interjekzio bat dela jakiteko. Bihotzaren bat-bateko sentimenduak adierazteko. Ostia, txo! Ba, bai, ostia! eta txo! ere interjekzioak dira. Eskarmentu linguistikoaren bidez ikasten dugu esandakoa noiz eta non den zuzena, noiz eta zeinentzat mingarri...

Maisu-maistren ereduaz.

Irakurtzea oso da inportantea! Kulturarik gabe, zer? Tururu! Zergatik errepikatzen ditugu behin eta berriro sinisten eta praktikatzen ez ditugun totemak? Botereak, gizarteak, eskolak berak gehien loratzen eta gutxien praktikatzen duten ekimena da irakurketa. Sinesten ez duten apaizak dira sermoi egiten. Ikasleak zenbat irakurle ezagutzen du helduen artean? Noiz ikusten du irakaslea lanetik kanpoko irakurketa librean? Eta gurasoak?

Irakurketa diziplina zaila da. Ohitura behar du, jardunaren jarduna, denbora. Futbolariek edo pilotariek bezala, gutxi-asko. Hori gabe ezin irakurketa sendotu, esfortzurik gabe ez dago miraririk. Horregatik, irakurketa sustatu nahi (omen) dugunez (bitamina omen da adimenarentzat, gustuarentzat, formazioarentzat), zergatik ikasleei ez eman fundamentuzko jakiak hortzak zorroztu eta gustua hezteko, eta ez pure puruak, gustu beti berdintsukoak, bizipozik gabeak?

Ikasleek gaztelania irakurtzen/entzuten dute kalean eta trepeta elektronikoetan. Euskara baino askoz gehiago. Etengabe. Euskarak haien aho-borondateetan iraungo badu, ohiturak eta hizkuntza propioaren gozoa transmititu behar. Ez dago besterik. Eta lasai bitez arduradun akademikoak: hizkuntzaren aldamioko bost hanka sendotzeak ikasleen hurrengo ibilbide akademikoa (unibertsitatea zein formazio profesionala) erraztuko luke.

Jakintzan aurrera egin duen baten atzean askotan dago irakasle bat, hizkuntzaren pasioa eta ikasteko grina transmititu zizkiona. Gure alaben andereñoak koaderno lodi samar bat zeukan pieza literario laburrez betea betea. Alabek koadernoko pieza guztiak dakizkite buruz. Alaben bidez ikasi ditut ezagutzen ez nituenak. Gogoan dugu andereño hura.

Camusek Nobel saria irabazi zuenean gutun bat idatzi zion txikitako maisuari: «Germain estimatua: Zu gabe, ni orduan nintzen ume pobreari luzatu zenion eskuagatik ez balitz, ez nintzateke gaur nagoen tokian egongo [...] Zure ahaleginek [...] eta bihotz-zabaltasunak bizirik segitzen dute zure ikasle ohi honen bihotzean».]]>
<![CDATA[Segurtasunaren konformitate antzuaz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/018/001/2020-02-02/segurtasunaren_konformitate_antzuaz.htm Sun, 02 Feb 2020 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/018/001/2020-02-02/segurtasunaren_konformitate_antzuaz.htm
Idoia Santamariak itzuli eta argitaratu berria du Ingerborg Bachmannen Aldibereko ipuin-bilduma (ertz askotariko bost narrazio, bost protagonista, bostak emakumeak). Liburua zabaldu eta aurki asko, itzultzaileak idatzitako hitzaurrearen bigarren orrialdean, irakurleak exigentzia artistiko handiko Bachmannen aipu batekin astindu ditu nagiak: «Arriskurik gabe idaztea baliorik gabeko literatura batekin aseguru-kontratu bat sinatzea da».

Bachmann idazle austriarrak (1926-1973) kazetari bati esandako hitzak dira. Haren esanetan, arriskurik ez dagoen lekuan ez dago arterik, idazkuntzarik, berrikuntzarik. Kontzesiorik gabe, idazteak porrota du arrisku, baina ez porrotaren masokismoz, oso kontrara baizik: porrot gaiztoenetik —errutinaren sitsetatik— libratzeko arriskatzen da artista. Ez du paseo beti berdina egiten segitu nahi, are gutxiago pauso beti berdinekin, eta inondik ere ez pasealeku beti beretik.

Idazkuntzarekin zeukan aseguru-kontratua hautsi orduko sentitzen du artistak bertigoa, bai baitaki bidea iluna eta estropezuz betea izango dela; nondik jo asmatu ezinik ibili beharko duela aldi luzean; ezingo du etsi esan nahi duenari forma egokiena lortzeko; ez du onik izango hizkuntzak kontakizunarekin bat egin arte...

Obsesio askotariko hori izango du idazleak bidaide bakar. Eta, okerrena da ondo dakiela pauso horiek guztiak segituta ere, seguruagoa dela porrota arrakasta baino, eraikin sortu berriak aise jo dezakeela hondoa. Edo gerta daiteke berak jasotakoa uralitaz estalitako adreilu-pilaketa baldar baten kalamastra izatea... Baina idazleak badu kontsolatzeko motiborik: jaso duen eraikina ez da, behintzat, milaka etxe nahiko berdinen beste etxe nahiko berdin bat. Ezta bere aurreko liburuen berdina ere.

Eraikin aparta da Bachmannen liburua, ohi ez bezalakoa. Irakurleak gozatu egingo du emaitza; txundituta ere geratuko da hainbat ziaboga eta torloju-estutze narratzailerekin; alditan deseroso ere sentituko da bertako pertsonaien dilemekin, haien baitako giroarekin: pertsonaiak benetakoak dira, irakurlearen hainbat bizipen eta sentimenduren ispilu. Halaber, irakurleak gozatu egingo du, baita pasarte konplexuenetan ere, euskarari darion jardun gardena, zeinak naturaltasunez e(ra)maten baititu pasarte bihurrienak ere. Eta hara non, gorabehera guztion eta beste hainbaten ondorioz, liburua irakurri izanak ez duen irakurlea indiferente utziko: ez daki zer, baina zerbait gertatu eta geratu zaio urdailean, bihotzetik hurbil.

Errezeloaren sasoia.

Ingerberg Bachmannen narrazioak —eta haren poesia— Bigarren Mundu Gerra osteko literatura dira, gerra suzkoari segitu zion gerra hotzekoak: inor inorekin fidatzen ez den tentsioa bizi du munduak. Nathalie Sarrauteren saiakera literario baten izenburuak ezin zorrotzago izendatzen du pesimismoaren eta goragalearen garai hura: L'Ère du soupçon edo Errezeloaren garaia. Literaturaren eta irakurlearen arteko errezeloaz ari da Sarrauteren liburua, baina, hedaduraz, saiakera ari da mundutarron eta munduaren martxaren arteko harremanez ere. Eta Bachmannen liburuko azken ipuin luzea irakurri eta gero, esan liteke errezelo horretan bete-betean kabitzen direla gizon-emakumeen arteko harremanetan ere.

Hala dio Elisabeth Matreik, Aintzirarako hiru bide azken ipuineko protagonistak:

«[...] eta gizon berri hori existitzen ez den bitartean, aukera bakarra zuten gizon-emakumeek: elkarrekin adeitsu eta zintzo jokatzea. Ezin zen espero ezer hoberik [...] hobe zuten gizon-emakumeek distantzia gordetzea [...] gaizki-ulertuetatik ateratzeko bidea aurkitu arte biek ere».

Ramon Saizarbitoriaren Martuteneko pasarte batekin oroitu nintzen. Bertan W. pertsonaia maskulino batek dio jasanezina egiten zaiola «horrenbesterainoko jakite filosofikoa zuen neska ezin interesgarriago batek bizitza Max gizajoa bezalako batekin konpartitzea». Neska filosofo ezin interesgarriagoa Bachmann da. Max, aldiz, Max Frisch idazlea.

«Gizon berri hori existitzen ez den bitartean [...] hobe distantziak mantentzea» dio Elisabeht Materik. Nola ez lotu Aldibereko eta Martuteneko bi pasarteak? Nola ez lotu Elisabeth Matreik eskatzen duen gizon berriaren premia Martuteneko W.ri hain jasanezina egiten zaion bikote-ereduarekin, emakume intelektualki potente baten eta idazle gizajo baten arteko harremanekin?

Biziak dira literaturen lurrazpitako ur-korronteak, haietan arriskatu behar gardenak ere izan daitezen. Nagore Tolosak itzulitako Bachmannen poema batek dio: «Neba maitea, noiz eraikiko dugu baltsa bat /eta zeruan behera nabigatuko?».

Baltsa batean zeruan behera.

Ez da itsasontzi bat egiten moilan gordeta edukitzeko, ez dago nabigatzailerik itotzeko arriskurik ez duenik.

Artea ere bizitza da, Ingeborg Bachmannen esaldiak balio du bizitzan aplikatzeko ere: «Arriskurik gabe bizitzea baliorik gabeko mundualdi batekin aseguru-kontratu bat sinatzea da». Halakoak esatea alferretan ibiltzea ematen du esperantzarako aukerarik eskaintzen ez duen mundu gero eta izutuago batean: arnasa nekatu diogu munduari, ozentzen eta ozentzen ari dira iragarpen ilunenen alarmak, geure buruaz egiten dugu errezelo...

Egunotan lan-oposizio askoren berri izan dugu. Hedabideek elkarrizketatzen dituzten oposiziogile gutxi entzuten da esaten «betidanik nahi nuen izan erizain», «irakasle izatea da nire bokazioa», «zerbitu publikoaren zale amorratua naiz»... Aitzitik, entzuten dena da bizitza segurtatua nahi dutelako izan nahi dutela, ez irakasle edo erizain, baizik funtzionario. Beldurra nagusi, trenpua ez daukagu ausardietarako, kikilduta gaude, gure baitak gorabeherarik gabeko segurtasuna du amets.

Ai, baina! Segurtasunak konformitatea dakar. Konformitateak, munduari begiratzeko modu etsi edo bezatu edo konplizea. Batera zein bestera, mundua aldatzeko borondaterik eza.

Kontrara: eskalatzaileak —muturrera daramat metafora— istripu bat izateko beldurrez biziko balira, hurbilago leudeke hormatik erortzetik, porrotetik. Hala da. Baina bizitzaren alor guztietan mundua hobetzeko benetako konpromisoaren parte inportantea da arriskuaren kontzientzia sortzailea.]]>