<![CDATA[Anjel Lertxundi | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Tue, 02 Jun 2020 07:48:50 +0200 hourly 1 <![CDATA[Anjel Lertxundi | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Benetako etsaia koronabirusa ote duten]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2020-05-03/benetako_etsaia_koronabirusa_ote_duten.htm Sun, 03 May 2020 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2020-05-03/benetako_etsaia_koronabirusa_ote_duten.htm
Gerrek eta goseteek bezala, pandemia batek ere gizarte baten egitura guztiak gaixotzen ditu, boteretik hasita. Pandemiaren kontra egin behar, eta gobernuek, boterea lanabes, kontrol politiko noranahikoa nahi dute erabakiak hartzeko, burokraziak frenatuko ez duen efikazia bat lortzeko, eskuak eta jokoa libre izango dituen gobernantza bat praktikatzeko. Alegia, demokraziaren alde deserosoenak -oposizioa, debatea, prozedurak- gainetik kentzeko aukera, libreago jokatzeko. Libertatea, ordea, zertarako? Segurtasuna, kontrola, ordena, interbentzionismoa, zentralismoa, arbitrariotasuna nagusitu zaizkio askatasunari. Beharrezkoa al zen pandemia aurre-demokratiko baten prepotentzia kontrajartzea pandemia sanitarioari? Bitartean, konfinatu konfiatuok, otzan-otzan ameto egin, eta kris-kras etxeko maratilari; agur, senideei; pertsiana jaitsi geneuzkan planei. Alarma egoeran zer solidarioagoa, konpai, diziplinatuak izatea baino?

Diktaduragatik ahapeka esaten zigutena etorri zaigu gogora: «Tentuz ibili guzti-guztia berak egin eta berak gobernatzen duenarekin: ez da gure hobebeharragatik ari, dena kontrolatzeko baizik». Eta huraxe egia: lana efikazago egiteko aitzakian, imajinatu ere egingo ez genituenak irentsi ditugu denbora laburrean: mugak itxita; ejertzitoa, gure bizitzako korridoreetan; probintziak, Francoren garaiko mapetan bezala; minimo demokratikorik gabeko erabakiak; polizia kaleen jabe; eskubide zibilen prekaritatea; informazioaren sinesgarritasun bisustua, arbitrariotasuna... Garai bateko salbuespen egoerak gogoratzeko moduko panorama bat, labur esanda. Eta konfinatu konfiatuok, otzan-otzan amore eman, eta kris-kas ahoari, ut-ut susmo txarrei eta mapa zaharrei. Hil ala biziko egoeran zer demokratikoagoa, konpai, eskuzabalak izatea baino?

Alarma egoeran gaudenez, oposizioak, alarmaturik, Venezuela, komunismoa, KGB, independentistak, eta, behar izanez gero, baita juduak eta masoiak, eta baita etorkinak ere, ikusi ditu jenderik gabeko plazetan. Koronabirusaren arriskua salbu, beste guztia ikusten dute. Berek kudeatutako hildakoak izan ezik kontatzen dituzte eta berek jariatutako zorna-birusaren kiratsa ez beste guztia usaintzen. Eta konfinatu konfiatuok, otzan-otzan konformatu, eta ozpina ari gara irensten eta behazunari eransten. Politika da eta zer higienikoagoa, konpai, zaborra ondo kudeatzea baino?

Txibatoz bete zaizkigu hainbat leihotako kortina-atzeak, ateko behatxuloak, kale bazterretako izkinak. Beldurrak eragindako salaketa anonimoak ezagutu ditugu, baita auzo-arteko konponezin agerikoen mendeku isilak ere, edo hurkoa izorratzeko plazer hutsez eginak. Ezagutu dira bizia jokatzen ari diren profesionalen edo etorkinen kontrako jarrera miserableak ere. Eta konfinatu konfiatuok, otzan-otzan, hobe isilik, normaltasuna-edo noiz iritsiko. Pazientziaren garaiotan, zer zuhurragoa, konpai, beste aldera begiratzea baino?

Bitartean, Europa erkindu egin da, txikitu, nanotu, eta zeukan-edo identitate apurtxoa galtzeko bidean, atzerapausoak eman ditu batasuna baino lehenagoko status-erantz. Bitartean, estatu ahulenei eta estaturik gabeko herriei bazterketaren zanga handitu zaie. Bitartean, estatuek -honetan behintzat Espainia garaile da- zentralismoaren sarea zabaldu dute, zer arrantzatuko ur nahasien gorotzetan. Eta konfinatu konfiatuok, otzan-otzan eta hitzik gabe, zer ozenagoa, konpai, isiltasuna baino?

Patriotak omen dira.

Boteretsua bezain isila da, bizkarroia, kriminal asegaitza, heriotzaren txit zerbitzari leiala. Ikusezina da eta itsu da, ez bereizteraino ezkerra eta eskuina, gobernua eta oposizioa, bere triskantzetan. Erraza ateratzen ari zaio: eskuinak eta ezkerrak, gobernuak eta oposizioak erabaki bakarra hartu dute, praktikan, elkarren artean: pandemiaren alde egiten ari dira elkar hartuta.

Nik ez dakit deusik zoro-eldarnio hauetaz, baina esango nuke pandemia bat bezalako kontingentzia madarikatu bat aukera ona izan daitekeela estatu baten zein herri baten, demokrazia baten, konbibentzia baten alde zibikoak lantzeko, minimo sozialak koipeztatzeko, gezurra baztertu eta kritika orekatua sustatzeko. Justu kontrakoa gertatzen ari da. Kohesioa hondatzen, alegia, eta ez dute hori lortu arteko onik izango. Komunitatearen alde egin ordez, suizida da nork bere alternatiba politikoa izatea horizonte bakarra. Disparatea al da eskuineko hainbat politikari imajinatzea que se jodan! eginez gobernuko porrotak eta hildakoen zifrak goraka doazela ikusita? Disparatea al da ezkerreko bat baino gehiago botoak kontatzen imajinatzea Dickensen Eguberri kanta-ko Scrooge zekenak dirua kontatzen zuen bezala behin eta berriro?

Ipuin baterako apunteak.

«Guraso hauek orain hilabete pare bateko haiexek al dira? Gurekin etxean, gurekin ikasten, gurekin jolasean, gurekin kezkatuta. Serio-serio hitz egiten digute gertatzen ari denaz; heriotza eta gaixotzeko arriskua aipatzen dizkigute. Auzoko aitona bat hil dela; osaba lanik gabe geldituko dela seguru asko; dena bukatzen denean, jende askok problema larriak izango dituela. Guk ere bai. Uste dute ez garela enteratzen, baina gertatzen dena da orain bi hilabeteko inozentzia galdu dugula. Mundua aldatu zaigu kolpean. Edo, hobeto esanda, beste modu batean hasi gara begiratzen gurasoei, munduari».

Xehetasun txikiak izan ohi dira aldaketa handien hazi. Prozesu horretan daude. Orain arte ez bezalako xehetasun txikiei erreparatzen. Gurasoei ere erreparatzen diete eta orain bi hilabete ez zeukaten existentzia daukate umeen begietan. Hurkoari erreparatu. Hona zer den, oinarrian, erreparatzea: gaizki zegoena konpontzea, zapatari batek oinetakoak nola. Bizitzen ari garen egoerak asko balio du arreta handiagoz erreparatzeko ondoan ditugunei, ume jendeari bezala zahar jendeari, gure lainezaren biktimei... Erreparatu gaizki-ulertuei, oker txikiei, esan eta burutu gabe gelditutako hitz eta egintza apal baina pizgarriei... Erreparatu gaizki-ulertuak, oker txikiak, esan eta burutu gabe gelditutako hitz eta egintza apal baina pizgarriak.

Magia pixka bat lortzeko aukerak dira, memorian irauten duten horietakoak.]]>
<![CDATA[Apunte solte batzuk pandemiaren gainean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/021/001/2020-04-05/apunte_solte_batzuk_pandemiaren_gainean.htm Sun, 05 Apr 2020 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/021/001/2020-04-05/apunte_solte_batzuk_pandemiaren_gainean.htm -Apaltasun pixka bat, konpai!, entzun genuen han urrutiko balkoiren batetik.
Ukabilkada lehorra sentitu genuen gure sabel-zulo hantustez asean, eta Mendebaleko harro-hatsa galtzen hasi ginen globo puztuari korapiloa askatzen zaionean bezala.

PANDEMIA HITZAK (pan eta demos) herri osoa esan nahi du. Hitza ulertzen eta erabiltzen dugun eran, pandemiak osasunarekin du zerikusia, baina, praktikan, herri osoaren egituraketa osoa harrapatzen du: herritar asko kutsatzeaz eta hiltzeaz gainera, herriaren bizimodu osoa iraultzen du, bizitza publikotik hasi eta etxe barruko intimitateetaraino; ekonomiari eta etikari eragiten die; izuari zein solidaritateari; eskolari bezala aisiari: ez dago giza bizitzaren geruzarik pandemiak afektatzen ez dionik. Pandemia batek giza aktibitate guztien sare trinkoari eragiten dio, arrisku bizian jarriz gizartearen oinarri zibilak berak ere.
Lekukoak gara, bete-betean harrapatu gaitu.
Planeta osoa hondatzen eta hondatzen jarduteraino gara handi, itsu eta harro. Pandemia batek etorri behar izan du zein txikiak garen esatera.

ORGATXO BATEN GIDAN atseden hartuta, agureari otu zaio egunetik egunera ilara ez ote den laburragoa. Dardara hotza sentitu du bizkarrezurrean behera. Dendan sartzeko txanda. Orgari bultzaka, hartu du hau eta hartu du bestea, bete du orgatxoa, eta, txirriki-txarraka, etxera itzuli da. Hozkailua betetzen hasi da. Kolpean, giltza sentitu du sarrailan. Norbait kanpotik etxeko atea ixten! Ahal duen lasterren joan da ateraino. Behatxulotik begiratu du.
-Ni naiz, aita, dena ondo?

BIRUSA EZ DA SOZIALA, politikoa, humanoa, baizik natura baino ez. Ez dauka diskurtsorik, sentimendurik, etikarik: bere eremua ez dago gaizkiaren eta ongiaren terrenoan. Etorri da, jo gaitu. Inolako motiborik gabe, oraindik ezagutzen ez dugun mekanismo batek aktibatuta. Guk, sozialak, politikoak, humanoak baikara, gure ideietara eta komenientziara ekarri nahi dugu. Merezi genuen zigorra!, dio masokistak. Jauna, zer egin dugu gaizki?, moralistak. Asko ikasten ari gara, optimistak. Galdu gara!, pesimistak.
Gaixo, erizain eta medikuek ez dute ondoriorik ateratzeko ez astirik, ez kemenik. Askitik gora lan dute aurrean daukaten gaixoa zaindu eta animatzen.
Zer-nolako zilegitasuna dugu guk, naturarekin zer egiten ari garen jakinda, naturari eskatzeko errukitzeko gurekin?

ISOLATU GAITUZTENEAN ikusi dugu garbien taldean garela: gizartea guk egiten dugu, gizarteak gu egiten. Gogoan gordetzekoa da orain bi igandeko berripaper honek oparitu zigun Xabier Gantzarainen Atzeko balkoian artikulua. Honela dio, besteak beste:
«Margaret Mead antropologoari ikasle batek galdetu omen zion: zein da humanitate zantzurik zaharrena? Ikasleak espero zuen gezi baten punta [...] baina erantzuna beste hau izan zen: femur hautsia eta lotua».
«Femur hautsiak, naturan, heriotza esan nahi du. Ezin du ihes egin, ezin da ur bila eta janari bila joan. Harraparien bazka bihurtzen da. [...] Femur hautsi gero lotuak esan nahi du beste pertsona batek zauritua artatu zuela, zauria garbitu ziola, zaindu egin zuela [...]».

«DENA BERTAN BEHERA, dena etenda, dena ez: langileek lanera joan behar dute. Ez dakit kapitalismoaren argazki zehatzagorik ikusi dudan aspaldian». Gantzarainek artikulu berean.

GAURKO UMEEK inork aurreikusi gabeko oroitzapenak gordeko dituzte memorian. Isolamenduan oinarritutako oroitzapenen hitz eta hotsen bilduma halako bat. Umeek gurasoei ahapeka entzundakoak, gurasoek umeei sekula esango ez zizkietenak pandemia izan ez balitz, inoiz egin gabeko konfidentziak...
Izuaren lanbro zerratu bezain ikusezin bat Hondamendi Handiaren garaiko argazkietan.

AGURE EZAGUN BATEK lagun bati whatsappez: gazteak gugatik apartatzen omen dituk gugandik!
Pandemiaren segari edadetuon lepoak zaizkio nonbait atseginen. Naturaren beste kapritxo bat. Zertarako atsekabetu erremediorik ez duenarekin? Henning Mankell idazleak minbizi erremediorik gabea diagnostikatu ziotenean: «Duintasunari eutsi eta lasai egoteko argumentua da nik ez ditudala hamazazpi urte, ez naizela hilko benetan bizitzen hasi baino lehen. Hirurogeita sei urte ditut, planetako gehienek amestu ere ezin duten baino gehiago bizi izan naiz».

EUROPA INDARTUKO ZELA uste zuen ilusioaren mapak. Europa, ordea, erkindu egin da, nanotu. Estaturik gabeko nazioak, ahuldu. Gizendu den bakarra, estatu zentralisten gose aseezina.

BIZARRA EGIN eta harrikoa, lixiba egin eta arropa eseki, erratza pasa eta loreak zaindu... Bakarrik nagoen arren, birusa engainatzen saiatu...

DANIEL DEFOEREN Izurriaren urteko egunkaria, Thomas Mannen Mendi magikoa, Albert Camusen Izurria...
Egunotako zerrendetan ikusi ez dudana Cormac McCarthyren Errepidea (The Road). Nobela distopiko bat: aita-semeak autopista batean, katastrofe kimiko baten ostean. Irakurle, izuak barrua hartzen dizu estu-estu; galderek, burua. Istorioak ez zaitu uzten nobela irakurri eta handik urte dezentera ere. Adibidez, pandemia baten erdian.

BALKOITIK BEGIRA. Oso antena luzea jarri dute pareko etxean. Estilizatua da. Gezi bat auskalorantz. Zer jasotzeko, norekin komunikatzeko? Ez da kaioen kurrixkak beste hotsik entzuten. Zeru-sapa, izu koloreko.
Katu bat igo da teilatura eta, nagikeria aristokratiko batez, antenaren ondotik pasatu da haren distirei erreparatu gabe. Teila beroen gainean etzan da. Han segitzen du.]]>
<![CDATA[Aldamioari eusteko lau hanka (edo bost)]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2020-03-01/aldamioari_eusteko_lau_hanka_edo_bost.htm Sun, 01 Mar 2020 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2020-03-01/aldamioari_eusteko_lau_hanka_edo_bost.htm
«Euskaldunak gara» esaten dugunean, zer da zehazki markatu nahi duguna? Lurralde jakin bateko herritarrak garela ala euskaraz egiten dugula? Euskaraz egiten dugunok ez gara letren, testuaren herri izan: besteengandik bereizten gaituen odolari, edo ama lurrari, edo foruari egin diogu gorazarre. Mendeari mende eta salbuespenak kenduta, hizkuntzak baino guztiz gehiago lehenetsi dugu hainbat faktore biologiko edo folkloriko: euskara momia bihurtzeko bidean, haren zaharra laudatzen genuen, haren zaharrak eman digu euskara baztertzeko koartada: ez omen zuen (ez omen du) mundu modernorako balio.

Bada koartada gizentzeko argumenturik: diglosiak itota, arrisku-olde mutanteek inguratuta bizi da euskara. Elebitasun arrunt desorekatuaren jario etengabeak egunero areagotzen du euskararen ahuldadea. Lotsa eta konplexu suizidek gainezkatzen digute hiztun-kontzientzia...

Horren guztiaren kontrako erremintarik behinena, eskola omen. Eskolak behar luke. Baina Salamancako eskoletan gaztelania irakasten den gisa jardunda? Han, Salamancako lurretan, haizeek, usainek, ezkaiak eta galeperrek, traktoreek, Tormesek eta eliza erromanikoek, etxeek eta taberna-zuloek gaztelania dakarte airean, mokoan, hiztunen kontzientzia kolektibo asean. Eguzkia behin ere jartzen ez den eremu linguistiko baten babesa du bertako eskolak. Haien moduan lan egin behar du gureak? Hango ikasle batek ez du gaztelania galduko, ezta bizi akademiko osoan eskolatik piper eginda ere. Hemen, aldiz, eskola saiatuenak ere ezin du bermatu ikasle normal batek ez duenik euskara galduko bizitzaren errebueltetan.

Ebidentzia hori kaskezurrean sartuta ez duen eskola bat oso ari da oker. George Steinerrek zioen elkarrizketa batean: «[Hizkuntzaren] irakaskuntza txarra hilketa bat da ia literalki, eta bekatu bat metaforikoki».

Oxala soluziorik banu euskararen irakaskuntza hobetzeko. Debaterako apasta dakart, ordea, aukeran: hamalau (hamasei?) urte arteko formazio garaian, euskarazko ordu guztietan, euskarak izan beharko luke asignatura bakarra. Matematikako irakaslea izan dadila, oroz gain, euskararen irakasle, izan dezala beti gogoan hizkuntza darabilela matematika ematen ari denean ere: ikasleak hitzekin eramaten ditu abstrakziora. Gauza bera gizarte gaietan ere: hitzek deskribatzen dute geografiaren nolakoa, hitzek ematen iraganaren berri. Maisu-maistra guztiak euskara-irakasle zuzen, adierazkor, erakargarri. «Euskarazko irakaslea naiz natura gaietan». Kopetan egindako tatuaje bat baino ezabaezinagoa behar luke konbentzimenduak.

Aldamioaren hankak.

Umea entzuten eta entzuten ari da sabeletik, jaiotzen denean, inoren besotan, negarrez, jolasean. «Maitea, tori titia». Halako batean umeak titia! esan du, hitz solteak botatzen hasi da, irentsi egiten ditu koplak, aliterazioak, egitura estilizatuak... Hitz-txorro bat da, almazen bat da. Laster nahiko du irakurri... Eta idatzi...

Hizkuntza baten aldamioak lau hanka ditu: entzun, esan, irakurri eta idatzi. Bada bosgarren hanka bat ere; ez da ikusten baina oholtzaren bihotza kaltzatzen du: isiltasuna da. Hitzekin pentsatzen dugu, isiltasunaren sakoneran bizitzen ditugu gure zein hurkoaren oinazea, beldurra, abaildura komunikatu ezina.

Nire debaterako proposamenaren haritik, umeak, txorro eta almazen, ez luke besterik egingo matematikako edo geografiako eskola-garaian ere: hitzak metatu bata bestearen atzetik; testuingurua baliatu esaten zaiona ulertzeko; hizkuntzaren maliziak endredatu trufarako; ahotsa baxatu konfidentzietarako... Hamalau (hamasei?) urte arte aritu bedi almazena betetzen, deklamazioa eta oratoria praktikatzen, bertso eta poemak buruz ikasten... Hamalau (hamasei?) urte arte txisteak, albisteak, gutunak, guasapak, ipuinak, musiken letrak, antzerki laburrak, esloganak, bandoak idazten...

Eta gramatika? Utikan? Bo, ongi etorri gramatikari, baina aldamioa kaltzatzeko baino ez. Utikan interjekzio bat dela jakiteko. Bihotzaren bat-bateko sentimenduak adierazteko. Ostia, txo! Ba, bai, ostia! eta txo! ere interjekzioak dira. Eskarmentu linguistikoaren bidez ikasten dugu esandakoa noiz eta non den zuzena, noiz eta zeinentzat mingarri...

Maisu-maistren ereduaz.

Irakurtzea oso da inportantea! Kulturarik gabe, zer? Tururu! Zergatik errepikatzen ditugu behin eta berriro sinisten eta praktikatzen ez ditugun totemak? Botereak, gizarteak, eskolak berak gehien loratzen eta gutxien praktikatzen duten ekimena da irakurketa. Sinesten ez duten apaizak dira sermoi egiten. Ikasleak zenbat irakurle ezagutzen du helduen artean? Noiz ikusten du irakaslea lanetik kanpoko irakurketa librean? Eta gurasoak?

Irakurketa diziplina zaila da. Ohitura behar du, jardunaren jarduna, denbora. Futbolariek edo pilotariek bezala, gutxi-asko. Hori gabe ezin irakurketa sendotu, esfortzurik gabe ez dago miraririk. Horregatik, irakurketa sustatu nahi (omen) dugunez (bitamina omen da adimenarentzat, gustuarentzat, formazioarentzat), zergatik ikasleei ez eman fundamentuzko jakiak hortzak zorroztu eta gustua hezteko, eta ez pure puruak, gustu beti berdintsukoak, bizipozik gabeak?

Ikasleek gaztelania irakurtzen/entzuten dute kalean eta trepeta elektronikoetan. Euskara baino askoz gehiago. Etengabe. Euskarak haien aho-borondateetan iraungo badu, ohiturak eta hizkuntza propioaren gozoa transmititu behar. Ez dago besterik. Eta lasai bitez arduradun akademikoak: hizkuntzaren aldamioko bost hanka sendotzeak ikasleen hurrengo ibilbide akademikoa (unibertsitatea zein formazio profesionala) erraztuko luke.

Jakintzan aurrera egin duen baten atzean askotan dago irakasle bat, hizkuntzaren pasioa eta ikasteko grina transmititu zizkiona. Gure alaben andereñoak koaderno lodi samar bat zeukan pieza literario laburrez betea betea. Alabek koadernoko pieza guztiak dakizkite buruz. Alaben bidez ikasi ditut ezagutzen ez nituenak. Gogoan dugu andereño hura.

Camusek Nobel saria irabazi zuenean gutun bat idatzi zion txikitako maisuari: «Germain estimatua: Zu gabe, ni orduan nintzen ume pobreari luzatu zenion eskuagatik ez balitz, ez nintzateke gaur nagoen tokian egongo [...] Zure ahaleginek [...] eta bihotz-zabaltasunak bizirik segitzen dute zure ikasle ohi honen bihotzean».]]>
<![CDATA[Segurtasunaren konformitate antzuaz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/018/001/2020-02-02/segurtasunaren_konformitate_antzuaz.htm Sun, 02 Feb 2020 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/018/001/2020-02-02/segurtasunaren_konformitate_antzuaz.htm
Idoia Santamariak itzuli eta argitaratu berria du Ingerborg Bachmannen Aldibereko ipuin-bilduma (ertz askotariko bost narrazio, bost protagonista, bostak emakumeak). Liburua zabaldu eta aurki asko, itzultzaileak idatzitako hitzaurrearen bigarren orrialdean, irakurleak exigentzia artistiko handiko Bachmannen aipu batekin astindu ditu nagiak: «Arriskurik gabe idaztea baliorik gabeko literatura batekin aseguru-kontratu bat sinatzea da».

Bachmann idazle austriarrak (1926-1973) kazetari bati esandako hitzak dira. Haren esanetan, arriskurik ez dagoen lekuan ez dago arterik, idazkuntzarik, berrikuntzarik. Kontzesiorik gabe, idazteak porrota du arrisku, baina ez porrotaren masokismoz, oso kontrara baizik: porrot gaiztoenetik —errutinaren sitsetatik— libratzeko arriskatzen da artista. Ez du paseo beti berdina egiten segitu nahi, are gutxiago pauso beti berdinekin, eta inondik ere ez pasealeku beti beretik.

Idazkuntzarekin zeukan aseguru-kontratua hautsi orduko sentitzen du artistak bertigoa, bai baitaki bidea iluna eta estropezuz betea izango dela; nondik jo asmatu ezinik ibili beharko duela aldi luzean; ezingo du etsi esan nahi duenari forma egokiena lortzeko; ez du onik izango hizkuntzak kontakizunarekin bat egin arte...

Obsesio askotariko hori izango du idazleak bidaide bakar. Eta, okerrena da ondo dakiela pauso horiek guztiak segituta ere, seguruagoa dela porrota arrakasta baino, eraikin sortu berriak aise jo dezakeela hondoa. Edo gerta daiteke berak jasotakoa uralitaz estalitako adreilu-pilaketa baldar baten kalamastra izatea... Baina idazleak badu kontsolatzeko motiborik: jaso duen eraikina ez da, behintzat, milaka etxe nahiko berdinen beste etxe nahiko berdin bat. Ezta bere aurreko liburuen berdina ere.

Eraikin aparta da Bachmannen liburua, ohi ez bezalakoa. Irakurleak gozatu egingo du emaitza; txundituta ere geratuko da hainbat ziaboga eta torloju-estutze narratzailerekin; alditan deseroso ere sentituko da bertako pertsonaien dilemekin, haien baitako giroarekin: pertsonaiak benetakoak dira, irakurlearen hainbat bizipen eta sentimenduren ispilu. Halaber, irakurleak gozatu egingo du, baita pasarte konplexuenetan ere, euskarari darion jardun gardena, zeinak naturaltasunez e(ra)maten baititu pasarte bihurrienak ere. Eta hara non, gorabehera guztion eta beste hainbaten ondorioz, liburua irakurri izanak ez duen irakurlea indiferente utziko: ez daki zer, baina zerbait gertatu eta geratu zaio urdailean, bihotzetik hurbil.

Errezeloaren sasoia.

Ingerberg Bachmannen narrazioak —eta haren poesia— Bigarren Mundu Gerra osteko literatura dira, gerra suzkoari segitu zion gerra hotzekoak: inor inorekin fidatzen ez den tentsioa bizi du munduak. Nathalie Sarrauteren saiakera literario baten izenburuak ezin zorrotzago izendatzen du pesimismoaren eta goragalearen garai hura: L'Ère du soupçon edo Errezeloaren garaia. Literaturaren eta irakurlearen arteko errezeloaz ari da Sarrauteren liburua, baina, hedaduraz, saiakera ari da mundutarron eta munduaren martxaren arteko harremanez ere. Eta Bachmannen liburuko azken ipuin luzea irakurri eta gero, esan liteke errezelo horretan bete-betean kabitzen direla gizon-emakumeen arteko harremanetan ere.

Hala dio Elisabeth Matreik, Aintzirarako hiru bide azken ipuineko protagonistak:

«[...] eta gizon berri hori existitzen ez den bitartean, aukera bakarra zuten gizon-emakumeek: elkarrekin adeitsu eta zintzo jokatzea. Ezin zen espero ezer hoberik [...] hobe zuten gizon-emakumeek distantzia gordetzea [...] gaizki-ulertuetatik ateratzeko bidea aurkitu arte biek ere».

Ramon Saizarbitoriaren Martuteneko pasarte batekin oroitu nintzen. Bertan W. pertsonaia maskulino batek dio jasanezina egiten zaiola «horrenbesterainoko jakite filosofikoa zuen neska ezin interesgarriago batek bizitza Max gizajoa bezalako batekin konpartitzea». Neska filosofo ezin interesgarriagoa Bachmann da. Max, aldiz, Max Frisch idazlea.

«Gizon berri hori existitzen ez den bitartean [...] hobe distantziak mantentzea» dio Elisabeht Materik. Nola ez lotu Aldibereko eta Martuteneko bi pasarteak? Nola ez lotu Elisabeth Matreik eskatzen duen gizon berriaren premia Martuteneko W.ri hain jasanezina egiten zaion bikote-ereduarekin, emakume intelektualki potente baten eta idazle gizajo baten arteko harremanekin?

Biziak dira literaturen lurrazpitako ur-korronteak, haietan arriskatu behar gardenak ere izan daitezen. Nagore Tolosak itzulitako Bachmannen poema batek dio: «Neba maitea, noiz eraikiko dugu baltsa bat /eta zeruan behera nabigatuko?».

Baltsa batean zeruan behera.

Ez da itsasontzi bat egiten moilan gordeta edukitzeko, ez dago nabigatzailerik itotzeko arriskurik ez duenik.

Artea ere bizitza da, Ingeborg Bachmannen esaldiak balio du bizitzan aplikatzeko ere: «Arriskurik gabe bizitzea baliorik gabeko mundualdi batekin aseguru-kontratu bat sinatzea da». Halakoak esatea alferretan ibiltzea ematen du esperantzarako aukerarik eskaintzen ez duen mundu gero eta izutuago batean: arnasa nekatu diogu munduari, ozentzen eta ozentzen ari dira iragarpen ilunenen alarmak, geure buruaz egiten dugu errezelo...

Egunotan lan-oposizio askoren berri izan dugu. Hedabideek elkarrizketatzen dituzten oposiziogile gutxi entzuten da esaten «betidanik nahi nuen izan erizain», «irakasle izatea da nire bokazioa», «zerbitu publikoaren zale amorratua naiz»... Aitzitik, entzuten dena da bizitza segurtatua nahi dutelako izan nahi dutela, ez irakasle edo erizain, baizik funtzionario. Beldurra nagusi, trenpua ez daukagu ausardietarako, kikilduta gaude, gure baitak gorabeherarik gabeko segurtasuna du amets.

Ai, baina! Segurtasunak konformitatea dakar. Konformitateak, munduari begiratzeko modu etsi edo bezatu edo konplizea. Batera zein bestera, mundua aldatzeko borondaterik eza.

Kontrara: eskalatzaileak —muturrera daramat metafora— istripu bat izateko beldurrez biziko balira, hurbilago leudeke hormatik erortzetik, porrotetik. Hala da. Baina bizitzaren alor guztietan mundua hobetzeko benetako konpromisoaren parte inportantea da arriskuaren kontzientzia sortzailea.]]>
<![CDATA[Hogeita lau ordu gizonezko baten bizitzan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2020-01-05/hogeita_lau_ordu_gizonezko_baten_bizitzan.htm Sun, 05 Jan 2020 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2020-01-05/hogeita_lau_ordu_gizonezko_baten_bizitzan.htm
Iragan abenduko 13an, ostiralez, emakume-kondizioarekin zerikusia duten mami bertsuko hainbat albiste, txiripa eta gogorazio izan nuen eguneko protagonista. Ez dut esango esperientziak bizitza aldatu zidanik, baina pentsarazi egin zidan eta hori aski da: Stefan Zweigen Hogeita lau ordu emakume baten bizitzan narrazioko protagonistak dio ordu gutxitan bizi izandako esperientzia bat askoz eraginkorragoa izan daitekela berrogei urteko bizialdia baino.

Ohetik jaiki orduko, bartko mezu bat ikusi nuen mugikorrean. Seminario-garaiko ikaskide baten gutuna. Ez naiz batere nostalgia-zale; bera, ordea, bai. Atezuan ekin nion irakurketari. Nerabezaroan elkarrekin bizi izandakoen sakristia-usaineko oroitzapenen arrosarioan -nostalgiaren zirtzilak guztiak ere- esaldi kexuzko batek piztu zuen nire arreta: «emakumerik gabeko gotorleku batean bizi gintuan!».

Esaldia oroitik kendu ezinik egin nuen goizeroko paseoa. «Emakumerik gabe? Iruditu egingo zaik!», berotu zitzaidan nire baitakoa. Zer ziren, ez bada emakumeak, gure maindire maiztuak, kaltzontzilo zikinak eta gainerako zantarrak garbitzen zituztenak? Nortzuk prestatzen zizkiguten garbantzuak eta gisatuak? Zein ziren izan ikasleon komun komunak garbitzen zituztenak? Zeintzuk, limoi-zuku eta guzti, zaintzen gintuztenak gaixotzen ginenean, ez bada seminarioko soto-kobetan bizi ziren mojak, ikusezin, isiltasunaren itzal, bazterketaren jopu?

Emakumerik gabeko gotorleku batean? Seminarioak bezalakoak ziren orduko kolegio-barnetegi erlijiosoak ere, eta, gutxi-asko, etxe askotan ere moja-lana betetzen zuten gure amek, amonek, arrebek…

Etxera itzuli, dutxatu eta gosaldu berri, ordenagailua piztu eta 'zenbat moja dago Vatikanoan?' idatzi nuen Googlen. Sarrera gutxi agertu zitzaidan euskaraz, eta galderara hurbiltzen zenik, bakar bat ez. Italieraz ere ez nuen datu zehatzik topatu. Gaztelaniaz, lehengo sarreran tinkatu zitzaizkidan begiak: «Vatikanoa moja-neskamez beteta dago». Lucetta Scaraffia izeneko emakume baten hitzak dira. «Noski badirela apaizek mojei egindako abusuak […] Emakumeak eta gainera mojak direlako umiliatzen dituzte» […] Kardenalek-eta ni neu ere umiliatu naute».

Scaraffia ez da deabruaren sufre-kirats nardagarriek sorgindutako feminista bat: historialari ezaguna, 2012 urtean Donne Chiesa Mondo ('Emakumeak Eliza Mundua') aldizkaria sortu zuen Frantzisko Aita Santuak propio eskatuta. Ez da moja, laikoa baizik.

Mintzoa, sexu bakarrarena.

Hozkiaren askiak lar gogaituta, goizero egiten dudan prentsa-pasari ekin nion. Pedro Sanchezen inbestiduraren zurrunbiloa okagarren aldiz. Aurki, ordea, lagunaren mezuko gaiarekin egin nuen berriro topo, oraingoan, giro klerikaletik kanpoko eremu desberdin batean. Albisteak biziki estonatu ninduen, zeren nekez imajina nezakeen lustre handiko idazle miretsi baten eskutik itzuliko nintzela, eta nola, egun hartako gaira.

Abenduaren 13ko egunkari askok zekarren albiste estonagarriak zera zioen metafora biribil batek izan ohi duen indarrarekin: emakumeek, zioen albisteak, debekatua omen dute Samuel Becketten Godoten esperoan interpretatzea. Zergatia: idazlearen testamentuko klausula batek debekatzen duelako. Jo ta ma utzi ninduen albisteak, jo ta pasa nauka Becketten klausulak hauts askorik ez harrotu izanak ere: sortu bezain aurki itzali zen debate ia bakarra jabetza intelektualaren eta zentsuraren arteko marra. Beste zerbaiten jarria neukan nik arreta.

Bizitza interpretatu, irudikatu, bizi al daiteke gizonezkoen begiradatik soilik, emakumeen interbentziorik gabe, munduaren erdia isiltasunera behartuta? Aukera natural bakarra horixe balitz bezala jokatu du gizonak, gizonak dira historiaren begiak eta ahotsa. Jardun ia atabiko hori eta Becketten erabakia ez lotu izana egiten zait harrigarri, zeren gaiaren muina seinalatzeaz gainera, hatzak bertako zornean egiten baitu saka eta min: nork kontatu du eta kontatzen ari da historia?

Interpretazio asko eman zaizkio Godoten esperoan dramari, literaturaren historian obra gutxik lortu du hainbeste. Becketten obrak esperoa du funtsa, filosofiak -gizonezkoen propietate intelektual ia esklusiboak- oso gutxi tratatutako kontzeptu bat da. Kasualitatea? Esperoa enpirikoki bizi eta esperoa larrutik sufritzen duena emakumea da. Hilekoa, enbarazua, erditzea, amatasuna… Peneloperen esperoa senarra gerretan dabilen bitartean… Sherezaderen sumisioa, bizia salbatuko badu…

Imajinatu bost aktoresa handi Vladimir, Estragon, Pozzo, Lucky edo Mutilaren rolean. Kontrastatu noka ari direla elkarri, euskarazko testuan toka egiten dutena. Erreparatu esperoaren absurduak hartzen duen dimentsioari emakumeen ahotsetan, haien gorputzetatik, beren eme kondiziotik… Hausnartu ea gizonontzat eta emakumeentzat berdinak ote diren esperoaren zentzu eta konnotazioak, kemen fisikoa eta motxila psikologikoa…

Esperoa fisikoa da; esperantza, metafisikoa. Esperoak orainaldian ditu oinak; esperantzak, etorkizunean. Nago -hipotesi bat da- emakumeak ondo bereizten dituela esperoa eta esperantza. Gizonezkoak, nekez.

Prestigioa boterea da.

Abenduak hamahiruan berean, ilunabarrez, 1955etik bi idazlek ondo gordetako gertakari baten berri eman zuten hedabideek: Elena Poniatowskak salatu zuenez, Juan Jose Arreolak bortxatu egin omen zuen eta haurdun utzi. Poniatowskak haurra munduratzea erabaki zuen, isilik gelditzea deliberatu. Poniatowska bizi da, Arreola aspaldi zendu zen. Eraso sexual hark isilik segituko zuen. Orain gutxi, ordea, Arreolaren beste eraso sexual batzuk salatu dituzte. Poniatowska, isilik. Arreolaren familiakoek, ordea, ezin isilik egon, eta isilik zegoena jipoitzen hasi ziren gupidagabe. Poniatowska horregatik mintzatu zen. Ertz asko ditu albisteak, irakurleak aski eskura ditu sarean.

Abenduaren 13an Poniatowskaren esaldi bat buruan nuela sartu nintzen ohean: «Haren talentuak eta inteligentziak hurkoa baliatzen irakatsi zioten».

Arreolak prestigioaren boterea zeukan sentimenduak manipulatzeko, bidea egiten hasi berri baten gogoa lausotzeko, argitaletxetako ateak zabaltzeko, prestigioaren eskutik hurkoa bortxatzeko…

Oheratu eta Simone de Beauvoirren Bigarren sexua euskaratu berria berrirakurtzeari ekin nion abenduaren 13a biribiltzeko.]]>
<![CDATA[Beldurra ari du]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/022/001/2019-12-01/beldurra_ari_du.htm Sun, 01 Dec 2019 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/022/001/2019-12-01/beldurra_ari_du.htm
Espainian, azken hauteskundeak. Faxisten gorakadak beldurra barreiatu du bazterretan. Beldurra ari du, baita kontu hauetaz gehiegi kezkatzen ez direnen barne-muinetan ere. Nondik irten diren galdetzen du jendeak. Hainbeste. Hain fanfarroi eta zakar. Beren soak, ilun; keinuak, gordin; hizketa-modua, handios eta ziniko...

-Non dira beste zoro horiek, gudan nahi zutenak hasi? -galdetzen du Monzonen Alargun zoroarena poemako emakumeak.

Hemen zeuden. Hemen daude. Beren zirkuluetan bizi ziren labezomorroak toki epeletan nola; alderdi ustez demokratikoetan zebiltzan orain arte; milizian eta elizan zeuden, epaitegietan eta diruaren saloietan, gorrotoaren harpe-zuloetan. Baina pixkanaka, egoera politiko patetikoan eroso bezain indartsu sentiturik, beren maskarak kendu eta kultura-fobian oinarritutako fobia askoren abanikoa zabaldu dute. Ez, ez dute Madrileko Parlamentua tiroka hartu beharrik izan beren herra eta errabia erakusteko. Aski izan dituzte bozen ontziak. Tiroka baino arrakasta handiagoarekin. Horrelakoak dira, haien uste harroan, demokraziak: konplexuz beteak. Bozen pantomima asko, baina ez dira gai separatismoa errotik erauzteko, emakumeak bridatzeko, etorkinak ostikoka bidaltzeko.

'Bozka dezagun bozak kentzeko!', dute kontsigna.

Beldurra ari du, gogotik, eta beldurrak memoria baitu, oroitzapenek, haragi bizian, min egiten dute. Faxistak, bitartean, minean saka eta saka ari dira hedabideen bozgorailu guztietatik eta ondo bezatutako demokraziaren korridoreetan barrena pozoia barreiatzen. Orain laurogei urte bezain fanfarroi. Marxi sinestera, ordukoa tragedia zen, oraingoa fartsa. Gure memorian, ordea, minak gutxi du fartsatik, bizi-bizi oroitzen dugu 36ko gerraren ostean Elgetan izandako fusilamenduen lekuko batek esana: «Nola hil eta ehorzten zituzten begiratzeko agintzen zigun amak, ondorengoei kontatu ahal izateko».

Memoriak ekarri digu beste oroitzapen franko ere, tartean Anamari Martinez Urreiztietaren hitzak Egunkaria itxi zutenean: «Ez dut beldurrik, ez dudalako nahi beldurrak leku har dezan nigan». Martin Ugalderen emaztea ez zen orain laurogei urteko kontuez ari.

«Ez dut beldurrak leku har dezan nigan». Duintasuna da beldurraren kontrako antidotorik onena.

Beldur-iturriak.

A fost odata ca niciodata esanez hasten dituzte errumaniarrek beren ipuinak: «Izan zen behin inoiz gertatu gabea...».

Izan zen behin inoiz gertatu behar ez zuen gerra bat, izan zen behin inoiz gertatu behar ez zuen diktadura bat, izan zen behin bata eta bestea gainetik kendu ez zituen trantsizio bat. Baina gertatu ziren hiruak eta, laurogei urte eta gero, larriena da altxamenduaren oinordekoak ez direla gutxi, ez direla nostalgiko batzuk, faxismoa dutela oraindik bazka.

Etorkizuna, zeina ez baitakigu nolakoa izango den, beti da beldur-iturri. Gure kasuan, gainera, iraganak hipotekatuta dago. Alimalekoak dira faxismoaren iraganeko sarraskiak; ezin jakin, ordea, faxismo gaurkotuak zein bide hartuko duen, ezin jakin nola borroka egin haren kontra. Ultren diskurtso nagusiaren muina ezagutzen dugu: gorrotoa. Ezagutzen ditugu gorrotoak jo-puntuan dauzkan hiru giza-talde nagusiak ere: separatistak, gorriak, emakumeak, arabiarrak. Ezagutzen ditugu beren arma nagusiak: gezurra eta zinismoa. Baina nola egiten zaie aurre? Beren armekin? Nekez. Politika tradizionalaren ohiko diskurtsoek -elkarrizketa eta gisako aldarrikapen onkeriazkoek- ez dute fitsik balio, etsaia guztiz baztertzerainoko estrategiak baliatu behar omen dira gero eta aditu gehiagoren esanetan. Bo, animo eta kuraia! Baina sistemak -hau da, faszismoari aurre egin behar liokeen demokraziak- aspalditik dauzka bere-bere eginak gezurra zein zinismoa. Integratuak. Haiek baztertu baino, ez ote den eraginkorragoa da haien gezurtietatik urrutiratzea...

Krisiak ere, beste efektu askoren artean, beldurra ekarri zuen; beste krisi ekonomiko baten beldurrak bizi gaitu orain. Orduan bezala gaur ere ez zaigu egia esango, ez da herritarren ongizatea bilatuko, ez da interes soziala lehenetsiko.

Beldur-iturri dugu klima-aldaketa ere. Mundua gobernatzen dutenek, ordea, itsu, gor eta mutu segitzen dute, begi-bistakoari iskin eginez. Klima-aldaketari aurre egiteak derrigorrezkoa du gure bizi-parametroen aldaketa drastikoa. Nork gidatuko du ezer horrek guztiak eskatzen duen giza-baloreen eredu-aldaketarik gabe? Gordin esanda: botere politikoa ez baitago politikarien esku, erabakimena ez dago parlamentuetan, diruaren bulegoetan baizik.

Lehenbiziko aldiz historian, planetarioa da krisia, lehenbiziko aldiz historian, inoiz ez bezain nano eta ezgauzago sentitzen gara. Biluzik. Jaio berriak bagina baino babesgabeago. Ez omen dago-eta zereginik, burbuila batean biltzeko tentazioa nagusitzen ari da: gal dadila mundua, baina ni hil eta gero.

Balioan jarri.

Guztia eros daitekeela sinesten duen garaia bizi dugu, guztiak prezioa duen mundu bat egiten ari gara: sistemak ez omen du atzera bueltarik. Eta etsita gaude (konbentzituta, alegia) ezin dela horren kontra ezer egin. Maiatzeko hauteskundeetan euskal politikari batek -ez dago izenik eman beharrik, espektro politikoko hau zein hura izan liteke- euskal ekintzailetza-ekosistema balioan jartzeko premia aldarrikatu zuen, ekonomia «aurreratu eta indartsua» eraikitzeko.

Giza jardunen balioa termino ekonomikoetan neurtzen da beti. Ekonomiatik kanpo ez dago, nonbait, zaindu beharreko balore «aurreratu eta indartsurik». Faszismoa, hura ere dagoeneko planetarioa, txit eroso bizi da humus humanismorik gabeetan.

«Gizakia eta giza balioak gainontzeko guztien gainetik jartzen dituen jarrera filosofikoa», da humanismoa hiztegiaren esanetan. Hitz hori gabe, ezin da azken mendeotako Europaren alde eder aurrerakoiena ulertu. Tokitan daude hortik gure diskurtsoak eta praktika! Thomas Mannek bere editorearekin izandako solastxo bat datorkit gogora. 1928 urtea da eta garaiko politikari aleman peto-peto batez ari dira. Editoreak diotso: «Gizon hori ez da europarra». Esaldiari gupidagabeegia iritzirik, idazleak kargu hartzen dio. Editoreak, ordea, bere temari eusten dio: «Ez, ez da europarra, ez baitu ezer jakin nahi humanismoaz».

Zetorkienaz ari ziren, berek ez bazekiten ere.]]>
<![CDATA[Zuloz beteriko gazta bat hizpide]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2019-11-03/zuloz_beteriko_gazta_bat_hizpide.htm Sun, 03 Nov 2019 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2019-11-03/zuloz_beteriko_gazta_bat_hizpide.htm
Amélie Nothomb-en Frappe-toi le coeur ('Jo zure bihotza') nobela argitaratu berriak kritika zorrotza egiten dio unibertsitateko irakasle dezentek kulturari dion destaina txolin friboloari; halako askok botere-zurubian gora egiteko orduan erakusten duen eskrupulu-faltari; abantaila profesional ekonomikoak lan intelektualaren guztiz gainetik jartzeari; irakaskuntzak berezkoa (omen) duen espiritu bokaziozkoari bizkarra erakusteari... Nobelako pertsonaietako batek dio halako irakasleez: «Mandarinatoa igo zaie burura, eta horrek ez ditu [irakasle] hobeak egin».

Aspalditik dator unibertsitateko makinaria burokratikoari mandarinatoa deitzea, mandarinek Txinan zuten hierarkia burokratiko zorrotz itxiaren izena aplikatuz hainbat unibertsitateko antolamenduari eta irakasleen promozio-sistemari.

Jakituriaren transmisioaren galgari eusteak ez du, ordea, inor mandarin egiten: unibertsitatean badago oso jende ona helburu dituena jakituria eta transmisioa, bikaintasun intelektuala, kulturaren promozioa; baina, horren ifrentzuan, nabarmena da endogamiak eta konpontxokeriak —jeloskortasun, zangotraba, konfabulazio eta mizkinkeriek— gaiztotutako giroa, askotan profesional onenen bikaintasun intelektuala abailduraz itotzerainokoa.

Han-hemen irakurri, entzun eta usaindu ditudanekin osatutakoa da unibertsitateaz dakidantxoa: unibertsitateko irakasleen promoziorako sistemari beti usmatu diot erantzukizun gutxi eta kastakrazia asko bazkatzen duen makinaria baten traza, irakasleen interesen araberako konspirazioek bultzatua eta autonomia unibertsitarioaren izenean —edo aitzakian— zuritua.

Paper-zopa.

Horri guztiari erantsi behar zaio paper-zopa deituko nukeena. Ikerketetako komunikazio, ponentzia eta artikulu laburrei deitzen zaie ingelesez paper eta paperok berebiziko garrantzia dute unibertsitate barruko promozioan gora egiteko: askotan interes intelektual gutxiko hainbat paper epe jakinetan bete beharrak ateak ixten omen dizkio arnasaldi luzeko jardun intelektual serio eta jarraituari Rafael Argullol idazlearen ustean. Argullol estetika-katedraduna da Pompeu Fabra unibertsitatean, eta behin baino gehiagotan salatu du unibertsitatea bere baitara bildu dela «antiintelektualismo berri baten eraginez eta paper sistemaren sakralizazioaren bidetik», eta eransten du paperon kontrol txorrotx bezain antzuak kreatibitate eta arrisku guztiak baztertzera eramaten dituela unibertsitateko irakasle berriak.

Begi-bistakoak dira sistema horren kalteak euskararentzat ingelesak paperotan duen toki hegemonikoarengatik; baita liburu formatua beharko luketen ikerketa luze sakonagoentzat ere; halaber dira kaltegarri saiakera literarioari ateak ixten zaizkiolako giltzarrapo lodienez (inoiz ez da lorpen intelektual seinalagarririk lortu hitzaren erabilera zabar batekin); orobat da kontuan izatekoa paperon existentzia oso zirkulu gutxi eta txikietan dela ezaguna eta erlatiboa duela baliagarritasuna curriculum pertsonaletik kanpo.

Paper bat ondo taxutzeko, garrantzitsuena da nonbait testuon metodologia ezagutzea eta kasuistika burokratikoa kontrolatzea, ez paperaren beraren garrantzia. Paper batek bere helburua betetakoan (eskalafoiaren zurubian gora egitea), beste paper bat, eta beste bat etorriko da curriculum akademikoa loditzera, nahiz paperon interesa askotan flakoa izan. Sistemak, zeinak ia paperok soilik izaten baititu kontuan, erdeinuz begiratzen die autoreak unibertsitatetik kanpo argitaratutako liburuei.

Deskribatzen ari naizen endogamiak fundamentu erreal pixka bat baldin badu, guztiz da kezkagarria euskararena bezalako kultur sistemarentzat. (Dena esate aldera: ez dut aitortu gabe utzi nahi Euskararen Institutuei diedan estimua lexikoan eta gramatikaren deskribapenean egiten ari diren lanarengatik).

Gruyere gaztarena.

Unibertsitateak formazio akademikoa, transmisio kulturala eta bikaintasun intelektuala baldin baditu helburu, honaino zirriborratu dudan panorama guztiz dago urruti arazo profesional hutsa izatetik. Kasta endogamikoak ateak ixten dizkio unibertsitatea gizarteratzeari, ez du kanpoko interbentziorik nahi. Halatan, erakundeak uharte isolatu bat ematen du gizartearen ozeanoan: unibertsitatea gizartearen parte inportantea omen da, baina gizartetik aparte ikusten da bere marfilezko dorrean: kulturaren faro behar lukeenari ez zaio argirik ikusten, zubirik gabea da unibertsitatearen eta kalearen arteko arrakala.

Ez da beti hala izan. Salamanca, Coimbra, Praga, Leuwen, Krakobia, Leipzig... Errenazimendutik ia gaurdaino bertako unibertsitatearekin lotzen ditugu: unibertsitateak eman zien ospea, zerbitzuek, ekonomiak, jardun kulturalek elkartzen zituen bi-biak askotariko harremanean. Hiri horietan guztietan zegoen kobazuloren edo harperen bat, non deabruak ere bere eskola propioa baitzuen: unibertsitateko ortodoxia akademikoaren parez pare deabruaren —heterodoxiaren— eskola zegoen. Ederra da! Ikatza urre, argia ilunpe eta egia gezur bihurtzeko formula eta kalamatrikak irakasten zituen deabruak bertan. Jakin nahi zuenak arriskatu beharra zuen. Axularrek, halaxe: ez zuen jakintzen ifrentzua ezagutzeko aukera galdu nahi izan, ezta ordainetan arima eman behar bazion ere deabruari.

Desagertu zen hori guztia, unibertsitateak ugaritu dira (ia hiri bakoitzak du berea) eta baita guztiz masifikatu ere. Bururatzen zait unibertsitateak jatorrizko humanismoren arima saldu duela garai berriei nola aurre egin asmatu ezinez. Baina alferrik da nostalgia: bizi ditugun garaiotako utilitarismoa nagusitu da kapitalismoak unibertsitateetan gizendutako «jakintza aplikatuen» eskutik, lan akademikoaren ikuspegi gero eta ekonomizistagoa egin da bertako programen jabe.

Humanismoak, unibertsitateek beren sorreran giltzarri izan zuten espirituak, ez du tokirik programetan, ikasleen eskolatze prozesu osoak eskainitako kultur formazioak gruyere gazta batek baino zulo gehiago ditu. Humanismorik gabe ulertu ezin diren ikasketetako programetan ere (irakaskuntzan, medikuntzan, zuzenbidean...) ez dago humanismoarekin zerikusirik duen gairik, kultura klasikoa —garenaren oinarria— aspaldi desterratu zuten. Tristeena da unibertsitateko profesional gutxi ikusten dela hausnarrean unibertsitatearen erantzukizun intelektual eta sozialari buruz...]]>
<![CDATA[Giro politikotik klima aldaketara udaren eskutik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2019-10-06/giro_politikotik_klima_aldaketara_udaren_eskutik.htm Sun, 06 Oct 2019 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2019-10-06/giro_politikotik_klima_aldaketara_udaren_eskutik.htm
Gizon bat etxe altu bateko terrazaren ertzean mehatxu eginez bere burua botako duela. «Ez! ez! pentsatu ondo!», diotso kalean pilatzen hasi den jendeak. Handia da suspensea. Gizonak, bizkarra okertuz, salto egiteko keinua egin du. Sekulako baraila atera da lekukoen eztarrietatik, handik hurbil ospatzen ari ziren eztei bateko gonbidatu eta ezkongaiak ere batu dira jendearekin. Gizonak gero eta keinu gehiago egiten du bere burua botatze aldera. Ausardia falta zaio? Benetan du buruaz beste egiteko asmoa? Jendea errezelatzen hasita dago ez ote den adar-jotze bat. Txistuka hasi dira, eta txistuak burla bihurtu. «Bota hadi behingoz, ez duk potrorik!» esan du builosoenak. «Berehalakoan engainatuko nau berriro!» esan du andregaiak. «Leher hadi zoruaren kontra, pailazo ahalena!», senargaiak. Itzuli dira jatetxera, baina ordurako jasoak daude bazkariko mahaiak, alde egin dute musikariek. Bakarrik geratu da suizida, metro dezente beherago dagoen asfaltoari begira.

Estatuko lau politikari nagusien arteko uda honetako liskarrak sarri ekarri dizkit aspaldian ikusitako film bateko irudi horiek. Pelikulari ez diot ez izenbururik ez zuzendariaren izenik gogoratzen. Frantsesa zela uste dut, besterik ez, baina bertan kontatzen dena —»Otsoa datorrela!, otsoa datorrela!» kontakizun tradizionalaren bertsio gaurkotu bat— oso da interesgarria, zeren ugariak baitira bertako sekuentzietatik atera litezkeen paralelismoak, tartean politikoak. Alarma politikoen manipulazioa, politikagintzaren alde nobleenaren desintegrazioa, birtualitatea errealitate egunerokoa gainetik, politikaren teatralizazioa, neurri prebentiboen erabilera, kapitalismoaren zerbitzaritza...

Mendebaldeko sistema politiko nagusiak —demokrazia deitzen diogun entelekia gero eta antidemokratiko eta belaxkagoak— ez du suizidatzeko asmorik, ezta inertzia gero eta autoritarioagoa aldatzekorik ere, nahiz gelditzen zaion sinesgarritasunaren apurraren purra hondabidean behera eta handitzen doan elur-bola bat bezala. Horra Estatu espainiarreko lau alderdi nagusiek emandako ikuskizun penagarria ere, ume-kantako sagua eta katua bezala jardunez ez nau jango, jango zaitut eginez. Inork ez omen zuen hauteskunderik nahi, deskalabru totala gertatuko omen zen hartara iritsiz gero, guztiak beren zilborrari so, denek zekiten gertatuko zena; aldez edo moldez, denak zebiltzan horrexen bila, nork bere posizioa hobetzeko esparantzarekin, lau urte luzez zain egon gabe.

Egintza politikoa teatralizatu, banalizazioa eragin: Golkoko gerratik gaurdaino zenbat manipulazio eta hordagoen antzezpen inbasioak zuritzeko; emakumearen askatasuna bortxatzeko; neurri ekonomiko bidegabeak hartzeko; emigrazioa kriminalizatzeko…

Marra gorriak aipatzen dituzte. Marrarik lodi gorrienak ez dira, ordea, alderdiek elkarri jarritakoak (komeni zaienean ondo dakite konpontxo egiten), alderdien eta jendearen artekoak baizik. Agintarientzat inkestak, prentsa, aholkulariak dira mundua. Lotuta daude endogamia gero eta isolagarriagora, lapa arrokara bezala. Bizirik segituko du demosik gabeko demokraziak, baina gero eta autoritarioagoa izatearen pentsura, buruzagien despotismo endogamikoari aski baitzaio botoen liturgia demokraziaren itxurari eusteko. Tentua galdua diote espainiar atsotitz ezagunari: entre todos la mataron, ella sola se murió (denen artean akabatu zuten, bera bakarrik hil zen).

Egia, interesen araberakoa

Berriro hauteskundeetara joan beharraren deskalabru totalaren erantzuleek porrotaren erantzukizuna gainetik kendu nahiko dutenean eta arerio politikoari leporatu, ez da makala izango farfailatuko duten matraka, erretorika sasi-demokratiko batez. Hemendik azaroaren 10era bitartean, nork bere egia kontatuko omen du. Nori, ordea? Ez ditugu ba ondo ezagutzen protagonista bakoitzaren zilborra, tripak, engainurako psikopatia?

Lucia Garibaldi zinemagile uruguaitarrak iragan Zinemaldian esana berripaper honi: «Egia guztiak eraikitzen dira behar eta interesen arabera».

Egiak, eraikin. Egiak, interesen araberako. Ezin da esan labur eta argiago, komeni da higiene mental pixka bat gero eta sasoi demokratiko gutxiagoko sasoi ilun hauetan.

Hilabete honetan higiene mentalari eutsi nahi dionak izan bitza gogoan bai Garibaldiren hitzak, baita Imanol Muruak esaten zuena ere adar-jotze puntu batez: «Egia guztiak dira txarrak: argiegia, motzegia; fidakorregia, fidakaitzegia; zoroegia, zentzudunegia, gezurtiegia, egiatiegia...»

Bere letra ezagutzen ez

Udak ekarritakoa da, baita ere, klima aldaketaren kontrako haize aldekoak hartu duen indarra. Max Frisch-en Gizona Holozenoan agertu zen nobelako protagonista, Geiser, bakarrik bizi da; laster egingo ditu laurogeita hamar urte; flakiak joa du memoria. Ahanzturari kontra egiteko, hainbat kontu deigarri apuntatzen hasi da gizona paper-muturretan. Gero, etxeko paretetan itsasten ditu. Itsasten ditu entziklopedietako eta geologia liburuetako orriak ere: Tesino kantoi suitzarrean bizi da Geiger, eta ez ditu ahaztu nahi bere etxetik ikusten dituen glaziarrak, harkaitzak, orografia. Urtarotik urtarora gertatzen diren aldaketa xumeak, ia deusezak dira eta beti berdinak. Mundutik aparte eta memoria ahultzen ari zaiolarik, naturaren obserbazio panteista halako bat du Geigerrek jarrera nagusi: mendiak ez dira sekula hilko; bera bai, hilko da, baina mendiak, glaziarrak, harkaitzak beti egongo dira bertan…

Halako batez, begiak arranpalo gelditzen zaizkio etxeko hormetan dauzkan paperen aurrean:

«Nork idatzi ditu paper-mutur hauek guztiak?».

Max Frischek 1971n argitaratu zuen nobela. Ordutik hona euri asko egin du eta orduan baino zikin zikinagoa; ordutik hona klima gehiago aldatu da Homeroren garaitik 1971ra baino. Geigerrek etxetik ikusten zituen mendien memoria gorde nahi zuen paper-muturretan. Guk ez dugu horren beharrik: naturan bertan, paper-muturren premiarik gabe, ari gara idazten, lerroz lerro eta gure letraz, gure baldarkeria kosmikoaren historia.

Geigerrek ez du bere letra ezagutzen. Guk bai gurea, badakigu guk idatzia dela uzten ari garen hondamendiaren kontakizuna.]]>
<![CDATA[Errealitatea kubo bat da]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/015/001/2019-07-07/errealitatea_kubo_bat_da.htm Sun, 07 Jul 2019 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/015/001/2019-07-07/errealitatea_kubo_bat_da.htm Basazabal eta historia izeneko testua, zeinak zorrotz kritikatzen baitzuen Azpeitiko Zurbano-Basazabal jauregi zaharberrituko panel informatiboetan hainbat jauntxori egindako hainbat gorazarre akritiko eta klasista. Handikietako bat —Martin Zurbano, Martin Azpeitia ere deitua— inkisidorea izan zen. Beste batek —Nicolas Sáenz Elola, Nikolas Azpeitia ere deitua— Pizarroren tropen kapitain jardun zuen Peruko Cajamarcako sarraski ezagunean.

Bat inkisidorea, bestea konkistatzailea. Ez ditut panelak ezagutzen, baina gisa bertsuko panel, horma-irudi, mentalitate asko gainezkatua dago konkistari buruzko informazio akritikoz eta topikoz, baina halako pertsonaiei humanista deitzea —ez dut imajinatzen Erasmo horrelakoak esaten— ez dator batere bat doitasun akademikoarekin, zorroztasun kritikoarekin, zehaztasun historikoarekin.

Ez, ezin da historia gaurko begiekin juzgatu, baina aski genituzke garai hartako humanismoaren begiak: historia ofizialak baino zehatzago juzgatuko genituzke inkisizioa zein konkista. Areago gaurko perspektibatik: ezin zaio itsuarena egin orduko bertsio inperial gaur ere berdinari, zeinak egun ere orduko interes berari eusten dion konkista ejemplar baten faltsiari amen esan eta men eginez.

Hona botoi txiki bat, ea nola kabitzen den ejenplaritatearen botoi-zuloan: bertsio baten arabera, bost mila inka hil omen ziren Cajamarcan, espainiar bakarra; beste bertsio batek dio hamar milatik gora inka hil zirela bertan eta, espainiarrak, ehun inguru.

Baina izatez, Aranberriren eta Otamendiren artikuluko lerro batek ekarri du nire gaurko Hiruko(h)itz hau. Ia oharkabean pasa zitekeen, halaxe gertatzen da sarriegi letra txikiz idatzitako historia ustez txikiekin. Aipatu jauntxoetako baten ertz bat, etxe barruko sexu-indarkeriarena, ematen digute artikuluaren egileek: Perutik Azpeitira itzuli eta gero, Sáenz Elola, Cajamarcako sarraskian kapitain jardundakoa, auzipetu egin omen zuten emaztea jotzeagatik. Jauntxo bat epailearen aurrera eraman baldin bazuten, jipoia nekez izango zen huskeria. Baina emakume bat jipoitzeagatik jauntxo bat juzgatu? Sinesgarri da orain bostehun urte emazteak senarra salatu izana, gaur egunero ikusten duguna ikusita? Ez dago fabulatzen hasi beharrik, agian ez dabil egiatik urruti leinuen arteko liskarren batek eragin zuela salaketa. Egon liteke, noski, arrazoi gehiago, baina guztiak emaztearen salaketarena baino sinesgarriagoak. Historia handiak apenas erreparatzen dion gizaki anonimoen mundualdiko ibilbide apalari, etxe barruko bizitzari, hitzaren pozoitzaileek indarkeria domestikoa deitzen diotenari.

Kuboa eta errealitatea

Martin Ugaldek zioen errealitatea kubo bat dela, sei alde karratu berdinez osaturiko poliedro bat. Sei aldeetatik, bi ez ditugu ikusten, azpikoa eta atzekoa; beste bi, ezker-eskuinekoak, soslai-doian; azkeneko biak bakarrik ikusten ditugu ondo, baina biak desberdin, hartzen dugun perspektiba da koska. Kuboa iraultzen badugu, bi alde soilik ikusten segitzen dugu.

Historialariak, kazetariak, idazleak errealitatea izeneko kubo bat daukate aurrean: ez dira profesional onak izango baldin, nork bere diziplinatik, bi aurpegi ikusgarriei begiratzen baldin badiete soilik, saiatu gabe gainerakoak ere kontuan hartzen. Saiatu gabe kuboa iraultzen, begiak hezten, begiradaren perspektiba berriak bilatzen.

Ez bainaiz emazte jipoituarekin ahaztu, natorren Ugalderen kubotik eremu itxuraz xalo batera, esaera zaharren perspektibara, ea zer kontatzen didan. Herri jakituriaren fruitu omen dira esaera zaharrok. Garaian garaiko ispilu. «Intxaurra, astoa eta emaztea bardin jo behar dira», dio Gotzon Garatek bildutako batek. «Alper da Maria makilatu, ez bada berez bihurtu», beste batek. Mundu ustez ondo egin baten kale jendetsuenetan metatutako zaborrak dira. Mundu ustez ondo egin bat, zeinak uste baitu gizartearen ordenamendua gizonezkoen egitekoa dela, kaos totala bizi nahi ez badugu. Gizonok irudikatutako kaos hori ere biribil definitzen du gure paremiologiak: mundua aldrebes non «emakumea baitzen nagusi: no zen to; emaztea gizon, oiloa oilar». Mundu aldrebes batera goaz asto-laster honen eskutik ere: «Si bou boules crede /aqueso qu'ey gertat,/ igantian diráte / astolasterrak. /Barda entzuten dit / berri triste bat,/ emaztek dutie /zaflatzen senharrak». Berri benetan tristea emazteek beren senarrak xaflatzearena! Senarrak emaztea xaflatzea, ordea, ez da nonbait berri triste bat. Usadioa da.

Ematen du emazteek jipoitutako gixon inutil xinxangreen kontrakoak direla halako esaera, asto-laster, xaribari eta abarrak. Zirien benetako biktimak, ordea, emakumeak dira ostera ere, gizonen tokian jartzeagatik: bulartsuak izateagatik, bibotea erakusteagatik, kuraia bildu eta indarra gobernatzeagatik. Bestalde, halako piezetako gizon jipoituak beti dira ahulak; alkoholak edo adimen faltak edo zoro-haizeek txotxolotutako gixagaixoak. Arbuiagarriak. Gizon ustean, gixonak.

Ahozko literaturaren entresaka horretatik ateratako giro hori ez zuen batere arrotza izango Nicolás Sáenz Elolak jipoitutako emakumeak, zeinaren izen-deiturak ez ditudan inon aurkitu.

Memoria handia.

Orain egun batzuk, Azpeitiko paneletan, historia ofiziala eta historia apala kontrakarrean. Gaurko egunak ere arrisku guztia du historia akritikoaren gorazarrea izateko Getariako partean Elkanoren ondran. Etxeparek «Euskara, jalgi hadi mundura» aldarrikatu baino hogeita bost urte lehenago, eguzkia sartzen ez zen Inperio zabaleko itsasoetan, Elkano eta bere eskifaia —tartean beste sei euskaldun— izan ziren munduari lehen jira eman ziotenak.

Euskarak eman ziola munduari lehendabiziko jira? Bo, bo, Inperioa ez dago mizkinkerietan entretenitzeko! Historia handia, historia inperiala, historia triunfala ez da euskaraz kontatu. Aukera genuen. Historia inperialaren parafernalia ez ahal da nagusituko —xaloa ni— Getariako ospakizunean, kaleetan, festa giroko pregoi eta salto-brinkoetan.]]>
<![CDATA[Hizkera diferentean mundua ere diferente]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2019-06-02/hizkera_diferentean_mundua_ere_diferente.htm Sun, 02 Jun 2019 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2019-06-02/hizkera_diferentean_mundua_ere_diferente.htm
Iragan mende-hasiera Triesteko Berlitz hizkuntza eskolan. Ikasleen artean, Adan Ettore Smithek bakarrik daki ingelesa irakasten dien hesola tentea idazlea dela, Dublindarrak arrakastatsua idatzi duela. Ingelesa irakasteaz gainera, James Joycek italiar literatura garaikideari buruzko komentario zorrotz hotzak egiten ditu sarri samar. Aldian behin, Ettorek, lotsa gainditurik, bere iritziak ematen ditu. Beren arteko harremana xumetasun horretan geratuko zen, baldin, goiz batez, Joycek eleberri bat utzi izan ez balu Ettoreren mahai gainean. Senilita (Zahardadea). «Italo Svevo izeneko batena da. Irakurri beharko zenuke. Italiako gaurko literaturan interesatu zaidan idazle bakarra da». Ettorek ez daki burua non sartu. Kabitu ezinaren bebarrutik atera zaizkio hitzak «Ni naiz horko Italo Svevo hori. Nire goitizena da». Laster, Berlitz eskolako kontratua bukatzen zaio Joyceri eta Parisera itzultzen da. Gutun bidez eutsiko diote harremanari.

Handik urte batzuetara, Paris-Milano-Trieste trenak pakete handi samar bat dakar Svevorentzat. Paketean, Joyceren Ulysses. Trieste-Milano-Paris trenak antzeko pakete bat darama Joycerentzat. Bertan, Svevoren La conscienza di Zeno.

Maite Lopetegik Bidaia sentimental laburraren itzulpenari erantsitako hitzaurreak Svevoren gutun baten zatia dakar:

«Nire argitaratzaileak Zenoren kontzientziaren ale guztiak bidali dizkit. Nik -megalomano honek- gehiegi eginarazi nituen. Ganbaran daude pilatuta eta halako pisua dutenez nire ohe gainean amil daitezke... liburu horiek hegalak izan ditzakete [...] besterik ez bada ere, nire ondoren alde egiteko».

Porrotaren aitorpen garbiak dira: Sve-vroren liburuak apenas diren saltzen. Halako batean, ordea, miraria gertatzen da, Joycek Zenoren kontzientzia atera du zulotik: Gallimard etxe entzutetsuak argitaratzen du frantsesez. Nobelak berehala izango ditu kritika onak eta arrakasta, oihartzunak laster iritsiko dira Italiara eta Svevok karanbola horiei esker lortuko du italiar irakurleen estimua. Etxean galtzaile, kanpoan errekonozitzen duten arte: eskema ezaguna da.

Marmorezko hilarriak.

Svevok Italian arrakastarik ez izanaren arrazoia ez zen, ordea, literarioa. Ez, behintzat, testu baten izaera literarioa komunzki ulertzen den moduan. Italiera batasunaren bidea egiten ari zen, ez modu akademiko batez programatuta, baizik toskanerak historia literarioan zehar lortutako itzalaren abaroan. Baina Triesteko dialektoa urruti dago toskaneratik, eta Svevok idatzi dituen nobelek kritika txarrak izan baditu, darabilen italiera kaskarrarengatik da batez ere. Kritikoek diotenez, Svevoren idazkuntzak akats gramatikal asko ditu, ez du toskanoa menderatzen, handia da dialekto triestinoaren itzala (aski ulergaitza Triestekoak ez diren irakurleentzat). Labur esanda: Svevoren prosa ez omen dotorea. Gainera, haren nobeletako gai nagusia, ia bakarra, zahardadeko ajeak deituko nukeena, ez da batere erakargarria irakurleentzat. Ai, baina! Zahardadeko ajeen gaia aitzakia da zibilizazio gero eta zaharrago batez aritzeko: Trieste larrutik ordaintzen ari da beti bizi izana inperio austro-hungariarraren mugan eta haizete historiko guztien zurrunbiloaren ahoan, gaur honen menpe eta bihar beste baten mende, identitate bila «nor naiz eta noiz arte» galdezka beti. Svevoren estilo hautsiak mundu gero eta hautsiagoa islatzen du.

Coetzeek dio Svevok gutxietsi egiten zuela triestera: dialettaccio deitzen zion Svevok, dialektotxoa; linguetta ere deitzen zion, azpi-hizkera. Baina, Coetzeeren ustez, dialektoak Svevori eragiten zion erdeinua ez omen zen sentitua. Uste hori indartzeko idazle hegoafrikarrak Zenoren kontzientzia nobelako pasarte bat aipatzen du. Bertan, Zenonek dio:

«[Arrotzek] ez dakite dialektoan mintzatzen garenontzat zer den italieraz idaztea [...] Toskanoan esandako gure hitz bakoitzarekin gezurretan ari gara!».

Svevo ari da Zenonen ahotik. Arrotz urruna egiten zaio toskanoa; burura borborka etorritakoa bridatu behar du, itzuli, bereak ez diren hitzekin esan, bat-batekotasuna sakrifikatu. Eta operazio horien ondoren, idatzi duenari ez dio esan nahi zuena entzuten.

Hirurogei urte geroago Primo Leviren Sistema periodikoa nobelako narratzaileak dio piamonteraz mintzo den bezero batez: «Piamontera hizkuntza mintzatua [da] funtsean, eta gure italiera marmolezko hau, berriz, hilarriak idazteko egokia». Zeinen edo zeren hilarriak idazteko, ordea, ez bada dialektoenak?

Munduaren esklerosia.

Svevok toskanoa dioen tokian zilegi da italiera irakurtzea: euskara batua eta gipuzkera berdintzea bezala da gutxi-asko. Hari horretatik tiraka, aukera franko dago euskararen egoeraz aritzeko, batuaren eta euskalkien arteko harremanez jarduteko -linguistikoez, literarioez eta baita sentimentalez ere-. Halaber, badago aukera franko hausnarrerako: komeni da auzia parametro estetikoetatik ere aztertzea, euskalkia gihartsuki landu izan dutenek, iparraldekoek bereziki, batuarekin sentitzen duten arroztasunaz hausnartzea: Orpustanek Proust itzultzen eginiko lan erraldoia dut gogoan.

Halaber, gaiak ematen du jarduteko Coetzeek seinalatzen duen beste auzi interesgarri batez ere. Idazle hegoafrikarrak dio Svevoren italieraren ezagutzari buruzko polemika ez dela italiarrena soilik, planteatzen omen du itzulpengintzaren printzipioen funtsezko auzi bat ere: «[Svevoren] akatsak, zeintzuek hizkuntzaren espektro guztia hartzen baitute [...], erreproduzitu egin beharko lirateke itzulpenean edo isilpean zuzendu? Edo, galdera kontrara formulatuz, itzultzaile batek zein modutan transmititu dezake, ez bada prosa-hizkera propio lodi baldar batez, Montalek 'Svevoren munduaren esklerosia' deitzen duena, zeina, hain zuzen ere, bere hizkeratik beretik jaiotzen baita».

Nahita zein nahi gabe, aurkikuntza berri baten aurrean jarri gintuen Svevok: prosaren anabasatik kontatu zigun munduaren anabasa. Edo, galdera baten moduan planteatuta: ondo antolatutako hizkera aratz batek, barne-borrokarik gabeak, bihurritzen ez denak kanona ez birrintzeko, halako hizkera ondo lotu batek zenbateraino ez du de facto ematen mundu ondo egin baten berri?

Ez omen dago aldaketa literariorik ez denik hizkera diferente baten eskutik etorri.]]>
<![CDATA[Historia ahal den higienikoenaren alde]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2019-05-05/historia_ahal_den_higienikoenaren_alde.htm Sun, 05 May 2019 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2019-05-05/historia_ahal_den_higienikoenaren_alde.htm Zibilizazioaren dokumentuak, basakeriarenak.
Walter Benjamin Parisa iritsi da naziengandik iheska. Elurte baten erdian galdu den txolarre baten gisa dabil kalez kale, hurbil du Hitlerren ejertzitoa. Filosofoaren ondasun guztia, maletatxo bat arroparekin eta idatzi duen azken eskuizkribuarekin. Patrika batean, zianuroa, naziek harrapatuko duten izuz. Memoriaren motxilan, berriz, eztabaida asko eragin duen bere testu ausart bat: «Inoiz ez da ematen zibilizazioaren dokumenturik aldi berean izan gabe basakeriaren dokumentua ere [...] batetik bestera pasatzen den transmisio-prozesua ere ez dago basakeriatik libre». George Steinerrek dio Benjaminen hausnarketaz: «Egia handia dago esaldi horretan, erradikal samarra baldin bada ere.»

Konkista inperialisten garaian, kolonizazioetan, hogeigarren mendeko kolore bateko zein besteko totalitarismoetan, holokaustoaren aurrean ez zen entzun basakeriak salatuko zituen elite kultural europarraren ahots ozen bateraturik. Areago: elite kulturalaren parte inportanteak basakeriak onartu zituen, txaloka askotan, isiltasunarekin gehienetan. Handik gatoz: Europak handia du iraganaren pisua, ahitzen ari ote zaion etorkizunaren esperantza...

Berriki ikusi dugu: orain hilabete doi López Obradorrek, Mexikoko presidenteak, Espainiako Erregeari eta Frantzisko Aita Santuari planteatu zien eska dezatela barkamena konkista garaiko basakeriengatik. Espero zitekeena gertatu zen Espainiako zirkulu politikoetan eta prentsan: nork ahoa beroago jardun zuen, salbuespen gutxirekin, López Obradorren kontra. Infernua seinalatzen zuen hatzari begiratu zioten erreakzioek, ez infernuari, eta tontotzat jotzea izan zen Mexikoko presidenteari oparitu zioten klabelinik sanoena, tonto totala izan beharra baitago ez jakiteko konkista eredugarria izan zela, inguruko beste inperioek praktikatutakoa baino gizatiarragoa: espainiar konkistatzaileek ez zuten ezpatarik eta arkabuzik atera beren zetazko zakutoetatik; ez zituzten lurrak eta distira guztietako aberastasunak arpilatu; ez zuten hizkuntzarik eta erlijiorik inposatu; ez zuten esklabotza baliatu; ez zuten bortxatu eta torturatu. Konkistaren kontzeptua bera ere makularik gabea da nonbait: ez darama basakeria zainetan.

Hauteskunde amaitu berri amaiezinaren zurrunbiloak isildu zuen bai López Obradorren proposamena bai hark eragindako erreakzio hiratuen haizetea ere.

Brotxa zakarrekin, fineziarik nekez.

Brotxarik zakar lodienarekin zikindutako mural bat utzi zuten erreakzio gehienek, pintzel finez idatzitako gutxi irakurri genuen. Gertakariaren abiapuntuan López Obradorrek esandakoa zegoen, baina prentsa gehienak zekarrena baino ñabartuago adierazia: «Egin dezagun elkarrekin gertatu zenaren errebisioa, eta, ezer eskatu gabe agrabioen aitortza soila salbu, adiskidetuko gara». Ez zen hain eskabide eroa, ezta bat etorrita ere erantzukizunak ez direla oinordetzan hartzen: inork ez dauka zertan barkamenik eskatu berak egin ez duenarengatik, are gutxiago orain bostehun/laurehun/hirurehun urte gertatu zirenengatik. Txit kristaua da iraganeko bekatuen barkamen klase hori, zeina kristau bakoitzaren kontzientzia zamatzerainokoa den Adamen bekatuarekin! Bada, ekar dezagun barkamenaren auzia debate laikora: orduan gertatuaz gaur idazten da, gaur isiltzen da ordukoaz komeni ez dena; gaur berresten da konkistatzaileen bertsioa biktimen ahotsari belarririk jarri gabe. Baina gaur begiak ixten segitzea gaurko historiografiaren eta politikaren erantzukizuna da, zeren nekez ulertu daiteke bertako natiboen bazterketa, zeren nekez uler daiteke inposatu gabe lortu zela Amerikako iparraldean ingelesa guztiz nagusi bihurtzea bizpahiru menderen buruan, ozta kabitzen da buruan gaztelania hain epe laburrean eta inposaketarik gabe arras nagusi gailentzea Amerikaren erdian eta hegoan. Horren guztiaren aurrean aipagarria da lustre distiratsuko hainbat akademiko eta idazle espainiar handiri irakurritako argumentua: Hego Amerikako errepublika berrietako buruzagiak izan omen ziren gaztelania inposatu zutenak han-hemengo konstituzioetan, Espainiako Koroatik askatzea lortu zutenean. Espainiar koroatik askatu nahi zuten buruzagi haiek aztekak, ketxuak, aimarak ziren akaso? Espainiar koroak ez du penintsulan gaztelania mendeetan inposatu?

Baiki: kontu bat da barkamena eskatzea -auzi pertsonala, hautazkoa bezain transferitu ezina-, eta beste bat gertatutakoari buruzko aitortza: hala gertatu zen, handik gatoz. Gorotzetan urre bila nabil, ordea: frankismoaren protagonistei erantzukizunak eskatzeko gai izan ez den gizarteak konkistari buruzko konkistatzaileen bertsioa jaso du lauzpabost mendeotan.

Bidegabekeriak erruz eta nahierara egokitzen du bere morala. Doris Lessingen Belarra kantari nobelako narratzaileak dio Koro Navarroren itzulpenean: «Kolono zaharrek diotenean 'Lur hau ulertu beharra zegok», esan nahi dute 'Guk natiboei buruz ditugun ideietara ohitu behar duk'».

Higiene morala.

Guztiz gehienok, konkistatzaileek kontatutakoa dakigu, haien bertsioa inposatu zaigu. Ez, ordea, biktimena, besteak beste haietako gehienak asimilatuak izan zirelako indarraren bidez. Horretarako, historia egiteko modu tradizionalak (kultura idatzian, irabazleenean, oinarrituak) alboan behar luke ahozkoa, memorian gordea, bertako herrietako hizkuntzetan jasoa, biktimen talaiatik ere begiratua. Ez, Espainiak ezin du Amerikaren konkista ikertu konkistatzaileen (Lessingen nobelako kolonoen) eskema mentalarekin: hartaz idatzitako ia guztia konkistatzaileek idatzia da. Honetan eta beste hainbat auzitan gure osasun moralak historia egiteko modu higienikoa -kritikoa- behar du.

Silvya Iparraguirreren La tierra del fuego nobelako protagonista Londresera eraman dute bertan juzga dezaten Britainiar Inperioaren kontra altxatzeagatik. Inputatuak gutun batean diotso lagun britainiar bati: «Zein da hitzok idatzi beharko nituzkeen hizkuntza? Hemengoa, eta esan dezaket, nirea, ala [nire kontrako inputazioekin] jaso dudan gutunekoa, hau da zuena? [...] Ez dut jada zuek eskatzen didazuena kontatu nahi, nik esateko dudana baizik...».   ]]>
<![CDATA[Ez ote garen gu mundua galduko dugunak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2019-04-07/ez_ote_garen_gu_mundua_galduko_dugunak.htm Sun, 07 Apr 2019 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2019-04-07/ez_ote_garen_gu_mundua_galduko_dugunak.htm
Etxeko inprimatzailea tonerrik gabe gelditzen ari da, guardasola galdu zuen asteburuan, alabari liburu bat agindu diote institutuan, gaileta integralak bukatu dira etxean, alkandora bat eta audifonoaren pilak ere erantsi ditu erosi beharrekoen zerrendan. Di-da, eta horien guztien eskaria egin du (demagun) Amazon-en. Ondo ezagutzen ditu multinazionalagatik esaten direnak. Badu bertan enplegatzen diren langileen eta etxez etxe dabiltzan pakete-banatzaileen baldintza miserableen berri, badaki zein egoera esklabistetan fabrikatuta dagoen bertan saltzen den produktu asko, ez dauka inork esan beharrik gero eta kapitalismo bortitz gupidagabe baten aurrean (atzaparretan) dagoela... Baina egundoko pagotxa da, aizue, nork esaten dio ezetz pagotxa bati? Herriko dendetan baino merkeago erosten da bertan; gauean eskatu eta biharamun eguerdian etxean duzu eskatutakoa; zerbait itzultzen baduzu ez dizute esplikaziorik ere eskatzen...

«Ez naiz tontoa!» pentsatu du erosleak kanpaina ezagunaren hitzak bere eginez. Ez, eroslea ez da tontoa. Ezta bihozgabea ere: ezagutzen du lurralde urrutiko ume eta emakumeen esklabotza, eta gogotik arbuiatzen du haien egoera. Konplituki sentitzen du herriko denda txikien egoera ere, benetan kupitzen da beren negozio txikien ateak itxi behar izan dituzten herritarrekin, badaki beste batzuk laster egongo direla derrigortuak erabaki bera hartzera. Baina zer egingo zaio, ezin zaio langarik jarri haizeari.

Bezeria bezatua.

Erosleak haizeari dioen lekuan, entzun bedi kapitalismoari. Ez aspaldi, langarik jarri ezin zaion kapitalismo horrexek hirietako erdiguneak inbaditu zituen marka multinazionalekin eta inguruko dendak ateak ixten hasi ziren. Ordutik, hiriaren bihotz izoztuak kontsumo inkontrolatu batenak ditu taupadak. Emana dago abisua, laster inguruko, auzoetako, aldirietako dendek ere ateak itxi beharko dituzte, Baina hain da erosoa erosketak online egitea! Halako batean, ordea, bezeria ondo bezatua daukatela ikusitakoan, Amazon eta antzekoen zerbitzua ez da batere adeitsua izango, ez ditu itzulerak onartuko, prezioak garestituko ditu, bidalketengatik kobratuko du, bere benetako bihotz miserikordiarik gabea erakutsiko du, pagotxak pagotxa izateari utziko dio, eta bertako bezero fidela auzoan zeukan toner-saltzailearekin gogoratuko da, herriko tomateak saltzen zituen dendariarekin, liburu-dendan antolatzen ziren ekitaldi interesgarriekin. Herriko kaleetan apenas egongo den giza erlategi egunerokoaren aztarrenik, denok ariko baikara gure etxeetako isolamendutik online konektatuta, baina ez eskariak egiten, protestatu nahi eta ezinean baizik gure erosketa iritsi ez delako, produktu gehienak ikaragarri garestitu dituztelako, ahots metaliko batek ere atenditzen ez dituelako gure protestak, eta, ororen gainetik, salatzen baditugu mehatxu egingo digutelako, ordurako den-dena jakingo baitute gutaz...

Auzoak euri azidoa sentituko du kristaletan, eta etxean aterkirik ez eskura. Guardasol sendo askoak nahiko modu onean saltzen zituen solas atsegineko dendari gailegoak esaten zuena etorriko zaio gogora: tonto jaio eta tontoagoak izaten saiatzen gara, compañeiro!

Ez lekuak eta leku ohiak.

Auzoa etxetik garajera jaitsi da zuzenean, autoa hartu du. Ateri da jada, baina bere kalean ez dabil inor; etxe ingurukoetan ere, apenas. Hainbat lokal txiki, pertsiana metalikoak jaitsita. Zabalik dauden dendetan ez da mugimendu handirik. Nonbaiten irakurria du soziologoek-eta ez lekuak deitzen dietela jendearen joan-etorriko lekuei, sustrairik ez dutenei. Jendeak ez du sustrairik egiten aireportu, zentro komertzial, nortasunik gabeko hotel erraldoi, autopista eta horrelakoetan. Hortik izena: ez lekuak dira.

Auzoak pentsatu du ez leku bateko jendearen joan-etorri estresagarria baino are okerragoa dela bere kaleko jende falta. Eta baita tristeagoa ere. Lehen bizitza handiko kalea zen, arnasa zuen, saltsa, bertan egiten zituzten ia erosketa guztiak, ezagunekin gelditzen ziren berriketan, kaleko festa ere ospatzen zuten urtean behin. Bukatu da hori guztia. Ez da jada kale. Sustraiekin batera, iragana galdu zuen, ez du ez presenterik ez etorkizunik. Ez da sentitzen fruta-zaleak bistara jartzen zituen fruituen usainik. Leku ohia da.

François Villonek galdetzen du 1463 urte inguruan: mais où sont les neiges d'antan? Non dira antzinako kaleak?, galdetuko dugu guk laster. Ez da nostalgia izango, zeren galderaren atzean beste galdera batzuk, askoz ere lazgarriagoak, egongo baitira: non da betiko gure mundua, zer egiten ari gara berarekin? Eta gure erantzuna, beste galdera batez formulatua, ezin zinikoagoa da: nola esango diot ezetz pagotxa bati, nola kontsumoari, nola kontaminazioari, nola (ustezko) aurrerapenari? Ezin zinikoagoa, bai: jakin badakigu uzten ari garen oinordetza kriminala dela guztiz.

Oraintsu arte uste genuen naturaren indar telurikoak lehertuko zuela planeta. Edo beldur genien unibertsoko auskalo zein bazterretatik etor zitezkeen inbaditzaileei. Oraintsu arte ez zitzaigun burutik pasatzen mundutarrok izango garela mundua hondatuko dugunak. Oso sentimendu berria da. Gu, gure etxearen, gure kaleen, gure planetaren suntsitzaile. Eta hartan segitzen dugu. Egoskor. Atsedenik gabe. Nork kontatuko du hondamendia, mundua suntsitu genuenekoa? Guk, noski, ez, baina guk utziko ditugun hobi nuklearrek, bai. Eta zabor oihanek, itsas ustelduek, sufre usaineko zeruak eta gure lehergailuek utzitako infernurainoko kraterrek. Entzulerik gabeko kontakizun begi-bistakoa izango da, inoiz inor inondik baletor...

Akzio ttiki ustez garrantzi gabeak egon ohi dira tragedia askoren oinarrian. Nola esan ezetz pagotxa bati, nola utzi kontsumitzeari, nola uko egin autoari, nola aurre egin erremediorik ez omen duenari? Ez da txarra Wislawa Szymborskaren poema labur bateko abisua: «Atzo gaizki portatu nintzen kosmosarekin./Egun osoa pasatu nuen ezertaz galdetu gabe,/ ezertaz harritu gabe».

Zenbat egun ezertaz ohartu gabe, zenbat jende ezertaz harritu gabe, zenbat oker ttiki (ustez) garrantzi gabeak amildegira bidean...]]>
<![CDATA[Euskararen borrokarako armak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/022/001/2019-03-03/euskararen_borrokarako_armak.htm Sun, 03 Mar 2019 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/022/001/2019-03-03/euskararen_borrokarako_armak.htm
Barojaren «La novela es un saco donde cabe todo» aipuarekin hasi nuen idazle donostiarraren obrari buruzko hitzaldia. Bukaeran, euskararen eta Barojaren arteko harremanen gaiari ekin nion (ustez) haren aipu batekin hasita: «El vascuence tiene escasas armas para la lucha». Borrokarako aukeren bahiketa historikoaz aritu nintzen. Aritu nintzen escasas hitzaren polisemiaz ere (gutxi eta pobre), eta aritu nintzen, halaber, azken urteotan euskarak emandako pauso garrantzitsuez.

Galderen txanda. Entzule batek jaso zuen eskua. Ezaguna nuen bistaz. Baroja-zale amorratua zela nekien. Atezuan jarri nintzen, hitzaldian ezer okerrik esan ote nuen baino, nik baino gehiago zekielakoan Barojaren obra. Zapla bota zidan galdera: ea nondik atera nuen euskararen armei buruzko aipua. Berak ez zuela ezagutzen. Inoiz irakurri izan balu, baita behin bakarrik izanda ere, gogoan iltzatuta geratuko zitzaiola esaldia. Pentsatu nuen armas eta euskara lotu izanaz hasiko zitzaidala, garaiak ziren halakoak. «Es una buena síntesis de lo que Baroja pensaba sobre el euskera», esan zuen ordea. Bere hitzek pixka bat lasaitu baninduten ere, nire motzean pot gelditu nintzen publikoaren aurrean.

Behin etxean, esaldiaren bila hasi nintzen Barojak euskarari eskainitako testuetan eta bestelakoetan. Alferrik. Sarean saiatu nintzen. Alferretan. Gerta zitekeen nik hitzen bat edo beste aldatu izana aipuari. Euskara jarri ordez, vascuence eta lengua vasca idatzi nuen sareko bilaketa-leihoan. Alfer gaiztoan berriro. Débiles armas, pocas armas eta antzeko aldegaiak markatu nituen. Alfer-bidaia enegarren aldiz. Etsitzeko trantzean, Dialneten aurkitu nuen esaldi dontsua. Baina nik neuk aipatua, urte batzuk lehenagoko beste jardun batean.

Burutik pasatu zitzaidan ez ote zen neuk asmatua eta Barojari egotzia ote. Denboraren eta memoriaren hari luzeek obratzen dituzte halako amarruak: geuk ere egiak direla sinesteraino. Lagun letra-jale bati eman nion peskiza obsesiboen berri. «Eta aipuaren jatorria euskaraz emana balitz? Barojak ez, noski», bota zidan brastakoan.

Sentitu nuen hurbiltzen ari nintzela misterioaren mistelara.

Iskiluen eskasia.

Koldo Mitxelenak Pío Barojari egindako elkarrizketa bat dakar Egan aldizkariaren 1955. urteko bigarren aleak. Bertan, Mitxelenak euskaraz ematen ditu Pío Barojak gaztelaniaz esan zizkionak, tartean bost hitzeko esaldi labur fermu bat: «Iskilu eskasak ditu euskerak borrokarako».

Ez dakigu zeintzuk izan ziren Barojak Mitxelenari gaztelaniaz esandako hitz zehatzak, baina aski ezagunak dira Barojak euskarari buruz han-hemen esandako asko. Betor lekuko gisa haren aipu bat, edonon ageri dena: euskara atzeraka doa «ez inork gerra egiten diolako, baizik balio ez duelako bizitza modernorako» (Momentum catastrophicum, 1901). Gerra ukatzen du aipu batean, iskiluen eskasia Mitxelenak egindako elkarrizketan. Inork ez dio gerrarik egin euskarari, euskarak ez dauka armarik borrokarako. Eta hori dio Bizitzarako borroka trilogia idatzi zuen Darwin-zale amorratuak.

Mitxelenak itzulitako esaldiari ondo erreparatzen bazaio, bertako hitz giltzarriek —iskilu eta borroka— darwinismoaren geruza seinalatzen dute: idazle donostiarrak Darwinen lenteekin ikusten zuen gizakion mundualdia, eta «Bizitzaren borroka» gisa izendatu zuen bere trilogia ezagunena. Gizon-emakumeek lehiatu beharra dute aurrera egingo badute, eta hizkuntzek ere ez dute lehiatu beste biderik bizirik iraungo badute. Energiarik eta botererik gabe, gizakia ahula da borrokarako; halatsu hizkuntza bat ere, baldin ez badu armarik —botererik, alegia— hizkuntzen arteko lehiaren plazan. Botererik gabe, hiztun gutxirekin, euskalkietan sakabanatuta eta ia elkar ulertu ezinik, tradizio literariorik gabe, La Fontaine eta Esopo itzuliz behin eta berriro... Panorama horrekin euskarak ez du lehiatzeko balio, laster emango du azken hatsa.

Horra bada non Koldo Mitxelenaren itzulpen laburrak oso zorrotz kontestualizatzen duen Barojaren jarrera.

Ez zubirik, ez zurubirik.

Mitxelenak Baroja elkarrizketatu zuenetik hirurogeitaka urtera, euskarak batasun pragmatiko bat lortu du eta Barojak sinetsiko ez lukeen maila artistikoa erakusten ari da emaitza literario asko, Joyceren Bloom eta Prousten pertsonaiak euskaraz mintzo dira, irakurleak eskura du Barojari hainbeste eragin zion Charles Darwinen Espezien jatorriaz saioa irakurtzeko aukera Alberto Gabikagojeaskoaren itzulpenean, eta, bide batez, irakurleak badu halaber Barojaren beraren hemeretzi obra euskaraz irakurtzeko aukera ere, tartean Jakintzaren arbola eta Zalakain abenturazalea Josu Zabaletaren eta Koro Nabarroren itzulpenen eskutik hurrenez hurren. Borrokarako armarik ez omen duen hizkuntza baten justizia poetiko-ironikoa ote den...

Iskilu eskasak ditu euskarak borrokarako. «El euskara tiene débiles armas para la lucha». Trabes egingo nuke: euskaraz ez dakiten Baroja-zaleen arteko ilustratuenak ere ez du Mitxelenak Barojari egindako elkarrizketa ezagutzen. Sarean ez dago Mitxelenaren elkarrizketaren aipamenik ez erdarazko jardun akademikoetan ez bestelakoetan (Barojak eman zuen azkeneko edo azkenetako elkarrizketaz ari gara; nori, eta Mitxelenari). Gauza bera gertatzen da Mitxelenak Escuderori edo Oteizari egin zizkien elkarrizketa mamitsuekin ere.

Euskal kulturaz (arteaz, musikaz, literaturaz...) ari den katedratiko, tesi-zuzendari eta doktoregai, komisario, arte-kritikari erdaldunen bibliografietan oilo bat pixa egiten topatzea baino nekezagoa da ikustea euskaraz ari diren aditu eta kritikarien aipamenik. Ez dizute deus esango Juan San Martin edo Martin Ugalderen ekarpenez, Haizea Barcenillak edo Xabier Gantzarainek idatzitakoez, Leire Lopez Ziluagaren edo Ismael Manterolaren kritikez, beste hainbat aditu euskaldunen ekarpenez, liburuez, artikuluez, katalogoez.

Isiltasun akademikoa, nagikeria intelektuala, menoste endemikoa, hain hurbil daukatenaren aurrean beren buruak dituztelarik horma, beren zentzumenak dauzkatelarik itsu, mutu eta gor.]]>
<![CDATA[Unibertsitatea boloniar saltsan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2019-02-03/unibertsitatea_boloniar_saltsan.htm Sun, 03 Feb 2019 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2019-02-03/unibertsitatea_boloniar_saltsan.htm
- Ez hain aspaldi, orain mende erdi, ikasleek kontu segurua zuten titulu bat lortu bezain aise izango zutela lan segurua. Unibertsitate eta unibertsitario gutxi zeuden, eta ezagutuz gero tituludunen bat lanik gabe, seguru aitatxoren sosak zituela errape. Lanbide gehienetan aski zen unibertsitatean ikasitakoa. Eta, hala, unibertsitatetik pasatutako askok, ikasi zutenaz gainera, aski zuten adi-edo egotea beren lanetan gertatzen ziren berrikuntza apurrei. Ez zuten formatzen segitzeko beharrik sentitzen, askotan erdi analfabeto kulturalak bihurtzeraino.

Lan seguruaren pagotxa, ordea, aspaldi galdu zen unibertsitateetako jardinetan: nork ez ditu hurbilean auskalo zenbat bulegotako atean jo eta bertan lo geratzen diren kurrikulumen jabe desesperatuak? Mundua aldatzen eta aldatzen ari da bertigozko abiadan, eta gaur inteligentzia naturalaren pikardia ez da aski onik irteteko bizitza profesionalaren ziabogetatik. Orain hamar-hamabost urte lizentziatu zen jende askok atzean geratu dela ikusten du. Ez da gaurkotu, ez zitzaion irakatsi bizitza osorako ikasle izaten. Baina unibertsitatetik irten eta gero nor sentitzen da ikasle?

Ez du baliorik galdu Einsteinek orain ehun bat urte esandakoak: «Irakaskuntzak beti bilatu behar du ikaslea irten dadila eskolatik nortasun harmoniko baten jabe, ez espezialista baten moduan». Unibertsitatea ere irakaskuntza da, eta bere ardura da, irakasketen beste etapetan bezala, ikasleen nortasun harmonikoa bilatzea. Einsteinek, ordea, badio zerbait gehiago ere: «Nire iritziz, hau aplikagarria da baita eskola teknikoentzat ere, nahiz bertako ikasleak ondo definituriko lanetan arituko diren. Beti lehenetsi behar litzateke pentsamendurako eta juizio independenterako gaitasuna ezagutza espezializatuen gainetik». Unibertsitatearen alor asko, ordea, gero eta gehiago dira eskola politeknikoak. Humanismoa rara avis da programetan, ahitu da Errenazimendutik zetorren eredua: erdeinuz hartzen dugu jakitea bera helburu duen ahalegin oro. Etekinaren izurriteak zornatu ditu ikaste soilaren plazerra, helburu utilitariorik gabeko irakurketaren poza, balio materialik ez duen jardun intelektualaren balio preziorik gabea.

Unibertsitatea boloniar saltsan.

- Unibertsitatea, oro har, urruti bizi da kultura ernaltzen eta biziarazten duen likido amniotikotik, ikasitakoa eta bizitza uztartzen dituen eguneroko airetik. Unibertsitateak, jakituriaren tenplu ere deituak, gehiago transmititzen du burokratizatutako gotorleku baten itxura jakituriaren plaza batena baino. Gaur nagusi den unibertsitatearen eredua gero eta eskuzabalago da enpresen, merkatuaren, globalizazioaren maizter, eta gero eta modu mizkinagoan da diru-etekinik gabeko kulturaren zerbitzari.

Garaian garaiko beharkizunei erantzun behar die formazio akademikoak. Noski baino noskiago. Baina ezagutzaren oinarri sendo iraunkorrak transmititu gabe, munduari begiratzeko begirada kritikoa landu ezean, nekez utziko dugu jaso genuena baino mundu hobeagoa. Bizitza akademikoan zehar ikasleei ez bazaie espiritu kritiko librea txertatu eta mundua hobetzeko premia akuilatu, neutraletik oso gutxi duen eredu bat bazkatuko dugu: irakaskuntzaren ikuspegi praktiko utilitarista bat, zeinean dirua den jainkoa balio etikoen gainetik. Guztiak omen dauka bere prezioa, baina benetako ezagutza ez da dirutan ordaintzen: Axularrek bere itzala saldu zion deabruari jakituriaren truke, non, eta Salamancako unibertsitate entzutetsuaren atzeko kobazulo batean.

Errenazimenduko espiritua -jakituriaren alde libre doakoa lehenesten duena- mugarria izan zen unibertsitatearen historia luzean eta izan da modernitatean. Humanismoa deitzen diogu. Ordutik ia gaur arte, unibertsitateak Erasmoren espiritu laiko librea izan du argi. Ia gaur arte. Azken hamarkadetan, jakituriaren berezko balioa desagertu da unibertsitateko programetatik; humanismoa ikasgeletatik atera dute arrotz baten gisa. Milaka mediku, epaile, irakasle, zientzialari ari da unibertsitatetik irteten ikasgeletan mendreenaren laurdenik ere entzun gabe filosofiak eta pentsamendu zientifikoak, literaturak eta arteak esan dutenaz oinazeaz, justiziaz, aurrerapen zientifikoez, etorkizunari buruzko debate etiko garrantzitsuenez.

Einstein dakart berriro: «Uste dut praktikotasuna eta efikazia helburu dituen heziketa intelektual soilak balore etikoen ahuldura ekarri duela [...] Kultura etikorik gabe, humanitateak ez du salbamenik».

Unibertsitatea jakituriaren tenplua zela esaten zitzaigun, baina batzuetan akademia politekniko baten itxura hartzen zaio hainbat esparrutan, eta humanismoarekin zerikusia duten diziplinak erratzen gelan gorde zirenetik, are gehiago. «Unibertsitatea Boloniako saltsaren erara, unibertsitatearen heriotza da», abertitu zuen Jose Luis Sampedrok.

Bukaeraren hasiera.

Modu askotara esplika daiteke unibertsitatearen historia. Moduetako bat, jakituriaren eta pragmatismoaren arteko lehia kontatzea izan liteke. Eta lehia horretan «unibertsitate publikoaren bukaeraren hasierako garaiak bizi ditugu Bolognako prozesua hasi zenetik», zioen Ismael Manterola arte irakasle eta kritikariak berripaper honetan. Unibertsitatea eta zerbitzua nola ulertzen diren da koska. Gizartea mundu ekonomikoaren sinonimotzat jotzen den edo hori baino zerbait gehiago den. Urrea ote den gizartea neurtzeko lakari bakarra.

Bizitzak gehiago erakusten digu eskolak baino, Senekak ondo zioen, baina eskola ere bizitza da. Eskolak bizitzaren faro noranahikoa zentratzea eta bizitzaren leihoak mundura zabaltzea du helburu, munduaren aldaketa etengabeari zorroztasunez eta begi kritikoekin begiratzen irakastea. Horretarako, ordea, unibertsitateak magisterrak behar ditu, gehiago izango direnak karrera egiten ari direnen orientatzaile, eta ez beren karrera propiora orientatutako ikerketa-lan burokratiko kafkiar batzuen esklabu, berriki salatu duenez Nuccio Ordine literatura-irakasle italiarrak. Ordineren ustez, sistemak oso eragin hondatzailea omen du, besteak beste, italierazko saiakeran. Italieraz hala bada, nagi bai nagi nago imajinatzen hasteko zer gertatzen den euskarazkoan.]]>
<![CDATA[Tabuaz beste]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2019-01-06/tabuaz_beste.htm Sun, 06 Jan 2019 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2019-01-06/tabuaz_beste.htm
Egutegiaren konbentzio bat da urte berria. Marra imajinario bat atzokoaren eta biharkoaren artean. Hemen bukatu da 2018; hemen hasten da 2019. Inauguratu berria dugu beste urte bat, Xarrak pantanoak inauguratzen zituen errutina berarekin gutxi-asko.

Marra konbentzional bat, beraz, nahiz jatorria neguko solstizioa duen. Aitzakia bat baino ez parrandarako eta burmuinak enegarren entenga sekulakoarekin zulatzeko.

Urte berriaren zorion inpostatuak —kontsumoaren liturgiak inposatuak— urte zaharra nahi du gainetik kendu, oroitzapen txarrak borratu, gure ahuleziak bentzutu.

Urtats goizez etxez etxe abesten ziren eske-kanta tradizionalek osasuna opatzen zieten urtatsa (urte berriko oparia) ematen zuten etxekoei. Gaur ere, gorputzak toki berezia du bizitza aldatzeko hartzen ditugun gure erabakietan. Gimnasioan hasiko naiz, ogia utziko dut, gutxiago edango dut, eta bli-bla-blu. Horrek guztiak, noski, mesede egiten dio osasunari; sarri, ordea, erabaki horien helburua ez da osasuna bera, itxura fisikoa baizik. Laster etortzen da, ordea, porrota: gorputza flako da; giza kondizioaren ahulezia, gizen.

Urte berriko poz puztuan dena ez da, ordea, kapritxoa, itxura eta arinkeria: txar guztiak abolitzeko bulkada psikologiko bat dakar urte hasierak. Bi urteen arteko marrak magia du, sinboloa du gizarteak memoria duenetik: gure baitako frustrazio ilun itsusiak baztertu eta urte-marrak gure ametsekin jartzen gaitu dantza lotuan. Halatan, kontabilitatea zeroan jarri eta iraganik ez balego bezala hasten dugu urtea. Horren ispilu, hedabideek praktikatzen dutena: ordularia zeroan jarri, eta kontabilitate berria inauguratzen dute auto-istripu bateko lehen hildakoarekin, genero indarkeriaren estreinako krimenarekin, aurtengo lehen etxegabetzearekin...

Lehendabizikoa? Azkenean irentsi egingo dugu iragana abolitzen dugula.

Buruaz beste.

Jende askok uste du jai giroko egun seinalatu hauen eraman ezinak depresioa duela bazkatzen eta suizidio-tasa nabarmen igotzen. Baina uste askok bezala, horrek asko du gezurretik ere: adituek eta inkestek diotenez Eguberri sasoian gertatzen da urte guztiko suizidio gutxien. Ondoren gertatzen omen dira; festa giroko euforiaren biharamunetan; bizitzak berriro gris iluna duenean kolore...

Nola ere den: suizidioa omen da gurean heriotza-kausa lehena, kausa naturalek eragindakoen ondoren. Errepidean hildakoen gainetik. Hala ere, hedabideek urtero zeroan jartzen duten kontabilitatean ez da suizidioa sartzen, nahiz Europa osoko bazterretan trafikoko istripuek baino biktima gehiago eragiten duen. Nago datu-falta ez dela isiltasunaren arrazoi nagusia.

Ematen du hemen inork ez duela bere buruaz beste egiten, emakume bat hil ondoren suizidatzen diren kriminal matxistak salbu. Tabuak ez du zirrikiturik, xehetasunik, errukirik, eta kriminal matxistei bezalako deskalifikazioa egiten zaie gainerako suizidei ere: suizida bat koldar hutsa da, arduragabea, egoista, kriminala bere buruaren. «Errazena egin du!» formula gupidagabearekin ixten da deskalifikazioen kapitulua.

«Ez dut [aukera] horren izena esango, pentsatzen du medikuak, ez dudalako gaixoa markatu nahi [...], ez dut izen hori esango, esaten du gaixoak, bestela abandonatu egingo naute [...], ez dut izen hori esango, esaten du aitak, esaten du amak, ez delako posible, ez da posible, ez da posible!». Piedad Bonnett idazle kolonbiarrak horrela trazatzen du tabuaren zirkulua bere semearen suizidioan oinarritutako Lo que no tiene nombre nobelan.

Tabuak, suizidioa ez izendatzeko setak, eufemismoak baliatzen ditu. Gure tradizioko eufemismoek bi makulu dituzte nagusi: buruaren kontrola galdu izana da bat (buruaz beste egin du!), Jainkoaren kontrako bekatua du oinarri bigarrenak (Jainkoari aurrea / eskua hartu dio!).

Bada, ordea, suizidioaren hautua libreki egiten duenik ere. Arrazoituta. Bere buruaren guztiz jabe izanda: «Nork bere bizitzari amaiera ematea luze edo lasaitasunez hausnartutako erabakia ere bada inoiz [...] eta ez beti depresio edo oinaze jasanezin baten ondorioz», dio Zigor Oleaga kazetariak orain bizpahiru aste Argia astekarian argitaratu zuen Bizitzaren aldeko kantua? erreportajean.

Camusentzat, kontu jakina da, arazo filosofiko bakarra dago benetan serioa: suizidioa. Bizitzaren zentzua da arazo filosofiko bakarraren muina. Eta bizitzak zentzua galtzen badu edo zentzurik ikusten ez bazaio, batek baino gehiagok ez dio logikarik ikusten bizitzen segitzeari ere. Eta bere buruaz beste egitea erabakitzen du. Libreki. Arduraz.

Munilla gotzainaren ustez, posizio hori aipatze hutsak «mendebaldearen gainbehera morala» ilustratzen du. Baina mendebaldean —eta munduan!— beti existitu den posizio bat da. Gizakia gizaki denetik. Sokratesek zikuta hartuta egin zuen bere buruaz beste orain ia hogeita bost mende. Mendebalaren eta munduaren erreferente morala izaten segitzen du.

Suizidioaren aurkako dogmatismoak ez daki zein beste den Gurutz Sarasola Lotsati poeta gazteak hil bezperan idatzi zuen agur-poemako sentimendua: «Ez dakizu zein beste den / barrenean sentitzen dudana».

Suizida batek dakiena daki. Eta dakiena da justu dogmatismoak ez duela bere erabakia eragotziko.

Munduaz beste.

Iritzi publikoak ez dio arreta handitik jarri, baina izutzekoa da: Putinek gerra nuklear baten arriskuaren albistearekin eman zion bukaera urteari. Abisu bat zen, Trumpentzat bereziki. Putinentzat, ordea, bere herritarrek ez daukate zertan beldurtu gerra nuklear bat gertatuz gero: «errusiarrok paradisura joango gara» esan zuen.

Putin, Trump, Bolsonaro... Torizue nire botoa, egizue nahi duzuena! Horra gerra nuklearra suizidio kolektibo baten moduan kontsideratua. Liderrek eskura dituzte munduaz beste egiteko aukerak, eskura dituzte beren ipurdiak salbatzeko bunkerrak ere.

Tren galdu bat, tren zoro bat, tren suizida bat tunel ilun batean aurrera abiada bizi-bizian. Eta bertan, gu. Tunelaren bukaeran argia ikusten badugu ez da esperantzarena izango, gure gainera datorren beste tren galdu, tren zoro, tren suizida batena baino.]]>
<![CDATA[Belarritik ahora, erabilera zubi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2018-12-02/belarritik_ahora_erabilera_zubi.htm Sun, 02 Dec 2018 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2018-12-02/belarritik_ahora_erabilera_zubi.htm
Honezkero, jendeak mamurtuak izango ditu, gutxi-asko, Euskaraldia iniziatibari buruzko kabalak, aieruak, desioak, beldurrak... Ikusitakoak ikusita, Euskaraldia, belarriprest eta ahobizi hitzak gelditu egingo dira. Baina soilik lexikoan pausatuko dira, behin batez antolatu omen zuten ekimen baten oroitzapen lausoen gisa? Ala, aitzitik, hamar egunotan jorratutako hiztun-mekanismoek lortuko dute bertan goxo egitea eta bulkadari eustea, bide batez arras suntsituz bai ekimenari buruzko hainbaten ezkortasuna, baita kontsumo propiorako txute bat dela maleziatzen dutenen iragarpena ere?

Goiz da ebaluazioak egiten hasteko, baina jakingura eragiten du belarripresten parte-hartzearen zenbatekoak eta nolakoak: airean dagoen galdera da ekimenak mugimendurik eragingo ote duen bi hizkuntzen arteko muga askotarikoan, malguenean. Eskarmentuz dakigu nekez lortuko dela hortik harago, inkomunikazio deliberatuaren zementuzko horma tzarrak babesten duen eremu elebakar gotorrenean: ez gaituzte sentitzen, ikusezinak gara.

Ahobizien eremuan ere bada zer azterturik. Natorren oso gutxitan aipatzen den eremu eta adin ustez peto egonkor batera, natorren nire belaunaldiko hainbat betiko euskaldun ustez ahobizien ahozko bizitzara: «udalerri euskaldunetan» (bizilagunen %70 baino gehiagoko herriei deitzen zaie horrela) jaio ziren. Hantxe segitzen dute bizitzen. Euskara erdi abandonatzen ari dira, euskarak gero eta toki eskasagoa da adineko hainbaten aho-muinetan. Tantaka, pixkana-pixkana, ia oharkabean. Ikusten ez dugun aire hezeak lurra bustitzen duen antzo. Hasieran anekdota hutsa zena gero eta ohikoagoa bihurtzen da, tokia hartzen dio ordu arteko jardunari, sistema berriaren erroak indartzen doaz inertzia beti berrituan. Astiro-astiro, sitsak etxeko armairuan eta zoladuran nola.

Baina nagikeria ez da kontu pertsonal hutsa, ondorio sozialak ditu: familian eragiten du, lagunartean eragiten du, corpus sozialean eragiten du. Nagikeriarekin batera utzikeria izan liteke halako abandonuen arrazoietako bat. Beste bat, gaztelaniaren presio noranahikoari aurre egiteko estimulu falta. Edo hainbati motibazioa herdoildu izana, edadearekin giharrak ahultzen diren bezala: garai batean euskara natural-natural egiten bazuen ere, orain gaztelania ateratzen zaio gero eta naturalago…

Halako bati euskaltzalea den galdetuko bazenio, ez batere harritu baietz erantzungo balizu. Dagoeneko ez du, noski, euskara galduko, euskal hiztunen kontabilitatea gizentzen segituko du, baina gero eta gutxiago hitz egiteaz gainera, transmititu ere, ez du ezer askorik transmitituko, ez bada enpatia falta eta apatia franko euskararekiko. Bere gurasoek esaten zioten berbera —euskaraz!— esaten diote orain bilobek. Hasieran ez zitzaion gustatuko, deseroso sentituko zen. Ohitu da horretara ere.

Zu etzea ahobizia.

Neba-arrebak, jolasean. Hiru urte ditu neskak, mutilak bost. Neba haserretu egin da arrebak pikardiaren bat egin diolako eta erdarazko esaldi-edo batzuk tartekatu ditu bere jardunean. Arrebaren erantzuna fulminantea izan da: «Zu etzea ahobizia!».

Kanpainaz jardun zaizkie eskolan, eta neska koskorrak auskalo zer ulertuko zion andereñoari, baina bere terrenora —haserrearen eremura— ekarri du ahobizi izatearena. Testuingurua deitzen zaio. Egokitzapena deitzeak ere itxura txarrik ez, umeen eszena primeran datorkio-eta eskola giroan errotu den hitz berri samarrari: etxetik eskolarako jauzian haurrek egokitzapena behar duten bezala, hitzak ere egokitu eta metamorfoseatu egiten ditugu premia berriak asetzeko. Jardun formalean mugikorra deitzen dioguna segapotoa da hainbat girotan, plaza-gizonak plasta-gizona ekarri du, et alii... Halatsu ahobizi eta belarriprest hitzak ere, oso aldi laburrean etekin handia emanez jolaserako, txisterako, hitz berriak sortzeko (alubizi, zakilaprest, esaterako…)

Bi hizkuntza handien maizter farfail zaleok ugaria dugu negarra, eta gehiago mintzatzen gara euskararen mugez euskararen aukerez eta ahalbideez baino. «Hizkuntza bakoitzak», dio Italo Calvinok, «muga batzuk ditu, baina baita aukera batzuk ere, bere-bereak direnak esklusiboki». Mugen gainetik, aukerak esplotatzen jakitea, horra, txikitatik, hiztun baten bizipoza.

Bertset eneok xurian beltz.

Gure hiztun-izaerari egin diogun mesede ezinbestekoena da euskara batua, inoiz lortu dugun mirari kultural eta politiko behinena. Baina gatozen ahotik letretara. Mendeetako bidea egin du batuak bere mende erdiko garapenean, literaturak batutik kontatu du gure mundua, mundua batuan ekarri digu itzulpenak, bitan pentsatu gabe Ezra Pound poetak esandakoa: «Literaturaren aldi loratsu batek itzulpenaren aldi loratsua dakar».

Komeni da, ordea, euskara batua eta euskara literarioa ez kontrajartzea, bai, bereiztea, batua ez dadin izan kortsea literaturarentzat, ez dadin gertatu Kepa Altonagak Duvoisinegatik dioena bere azken liburuan: «inposatu zioten hizkuntza-eredu murritzak guztiz zuen lastratu barnean zeraman idazle potentziala». Askotan, premiagatik bezala plazer hutsez ere, hizkuntza estandarra baino haragoko bideak saiatzen ditugu hiztunok. Are literaturak. Sortzen diren hitz, metafora, aire-bide sintaktikoak berriak izan daitezke guretzat. Ez, ordea, hizkuntzarentzat. Eskura geneuzkan aukerak.

Muturreraino jo, eta eskura geneukan James Joyce eta Oihenart elkarrekin imajinatzea ere. Xabier Olarrari bururatu zitzaion balentria. Ulises liburuaren azken aldera esaten zaigu Leopold Bloom nerabeak poematxo bat aurkeztu duela sariketa batera. Nola ekarri euskarara nerabe maitemindu baten poema pedante barroko bat?

Oihenarten poemen manera hautatu zuen Olarrak:

Bertset eneok xurian beltz

litezen ikus zur'begiez

oi ailiezu iritzi hun.

Onar balekit garazia,

oinean othoi izkiria

maitea, ene izena, Bloom.

Entzun bitez mirazko txaloak. Joyceren parodia, Oihenarten oihartzunek ozendua, bete-betean kabitzen da euskal joko-zelai literarioaren eremu infinituan, testuingurua baita hizkuntza baten aukera guztiak, oraindik sortu gabeak ere barne, zilegiztatzen eta ametitzen (edo atzera botatzen eta baztertzen) dituen juje nagusia.]]>
<![CDATA[Godoten esperoak bizi gaituelako]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/024/001/2018-11-04/godoten_esperoak_bizi_gaituelako.htm Sun, 04 Nov 2018 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/024/001/2018-11-04/godoten_esperoak_bizi_gaituelako.htm
Tirano hura oso haserre zegoen menpekoek Inpuntuala deitzen ziotelako. Beti eta beti agertzen zen puntuan antolatzen zizkioten ekitaldietara: bera iritsitako orduan hasten ziren zeremonia guztiak… Orain hilabete doi, Irati Elorrietaren Maite dugu itxarotea izeneko artikulu bizia irakurri nuen Argia-n. Joan den udan hainbat aireportutako kaosaren kausaz sortutako itxaron beharretik abiatuta mintzo zen Elorrieta, baina, sakoneran, esperoaren dimentsio existentzialaz ere ari zen idazlea. Tiranoaren pasadizoa gogorarazi zidan testuak eta ekarri zidan gogora liburu bat ere, hilabete batzuk lehenago gaztelaniaz gozatu nuena: Andrea Köhlerren El tiempo regalado. Un ensayo sobre la espera (Denbora oparitua. Saio bat esperoaz). Hiru hari horietatik dator gaurkoa.

Diagnostikoaren zain dagoen gaixoa, kartzelatik noiz irtengo bizi den presoa, langabeen itxaron-ilaran dagoen langilea, hegaldia galdu duen bidaiaria, arrakastaren peskizan dabilen artista, txanponen baten hotsa itxaroten duen eskalea, ordua tiranoaren erritmora egokitzen duen menpekoa… Besteren baten mende daude denak ere: medikuak, epaileak, funtzionarioak, hegaldi-konpainiek, irakurle-entzule-ikusleek, kaleko ibiltariek, tiranoak, denek daukate beren esku esperoan daudenen premia arintzeko aukera; denek daukate, gutxi-askoan, boterea…

Ordu kronologikoari denbora psikologikoa eransten dion egoera da esperoa: espero arinak daude eta espero larriak; esperantzatsuak eta esparantzarik gabeak; desiratuak eta izuz biziak; asperduraren esperoa dago eta antsietatearena; existentziaren muinetatik libre sortua eta etsia bera ere erre dion desesperatuarena… Baina esperoetan muturrekoena, Iwao Hakamadarena: epaileek heriotza-zigorrarekin kondenatu zuten lau pertsona hiltzeagatik. Orduari ordu eta egunari egun, berrogeita zortzi urte egin zituen heriotza-korridorean: urkamendia zuen horizonte bakar. Ia mende erdi halaxe malbizi eta gero, libre utzi zuten: ADN probek errugabea zela frogatu zuten.

Oso gara abilak ankerkeriari banalizazioa eransten: Guinness-errekorren liburuan dago Hakamadaren marka.

Godoten gaitza.

Emakume bat bederatzi hilabetez esperoan egon zelako etorri ginen mundura (Saran esperantzetan dago esaten dute haurdunagatik). Jaio ginen, heriotza dugu zor eta zain. Bizitza deitzen diogu jaiotzetik hiltzerainoko denbora horri: dei diezaiokegu esperoa ere. Mundualdia inauguratu orduko, denbora gastatzen hasten zaigu. Eta bizitzen segitzen dugu, gehienetan lorpen txit efimeroen esperoan, hil artean bizi lokuzioak ondo laburbiltzen duen konformitate etsipenezkoan, harik eta heriotzaren hortzeria karkarkar entzuten dugun arte. Bizitza, dio Heideggerrek, lasterketa bat da heriotzarantz. Eta orduan -dies ille hartan- alferrik da Bagdadeko morroiarena egitea: heriok berdin harrapatuko gaitu Bagdaden ez bada Samarkandan.

Nabokovek Mintza zaitez, memoria liburuan dio: «Sehaskak amildegiaren gainean egiten du kulunka, eta senak esaten digu gure existentzia ez dela argizko arrakala txiki bat baino argitasunezko bi eternitateen artean». Txiripa kosmiko batengatik gaude munduan, heriotzak aterako gaitu txiripatik. Hasperen ito bat, eta akabo. Horra ezereza, eternitatea ere deitzen dugun destinoa.

Itxarotea da gizakiaren egoera existentzial nagusia, baina paradoxa badirudi ere, filosofiak, denborari eta heriotzari hainbat hausnar eskaini dizkien diziplinak, apenas gastatu duen liparrik esperoaren hausnarrean. Aldiz, literaturak etekin eder ugari utzi du Babelgo liburutegian. Aski da joan zen mendeko etekin batzuen entresaka azkarra: Kafkaren Gaztelua; Kavafisen Barbaroen zain poema luzea eta Coetzeeren izen bereko nobela; Dino Buzzatiren Tartariarren basamortua nobela, Borgesen Esperoa ipuina. Eta guztietan guztizkoena, Samuel Becketten Godoten esperoan. Guztietan guztizkoena diot liburua ez delako itxaroteari buruzko testu bat soilik: testua bera da itxarote totala, ez da esperoa ez den beste deus gertatzen, eta obra bukatutakoan ere Godoten esperoan segitzen dugu. Penelope gara geuk jositako tapiza geu desjosten.

Eszenategiaren -munduaren- akotazio espazio-tenporal soil sotil batekin hasten da Becketten obra: «Landa-bide bat, zuhaitz batekin. Arrastia». Bukaeran, antzezpen guztian zuhaitzaren ondoan egon eta gero, Vladimirrek esaten dio Estragoni: 'Orduan, martxa?'. Eta Estragonek erantzun: 'Goazemak'. Horren segidan, akotazio labur batek ixten du ikuskizuna: 'Ez dira mugitzen'. Bertan segitzen dute, hartan segitzen dugu. Esperoan.

Joserra Garziak Godoten gaitza deitu dio itxarote klase horri: «Beti zerbaiten esperoan egotean datza gaitz hori, ez dagoenaren aiduru bizitzean, etorriko omen den mirarizko zeraren baten zain egotean».

Egon balego etxetik ihes egiterik…

Ernst Jandl-en poema batek dio: «Bost gaude, bosgarrena naiz. Atea zabaldu da, irten da bat, sartu da beste bat. Laugarrena naiz. Atea zabaldu da, irten da bat, sartu da beste bat. Hirugarrena naiz. Atea zabaldu da, irten da bat, sartu da beste bat. Bigarrena naiz. Atea zabaldu da, irten da bat, sartu da beste bat. Hurrengoa naiz. Atea zabaldu da, sartu naiz».

Sartu naiz, baina non? Mediku baten itxarongelan? Ez da izango herioren egoitzan? Gaixo larriek Jandlek kontatzen duen gisatsuan bizitzen dituzte beren egoeran dauden lagunen heriotzak: orain bosgarrena naiz, laster ni izango naiz…

Ihes egin Bagdadera, ihes egin Samarkandan, bizitzaren etxea ez dugu betiko. Irakurri nuenetik -badira hogeitaka urte- han-hemen erabilia dut Istvan …rkenyren ipuin labur bat. Lau urteko neska koskor bat du protagonista, eta amarekin dago kontzentrazio-esparru bateko txarrantxa-hesiaren aurrean. Amak urrutiko tren bat seinalatzen dio alabari:

'Ez al zaude pozik? Tren horrek etxera eramango gaitu'.

'Zer da etxea?'.

'Lehen bizi ginen tokia', esaten dio amak. Eta eransten du: 'Oroitzen al zara zure hartz txikiaz? Agian bertan segituko dute zure jostailuek'.

'Ama, etxean ere zentinelak daude?', mozten dio haurrak.

'Ez, han ez dago zentinelarik'.

'Orduan… izango dugu handik ihes egiterik?'. ]]>
<![CDATA[Buruan daramagun gauza ilunen zama]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/026/001/2018-10-14/buruan_daramagun_gauza_ilunen_zama.htm Sun, 14 Oct 2018 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/026/001/2018-10-14/buruan_daramagun_gauza_ilunen_zama.htm
«Ez gara sekula guk uste dugun modukoak, ezta idazten dugunean ere», zioen Sonia Gonzálezek orain bi aste Argian. Hitzok beste testuinguru batean esanak badira ere, balio dute nire gaurko garirako: hizkuntzak esaten duena gure ahotik nahiz gure lumarekin gu ohartu gabe. Andoni Egañak, filologiako ikasle zela, lan bat egin behar izan zuen nire Goiko kale nobelaz (barkatuko ahal zait pasadizo pertsonal baten lizentzia). Izan genuen solas hartatik, Egañaren obserbazio bat gelditu zait iltzatuta: liburua nahiko autobiografikoa da eta bertan ageri den amak ez du ekonomikako sua suspertzen, ez du lixibarik egiten, ez ditu seme-alaben belaunburuak igurzten espartzuarekin: ez da ama konbentzional bat. Lehendabiziko ezustearen ondoren, argitu nion ama beti gaixo ezagutu nuela, neskame batek egiten zituela etxeko lanak. Oharkabean, ama ez ohiko bat —pasiboa, irakurlea, solastia…— islatu nuen nik, eta Egañaren begirada zorrotzak horixe harrapatu.

Arrazoi du Gonzálezek: ez gara uste dugun modukoak, irakurleak bere mundutik jasotzen du deskribatzen diogun mundua. Obra literario batek kontatutakoa ez da sekula eta osoro idazleak uste duena, ez dago ziurtasunik obra horrek sortzen duen eremu berrian, trazu bakarreko pertsonaia lauek ez dute funtzionatzen, irakurketa unibokoak ez dira sinesgarri, zentzu bakarreko bideek ez daramate inora, bertako paisajeak oso landare estimatuak ditu elipsia, anbiguotasuna, ironia, paradoxa, oso estimatuak ditu zomorroak, tximeletak, erleak bezalako bizialdi aldakorreko izakiak… Kafkak zomorro gisa irudikatu gintuen bere narrazio ezagunean: hizkuntza lagun, gure izaeran daramagu metamorfosia.

Gizonak esanez egoeraren bat jeneralizatzen dugunean, emakumeak benetan kabitzen dira gizonak etiketapean? Baiezkoan bageunde ere, hitzak esaten duena esaten du, kontrolatzen ez ditugun mekanismoak eta iruditeriak aktibatzen ditu. «Gizon izatea bai ditxa! Gizona! Zein hitz handia!» Maxim Gorkik hori idatzi zuenean, gizona esan nahi zuen literalki? Arrez ari zen ala kontzeptu zabalagoa zegoen bere miresmenaren atzean, emakumeak ere altzoan hartzen zituen? Ezin diogu galdetu, baina idazlearen biografia ezagututa, esan liteke Gorkiren buruan ez zeudela arrak baino, gizon generikoaren egoitzean emakumeak ez zuela tokirik. Emakume bat goretsi nahi denean, batez ere haren patriotismoa, «benetako gizon bat zara (ematen duzu)» esaten omen dute errusiarrek. Halako testuinguru batean bazkatuak dira Gorkik esandakoak: memoria iristen zaigun puntutik gaurdaino, gizonezkoen egitekoak dira historia eta mundua.

Oztopo ala pagotxa?

Egun batez, kontatzen du Imre Kértesz nobelagileak, irakurle aleman batek galdetu omen zion nola idatz zitezkeen maitasun nobelak hungarieraz, hizkuntza hark ez baititu maskulinoa eta femeninoa desberdintzen (grosso modo, euskaraz bezala). Fortunaz, maitasunari buruz idazteaz galdetu zuen alemanak, eta ez nola maita litekeen jenerorik gabe. Ematen du irakurle aleman harrituak ez zuela testuingurua estimatzen edo ez zuela testuinguruaren indarra ezagutzen. Tamalez, Imre Kérteszek ez du esaten zer erantzun zion irakurle alemanari.

Gurean ere hainbatek handicaptzat jotzen du genero bakar biltzailea: «Zein praktikoa frantsesaren edo gaztelaniaren jokabidea, beti garbi utziz pertsonaien sexua!». Baina idazleentzat anbiguotasuna ez zen ba lan-tresna bazterrezin bat, interpretazioen ugaritasun noranahikoa ez da ba literaturaren giltza? Bai, kexatzea baino luzituagoa da genero bakar biltzaileari txirbilak ateratzea, hobe etengabe langak jartzen ibiltzea baino sexuen artean: hau emakumea da, hau gizonezkoa, horko hori una anciana, bitxi-denda hartan sartu dena un individuo sospechoso...

Euskarak hori baino eremu zabalagoa eskaintzen dio anbiguotasunari, eta, ondorioz, maitasunaren kontzeptua ere hainbeste markajerik gabe agertzen da. Konta liteke maitasuna prototipo nagusiaren —heterosexualitatearen— aipamenik egin gabe, maitasuna bera beste deus emateke. Bi pertsona elkar maitatzen. Maitasunaren plazer betea konbentzioetatik isolatua.

Genero bakar batzaileak, bi generoen zamarik ez izateaz gainera, berarekin ditu, eta ez gutxi, literaturak balia ditzakeen abaguneak ere. Demagun polizia nobela bat, Quenauren estiloan idatzia: orriz orri sinestarazten zaigu emakume bat dela kontakizuneko kriminala, harik eta nobelaren azken paragrafoan haren epitafioa irakurtzen dugun arte: Hemen datza Alberto Belaustegi...

Genero-desberdintasunak erdi neutralizatzen dituen hizkuntza batek —hungarierak, euskarak…— ez gaitu sexuaren arabera hainbeste banatzen: todos esanda ez bezala daude emakumeak ordezkatuta denok esanda. Hala ere, euskararen hezurduran badira han-hemen sexismoaren gainezkabideak, matxismoari erakargarriak egiten zaizkion talaiak, hitanoa bereziki. Ez dago hizkuntzaren brigadako polizia izan beharrik arazoak seinalatzeko: hizkuntzaren egituran badira sexismoa aiseago hauspotzen duten elementuak, generoa nagusiki. Gizartean dagoena islatzen duela hizkuntzak? Bai, baina hainbat kasutan gramatikalki zuzen denak sozialki oker dena errazten du.

Hizkuntzaren pedagogia inklusibo batek kalterik ez, joan zen astean aipatzen nuen Heinrich Böllena gogoan: «hizkuntza bizigarri bat landu nahi dut herri bizigarri batean». Horretarako, ordea, hizkuntzaren martxak eta gizartearenak horizonte bera eduki behar.

Auzo lausoarena.

«Bagenuen auzo bat gure etxean sarrera sarria zuena. Gurasoak etxean falta ziren batean, atea jo zuten, auzoa zen. Gurasoak medikuarenera joanak zirela eta bakarrik nengoela esan nion nik. Eskua pasatu zidan buruan, oso adeitsu, eta etxean sartu zen. Seguru zaude ez dagoela inor?, galdetu zidan. Aitzakia bat orain, beste bat gero, gela guztiak begiratu zituen. Behin egongelan. Sofa batean eserarazi ninduen, ilea usaindu zidan, lepoa igurzten hasi zitzaidan. Eta besoak. Eta izterrak. Zu lasai, esaten zidan behin eta berriro, ez dizut-eta ezer txarrik egingo».

Testu batek testuingurua dakar berarekin: esan beharra dago zein den hizketan ari denaren sexua, zein den auzoarena? Pisuegia da buruan denok daramagun gauza ilunen mendeetako zama irakurleak edo entzuleak tontotzat hartzeko.]]>
<![CDATA[Haizearen langen gainetik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/029/001/2018-10-07/haizearen_langen_gainetik.htm Sun, 07 Oct 2018 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/029/001/2018-10-07/haizearen_langen_gainetik.htm
Uda partean, nazka sapaz entzun ditugu herrietako festetan izandako eraso sexualen albisteak, eta ez ezetz da! edo ez beti da ez irakurri dugu gure plazetan gaztelaniazko no es no! esloganaren bidetik, eta, ditxaz, hasieran erabili zuten itzulpen literala baztertuta: ez ez da irakurtzen genuen pankartetan, baina euskararen belarriek ez, ez da entzuten zuten. Komarekin. Horratx ordea: bi formulek —ez ez da eta ez, ez da— kontrajarria dute esanahia: komarik gabeko ezak eza bera du baiespen; komadunak, ordea, auto-erreferentziatik kanpora bidaltzen du ezetza: urlia ez, ez da prenda ederra; saldu nahi diguna ez, ez da berdintasuna... Kontua ez, ez da xehekeria: hasieran, manifestariek itzulpen literal komarik gabea oihukatzen zutenean, esan nahi zutenaren justu kontrakoa (ez, ez da) entzuten zuten euskararen belarriek. Karl Krausek koma baten faltari egozten zion japoniarrek Shangai bonbardatu izanaren motiboa.

Esloganok entzuten hasi nintzenetik oroian dut Bilintxen Juana Bixenta Olabek nagusi jaunaren probokazioari eman zion ezezkoa: «Ez, jauna, ez, ez, merezi bezain kopeta beltzez esango diot ezetz eta ezetz!». Beste garai bateko erantzun luze erretoriko bat da, jaunka eta berorika emana, eta ez, ez du ez lekurik ez estimurik gure garai twitter zalean, seguru asko ezta ukitu rapero ironikoa emango bagenio ere, baina... Baina beharrezkoa da pentsatzea beti esan daitekeela esan dena baino zerbait zorrotzagoa, hizkuntzak beti dauka beste koska bat estutu eta gauzak adierazkorrago emateko ahalmen noranahikoa. Beharrezkoa da galdetzea zergatik beti ere beti denok ezagutzen dugun hizkuntza bateko eslogan bat hitzez hitz ekarri behar/nahi dugun euskarara, hori ez denean fideltasuna, morrontza baizik. Eta, ororen gainetik, beharrezkoa da sinestea hizkuntza propioaren erraietan bilatu behar dela hitzen magia. Arazoa ez da, enegarrenaren enegarrenez, hizkuntza, hiztunok baizik.

Errutina makabroaren kontra.

Ezetz esateak balentria larria eskatzen du hainbatetan, heriotzerainokoa maiztasun tamalezkoan: Maguette Mbeugouk ezin dio jada ez beti da ez! esan bere hiltzaileari. Eta horra non Juan Luis Ibarrak, EAEko Auzitegi Nagusiko presidenteak, esan berri digun Justiziak, letra larriekin, porrot egin duela Mbeugouren kasuan. Ez zuen deus esan justiziaren porrot endemikoaz genero indarkeriaren aurrean. Justiziaren begirada hegemonikoa gizonezkoena izatea ez dabil urruti esplikazio nagusitik: kuota kontuetan ez dira tamalez kuota mentalak kontabilizatzen.

Aresti parafraseatuz, gizonezkoena da munduaren neurria, eta Justiziaren begirada txit guztiz arra lekutan dago oraindik esloganaren ifrentzua zuzen interpretatzetik: bai, baietz da beti? Justiziak jakin behar luke ezetz: baiezko bat izan daiteke derrigortua, izuak eragina, esklabutzaren zerga, putetxe batean bezala aurki daitezke baiezko bortxatuak logela burgesenetan ere, tartean hainbat epailenetan... Izan adore eta emaiozu ezezko biribila inguratuta zauzkan zakil-aldra bati, total eginda etxeratu den bikotekideari, soldata miserablea ematen dizun nagusi lizunberari, basoerdi bat zerbitzatzerakoan lerde-jario aritu zaizun bezeroari... Erabilitako adibide guztiak dira errutina makabro baten emaitza bistakoak: gure dibertimendu-kulturak aise irentsi eta aire hauspotzen ditu, matxismoaren apologia egitearen kontzientziarik gabe. Egon badaude, halaber, baiezko normal usteak ere mikro-mirabetzak ezkutatzen dituztenak: eguneroko bizitzaren tikak dira, errutinak dira, herdoilak dira, eta horrexegatik detektatzen dira nekezago. Esate baterako: emakume askoren kapritxoa da ala beren morfologia atabikoan dago beti norbaitekin joan beharra taberna bateko komunera, konpainian egitea korrika goizeko ordu ilunetan, lagun baten besotik erretiratzea asteburuetan? Esate baterako: hi ez haiz gizona!, esaten dugu gaitzespenez, horrekin adieraziz halako ez dela leial fidagarria, ez dela hitzekoa eta pieza batekoa. Esaldia gardena da, ez du anbiguotasunik: mundualdia egiteko eredu behinena da gizon izatea. Aldiz, arrotza egiten zaigu «hi ez haiz emakumea!» espresioa, baina halakorik entzungo bagenu, zer nolako emakume-eredua letorkiguke espresiotik? Nago ez dela Bibliako emakume fuertea, feminitate katoliko-burgesaren arauak segitzen dituena, andre desinhibitu kaskarinak mespretxatzen dituena...

Hizkuntza bakoitzak begi bere-bereak.

Handia da feminismoak mundu biran hartu duen martxa; hemengoa ere sekulako ahaleginean dabil, haizeari langak jartzea baino areagoko bulkadaz, eta gizonezkoen hegemoniak monopolizatu izan duen plazan gainera: pentsamenduaren alorrean, bai paperan eta bai sarean, sorkuntza lanekin bezala itzulpenekin ere... Eta euskaraz. Estrategikoa da erronka, uhina debate publikoan dago, eta hiztunon jarduna ia oharkabetasun osmosikoan ari da bereganatzen fenomeno sozial eta kultural berri batek berarekin ekarri ohi duen hiztegia; eta hiztegiarekin, noski, edukiak.

«Hizkuntza bakoitzak bere begi propioak ditu» dio Herta Müllerrek. Hizkuntzak mundu jakin bat eraikitzen du, berea, eta ez beste bat. Gure lurraldeko hiru hizkuntzetako hiztegiek baliokidetzat dauzkate gurasoak eta padres, gurasoak eta parents, baina ez dira: gurasoak dioenak modu parekatu batean kontsideratzen ditu aita-amak; padre edo parents dioenak, aldiz, aitaren presentzia markatzen du, in absentia dago amarena.

Hizkuntza batek beti berak ditu begiak, baina begirada ez: garaian garaikoa du soa, hizkuntza izatez baita malgua, aldakor moldakorra: sasoi historiko bakoitzaren botere-harremanak islatzen ditu, ideologien araberako jardunak ehuntzen, aro berri bakoitzeko fenomeno berriak izendatzen eta zaharrak birkokatzen. Alditan oso ahul ageri da eta inguruko hizkuntzetatik edaten du etengabe; alditan, ordea, bere baitatik ateratzen du indarra begirada propioari eusteko.

Baina hara non gure hainbat hiztun aitak esaten hasita dagoen gurasoak esan ordez: galera lexiko, morfologiko eta sintaktiko askok galera (atzerapauso) ideologikoa darama altzoan. Guretzat behar genuke Heinrich Böllek beretzat zeukan zeregina: hizkuntza bizigarri bat nahi dut egin herri bizigarri batean.

(Gaurko artikulu honek datorren igandean izango du segida)]]>
<![CDATA[Anti-lingua eta beste ele-mele batzuk]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2018-07-01/anti_lingua_eta_beste_ele_mele_batzuk.htm Sun, 01 Jul 2018 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2018-07-01/anti_lingua_eta_beste_ele_mele_batzuk.htm
Fama da Italo Calvino idazleak, hil bezperan, etxe inguruko arbolak besarkatu zituela banan-banan, haien izenak ahagozoz xuxurlatuz: zurzuria, haritza, urkia, ametza, artea... Agronomoa zuen aita, botanikoak eta lorezainak zeuzkan familian, etxetik zetorkion naturaren ugaritasuna ondo izendatzeko grina: berak asmatutako Marcovaldo pertsonaia ere hizkuntzari esker ez da galtzen asfaltozko hiritik naturara egindako txangoetan.

Hainbat adituk dio natura izorratzen ari garen moduan ari garela hondatzen hizkuntzak, naturaren kontrako gure jarrera suizidaren antzekoa dela nork bere hizkerarekin praktikatzen duen arreta falta. Natura bizitza salbatuko badugu, bizitzaren hizkuntzak eta hizkerak salbatu behar, eta hori egiten da hizkuntzaren dohainak defendatuz utzikeriaren atzaparretatik, burokraziaren gabineteetan pilatzen den hautsetatik, politikak eta kazetaritzak elkar elikatzen duten apastatik. Antilingua deitu zion Italo Calvinok hizkuntzaren izurrite horri.

Errealitatea lanbrotu eta manipulatu nahi duenak higuina die hitz aratzei, esaldi gardenei. Etsai ditu. Antilingua praktikatzen duenak «terrore semantikoa» dio (espresio hori ere Calvinorena da) errealitatea zuzen izendatzeari, lanari lan eta esplotazioari esplotazio deitzeari. Halako batek agente komertziala deitzen dio saltzaileari, merkatu ekonomia kapitalismoari, lan-osteko konpainia prostituzioari, disfuntzio zutikorra inpotentziari... Gauzen eta gertaeren izaera lausotzen du halakoak; zehaztasuna kamusten du ustezko dotorezia baten izenean; hitzak eta esaldiak luzatzen ditu; burokrazieraz gainezkatzen ditu legeak, diskurtsoak, informazioa; antilinguaren gristasuna barreiatzen du hizkuntzaren zirrikitu ezkutuetaraino ere.

«Italiera gero eta hizkuntza abstraktuagoa, artifizialagoa, anbiguoagoa bihurtzen ari da», zioen Calvinok orain hirurogeitik gora urte, eta alarma-dei hori aspaldi iritsi zitzaigun euskararen eremura ere, eta batek baino gehiagok aspaldi salatuak ditu antilinguaren ondorio lizun gaiztoak, tartean Irene Arraratsek, berripaper honetako euskara arduradunak. Baina salaketak aspaldikoak izateak ez du esan nahi izurritea neutralizatu dugunik. BERRIAren 15. urteurrena ospatzeko gehigarrian, Arraratsek berak zioen, erdarazko euskara eta euskarazko euskara kontrajarri eta gero: «Uste dut erdarazko euskaratik nahikoa eta sobra izan dugula bazterretan, trenak une honetan burutuko du bere irteera eta halako munstrokeria ustez dotoreak, erdara orpoz orpo imitatu nahiak sortuak» (BERRIA, 2018-VI-21).

Legeak gaztelaniaz daude eta total mortala da bertako hizkera; legeak eta legeen aldiriak dira diskurtso politikoaren eta burokraziaren osagai nagusiak. Lege zaharren eta premia berrien arteko lehiak betetzen du, neurri handi batean, politikaren egitekoa, baina gure hizkera burokratikoak gaztelania du iturri eta ispilu, itzulpena du oinarri. Baina gaztelania burokratikoaren akats guztiak geurera ekartzea (ingelesezko espresio gaizki itzuliak barne), horra dinamika seko suizida: legediaren, administrazioaren eta politikagintzaren baliabide nagusia itzulpena izateak, munduko onena izanda ere, bizipozik gabeko hizkuntza bat -arrotza, desitxuratua- barreiatzen du bazterretan.

Hainbat jendek, tartean eskolatik eta unibertsitatetik pasatutako gazte askok, kode ilun hori, erregistro triste total hori dauka euskara batutzat, hizkera kanonikotzat. Eta artifiziala egiten zaio, xinxangrea, hezur-mamirik gabea.

Kaleko kalaka.

Zakilixutek, kaleko joeren usnari amorratuak, galdetzen zuen Gure esku dago ekimeneko giza katearen ostean: «Eta mihi-katea? Gure ahotan dago?». (BERRIA, 2018-VI-17). Orain gutxi Orreaga Ibarra filologoak zioen euskararen bilakaeran gazteek dakartena eta ekar dezaketena harturik hizpide: «Lexiko bat hiltzen ari da eta beste bat sortzen», (BERRIA, 2018-VI-5).

Demagun gazte bat kaleko martxa usaintzeko artearekin; kaleko arriskuak ezagutu eta haietatik babesten daki; kaleak espabilatu zuen, kaleko faunan dauzka lagunak... Ingelesek streetwise (kaleko jakituria) deitzen diote kaleko hatsaren norakoa usaintzeko senari.

Nire belaunaldikoek zer atarramentu ekarriko ote genion euskarari, horrek erretxintzen zuen gure aurrekoen behazuna. Baina hizkuntza ez da inoren jabetza, hiztun guztiek dituzte bertan bizi eta jarduteko, ez eskubidea soilik, baita hizkuntza nahieran baliatzeko askatasuna ere. Eta ez genuen halako deskalabrurik ekarri.

Gaur, ordea, eskola da gazte askoren euskararen bafle nagusia. Hona joan den osteguneko berripaper honen titularra: «Hamalau urteko ikasleen %45 ez dira lortzen ari beharrezko euskara maila». Baina gaizto jarrita: eta maila duenari ikasitako euskara zurruna baldin bazaio, eta ez malgua, idorra eta ez freskoa, astuna eta ez liraina, arauari soilik lotua eta ez hizkuntzaren pozari? Ba, hauxe: gazte horrek nekez ekingo diola kaleko errealitateari, premia espresibo ugarien dantzari. Arau benetakoak askatasuna hobetzeko tresna behar du izan, sistema sozial batean integratzen gaituen ituna eta ez urka-bilurra. Alegia, euskarak bizitzarako kalaka behar du izan, eta ez -soilik- curriculumaren gantza, behazuna erretxindu ordez, surf-ohol airoso bat ikus dezagun olatuen gainean:

«Lexiko bat ari da hiltzen eta beste bat sortzen».

Talaia berria.

Festibalen eta kontzertuen mundua «maskulinizatuta dago erabat», zioen Olatz Salvador kantariak orain pare bat aste (BERRIA, 2018-VI-17). Berripaper berean, Marina Subirats i Martori soziologoak: «Ahizpatasuna eta ahalduntzea mundua aldatzeko tresnak dira». Euskaltzaindiaren hiztegiak ez ditu maskulinizatu, ahizpatasun eta ahaldundu jasotzen, baina hitzok bizirik dabiltza kalean, diskurtso feministan, hainbat hedabidetan, feminismoaz edo feminismotik datozen liburu eta testuetan, sortzen ari den hiztegi (errealitate) berrian. Hizkera berria, errealitatearen talaia berria.

«Begira nire fabrika!» entzun nion gaztetan Michelingo langile bati trenean. «Nire amak ez du lanik egiten» esaten genuen eta entzuten dugu. Mundua aldatu nahi omen dugu. Hizkera aldatu gabe, nekez. ]]>