<![CDATA[Anjel Lertxundi | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 16 Nov 2019 03:39:44 +0100 hourly 1 <![CDATA[Anjel Lertxundi | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Zuloz beteriko gazta bat hizpide]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2019-11-03/zuloz_beteriko_gazta_bat_hizpide.htm Sun, 03 Nov 2019 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2019-11-03/zuloz_beteriko_gazta_bat_hizpide.htm
Amélie Nothomb-en Frappe-toi le coeur ('Jo zure bihotza') nobela argitaratu berriak kritika zorrotza egiten dio unibertsitateko irakasle dezentek kulturari dion destaina txolin friboloari; halako askok botere-zurubian gora egiteko orduan erakusten duen eskrupulu-faltari; abantaila profesional ekonomikoak lan intelektualaren guztiz gainetik jartzeari; irakaskuntzak berezkoa (omen) duen espiritu bokaziozkoari bizkarra erakusteari... Nobelako pertsonaietako batek dio halako irakasleez: «Mandarinatoa igo zaie burura, eta horrek ez ditu [irakasle] hobeak egin».

Aspalditik dator unibertsitateko makinaria burokratikoari mandarinatoa deitzea, mandarinek Txinan zuten hierarkia burokratiko zorrotz itxiaren izena aplikatuz hainbat unibertsitateko antolamenduari eta irakasleen promozio-sistemari.

Jakituriaren transmisioaren galgari eusteak ez du, ordea, inor mandarin egiten: unibertsitatean badago oso jende ona helburu dituena jakituria eta transmisioa, bikaintasun intelektuala, kulturaren promozioa; baina, horren ifrentzuan, nabarmena da endogamiak eta konpontxokeriak —jeloskortasun, zangotraba, konfabulazio eta mizkinkeriek— gaiztotutako giroa, askotan profesional onenen bikaintasun intelektuala abailduraz itotzerainokoa.

Han-hemen irakurri, entzun eta usaindu ditudanekin osatutakoa da unibertsitateaz dakidantxoa: unibertsitateko irakasleen promoziorako sistemari beti usmatu diot erantzukizun gutxi eta kastakrazia asko bazkatzen duen makinaria baten traza, irakasleen interesen araberako konspirazioek bultzatua eta autonomia unibertsitarioaren izenean —edo aitzakian— zuritua.

Paper-zopa.

Horri guztiari erantsi behar zaio paper-zopa deituko nukeena. Ikerketetako komunikazio, ponentzia eta artikulu laburrei deitzen zaie ingelesez paper eta paperok berebiziko garrantzia dute unibertsitate barruko promozioan gora egiteko: askotan interes intelektual gutxiko hainbat paper epe jakinetan bete beharrak ateak ixten omen dizkio arnasaldi luzeko jardun intelektual serio eta jarraituari Rafael Argullol idazlearen ustean. Argullol estetika-katedraduna da Pompeu Fabra unibertsitatean, eta behin baino gehiagotan salatu du unibertsitatea bere baitara bildu dela «antiintelektualismo berri baten eraginez eta paper sistemaren sakralizazioaren bidetik», eta eransten du paperon kontrol txorrotx bezain antzuak kreatibitate eta arrisku guztiak baztertzera eramaten dituela unibertsitateko irakasle berriak.

Begi-bistakoak dira sistema horren kalteak euskararentzat ingelesak paperotan duen toki hegemonikoarengatik; baita liburu formatua beharko luketen ikerketa luze sakonagoentzat ere; halaber dira kaltegarri saiakera literarioari ateak ixten zaizkiolako giltzarrapo lodienez (inoiz ez da lorpen intelektual seinalagarririk lortu hitzaren erabilera zabar batekin); orobat da kontuan izatekoa paperon existentzia oso zirkulu gutxi eta txikietan dela ezaguna eta erlatiboa duela baliagarritasuna curriculum pertsonaletik kanpo.

Paper bat ondo taxutzeko, garrantzitsuena da nonbait testuon metodologia ezagutzea eta kasuistika burokratikoa kontrolatzea, ez paperaren beraren garrantzia. Paper batek bere helburua betetakoan (eskalafoiaren zurubian gora egitea), beste paper bat, eta beste bat etorriko da curriculum akademikoa loditzera, nahiz paperon interesa askotan flakoa izan. Sistemak, zeinak ia paperok soilik izaten baititu kontuan, erdeinuz begiratzen die autoreak unibertsitatetik kanpo argitaratutako liburuei.

Deskribatzen ari naizen endogamiak fundamentu erreal pixka bat baldin badu, guztiz da kezkagarria euskararena bezalako kultur sistemarentzat. (Dena esate aldera: ez dut aitortu gabe utzi nahi Euskararen Institutuei diedan estimua lexikoan eta gramatikaren deskribapenean egiten ari diren lanarengatik).

Gruyere gaztarena.

Unibertsitateak formazio akademikoa, transmisio kulturala eta bikaintasun intelektuala baldin baditu helburu, honaino zirriborratu dudan panorama guztiz dago urruti arazo profesional hutsa izatetik. Kasta endogamikoak ateak ixten dizkio unibertsitatea gizarteratzeari, ez du kanpoko interbentziorik nahi. Halatan, erakundeak uharte isolatu bat ematen du gizartearen ozeanoan: unibertsitatea gizartearen parte inportantea omen da, baina gizartetik aparte ikusten da bere marfilezko dorrean: kulturaren faro behar lukeenari ez zaio argirik ikusten, zubirik gabea da unibertsitatearen eta kalearen arteko arrakala.

Ez da beti hala izan. Salamanca, Coimbra, Praga, Leuwen, Krakobia, Leipzig... Errenazimendutik ia gaurdaino bertako unibertsitatearekin lotzen ditugu: unibertsitateak eman zien ospea, zerbitzuek, ekonomiak, jardun kulturalek elkartzen zituen bi-biak askotariko harremanean. Hiri horietan guztietan zegoen kobazuloren edo harperen bat, non deabruak ere bere eskola propioa baitzuen: unibertsitateko ortodoxia akademikoaren parez pare deabruaren —heterodoxiaren— eskola zegoen. Ederra da! Ikatza urre, argia ilunpe eta egia gezur bihurtzeko formula eta kalamatrikak irakasten zituen deabruak bertan. Jakin nahi zuenak arriskatu beharra zuen. Axularrek, halaxe: ez zuen jakintzen ifrentzua ezagutzeko aukera galdu nahi izan, ezta ordainetan arima eman behar bazion ere deabruari.

Desagertu zen hori guztia, unibertsitateak ugaritu dira (ia hiri bakoitzak du berea) eta baita guztiz masifikatu ere. Bururatzen zait unibertsitateak jatorrizko humanismoren arima saldu duela garai berriei nola aurre egin asmatu ezinez. Baina alferrik da nostalgia: bizi ditugun garaiotako utilitarismoa nagusitu da kapitalismoak unibertsitateetan gizendutako «jakintza aplikatuen» eskutik, lan akademikoaren ikuspegi gero eta ekonomizistagoa egin da bertako programen jabe.

Humanismoak, unibertsitateek beren sorreran giltzarri izan zuten espirituak, ez du tokirik programetan, ikasleen eskolatze prozesu osoak eskainitako kultur formazioak gruyere gazta batek baino zulo gehiago ditu. Humanismorik gabe ulertu ezin diren ikasketetako programetan ere (irakaskuntzan, medikuntzan, zuzenbidean...) ez dago humanismoarekin zerikusirik duen gairik, kultura klasikoa —garenaren oinarria— aspaldi desterratu zuten. Tristeena da unibertsitateko profesional gutxi ikusten dela hausnarrean unibertsitatearen erantzukizun intelektual eta sozialari buruz...]]>
<![CDATA[Giro politikotik klima aldaketara udaren eskutik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2019-10-06/giro_politikotik_klima_aldaketara_udaren_eskutik.htm Sun, 06 Oct 2019 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2019-10-06/giro_politikotik_klima_aldaketara_udaren_eskutik.htm
Gizon bat etxe altu bateko terrazaren ertzean mehatxu eginez bere burua botako duela. «Ez! ez! pentsatu ondo!», diotso kalean pilatzen hasi den jendeak. Handia da suspensea. Gizonak, bizkarra okertuz, salto egiteko keinua egin du. Sekulako baraila atera da lekukoen eztarrietatik, handik hurbil ospatzen ari ziren eztei bateko gonbidatu eta ezkongaiak ere batu dira jendearekin. Gizonak gero eta keinu gehiago egiten du bere burua botatze aldera. Ausardia falta zaio? Benetan du buruaz beste egiteko asmoa? Jendea errezelatzen hasita dago ez ote den adar-jotze bat. Txistuka hasi dira, eta txistuak burla bihurtu. «Bota hadi behingoz, ez duk potrorik!» esan du builosoenak. «Berehalakoan engainatuko nau berriro!» esan du andregaiak. «Leher hadi zoruaren kontra, pailazo ahalena!», senargaiak. Itzuli dira jatetxera, baina ordurako jasoak daude bazkariko mahaiak, alde egin dute musikariek. Bakarrik geratu da suizida, metro dezente beherago dagoen asfaltoari begira.

Estatuko lau politikari nagusien arteko uda honetako liskarrak sarri ekarri dizkit aspaldian ikusitako film bateko irudi horiek. Pelikulari ez diot ez izenbururik ez zuzendariaren izenik gogoratzen. Frantsesa zela uste dut, besterik ez, baina bertan kontatzen dena —»Otsoa datorrela!, otsoa datorrela!» kontakizun tradizionalaren bertsio gaurkotu bat— oso da interesgarria, zeren ugariak baitira bertako sekuentzietatik atera litezkeen paralelismoak, tartean politikoak. Alarma politikoen manipulazioa, politikagintzaren alde nobleenaren desintegrazioa, birtualitatea errealitate egunerokoa gainetik, politikaren teatralizazioa, neurri prebentiboen erabilera, kapitalismoaren zerbitzaritza...

Mendebaldeko sistema politiko nagusiak —demokrazia deitzen diogun entelekia gero eta antidemokratiko eta belaxkagoak— ez du suizidatzeko asmorik, ezta inertzia gero eta autoritarioagoa aldatzekorik ere, nahiz gelditzen zaion sinesgarritasunaren apurraren purra hondabidean behera eta handitzen doan elur-bola bat bezala. Horra Estatu espainiarreko lau alderdi nagusiek emandako ikuskizun penagarria ere, ume-kantako sagua eta katua bezala jardunez ez nau jango, jango zaitut eginez. Inork ez omen zuen hauteskunderik nahi, deskalabru totala gertatuko omen zen hartara iritsiz gero, guztiak beren zilborrari so, denek zekiten gertatuko zena; aldez edo moldez, denak zebiltzan horrexen bila, nork bere posizioa hobetzeko esparantzarekin, lau urte luzez zain egon gabe.

Egintza politikoa teatralizatu, banalizazioa eragin: Golkoko gerratik gaurdaino zenbat manipulazio eta hordagoen antzezpen inbasioak zuritzeko; emakumearen askatasuna bortxatzeko; neurri ekonomiko bidegabeak hartzeko; emigrazioa kriminalizatzeko…

Marra gorriak aipatzen dituzte. Marrarik lodi gorrienak ez dira, ordea, alderdiek elkarri jarritakoak (komeni zaienean ondo dakite konpontxo egiten), alderdien eta jendearen artekoak baizik. Agintarientzat inkestak, prentsa, aholkulariak dira mundua. Lotuta daude endogamia gero eta isolagarriagora, lapa arrokara bezala. Bizirik segituko du demosik gabeko demokraziak, baina gero eta autoritarioagoa izatearen pentsura, buruzagien despotismo endogamikoari aski baitzaio botoen liturgia demokraziaren itxurari eusteko. Tentua galdua diote espainiar atsotitz ezagunari: entre todos la mataron, ella sola se murió (denen artean akabatu zuten, bera bakarrik hil zen).

Egia, interesen araberakoa

Berriro hauteskundeetara joan beharraren deskalabru totalaren erantzuleek porrotaren erantzukizuna gainetik kendu nahiko dutenean eta arerio politikoari leporatu, ez da makala izango farfailatuko duten matraka, erretorika sasi-demokratiko batez. Hemendik azaroaren 10era bitartean, nork bere egia kontatuko omen du. Nori, ordea? Ez ditugu ba ondo ezagutzen protagonista bakoitzaren zilborra, tripak, engainurako psikopatia?

Lucia Garibaldi zinemagile uruguaitarrak iragan Zinemaldian esana berripaper honi: «Egia guztiak eraikitzen dira behar eta interesen arabera».

Egiak, eraikin. Egiak, interesen araberako. Ezin da esan labur eta argiago, komeni da higiene mental pixka bat gero eta sasoi demokratiko gutxiagoko sasoi ilun hauetan.

Hilabete honetan higiene mentalari eutsi nahi dionak izan bitza gogoan bai Garibaldiren hitzak, baita Imanol Muruak esaten zuena ere adar-jotze puntu batez: «Egia guztiak dira txarrak: argiegia, motzegia; fidakorregia, fidakaitzegia; zoroegia, zentzudunegia, gezurtiegia, egiatiegia...»

Bere letra ezagutzen ez

Udak ekarritakoa da, baita ere, klima aldaketaren kontrako haize aldekoak hartu duen indarra. Max Frisch-en Gizona Holozenoan agertu zen nobelako protagonista, Geiser, bakarrik bizi da; laster egingo ditu laurogeita hamar urte; flakiak joa du memoria. Ahanzturari kontra egiteko, hainbat kontu deigarri apuntatzen hasi da gizona paper-muturretan. Gero, etxeko paretetan itsasten ditu. Itsasten ditu entziklopedietako eta geologia liburuetako orriak ere: Tesino kantoi suitzarrean bizi da Geiger, eta ez ditu ahaztu nahi bere etxetik ikusten dituen glaziarrak, harkaitzak, orografia. Urtarotik urtarora gertatzen diren aldaketa xumeak, ia deusezak dira eta beti berdinak. Mundutik aparte eta memoria ahultzen ari zaiolarik, naturaren obserbazio panteista halako bat du Geigerrek jarrera nagusi: mendiak ez dira sekula hilko; bera bai, hilko da, baina mendiak, glaziarrak, harkaitzak beti egongo dira bertan…

Halako batez, begiak arranpalo gelditzen zaizkio etxeko hormetan dauzkan paperen aurrean:

«Nork idatzi ditu paper-mutur hauek guztiak?».

Max Frischek 1971n argitaratu zuen nobela. Ordutik hona euri asko egin du eta orduan baino zikin zikinagoa; ordutik hona klima gehiago aldatu da Homeroren garaitik 1971ra baino. Geigerrek etxetik ikusten zituen mendien memoria gorde nahi zuen paper-muturretan. Guk ez dugu horren beharrik: naturan bertan, paper-muturren premiarik gabe, ari gara idazten, lerroz lerro eta gure letraz, gure baldarkeria kosmikoaren historia.

Geigerrek ez du bere letra ezagutzen. Guk bai gurea, badakigu guk idatzia dela uzten ari garen hondamendiaren kontakizuna.]]>
<![CDATA[Errealitatea kubo bat da]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/015/001/2019-07-07/errealitatea_kubo_bat_da.htm Sun, 07 Jul 2019 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/015/001/2019-07-07/errealitatea_kubo_bat_da.htm Basazabal eta historia izeneko testua, zeinak zorrotz kritikatzen baitzuen Azpeitiko Zurbano-Basazabal jauregi zaharberrituko panel informatiboetan hainbat jauntxori egindako hainbat gorazarre akritiko eta klasista. Handikietako bat —Martin Zurbano, Martin Azpeitia ere deitua— inkisidorea izan zen. Beste batek —Nicolas Sáenz Elola, Nikolas Azpeitia ere deitua— Pizarroren tropen kapitain jardun zuen Peruko Cajamarcako sarraski ezagunean.

Bat inkisidorea, bestea konkistatzailea. Ez ditut panelak ezagutzen, baina gisa bertsuko panel, horma-irudi, mentalitate asko gainezkatua dago konkistari buruzko informazio akritikoz eta topikoz, baina halako pertsonaiei humanista deitzea —ez dut imajinatzen Erasmo horrelakoak esaten— ez dator batere bat doitasun akademikoarekin, zorroztasun kritikoarekin, zehaztasun historikoarekin.

Ez, ezin da historia gaurko begiekin juzgatu, baina aski genituzke garai hartako humanismoaren begiak: historia ofizialak baino zehatzago juzgatuko genituzke inkisizioa zein konkista. Areago gaurko perspektibatik: ezin zaio itsuarena egin orduko bertsio inperial gaur ere berdinari, zeinak egun ere orduko interes berari eusten dion konkista ejemplar baten faltsiari amen esan eta men eginez.

Hona botoi txiki bat, ea nola kabitzen den ejenplaritatearen botoi-zuloan: bertsio baten arabera, bost mila inka hil omen ziren Cajamarcan, espainiar bakarra; beste bertsio batek dio hamar milatik gora inka hil zirela bertan eta, espainiarrak, ehun inguru.

Baina izatez, Aranberriren eta Otamendiren artikuluko lerro batek ekarri du nire gaurko Hiruko(h)itz hau. Ia oharkabean pasa zitekeen, halaxe gertatzen da sarriegi letra txikiz idatzitako historia ustez txikiekin. Aipatu jauntxoetako baten ertz bat, etxe barruko sexu-indarkeriarena, ematen digute artikuluaren egileek: Perutik Azpeitira itzuli eta gero, Sáenz Elola, Cajamarcako sarraskian kapitain jardundakoa, auzipetu egin omen zuten emaztea jotzeagatik. Jauntxo bat epailearen aurrera eraman baldin bazuten, jipoia nekez izango zen huskeria. Baina emakume bat jipoitzeagatik jauntxo bat juzgatu? Sinesgarri da orain bostehun urte emazteak senarra salatu izana, gaur egunero ikusten duguna ikusita? Ez dago fabulatzen hasi beharrik, agian ez dabil egiatik urruti leinuen arteko liskarren batek eragin zuela salaketa. Egon liteke, noski, arrazoi gehiago, baina guztiak emaztearen salaketarena baino sinesgarriagoak. Historia handiak apenas erreparatzen dion gizaki anonimoen mundualdiko ibilbide apalari, etxe barruko bizitzari, hitzaren pozoitzaileek indarkeria domestikoa deitzen diotenari.

Kuboa eta errealitatea

Martin Ugaldek zioen errealitatea kubo bat dela, sei alde karratu berdinez osaturiko poliedro bat. Sei aldeetatik, bi ez ditugu ikusten, azpikoa eta atzekoa; beste bi, ezker-eskuinekoak, soslai-doian; azkeneko biak bakarrik ikusten ditugu ondo, baina biak desberdin, hartzen dugun perspektiba da koska. Kuboa iraultzen badugu, bi alde soilik ikusten segitzen dugu.

Historialariak, kazetariak, idazleak errealitatea izeneko kubo bat daukate aurrean: ez dira profesional onak izango baldin, nork bere diziplinatik, bi aurpegi ikusgarriei begiratzen baldin badiete soilik, saiatu gabe gainerakoak ere kontuan hartzen. Saiatu gabe kuboa iraultzen, begiak hezten, begiradaren perspektiba berriak bilatzen.

Ez bainaiz emazte jipoituarekin ahaztu, natorren Ugalderen kubotik eremu itxuraz xalo batera, esaera zaharren perspektibara, ea zer kontatzen didan. Herri jakituriaren fruitu omen dira esaera zaharrok. Garaian garaiko ispilu. «Intxaurra, astoa eta emaztea bardin jo behar dira», dio Gotzon Garatek bildutako batek. «Alper da Maria makilatu, ez bada berez bihurtu», beste batek. Mundu ustez ondo egin baten kale jendetsuenetan metatutako zaborrak dira. Mundu ustez ondo egin bat, zeinak uste baitu gizartearen ordenamendua gizonezkoen egitekoa dela, kaos totala bizi nahi ez badugu. Gizonok irudikatutako kaos hori ere biribil definitzen du gure paremiologiak: mundua aldrebes non «emakumea baitzen nagusi: no zen to; emaztea gizon, oiloa oilar». Mundu aldrebes batera goaz asto-laster honen eskutik ere: «Si bou boules crede /aqueso qu'ey gertat,/ igantian diráte / astolasterrak. /Barda entzuten dit / berri triste bat,/ emaztek dutie /zaflatzen senharrak». Berri benetan tristea emazteek beren senarrak xaflatzearena! Senarrak emaztea xaflatzea, ordea, ez da nonbait berri triste bat. Usadioa da.

Ematen du emazteek jipoitutako gixon inutil xinxangreen kontrakoak direla halako esaera, asto-laster, xaribari eta abarrak. Zirien benetako biktimak, ordea, emakumeak dira ostera ere, gizonen tokian jartzeagatik: bulartsuak izateagatik, bibotea erakusteagatik, kuraia bildu eta indarra gobernatzeagatik. Bestalde, halako piezetako gizon jipoituak beti dira ahulak; alkoholak edo adimen faltak edo zoro-haizeek txotxolotutako gixagaixoak. Arbuiagarriak. Gizon ustean, gixonak.

Ahozko literaturaren entresaka horretatik ateratako giro hori ez zuen batere arrotza izango Nicolás Sáenz Elolak jipoitutako emakumeak, zeinaren izen-deiturak ez ditudan inon aurkitu.

Memoria handia.

Orain egun batzuk, Azpeitiko paneletan, historia ofiziala eta historia apala kontrakarrean. Gaurko egunak ere arrisku guztia du historia akritikoaren gorazarrea izateko Getariako partean Elkanoren ondran. Etxeparek «Euskara, jalgi hadi mundura» aldarrikatu baino hogeita bost urte lehenago, eguzkia sartzen ez zen Inperio zabaleko itsasoetan, Elkano eta bere eskifaia —tartean beste sei euskaldun— izan ziren munduari lehen jira eman ziotenak.

Euskarak eman ziola munduari lehendabiziko jira? Bo, bo, Inperioa ez dago mizkinkerietan entretenitzeko! Historia handia, historia inperiala, historia triunfala ez da euskaraz kontatu. Aukera genuen. Historia inperialaren parafernalia ez ahal da nagusituko —xaloa ni— Getariako ospakizunean, kaleetan, festa giroko pregoi eta salto-brinkoetan.]]>
<![CDATA[Hizkera diferentean mundua ere diferente]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2019-06-02/hizkera_diferentean_mundua_ere_diferente.htm Sun, 02 Jun 2019 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2019-06-02/hizkera_diferentean_mundua_ere_diferente.htm
Iragan mende-hasiera Triesteko Berlitz hizkuntza eskolan. Ikasleen artean, Adan Ettore Smithek bakarrik daki ingelesa irakasten dien hesola tentea idazlea dela, Dublindarrak arrakastatsua idatzi duela. Ingelesa irakasteaz gainera, James Joycek italiar literatura garaikideari buruzko komentario zorrotz hotzak egiten ditu sarri samar. Aldian behin, Ettorek, lotsa gainditurik, bere iritziak ematen ditu. Beren arteko harremana xumetasun horretan geratuko zen, baldin, goiz batez, Joycek eleberri bat utzi izan ez balu Ettoreren mahai gainean. Senilita (Zahardadea). «Italo Svevo izeneko batena da. Irakurri beharko zenuke. Italiako gaurko literaturan interesatu zaidan idazle bakarra da». Ettorek ez daki burua non sartu. Kabitu ezinaren bebarrutik atera zaizkio hitzak «Ni naiz horko Italo Svevo hori. Nire goitizena da». Laster, Berlitz eskolako kontratua bukatzen zaio Joyceri eta Parisera itzultzen da. Gutun bidez eutsiko diote harremanari.

Handik urte batzuetara, Paris-Milano-Trieste trenak pakete handi samar bat dakar Svevorentzat. Paketean, Joyceren Ulysses. Trieste-Milano-Paris trenak antzeko pakete bat darama Joycerentzat. Bertan, Svevoren La conscienza di Zeno.

Maite Lopetegik Bidaia sentimental laburraren itzulpenari erantsitako hitzaurreak Svevoren gutun baten zatia dakar:

«Nire argitaratzaileak Zenoren kontzientziaren ale guztiak bidali dizkit. Nik -megalomano honek- gehiegi eginarazi nituen. Ganbaran daude pilatuta eta halako pisua dutenez nire ohe gainean amil daitezke... liburu horiek hegalak izan ditzakete [...] besterik ez bada ere, nire ondoren alde egiteko».

Porrotaren aitorpen garbiak dira: Sve-vroren liburuak apenas diren saltzen. Halako batean, ordea, miraria gertatzen da, Joycek Zenoren kontzientzia atera du zulotik: Gallimard etxe entzutetsuak argitaratzen du frantsesez. Nobelak berehala izango ditu kritika onak eta arrakasta, oihartzunak laster iritsiko dira Italiara eta Svevok karanbola horiei esker lortuko du italiar irakurleen estimua. Etxean galtzaile, kanpoan errekonozitzen duten arte: eskema ezaguna da.

Marmorezko hilarriak.

Svevok Italian arrakastarik ez izanaren arrazoia ez zen, ordea, literarioa. Ez, behintzat, testu baten izaera literarioa komunzki ulertzen den moduan. Italiera batasunaren bidea egiten ari zen, ez modu akademiko batez programatuta, baizik toskanerak historia literarioan zehar lortutako itzalaren abaroan. Baina Triesteko dialektoa urruti dago toskaneratik, eta Svevok idatzi dituen nobelek kritika txarrak izan baditu, darabilen italiera kaskarrarengatik da batez ere. Kritikoek diotenez, Svevoren idazkuntzak akats gramatikal asko ditu, ez du toskanoa menderatzen, handia da dialekto triestinoaren itzala (aski ulergaitza Triestekoak ez diren irakurleentzat). Labur esanda: Svevoren prosa ez omen dotorea. Gainera, haren nobeletako gai nagusia, ia bakarra, zahardadeko ajeak deituko nukeena, ez da batere erakargarria irakurleentzat. Ai, baina! Zahardadeko ajeen gaia aitzakia da zibilizazio gero eta zaharrago batez aritzeko: Trieste larrutik ordaintzen ari da beti bizi izana inperio austro-hungariarraren mugan eta haizete historiko guztien zurrunbiloaren ahoan, gaur honen menpe eta bihar beste baten mende, identitate bila «nor naiz eta noiz arte» galdezka beti. Svevoren estilo hautsiak mundu gero eta hautsiagoa islatzen du.

Coetzeek dio Svevok gutxietsi egiten zuela triestera: dialettaccio deitzen zion Svevok, dialektotxoa; linguetta ere deitzen zion, azpi-hizkera. Baina, Coetzeeren ustez, dialektoak Svevori eragiten zion erdeinua ez omen zen sentitua. Uste hori indartzeko idazle hegoafrikarrak Zenoren kontzientzia nobelako pasarte bat aipatzen du. Bertan, Zenonek dio:

«[Arrotzek] ez dakite dialektoan mintzatzen garenontzat zer den italieraz idaztea [...] Toskanoan esandako gure hitz bakoitzarekin gezurretan ari gara!».

Svevo ari da Zenonen ahotik. Arrotz urruna egiten zaio toskanoa; burura borborka etorritakoa bridatu behar du, itzuli, bereak ez diren hitzekin esan, bat-batekotasuna sakrifikatu. Eta operazio horien ondoren, idatzi duenari ez dio esan nahi zuena entzuten.

Hirurogei urte geroago Primo Leviren Sistema periodikoa nobelako narratzaileak dio piamonteraz mintzo den bezero batez: «Piamontera hizkuntza mintzatua [da] funtsean, eta gure italiera marmolezko hau, berriz, hilarriak idazteko egokia». Zeinen edo zeren hilarriak idazteko, ordea, ez bada dialektoenak?

Munduaren esklerosia.

Svevok toskanoa dioen tokian zilegi da italiera irakurtzea: euskara batua eta gipuzkera berdintzea bezala da gutxi-asko. Hari horretatik tiraka, aukera franko dago euskararen egoeraz aritzeko, batuaren eta euskalkien arteko harremanez jarduteko -linguistikoez, literarioez eta baita sentimentalez ere-. Halaber, badago aukera franko hausnarrerako: komeni da auzia parametro estetikoetatik ere aztertzea, euskalkia gihartsuki landu izan dutenek, iparraldekoek bereziki, batuarekin sentitzen duten arroztasunaz hausnartzea: Orpustanek Proust itzultzen eginiko lan erraldoia dut gogoan.

Halaber, gaiak ematen du jarduteko Coetzeek seinalatzen duen beste auzi interesgarri batez ere. Idazle hegoafrikarrak dio Svevoren italieraren ezagutzari buruzko polemika ez dela italiarrena soilik, planteatzen omen du itzulpengintzaren printzipioen funtsezko auzi bat ere: «[Svevoren] akatsak, zeintzuek hizkuntzaren espektro guztia hartzen baitute [...], erreproduzitu egin beharko lirateke itzulpenean edo isilpean zuzendu? Edo, galdera kontrara formulatuz, itzultzaile batek zein modutan transmititu dezake, ez bada prosa-hizkera propio lodi baldar batez, Montalek 'Svevoren munduaren esklerosia' deitzen duena, zeina, hain zuzen ere, bere hizkeratik beretik jaiotzen baita».

Nahita zein nahi gabe, aurkikuntza berri baten aurrean jarri gintuen Svevok: prosaren anabasatik kontatu zigun munduaren anabasa. Edo, galdera baten moduan planteatuta: ondo antolatutako hizkera aratz batek, barne-borrokarik gabeak, bihurritzen ez denak kanona ez birrintzeko, halako hizkera ondo lotu batek zenbateraino ez du de facto ematen mundu ondo egin baten berri?

Ez omen dago aldaketa literariorik ez denik hizkera diferente baten eskutik etorri.]]>
<![CDATA[Historia ahal den higienikoenaren alde]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2019-05-05/historia_ahal_den_higienikoenaren_alde.htm Sun, 05 May 2019 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2019-05-05/historia_ahal_den_higienikoenaren_alde.htm Zibilizazioaren dokumentuak, basakeriarenak.
Walter Benjamin Parisa iritsi da naziengandik iheska. Elurte baten erdian galdu den txolarre baten gisa dabil kalez kale, hurbil du Hitlerren ejertzitoa. Filosofoaren ondasun guztia, maletatxo bat arroparekin eta idatzi duen azken eskuizkribuarekin. Patrika batean, zianuroa, naziek harrapatuko duten izuz. Memoriaren motxilan, berriz, eztabaida asko eragin duen bere testu ausart bat: «Inoiz ez da ematen zibilizazioaren dokumenturik aldi berean izan gabe basakeriaren dokumentua ere [...] batetik bestera pasatzen den transmisio-prozesua ere ez dago basakeriatik libre». George Steinerrek dio Benjaminen hausnarketaz: «Egia handia dago esaldi horretan, erradikal samarra baldin bada ere.»

Konkista inperialisten garaian, kolonizazioetan, hogeigarren mendeko kolore bateko zein besteko totalitarismoetan, holokaustoaren aurrean ez zen entzun basakeriak salatuko zituen elite kultural europarraren ahots ozen bateraturik. Areago: elite kulturalaren parte inportanteak basakeriak onartu zituen, txaloka askotan, isiltasunarekin gehienetan. Handik gatoz: Europak handia du iraganaren pisua, ahitzen ari ote zaion etorkizunaren esperantza...

Berriki ikusi dugu: orain hilabete doi López Obradorrek, Mexikoko presidenteak, Espainiako Erregeari eta Frantzisko Aita Santuari planteatu zien eska dezatela barkamena konkista garaiko basakeriengatik. Espero zitekeena gertatu zen Espainiako zirkulu politikoetan eta prentsan: nork ahoa beroago jardun zuen, salbuespen gutxirekin, López Obradorren kontra. Infernua seinalatzen zuen hatzari begiratu zioten erreakzioek, ez infernuari, eta tontotzat jotzea izan zen Mexikoko presidenteari oparitu zioten klabelinik sanoena, tonto totala izan beharra baitago ez jakiteko konkista eredugarria izan zela, inguruko beste inperioek praktikatutakoa baino gizatiarragoa: espainiar konkistatzaileek ez zuten ezpatarik eta arkabuzik atera beren zetazko zakutoetatik; ez zituzten lurrak eta distira guztietako aberastasunak arpilatu; ez zuten hizkuntzarik eta erlijiorik inposatu; ez zuten esklabotza baliatu; ez zuten bortxatu eta torturatu. Konkistaren kontzeptua bera ere makularik gabea da nonbait: ez darama basakeria zainetan.

Hauteskunde amaitu berri amaiezinaren zurrunbiloak isildu zuen bai López Obradorren proposamena bai hark eragindako erreakzio hiratuen haizetea ere.

Brotxa zakarrekin, fineziarik nekez.

Brotxarik zakar lodienarekin zikindutako mural bat utzi zuten erreakzio gehienek, pintzel finez idatzitako gutxi irakurri genuen. Gertakariaren abiapuntuan López Obradorrek esandakoa zegoen, baina prentsa gehienak zekarrena baino ñabartuago adierazia: «Egin dezagun elkarrekin gertatu zenaren errebisioa, eta, ezer eskatu gabe agrabioen aitortza soila salbu, adiskidetuko gara». Ez zen hain eskabide eroa, ezta bat etorrita ere erantzukizunak ez direla oinordetzan hartzen: inork ez dauka zertan barkamenik eskatu berak egin ez duenarengatik, are gutxiago orain bostehun/laurehun/hirurehun urte gertatu zirenengatik. Txit kristaua da iraganeko bekatuen barkamen klase hori, zeina kristau bakoitzaren kontzientzia zamatzerainokoa den Adamen bekatuarekin! Bada, ekar dezagun barkamenaren auzia debate laikora: orduan gertatuaz gaur idazten da, gaur isiltzen da ordukoaz komeni ez dena; gaur berresten da konkistatzaileen bertsioa biktimen ahotsari belarririk jarri gabe. Baina gaur begiak ixten segitzea gaurko historiografiaren eta politikaren erantzukizuna da, zeren nekez ulertu daiteke bertako natiboen bazterketa, zeren nekez uler daiteke inposatu gabe lortu zela Amerikako iparraldean ingelesa guztiz nagusi bihurtzea bizpahiru menderen buruan, ozta kabitzen da buruan gaztelania hain epe laburrean eta inposaketarik gabe arras nagusi gailentzea Amerikaren erdian eta hegoan. Horren guztiaren aurrean aipagarria da lustre distiratsuko hainbat akademiko eta idazle espainiar handiri irakurritako argumentua: Hego Amerikako errepublika berrietako buruzagiak izan omen ziren gaztelania inposatu zutenak han-hemengo konstituzioetan, Espainiako Koroatik askatzea lortu zutenean. Espainiar koroatik askatu nahi zuten buruzagi haiek aztekak, ketxuak, aimarak ziren akaso? Espainiar koroak ez du penintsulan gaztelania mendeetan inposatu?

Baiki: kontu bat da barkamena eskatzea -auzi pertsonala, hautazkoa bezain transferitu ezina-, eta beste bat gertatutakoari buruzko aitortza: hala gertatu zen, handik gatoz. Gorotzetan urre bila nabil, ordea: frankismoaren protagonistei erantzukizunak eskatzeko gai izan ez den gizarteak konkistari buruzko konkistatzaileen bertsioa jaso du lauzpabost mendeotan.

Bidegabekeriak erruz eta nahierara egokitzen du bere morala. Doris Lessingen Belarra kantari nobelako narratzaileak dio Koro Navarroren itzulpenean: «Kolono zaharrek diotenean 'Lur hau ulertu beharra zegok», esan nahi dute 'Guk natiboei buruz ditugun ideietara ohitu behar duk'».

Higiene morala.

Guztiz gehienok, konkistatzaileek kontatutakoa dakigu, haien bertsioa inposatu zaigu. Ez, ordea, biktimena, besteak beste haietako gehienak asimilatuak izan zirelako indarraren bidez. Horretarako, historia egiteko modu tradizionalak (kultura idatzian, irabazleenean, oinarrituak) alboan behar luke ahozkoa, memorian gordea, bertako herrietako hizkuntzetan jasoa, biktimen talaiatik ere begiratua. Ez, Espainiak ezin du Amerikaren konkista ikertu konkistatzaileen (Lessingen nobelako kolonoen) eskema mentalarekin: hartaz idatzitako ia guztia konkistatzaileek idatzia da. Honetan eta beste hainbat auzitan gure osasun moralak historia egiteko modu higienikoa -kritikoa- behar du.

Silvya Iparraguirreren La tierra del fuego nobelako protagonista Londresera eraman dute bertan juzga dezaten Britainiar Inperioaren kontra altxatzeagatik. Inputatuak gutun batean diotso lagun britainiar bati: «Zein da hitzok idatzi beharko nituzkeen hizkuntza? Hemengoa, eta esan dezaket, nirea, ala [nire kontrako inputazioekin] jaso dudan gutunekoa, hau da zuena? [...] Ez dut jada zuek eskatzen didazuena kontatu nahi, nik esateko dudana baizik...».   ]]>
<![CDATA[Ez ote garen gu mundua galduko dugunak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2019-04-07/ez_ote_garen_gu_mundua_galduko_dugunak.htm Sun, 07 Apr 2019 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2019-04-07/ez_ote_garen_gu_mundua_galduko_dugunak.htm
Etxeko inprimatzailea tonerrik gabe gelditzen ari da, guardasola galdu zuen asteburuan, alabari liburu bat agindu diote institutuan, gaileta integralak bukatu dira etxean, alkandora bat eta audifonoaren pilak ere erantsi ditu erosi beharrekoen zerrendan. Di-da, eta horien guztien eskaria egin du (demagun) Amazon-en. Ondo ezagutzen ditu multinazionalagatik esaten direnak. Badu bertan enplegatzen diren langileen eta etxez etxe dabiltzan pakete-banatzaileen baldintza miserableen berri, badaki zein egoera esklabistetan fabrikatuta dagoen bertan saltzen den produktu asko, ez dauka inork esan beharrik gero eta kapitalismo bortitz gupidagabe baten aurrean (atzaparretan) dagoela... Baina egundoko pagotxa da, aizue, nork esaten dio ezetz pagotxa bati? Herriko dendetan baino merkeago erosten da bertan; gauean eskatu eta biharamun eguerdian etxean duzu eskatutakoa; zerbait itzultzen baduzu ez dizute esplikaziorik ere eskatzen...

«Ez naiz tontoa!» pentsatu du erosleak kanpaina ezagunaren hitzak bere eginez. Ez, eroslea ez da tontoa. Ezta bihozgabea ere: ezagutzen du lurralde urrutiko ume eta emakumeen esklabotza, eta gogotik arbuiatzen du haien egoera. Konplituki sentitzen du herriko denda txikien egoera ere, benetan kupitzen da beren negozio txikien ateak itxi behar izan dituzten herritarrekin, badaki beste batzuk laster egongo direla derrigortuak erabaki bera hartzera. Baina zer egingo zaio, ezin zaio langarik jarri haizeari.

Bezeria bezatua.

Erosleak haizeari dioen lekuan, entzun bedi kapitalismoari. Ez aspaldi, langarik jarri ezin zaion kapitalismo horrexek hirietako erdiguneak inbaditu zituen marka multinazionalekin eta inguruko dendak ateak ixten hasi ziren. Ordutik, hiriaren bihotz izoztuak kontsumo inkontrolatu batenak ditu taupadak. Emana dago abisua, laster inguruko, auzoetako, aldirietako dendek ere ateak itxi beharko dituzte, Baina hain da erosoa erosketak online egitea! Halako batean, ordea, bezeria ondo bezatua daukatela ikusitakoan, Amazon eta antzekoen zerbitzua ez da batere adeitsua izango, ez ditu itzulerak onartuko, prezioak garestituko ditu, bidalketengatik kobratuko du, bere benetako bihotz miserikordiarik gabea erakutsiko du, pagotxak pagotxa izateari utziko dio, eta bertako bezero fidela auzoan zeukan toner-saltzailearekin gogoratuko da, herriko tomateak saltzen zituen dendariarekin, liburu-dendan antolatzen ziren ekitaldi interesgarriekin. Herriko kaleetan apenas egongo den giza erlategi egunerokoaren aztarrenik, denok ariko baikara gure etxeetako isolamendutik online konektatuta, baina ez eskariak egiten, protestatu nahi eta ezinean baizik gure erosketa iritsi ez delako, produktu gehienak ikaragarri garestitu dituztelako, ahots metaliko batek ere atenditzen ez dituelako gure protestak, eta, ororen gainetik, salatzen baditugu mehatxu egingo digutelako, ordurako den-dena jakingo baitute gutaz...

Auzoak euri azidoa sentituko du kristaletan, eta etxean aterkirik ez eskura. Guardasol sendo askoak nahiko modu onean saltzen zituen solas atsegineko dendari gailegoak esaten zuena etorriko zaio gogora: tonto jaio eta tontoagoak izaten saiatzen gara, compañeiro!

Ez lekuak eta leku ohiak.

Auzoa etxetik garajera jaitsi da zuzenean, autoa hartu du. Ateri da jada, baina bere kalean ez dabil inor; etxe ingurukoetan ere, apenas. Hainbat lokal txiki, pertsiana metalikoak jaitsita. Zabalik dauden dendetan ez da mugimendu handirik. Nonbaiten irakurria du soziologoek-eta ez lekuak deitzen dietela jendearen joan-etorriko lekuei, sustrairik ez dutenei. Jendeak ez du sustrairik egiten aireportu, zentro komertzial, nortasunik gabeko hotel erraldoi, autopista eta horrelakoetan. Hortik izena: ez lekuak dira.

Auzoak pentsatu du ez leku bateko jendearen joan-etorri estresagarria baino are okerragoa dela bere kaleko jende falta. Eta baita tristeagoa ere. Lehen bizitza handiko kalea zen, arnasa zuen, saltsa, bertan egiten zituzten ia erosketa guztiak, ezagunekin gelditzen ziren berriketan, kaleko festa ere ospatzen zuten urtean behin. Bukatu da hori guztia. Ez da jada kale. Sustraiekin batera, iragana galdu zuen, ez du ez presenterik ez etorkizunik. Ez da sentitzen fruta-zaleak bistara jartzen zituen fruituen usainik. Leku ohia da.

François Villonek galdetzen du 1463 urte inguruan: mais où sont les neiges d'antan? Non dira antzinako kaleak?, galdetuko dugu guk laster. Ez da nostalgia izango, zeren galderaren atzean beste galdera batzuk, askoz ere lazgarriagoak, egongo baitira: non da betiko gure mundua, zer egiten ari gara berarekin? Eta gure erantzuna, beste galdera batez formulatua, ezin zinikoagoa da: nola esango diot ezetz pagotxa bati, nola kontsumoari, nola kontaminazioari, nola (ustezko) aurrerapenari? Ezin zinikoagoa, bai: jakin badakigu uzten ari garen oinordetza kriminala dela guztiz.

Oraintsu arte uste genuen naturaren indar telurikoak lehertuko zuela planeta. Edo beldur genien unibertsoko auskalo zein bazterretatik etor zitezkeen inbaditzaileei. Oraintsu arte ez zitzaigun burutik pasatzen mundutarrok izango garela mundua hondatuko dugunak. Oso sentimendu berria da. Gu, gure etxearen, gure kaleen, gure planetaren suntsitzaile. Eta hartan segitzen dugu. Egoskor. Atsedenik gabe. Nork kontatuko du hondamendia, mundua suntsitu genuenekoa? Guk, noski, ez, baina guk utziko ditugun hobi nuklearrek, bai. Eta zabor oihanek, itsas ustelduek, sufre usaineko zeruak eta gure lehergailuek utzitako infernurainoko kraterrek. Entzulerik gabeko kontakizun begi-bistakoa izango da, inoiz inor inondik baletor...

Akzio ttiki ustez garrantzi gabeak egon ohi dira tragedia askoren oinarrian. Nola esan ezetz pagotxa bati, nola utzi kontsumitzeari, nola uko egin autoari, nola aurre egin erremediorik ez omen duenari? Ez da txarra Wislawa Szymborskaren poema labur bateko abisua: «Atzo gaizki portatu nintzen kosmosarekin./Egun osoa pasatu nuen ezertaz galdetu gabe,/ ezertaz harritu gabe».

Zenbat egun ezertaz ohartu gabe, zenbat jende ezertaz harritu gabe, zenbat oker ttiki (ustez) garrantzi gabeak amildegira bidean...]]>
<![CDATA[Euskararen borrokarako armak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/022/001/2019-03-03/euskararen_borrokarako_armak.htm Sun, 03 Mar 2019 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/022/001/2019-03-03/euskararen_borrokarako_armak.htm
Barojaren «La novela es un saco donde cabe todo» aipuarekin hasi nuen idazle donostiarraren obrari buruzko hitzaldia. Bukaeran, euskararen eta Barojaren arteko harremanen gaiari ekin nion (ustez) haren aipu batekin hasita: «El vascuence tiene escasas armas para la lucha». Borrokarako aukeren bahiketa historikoaz aritu nintzen. Aritu nintzen escasas hitzaren polisemiaz ere (gutxi eta pobre), eta aritu nintzen, halaber, azken urteotan euskarak emandako pauso garrantzitsuez.

Galderen txanda. Entzule batek jaso zuen eskua. Ezaguna nuen bistaz. Baroja-zale amorratua zela nekien. Atezuan jarri nintzen, hitzaldian ezer okerrik esan ote nuen baino, nik baino gehiago zekielakoan Barojaren obra. Zapla bota zidan galdera: ea nondik atera nuen euskararen armei buruzko aipua. Berak ez zuela ezagutzen. Inoiz irakurri izan balu, baita behin bakarrik izanda ere, gogoan iltzatuta geratuko zitzaiola esaldia. Pentsatu nuen armas eta euskara lotu izanaz hasiko zitzaidala, garaiak ziren halakoak. «Es una buena síntesis de lo que Baroja pensaba sobre el euskera», esan zuen ordea. Bere hitzek pixka bat lasaitu baninduten ere, nire motzean pot gelditu nintzen publikoaren aurrean.

Behin etxean, esaldiaren bila hasi nintzen Barojak euskarari eskainitako testuetan eta bestelakoetan. Alferrik. Sarean saiatu nintzen. Alferretan. Gerta zitekeen nik hitzen bat edo beste aldatu izana aipuari. Euskara jarri ordez, vascuence eta lengua vasca idatzi nuen sareko bilaketa-leihoan. Alfer gaiztoan berriro. Débiles armas, pocas armas eta antzeko aldegaiak markatu nituen. Alfer-bidaia enegarren aldiz. Etsitzeko trantzean, Dialneten aurkitu nuen esaldi dontsua. Baina nik neuk aipatua, urte batzuk lehenagoko beste jardun batean.

Burutik pasatu zitzaidan ez ote zen neuk asmatua eta Barojari egotzia ote. Denboraren eta memoriaren hari luzeek obratzen dituzte halako amarruak: geuk ere egiak direla sinesteraino. Lagun letra-jale bati eman nion peskiza obsesiboen berri. «Eta aipuaren jatorria euskaraz emana balitz? Barojak ez, noski», bota zidan brastakoan.

Sentitu nuen hurbiltzen ari nintzela misterioaren mistelara.

Iskiluen eskasia.

Koldo Mitxelenak Pío Barojari egindako elkarrizketa bat dakar Egan aldizkariaren 1955. urteko bigarren aleak. Bertan, Mitxelenak euskaraz ematen ditu Pío Barojak gaztelaniaz esan zizkionak, tartean bost hitzeko esaldi labur fermu bat: «Iskilu eskasak ditu euskerak borrokarako».

Ez dakigu zeintzuk izan ziren Barojak Mitxelenari gaztelaniaz esandako hitz zehatzak, baina aski ezagunak dira Barojak euskarari buruz han-hemen esandako asko. Betor lekuko gisa haren aipu bat, edonon ageri dena: euskara atzeraka doa «ez inork gerra egiten diolako, baizik balio ez duelako bizitza modernorako» (Momentum catastrophicum, 1901). Gerra ukatzen du aipu batean, iskiluen eskasia Mitxelenak egindako elkarrizketan. Inork ez dio gerrarik egin euskarari, euskarak ez dauka armarik borrokarako. Eta hori dio Bizitzarako borroka trilogia idatzi zuen Darwin-zale amorratuak.

Mitxelenak itzulitako esaldiari ondo erreparatzen bazaio, bertako hitz giltzarriek —iskilu eta borroka— darwinismoaren geruza seinalatzen dute: idazle donostiarrak Darwinen lenteekin ikusten zuen gizakion mundualdia, eta «Bizitzaren borroka» gisa izendatu zuen bere trilogia ezagunena. Gizon-emakumeek lehiatu beharra dute aurrera egingo badute, eta hizkuntzek ere ez dute lehiatu beste biderik bizirik iraungo badute. Energiarik eta botererik gabe, gizakia ahula da borrokarako; halatsu hizkuntza bat ere, baldin ez badu armarik —botererik, alegia— hizkuntzen arteko lehiaren plazan. Botererik gabe, hiztun gutxirekin, euskalkietan sakabanatuta eta ia elkar ulertu ezinik, tradizio literariorik gabe, La Fontaine eta Esopo itzuliz behin eta berriro... Panorama horrekin euskarak ez du lehiatzeko balio, laster emango du azken hatsa.

Horra bada non Koldo Mitxelenaren itzulpen laburrak oso zorrotz kontestualizatzen duen Barojaren jarrera.

Ez zubirik, ez zurubirik.

Mitxelenak Baroja elkarrizketatu zuenetik hirurogeitaka urtera, euskarak batasun pragmatiko bat lortu du eta Barojak sinetsiko ez lukeen maila artistikoa erakusten ari da emaitza literario asko, Joyceren Bloom eta Prousten pertsonaiak euskaraz mintzo dira, irakurleak eskura du Barojari hainbeste eragin zion Charles Darwinen Espezien jatorriaz saioa irakurtzeko aukera Alberto Gabikagojeaskoaren itzulpenean, eta, bide batez, irakurleak badu halaber Barojaren beraren hemeretzi obra euskaraz irakurtzeko aukera ere, tartean Jakintzaren arbola eta Zalakain abenturazalea Josu Zabaletaren eta Koro Nabarroren itzulpenen eskutik hurrenez hurren. Borrokarako armarik ez omen duen hizkuntza baten justizia poetiko-ironikoa ote den...

Iskilu eskasak ditu euskarak borrokarako. «El euskara tiene débiles armas para la lucha». Trabes egingo nuke: euskaraz ez dakiten Baroja-zaleen arteko ilustratuenak ere ez du Mitxelenak Barojari egindako elkarrizketa ezagutzen. Sarean ez dago Mitxelenaren elkarrizketaren aipamenik ez erdarazko jardun akademikoetan ez bestelakoetan (Barojak eman zuen azkeneko edo azkenetako elkarrizketaz ari gara; nori, eta Mitxelenari). Gauza bera gertatzen da Mitxelenak Escuderori edo Oteizari egin zizkien elkarrizketa mamitsuekin ere.

Euskal kulturaz (arteaz, musikaz, literaturaz...) ari den katedratiko, tesi-zuzendari eta doktoregai, komisario, arte-kritikari erdaldunen bibliografietan oilo bat pixa egiten topatzea baino nekezagoa da ikustea euskaraz ari diren aditu eta kritikarien aipamenik. Ez dizute deus esango Juan San Martin edo Martin Ugalderen ekarpenez, Haizea Barcenillak edo Xabier Gantzarainek idatzitakoez, Leire Lopez Ziluagaren edo Ismael Manterolaren kritikez, beste hainbat aditu euskaldunen ekarpenez, liburuez, artikuluez, katalogoez.

Isiltasun akademikoa, nagikeria intelektuala, menoste endemikoa, hain hurbil daukatenaren aurrean beren buruak dituztelarik horma, beren zentzumenak dauzkatelarik itsu, mutu eta gor.]]>
<![CDATA[Unibertsitatea boloniar saltsan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2019-02-03/unibertsitatea_boloniar_saltsan.htm Sun, 03 Feb 2019 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2019-02-03/unibertsitatea_boloniar_saltsan.htm
- Ez hain aspaldi, orain mende erdi, ikasleek kontu segurua zuten titulu bat lortu bezain aise izango zutela lan segurua. Unibertsitate eta unibertsitario gutxi zeuden, eta ezagutuz gero tituludunen bat lanik gabe, seguru aitatxoren sosak zituela errape. Lanbide gehienetan aski zen unibertsitatean ikasitakoa. Eta, hala, unibertsitatetik pasatutako askok, ikasi zutenaz gainera, aski zuten adi-edo egotea beren lanetan gertatzen ziren berrikuntza apurrei. Ez zuten formatzen segitzeko beharrik sentitzen, askotan erdi analfabeto kulturalak bihurtzeraino.

Lan seguruaren pagotxa, ordea, aspaldi galdu zen unibertsitateetako jardinetan: nork ez ditu hurbilean auskalo zenbat bulegotako atean jo eta bertan lo geratzen diren kurrikulumen jabe desesperatuak? Mundua aldatzen eta aldatzen ari da bertigozko abiadan, eta gaur inteligentzia naturalaren pikardia ez da aski onik irteteko bizitza profesionalaren ziabogetatik. Orain hamar-hamabost urte lizentziatu zen jende askok atzean geratu dela ikusten du. Ez da gaurkotu, ez zitzaion irakatsi bizitza osorako ikasle izaten. Baina unibertsitatetik irten eta gero nor sentitzen da ikasle?

Ez du baliorik galdu Einsteinek orain ehun bat urte esandakoak: «Irakaskuntzak beti bilatu behar du ikaslea irten dadila eskolatik nortasun harmoniko baten jabe, ez espezialista baten moduan». Unibertsitatea ere irakaskuntza da, eta bere ardura da, irakasketen beste etapetan bezala, ikasleen nortasun harmonikoa bilatzea. Einsteinek, ordea, badio zerbait gehiago ere: «Nire iritziz, hau aplikagarria da baita eskola teknikoentzat ere, nahiz bertako ikasleak ondo definituriko lanetan arituko diren. Beti lehenetsi behar litzateke pentsamendurako eta juizio independenterako gaitasuna ezagutza espezializatuen gainetik». Unibertsitatearen alor asko, ordea, gero eta gehiago dira eskola politeknikoak. Humanismoa rara avis da programetan, ahitu da Errenazimendutik zetorren eredua: erdeinuz hartzen dugu jakitea bera helburu duen ahalegin oro. Etekinaren izurriteak zornatu ditu ikaste soilaren plazerra, helburu utilitariorik gabeko irakurketaren poza, balio materialik ez duen jardun intelektualaren balio preziorik gabea.

Unibertsitatea boloniar saltsan.

- Unibertsitatea, oro har, urruti bizi da kultura ernaltzen eta biziarazten duen likido amniotikotik, ikasitakoa eta bizitza uztartzen dituen eguneroko airetik. Unibertsitateak, jakituriaren tenplu ere deituak, gehiago transmititzen du burokratizatutako gotorleku baten itxura jakituriaren plaza batena baino. Gaur nagusi den unibertsitatearen eredua gero eta eskuzabalago da enpresen, merkatuaren, globalizazioaren maizter, eta gero eta modu mizkinagoan da diru-etekinik gabeko kulturaren zerbitzari.

Garaian garaiko beharkizunei erantzun behar die formazio akademikoak. Noski baino noskiago. Baina ezagutzaren oinarri sendo iraunkorrak transmititu gabe, munduari begiratzeko begirada kritikoa landu ezean, nekez utziko dugu jaso genuena baino mundu hobeagoa. Bizitza akademikoan zehar ikasleei ez bazaie espiritu kritiko librea txertatu eta mundua hobetzeko premia akuilatu, neutraletik oso gutxi duen eredu bat bazkatuko dugu: irakaskuntzaren ikuspegi praktiko utilitarista bat, zeinean dirua den jainkoa balio etikoen gainetik. Guztiak omen dauka bere prezioa, baina benetako ezagutza ez da dirutan ordaintzen: Axularrek bere itzala saldu zion deabruari jakituriaren truke, non, eta Salamancako unibertsitate entzutetsuaren atzeko kobazulo batean.

Errenazimenduko espiritua -jakituriaren alde libre doakoa lehenesten duena- mugarria izan zen unibertsitatearen historia luzean eta izan da modernitatean. Humanismoa deitzen diogu. Ordutik ia gaur arte, unibertsitateak Erasmoren espiritu laiko librea izan du argi. Ia gaur arte. Azken hamarkadetan, jakituriaren berezko balioa desagertu da unibertsitateko programetatik; humanismoa ikasgeletatik atera dute arrotz baten gisa. Milaka mediku, epaile, irakasle, zientzialari ari da unibertsitatetik irteten ikasgeletan mendreenaren laurdenik ere entzun gabe filosofiak eta pentsamendu zientifikoak, literaturak eta arteak esan dutenaz oinazeaz, justiziaz, aurrerapen zientifikoez, etorkizunari buruzko debate etiko garrantzitsuenez.

Einstein dakart berriro: «Uste dut praktikotasuna eta efikazia helburu dituen heziketa intelektual soilak balore etikoen ahuldura ekarri duela [...] Kultura etikorik gabe, humanitateak ez du salbamenik».

Unibertsitatea jakituriaren tenplua zela esaten zitzaigun, baina batzuetan akademia politekniko baten itxura hartzen zaio hainbat esparrutan, eta humanismoarekin zerikusia duten diziplinak erratzen gelan gorde zirenetik, are gehiago. «Unibertsitatea Boloniako saltsaren erara, unibertsitatearen heriotza da», abertitu zuen Jose Luis Sampedrok.

Bukaeraren hasiera.

Modu askotara esplika daiteke unibertsitatearen historia. Moduetako bat, jakituriaren eta pragmatismoaren arteko lehia kontatzea izan liteke. Eta lehia horretan «unibertsitate publikoaren bukaeraren hasierako garaiak bizi ditugu Bolognako prozesua hasi zenetik», zioen Ismael Manterola arte irakasle eta kritikariak berripaper honetan. Unibertsitatea eta zerbitzua nola ulertzen diren da koska. Gizartea mundu ekonomikoaren sinonimotzat jotzen den edo hori baino zerbait gehiago den. Urrea ote den gizartea neurtzeko lakari bakarra.

Bizitzak gehiago erakusten digu eskolak baino, Senekak ondo zioen, baina eskola ere bizitza da. Eskolak bizitzaren faro noranahikoa zentratzea eta bizitzaren leihoak mundura zabaltzea du helburu, munduaren aldaketa etengabeari zorroztasunez eta begi kritikoekin begiratzen irakastea. Horretarako, ordea, unibertsitateak magisterrak behar ditu, gehiago izango direnak karrera egiten ari direnen orientatzaile, eta ez beren karrera propiora orientatutako ikerketa-lan burokratiko kafkiar batzuen esklabu, berriki salatu duenez Nuccio Ordine literatura-irakasle italiarrak. Ordineren ustez, sistemak oso eragin hondatzailea omen du, besteak beste, italierazko saiakeran. Italieraz hala bada, nagi bai nagi nago imajinatzen hasteko zer gertatzen den euskarazkoan.]]>
<![CDATA[Tabuaz beste]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2019-01-06/tabuaz_beste.htm Sun, 06 Jan 2019 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2019-01-06/tabuaz_beste.htm
Egutegiaren konbentzio bat da urte berria. Marra imajinario bat atzokoaren eta biharkoaren artean. Hemen bukatu da 2018; hemen hasten da 2019. Inauguratu berria dugu beste urte bat, Xarrak pantanoak inauguratzen zituen errutina berarekin gutxi-asko.

Marra konbentzional bat, beraz, nahiz jatorria neguko solstizioa duen. Aitzakia bat baino ez parrandarako eta burmuinak enegarren entenga sekulakoarekin zulatzeko.

Urte berriaren zorion inpostatuak —kontsumoaren liturgiak inposatuak— urte zaharra nahi du gainetik kendu, oroitzapen txarrak borratu, gure ahuleziak bentzutu.

Urtats goizez etxez etxe abesten ziren eske-kanta tradizionalek osasuna opatzen zieten urtatsa (urte berriko oparia) ematen zuten etxekoei. Gaur ere, gorputzak toki berezia du bizitza aldatzeko hartzen ditugun gure erabakietan. Gimnasioan hasiko naiz, ogia utziko dut, gutxiago edango dut, eta bli-bla-blu. Horrek guztiak, noski, mesede egiten dio osasunari; sarri, ordea, erabaki horien helburua ez da osasuna bera, itxura fisikoa baizik. Laster etortzen da, ordea, porrota: gorputza flako da; giza kondizioaren ahulezia, gizen.

Urte berriko poz puztuan dena ez da, ordea, kapritxoa, itxura eta arinkeria: txar guztiak abolitzeko bulkada psikologiko bat dakar urte hasierak. Bi urteen arteko marrak magia du, sinboloa du gizarteak memoria duenetik: gure baitako frustrazio ilun itsusiak baztertu eta urte-marrak gure ametsekin jartzen gaitu dantza lotuan. Halatan, kontabilitatea zeroan jarri eta iraganik ez balego bezala hasten dugu urtea. Horren ispilu, hedabideek praktikatzen dutena: ordularia zeroan jarri, eta kontabilitate berria inauguratzen dute auto-istripu bateko lehen hildakoarekin, genero indarkeriaren estreinako krimenarekin, aurtengo lehen etxegabetzearekin...

Lehendabizikoa? Azkenean irentsi egingo dugu iragana abolitzen dugula.

Buruaz beste.

Jende askok uste du jai giroko egun seinalatu hauen eraman ezinak depresioa duela bazkatzen eta suizidio-tasa nabarmen igotzen. Baina uste askok bezala, horrek asko du gezurretik ere: adituek eta inkestek diotenez Eguberri sasoian gertatzen da urte guztiko suizidio gutxien. Ondoren gertatzen omen dira; festa giroko euforiaren biharamunetan; bizitzak berriro gris iluna duenean kolore...

Nola ere den: suizidioa omen da gurean heriotza-kausa lehena, kausa naturalek eragindakoen ondoren. Errepidean hildakoen gainetik. Hala ere, hedabideek urtero zeroan jartzen duten kontabilitatean ez da suizidioa sartzen, nahiz Europa osoko bazterretan trafikoko istripuek baino biktima gehiago eragiten duen. Nago datu-falta ez dela isiltasunaren arrazoi nagusia.

Ematen du hemen inork ez duela bere buruaz beste egiten, emakume bat hil ondoren suizidatzen diren kriminal matxistak salbu. Tabuak ez du zirrikiturik, xehetasunik, errukirik, eta kriminal matxistei bezalako deskalifikazioa egiten zaie gainerako suizidei ere: suizida bat koldar hutsa da, arduragabea, egoista, kriminala bere buruaren. «Errazena egin du!» formula gupidagabearekin ixten da deskalifikazioen kapitulua.

«Ez dut [aukera] horren izena esango, pentsatzen du medikuak, ez dudalako gaixoa markatu nahi [...], ez dut izen hori esango, esaten du gaixoak, bestela abandonatu egingo naute [...], ez dut izen hori esango, esaten du aitak, esaten du amak, ez delako posible, ez da posible, ez da posible!». Piedad Bonnett idazle kolonbiarrak horrela trazatzen du tabuaren zirkulua bere semearen suizidioan oinarritutako Lo que no tiene nombre nobelan.

Tabuak, suizidioa ez izendatzeko setak, eufemismoak baliatzen ditu. Gure tradizioko eufemismoek bi makulu dituzte nagusi: buruaren kontrola galdu izana da bat (buruaz beste egin du!), Jainkoaren kontrako bekatua du oinarri bigarrenak (Jainkoari aurrea / eskua hartu dio!).

Bada, ordea, suizidioaren hautua libreki egiten duenik ere. Arrazoituta. Bere buruaren guztiz jabe izanda: «Nork bere bizitzari amaiera ematea luze edo lasaitasunez hausnartutako erabakia ere bada inoiz [...] eta ez beti depresio edo oinaze jasanezin baten ondorioz», dio Zigor Oleaga kazetariak orain bizpahiru aste Argia astekarian argitaratu zuen Bizitzaren aldeko kantua? erreportajean.

Camusentzat, kontu jakina da, arazo filosofiko bakarra dago benetan serioa: suizidioa. Bizitzaren zentzua da arazo filosofiko bakarraren muina. Eta bizitzak zentzua galtzen badu edo zentzurik ikusten ez bazaio, batek baino gehiagok ez dio logikarik ikusten bizitzen segitzeari ere. Eta bere buruaz beste egitea erabakitzen du. Libreki. Arduraz.

Munilla gotzainaren ustez, posizio hori aipatze hutsak «mendebaldearen gainbehera morala» ilustratzen du. Baina mendebaldean —eta munduan!— beti existitu den posizio bat da. Gizakia gizaki denetik. Sokratesek zikuta hartuta egin zuen bere buruaz beste orain ia hogeita bost mende. Mendebalaren eta munduaren erreferente morala izaten segitzen du.

Suizidioaren aurkako dogmatismoak ez daki zein beste den Gurutz Sarasola Lotsati poeta gazteak hil bezperan idatzi zuen agur-poemako sentimendua: «Ez dakizu zein beste den / barrenean sentitzen dudana».

Suizida batek dakiena daki. Eta dakiena da justu dogmatismoak ez duela bere erabakia eragotziko.

Munduaz beste.

Iritzi publikoak ez dio arreta handitik jarri, baina izutzekoa da: Putinek gerra nuklear baten arriskuaren albistearekin eman zion bukaera urteari. Abisu bat zen, Trumpentzat bereziki. Putinentzat, ordea, bere herritarrek ez daukate zertan beldurtu gerra nuklear bat gertatuz gero: «errusiarrok paradisura joango gara» esan zuen.

Putin, Trump, Bolsonaro... Torizue nire botoa, egizue nahi duzuena! Horra gerra nuklearra suizidio kolektibo baten moduan kontsideratua. Liderrek eskura dituzte munduaz beste egiteko aukerak, eskura dituzte beren ipurdiak salbatzeko bunkerrak ere.

Tren galdu bat, tren zoro bat, tren suizida bat tunel ilun batean aurrera abiada bizi-bizian. Eta bertan, gu. Tunelaren bukaeran argia ikusten badugu ez da esperantzarena izango, gure gainera datorren beste tren galdu, tren zoro, tren suizida batena baino.]]>
<![CDATA[Belarritik ahora, erabilera zubi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2018-12-02/belarritik_ahora_erabilera_zubi.htm Sun, 02 Dec 2018 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2018-12-02/belarritik_ahora_erabilera_zubi.htm
Honezkero, jendeak mamurtuak izango ditu, gutxi-asko, Euskaraldia iniziatibari buruzko kabalak, aieruak, desioak, beldurrak... Ikusitakoak ikusita, Euskaraldia, belarriprest eta ahobizi hitzak gelditu egingo dira. Baina soilik lexikoan pausatuko dira, behin batez antolatu omen zuten ekimen baten oroitzapen lausoen gisa? Ala, aitzitik, hamar egunotan jorratutako hiztun-mekanismoek lortuko dute bertan goxo egitea eta bulkadari eustea, bide batez arras suntsituz bai ekimenari buruzko hainbaten ezkortasuna, baita kontsumo propiorako txute bat dela maleziatzen dutenen iragarpena ere?

Goiz da ebaluazioak egiten hasteko, baina jakingura eragiten du belarripresten parte-hartzearen zenbatekoak eta nolakoak: airean dagoen galdera da ekimenak mugimendurik eragingo ote duen bi hizkuntzen arteko muga askotarikoan, malguenean. Eskarmentuz dakigu nekez lortuko dela hortik harago, inkomunikazio deliberatuaren zementuzko horma tzarrak babesten duen eremu elebakar gotorrenean: ez gaituzte sentitzen, ikusezinak gara.

Ahobizien eremuan ere bada zer azterturik. Natorren oso gutxitan aipatzen den eremu eta adin ustez peto egonkor batera, natorren nire belaunaldiko hainbat betiko euskaldun ustez ahobizien ahozko bizitzara: «udalerri euskaldunetan» (bizilagunen %70 baino gehiagoko herriei deitzen zaie horrela) jaio ziren. Hantxe segitzen dute bizitzen. Euskara erdi abandonatzen ari dira, euskarak gero eta toki eskasagoa da adineko hainbaten aho-muinetan. Tantaka, pixkana-pixkana, ia oharkabean. Ikusten ez dugun aire hezeak lurra bustitzen duen antzo. Hasieran anekdota hutsa zena gero eta ohikoagoa bihurtzen da, tokia hartzen dio ordu arteko jardunari, sistema berriaren erroak indartzen doaz inertzia beti berrituan. Astiro-astiro, sitsak etxeko armairuan eta zoladuran nola.

Baina nagikeria ez da kontu pertsonal hutsa, ondorio sozialak ditu: familian eragiten du, lagunartean eragiten du, corpus sozialean eragiten du. Nagikeriarekin batera utzikeria izan liteke halako abandonuen arrazoietako bat. Beste bat, gaztelaniaren presio noranahikoari aurre egiteko estimulu falta. Edo hainbati motibazioa herdoildu izana, edadearekin giharrak ahultzen diren bezala: garai batean euskara natural-natural egiten bazuen ere, orain gaztelania ateratzen zaio gero eta naturalago…

Halako bati euskaltzalea den galdetuko bazenio, ez batere harritu baietz erantzungo balizu. Dagoeneko ez du, noski, euskara galduko, euskal hiztunen kontabilitatea gizentzen segituko du, baina gero eta gutxiago hitz egiteaz gainera, transmititu ere, ez du ezer askorik transmitituko, ez bada enpatia falta eta apatia franko euskararekiko. Bere gurasoek esaten zioten berbera —euskaraz!— esaten diote orain bilobek. Hasieran ez zitzaion gustatuko, deseroso sentituko zen. Ohitu da horretara ere.

Zu etzea ahobizia.

Neba-arrebak, jolasean. Hiru urte ditu neskak, mutilak bost. Neba haserretu egin da arrebak pikardiaren bat egin diolako eta erdarazko esaldi-edo batzuk tartekatu ditu bere jardunean. Arrebaren erantzuna fulminantea izan da: «Zu etzea ahobizia!».

Kanpainaz jardun zaizkie eskolan, eta neska koskorrak auskalo zer ulertuko zion andereñoari, baina bere terrenora —haserrearen eremura— ekarri du ahobizi izatearena. Testuingurua deitzen zaio. Egokitzapena deitzeak ere itxura txarrik ez, umeen eszena primeran datorkio-eta eskola giroan errotu den hitz berri samarrari: etxetik eskolarako jauzian haurrek egokitzapena behar duten bezala, hitzak ere egokitu eta metamorfoseatu egiten ditugu premia berriak asetzeko. Jardun formalean mugikorra deitzen dioguna segapotoa da hainbat girotan, plaza-gizonak plasta-gizona ekarri du, et alii... Halatsu ahobizi eta belarriprest hitzak ere, oso aldi laburrean etekin handia emanez jolaserako, txisterako, hitz berriak sortzeko (alubizi, zakilaprest, esaterako…)

Bi hizkuntza handien maizter farfail zaleok ugaria dugu negarra, eta gehiago mintzatzen gara euskararen mugez euskararen aukerez eta ahalbideez baino. «Hizkuntza bakoitzak», dio Italo Calvinok, «muga batzuk ditu, baina baita aukera batzuk ere, bere-bereak direnak esklusiboki». Mugen gainetik, aukerak esplotatzen jakitea, horra, txikitatik, hiztun baten bizipoza.

Bertset eneok xurian beltz.

Gure hiztun-izaerari egin diogun mesede ezinbestekoena da euskara batua, inoiz lortu dugun mirari kultural eta politiko behinena. Baina gatozen ahotik letretara. Mendeetako bidea egin du batuak bere mende erdiko garapenean, literaturak batutik kontatu du gure mundua, mundua batuan ekarri digu itzulpenak, bitan pentsatu gabe Ezra Pound poetak esandakoa: «Literaturaren aldi loratsu batek itzulpenaren aldi loratsua dakar».

Komeni da, ordea, euskara batua eta euskara literarioa ez kontrajartzea, bai, bereiztea, batua ez dadin izan kortsea literaturarentzat, ez dadin gertatu Kepa Altonagak Duvoisinegatik dioena bere azken liburuan: «inposatu zioten hizkuntza-eredu murritzak guztiz zuen lastratu barnean zeraman idazle potentziala». Askotan, premiagatik bezala plazer hutsez ere, hizkuntza estandarra baino haragoko bideak saiatzen ditugu hiztunok. Are literaturak. Sortzen diren hitz, metafora, aire-bide sintaktikoak berriak izan daitezke guretzat. Ez, ordea, hizkuntzarentzat. Eskura geneuzkan aukerak.

Muturreraino jo, eta eskura geneukan James Joyce eta Oihenart elkarrekin imajinatzea ere. Xabier Olarrari bururatu zitzaion balentria. Ulises liburuaren azken aldera esaten zaigu Leopold Bloom nerabeak poematxo bat aurkeztu duela sariketa batera. Nola ekarri euskarara nerabe maitemindu baten poema pedante barroko bat?

Oihenarten poemen manera hautatu zuen Olarrak:

Bertset eneok xurian beltz

litezen ikus zur'begiez

oi ailiezu iritzi hun.

Onar balekit garazia,

oinean othoi izkiria

maitea, ene izena, Bloom.

Entzun bitez mirazko txaloak. Joyceren parodia, Oihenarten oihartzunek ozendua, bete-betean kabitzen da euskal joko-zelai literarioaren eremu infinituan, testuingurua baita hizkuntza baten aukera guztiak, oraindik sortu gabeak ere barne, zilegiztatzen eta ametitzen (edo atzera botatzen eta baztertzen) dituen juje nagusia.]]>
<![CDATA[Godoten esperoak bizi gaituelako]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/024/001/2018-11-04/godoten_esperoak_bizi_gaituelako.htm Sun, 04 Nov 2018 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/024/001/2018-11-04/godoten_esperoak_bizi_gaituelako.htm
Tirano hura oso haserre zegoen menpekoek Inpuntuala deitzen ziotelako. Beti eta beti agertzen zen puntuan antolatzen zizkioten ekitaldietara: bera iritsitako orduan hasten ziren zeremonia guztiak… Orain hilabete doi, Irati Elorrietaren Maite dugu itxarotea izeneko artikulu bizia irakurri nuen Argia-n. Joan den udan hainbat aireportutako kaosaren kausaz sortutako itxaron beharretik abiatuta mintzo zen Elorrieta, baina, sakoneran, esperoaren dimentsio existentzialaz ere ari zen idazlea. Tiranoaren pasadizoa gogorarazi zidan testuak eta ekarri zidan gogora liburu bat ere, hilabete batzuk lehenago gaztelaniaz gozatu nuena: Andrea Köhlerren El tiempo regalado. Un ensayo sobre la espera (Denbora oparitua. Saio bat esperoaz). Hiru hari horietatik dator gaurkoa.

Diagnostikoaren zain dagoen gaixoa, kartzelatik noiz irtengo bizi den presoa, langabeen itxaron-ilaran dagoen langilea, hegaldia galdu duen bidaiaria, arrakastaren peskizan dabilen artista, txanponen baten hotsa itxaroten duen eskalea, ordua tiranoaren erritmora egokitzen duen menpekoa… Besteren baten mende daude denak ere: medikuak, epaileak, funtzionarioak, hegaldi-konpainiek, irakurle-entzule-ikusleek, kaleko ibiltariek, tiranoak, denek daukate beren esku esperoan daudenen premia arintzeko aukera; denek daukate, gutxi-askoan, boterea…

Ordu kronologikoari denbora psikologikoa eransten dion egoera da esperoa: espero arinak daude eta espero larriak; esperantzatsuak eta esparantzarik gabeak; desiratuak eta izuz biziak; asperduraren esperoa dago eta antsietatearena; existentziaren muinetatik libre sortua eta etsia bera ere erre dion desesperatuarena… Baina esperoetan muturrekoena, Iwao Hakamadarena: epaileek heriotza-zigorrarekin kondenatu zuten lau pertsona hiltzeagatik. Orduari ordu eta egunari egun, berrogeita zortzi urte egin zituen heriotza-korridorean: urkamendia zuen horizonte bakar. Ia mende erdi halaxe malbizi eta gero, libre utzi zuten: ADN probek errugabea zela frogatu zuten.

Oso gara abilak ankerkeriari banalizazioa eransten: Guinness-errekorren liburuan dago Hakamadaren marka.

Godoten gaitza.

Emakume bat bederatzi hilabetez esperoan egon zelako etorri ginen mundura (Saran esperantzetan dago esaten dute haurdunagatik). Jaio ginen, heriotza dugu zor eta zain. Bizitza deitzen diogu jaiotzetik hiltzerainoko denbora horri: dei diezaiokegu esperoa ere. Mundualdia inauguratu orduko, denbora gastatzen hasten zaigu. Eta bizitzen segitzen dugu, gehienetan lorpen txit efimeroen esperoan, hil artean bizi lokuzioak ondo laburbiltzen duen konformitate etsipenezkoan, harik eta heriotzaren hortzeria karkarkar entzuten dugun arte. Bizitza, dio Heideggerrek, lasterketa bat da heriotzarantz. Eta orduan -dies ille hartan- alferrik da Bagdadeko morroiarena egitea: heriok berdin harrapatuko gaitu Bagdaden ez bada Samarkandan.

Nabokovek Mintza zaitez, memoria liburuan dio: «Sehaskak amildegiaren gainean egiten du kulunka, eta senak esaten digu gure existentzia ez dela argizko arrakala txiki bat baino argitasunezko bi eternitateen artean». Txiripa kosmiko batengatik gaude munduan, heriotzak aterako gaitu txiripatik. Hasperen ito bat, eta akabo. Horra ezereza, eternitatea ere deitzen dugun destinoa.

Itxarotea da gizakiaren egoera existentzial nagusia, baina paradoxa badirudi ere, filosofiak, denborari eta heriotzari hainbat hausnar eskaini dizkien diziplinak, apenas gastatu duen liparrik esperoaren hausnarrean. Aldiz, literaturak etekin eder ugari utzi du Babelgo liburutegian. Aski da joan zen mendeko etekin batzuen entresaka azkarra: Kafkaren Gaztelua; Kavafisen Barbaroen zain poema luzea eta Coetzeeren izen bereko nobela; Dino Buzzatiren Tartariarren basamortua nobela, Borgesen Esperoa ipuina. Eta guztietan guztizkoena, Samuel Becketten Godoten esperoan. Guztietan guztizkoena diot liburua ez delako itxaroteari buruzko testu bat soilik: testua bera da itxarote totala, ez da esperoa ez den beste deus gertatzen, eta obra bukatutakoan ere Godoten esperoan segitzen dugu. Penelope gara geuk jositako tapiza geu desjosten.

Eszenategiaren -munduaren- akotazio espazio-tenporal soil sotil batekin hasten da Becketten obra: «Landa-bide bat, zuhaitz batekin. Arrastia». Bukaeran, antzezpen guztian zuhaitzaren ondoan egon eta gero, Vladimirrek esaten dio Estragoni: 'Orduan, martxa?'. Eta Estragonek erantzun: 'Goazemak'. Horren segidan, akotazio labur batek ixten du ikuskizuna: 'Ez dira mugitzen'. Bertan segitzen dute, hartan segitzen dugu. Esperoan.

Joserra Garziak Godoten gaitza deitu dio itxarote klase horri: «Beti zerbaiten esperoan egotean datza gaitz hori, ez dagoenaren aiduru bizitzean, etorriko omen den mirarizko zeraren baten zain egotean».

Egon balego etxetik ihes egiterik…

Ernst Jandl-en poema batek dio: «Bost gaude, bosgarrena naiz. Atea zabaldu da, irten da bat, sartu da beste bat. Laugarrena naiz. Atea zabaldu da, irten da bat, sartu da beste bat. Hirugarrena naiz. Atea zabaldu da, irten da bat, sartu da beste bat. Bigarrena naiz. Atea zabaldu da, irten da bat, sartu da beste bat. Hurrengoa naiz. Atea zabaldu da, sartu naiz».

Sartu naiz, baina non? Mediku baten itxarongelan? Ez da izango herioren egoitzan? Gaixo larriek Jandlek kontatzen duen gisatsuan bizitzen dituzte beren egoeran dauden lagunen heriotzak: orain bosgarrena naiz, laster ni izango naiz…

Ihes egin Bagdadera, ihes egin Samarkandan, bizitzaren etxea ez dugu betiko. Irakurri nuenetik -badira hogeitaka urte- han-hemen erabilia dut Istvan …rkenyren ipuin labur bat. Lau urteko neska koskor bat du protagonista, eta amarekin dago kontzentrazio-esparru bateko txarrantxa-hesiaren aurrean. Amak urrutiko tren bat seinalatzen dio alabari:

'Ez al zaude pozik? Tren horrek etxera eramango gaitu'.

'Zer da etxea?'.

'Lehen bizi ginen tokia', esaten dio amak. Eta eransten du: 'Oroitzen al zara zure hartz txikiaz? Agian bertan segituko dute zure jostailuek'.

'Ama, etxean ere zentinelak daude?', mozten dio haurrak.

'Ez, han ez dago zentinelarik'.

'Orduan… izango dugu handik ihes egiterik?'. ]]>
<![CDATA[Buruan daramagun gauza ilunen zama]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/026/001/2018-10-14/buruan_daramagun_gauza_ilunen_zama.htm Sun, 14 Oct 2018 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/026/001/2018-10-14/buruan_daramagun_gauza_ilunen_zama.htm
«Ez gara sekula guk uste dugun modukoak, ezta idazten dugunean ere», zioen Sonia Gonzálezek orain bi aste Argian. Hitzok beste testuinguru batean esanak badira ere, balio dute nire gaurko garirako: hizkuntzak esaten duena gure ahotik nahiz gure lumarekin gu ohartu gabe. Andoni Egañak, filologiako ikasle zela, lan bat egin behar izan zuen nire Goiko kale nobelaz (barkatuko ahal zait pasadizo pertsonal baten lizentzia). Izan genuen solas hartatik, Egañaren obserbazio bat gelditu zait iltzatuta: liburua nahiko autobiografikoa da eta bertan ageri den amak ez du ekonomikako sua suspertzen, ez du lixibarik egiten, ez ditu seme-alaben belaunburuak igurzten espartzuarekin: ez da ama konbentzional bat. Lehendabiziko ezustearen ondoren, argitu nion ama beti gaixo ezagutu nuela, neskame batek egiten zituela etxeko lanak. Oharkabean, ama ez ohiko bat —pasiboa, irakurlea, solastia…— islatu nuen nik, eta Egañaren begirada zorrotzak horixe harrapatu.

Arrazoi du Gonzálezek: ez gara uste dugun modukoak, irakurleak bere mundutik jasotzen du deskribatzen diogun mundua. Obra literario batek kontatutakoa ez da sekula eta osoro idazleak uste duena, ez dago ziurtasunik obra horrek sortzen duen eremu berrian, trazu bakarreko pertsonaia lauek ez dute funtzionatzen, irakurketa unibokoak ez dira sinesgarri, zentzu bakarreko bideek ez daramate inora, bertako paisajeak oso landare estimatuak ditu elipsia, anbiguotasuna, ironia, paradoxa, oso estimatuak ditu zomorroak, tximeletak, erleak bezalako bizialdi aldakorreko izakiak… Kafkak zomorro gisa irudikatu gintuen bere narrazio ezagunean: hizkuntza lagun, gure izaeran daramagu metamorfosia.

Gizonak esanez egoeraren bat jeneralizatzen dugunean, emakumeak benetan kabitzen dira gizonak etiketapean? Baiezkoan bageunde ere, hitzak esaten duena esaten du, kontrolatzen ez ditugun mekanismoak eta iruditeriak aktibatzen ditu. «Gizon izatea bai ditxa! Gizona! Zein hitz handia!» Maxim Gorkik hori idatzi zuenean, gizona esan nahi zuen literalki? Arrez ari zen ala kontzeptu zabalagoa zegoen bere miresmenaren atzean, emakumeak ere altzoan hartzen zituen? Ezin diogu galdetu, baina idazlearen biografia ezagututa, esan liteke Gorkiren buruan ez zeudela arrak baino, gizon generikoaren egoitzean emakumeak ez zuela tokirik. Emakume bat goretsi nahi denean, batez ere haren patriotismoa, «benetako gizon bat zara (ematen duzu)» esaten omen dute errusiarrek. Halako testuinguru batean bazkatuak dira Gorkik esandakoak: memoria iristen zaigun puntutik gaurdaino, gizonezkoen egitekoak dira historia eta mundua.

Oztopo ala pagotxa?

Egun batez, kontatzen du Imre Kértesz nobelagileak, irakurle aleman batek galdetu omen zion nola idatz zitezkeen maitasun nobelak hungarieraz, hizkuntza hark ez baititu maskulinoa eta femeninoa desberdintzen (grosso modo, euskaraz bezala). Fortunaz, maitasunari buruz idazteaz galdetu zuen alemanak, eta ez nola maita litekeen jenerorik gabe. Ematen du irakurle aleman harrituak ez zuela testuingurua estimatzen edo ez zuela testuinguruaren indarra ezagutzen. Tamalez, Imre Kérteszek ez du esaten zer erantzun zion irakurle alemanari.

Gurean ere hainbatek handicaptzat jotzen du genero bakar biltzailea: «Zein praktikoa frantsesaren edo gaztelaniaren jokabidea, beti garbi utziz pertsonaien sexua!». Baina idazleentzat anbiguotasuna ez zen ba lan-tresna bazterrezin bat, interpretazioen ugaritasun noranahikoa ez da ba literaturaren giltza? Bai, kexatzea baino luzituagoa da genero bakar biltzaileari txirbilak ateratzea, hobe etengabe langak jartzen ibiltzea baino sexuen artean: hau emakumea da, hau gizonezkoa, horko hori una anciana, bitxi-denda hartan sartu dena un individuo sospechoso...

Euskarak hori baino eremu zabalagoa eskaintzen dio anbiguotasunari, eta, ondorioz, maitasunaren kontzeptua ere hainbeste markajerik gabe agertzen da. Konta liteke maitasuna prototipo nagusiaren —heterosexualitatearen— aipamenik egin gabe, maitasuna bera beste deus emateke. Bi pertsona elkar maitatzen. Maitasunaren plazer betea konbentzioetatik isolatua.

Genero bakar batzaileak, bi generoen zamarik ez izateaz gainera, berarekin ditu, eta ez gutxi, literaturak balia ditzakeen abaguneak ere. Demagun polizia nobela bat, Quenauren estiloan idatzia: orriz orri sinestarazten zaigu emakume bat dela kontakizuneko kriminala, harik eta nobelaren azken paragrafoan haren epitafioa irakurtzen dugun arte: Hemen datza Alberto Belaustegi...

Genero-desberdintasunak erdi neutralizatzen dituen hizkuntza batek —hungarierak, euskarak…— ez gaitu sexuaren arabera hainbeste banatzen: todos esanda ez bezala daude emakumeak ordezkatuta denok esanda. Hala ere, euskararen hezurduran badira han-hemen sexismoaren gainezkabideak, matxismoari erakargarriak egiten zaizkion talaiak, hitanoa bereziki. Ez dago hizkuntzaren brigadako polizia izan beharrik arazoak seinalatzeko: hizkuntzaren egituran badira sexismoa aiseago hauspotzen duten elementuak, generoa nagusiki. Gizartean dagoena islatzen duela hizkuntzak? Bai, baina hainbat kasutan gramatikalki zuzen denak sozialki oker dena errazten du.

Hizkuntzaren pedagogia inklusibo batek kalterik ez, joan zen astean aipatzen nuen Heinrich Böllena gogoan: «hizkuntza bizigarri bat landu nahi dut herri bizigarri batean». Horretarako, ordea, hizkuntzaren martxak eta gizartearenak horizonte bera eduki behar.

Auzo lausoarena.

«Bagenuen auzo bat gure etxean sarrera sarria zuena. Gurasoak etxean falta ziren batean, atea jo zuten, auzoa zen. Gurasoak medikuarenera joanak zirela eta bakarrik nengoela esan nion nik. Eskua pasatu zidan buruan, oso adeitsu, eta etxean sartu zen. Seguru zaude ez dagoela inor?, galdetu zidan. Aitzakia bat orain, beste bat gero, gela guztiak begiratu zituen. Behin egongelan. Sofa batean eserarazi ninduen, ilea usaindu zidan, lepoa igurzten hasi zitzaidan. Eta besoak. Eta izterrak. Zu lasai, esaten zidan behin eta berriro, ez dizut-eta ezer txarrik egingo».

Testu batek testuingurua dakar berarekin: esan beharra dago zein den hizketan ari denaren sexua, zein den auzoarena? Pisuegia da buruan denok daramagun gauza ilunen mendeetako zama irakurleak edo entzuleak tontotzat hartzeko.]]>
<![CDATA[Haizearen langen gainetik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/029/001/2018-10-07/haizearen_langen_gainetik.htm Sun, 07 Oct 2018 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/029/001/2018-10-07/haizearen_langen_gainetik.htm
Uda partean, nazka sapaz entzun ditugu herrietako festetan izandako eraso sexualen albisteak, eta ez ezetz da! edo ez beti da ez irakurri dugu gure plazetan gaztelaniazko no es no! esloganaren bidetik, eta, ditxaz, hasieran erabili zuten itzulpen literala baztertuta: ez ez da irakurtzen genuen pankartetan, baina euskararen belarriek ez, ez da entzuten zuten. Komarekin. Horratx ordea: bi formulek —ez ez da eta ez, ez da— kontrajarria dute esanahia: komarik gabeko ezak eza bera du baiespen; komadunak, ordea, auto-erreferentziatik kanpora bidaltzen du ezetza: urlia ez, ez da prenda ederra; saldu nahi diguna ez, ez da berdintasuna... Kontua ez, ez da xehekeria: hasieran, manifestariek itzulpen literal komarik gabea oihukatzen zutenean, esan nahi zutenaren justu kontrakoa (ez, ez da) entzuten zuten euskararen belarriek. Karl Krausek koma baten faltari egozten zion japoniarrek Shangai bonbardatu izanaren motiboa.

Esloganok entzuten hasi nintzenetik oroian dut Bilintxen Juana Bixenta Olabek nagusi jaunaren probokazioari eman zion ezezkoa: «Ez, jauna, ez, ez, merezi bezain kopeta beltzez esango diot ezetz eta ezetz!». Beste garai bateko erantzun luze erretoriko bat da, jaunka eta berorika emana, eta ez, ez du ez lekurik ez estimurik gure garai twitter zalean, seguru asko ezta ukitu rapero ironikoa emango bagenio ere, baina... Baina beharrezkoa da pentsatzea beti esan daitekeela esan dena baino zerbait zorrotzagoa, hizkuntzak beti dauka beste koska bat estutu eta gauzak adierazkorrago emateko ahalmen noranahikoa. Beharrezkoa da galdetzea zergatik beti ere beti denok ezagutzen dugun hizkuntza bateko eslogan bat hitzez hitz ekarri behar/nahi dugun euskarara, hori ez denean fideltasuna, morrontza baizik. Eta, ororen gainetik, beharrezkoa da sinestea hizkuntza propioaren erraietan bilatu behar dela hitzen magia. Arazoa ez da, enegarrenaren enegarrenez, hizkuntza, hiztunok baizik.

Errutina makabroaren kontra.

Ezetz esateak balentria larria eskatzen du hainbatetan, heriotzerainokoa maiztasun tamalezkoan: Maguette Mbeugouk ezin dio jada ez beti da ez! esan bere hiltzaileari. Eta horra non Juan Luis Ibarrak, EAEko Auzitegi Nagusiko presidenteak, esan berri digun Justiziak, letra larriekin, porrot egin duela Mbeugouren kasuan. Ez zuen deus esan justiziaren porrot endemikoaz genero indarkeriaren aurrean. Justiziaren begirada hegemonikoa gizonezkoena izatea ez dabil urruti esplikazio nagusitik: kuota kontuetan ez dira tamalez kuota mentalak kontabilizatzen.

Aresti parafraseatuz, gizonezkoena da munduaren neurria, eta Justiziaren begirada txit guztiz arra lekutan dago oraindik esloganaren ifrentzua zuzen interpretatzetik: bai, baietz da beti? Justiziak jakin behar luke ezetz: baiezko bat izan daiteke derrigortua, izuak eragina, esklabutzaren zerga, putetxe batean bezala aurki daitezke baiezko bortxatuak logela burgesenetan ere, tartean hainbat epailenetan... Izan adore eta emaiozu ezezko biribila inguratuta zauzkan zakil-aldra bati, total eginda etxeratu den bikotekideari, soldata miserablea ematen dizun nagusi lizunberari, basoerdi bat zerbitzatzerakoan lerde-jario aritu zaizun bezeroari... Erabilitako adibide guztiak dira errutina makabro baten emaitza bistakoak: gure dibertimendu-kulturak aise irentsi eta aire hauspotzen ditu, matxismoaren apologia egitearen kontzientziarik gabe. Egon badaude, halaber, baiezko normal usteak ere mikro-mirabetzak ezkutatzen dituztenak: eguneroko bizitzaren tikak dira, errutinak dira, herdoilak dira, eta horrexegatik detektatzen dira nekezago. Esate baterako: emakume askoren kapritxoa da ala beren morfologia atabikoan dago beti norbaitekin joan beharra taberna bateko komunera, konpainian egitea korrika goizeko ordu ilunetan, lagun baten besotik erretiratzea asteburuetan? Esate baterako: hi ez haiz gizona!, esaten dugu gaitzespenez, horrekin adieraziz halako ez dela leial fidagarria, ez dela hitzekoa eta pieza batekoa. Esaldia gardena da, ez du anbiguotasunik: mundualdia egiteko eredu behinena da gizon izatea. Aldiz, arrotza egiten zaigu «hi ez haiz emakumea!» espresioa, baina halakorik entzungo bagenu, zer nolako emakume-eredua letorkiguke espresiotik? Nago ez dela Bibliako emakume fuertea, feminitate katoliko-burgesaren arauak segitzen dituena, andre desinhibitu kaskarinak mespretxatzen dituena...

Hizkuntza bakoitzak begi bere-bereak.

Handia da feminismoak mundu biran hartu duen martxa; hemengoa ere sekulako ahaleginean dabil, haizeari langak jartzea baino areagoko bulkadaz, eta gizonezkoen hegemoniak monopolizatu izan duen plazan gainera: pentsamenduaren alorrean, bai paperan eta bai sarean, sorkuntza lanekin bezala itzulpenekin ere... Eta euskaraz. Estrategikoa da erronka, uhina debate publikoan dago, eta hiztunon jarduna ia oharkabetasun osmosikoan ari da bereganatzen fenomeno sozial eta kultural berri batek berarekin ekarri ohi duen hiztegia; eta hiztegiarekin, noski, edukiak.

«Hizkuntza bakoitzak bere begi propioak ditu» dio Herta Müllerrek. Hizkuntzak mundu jakin bat eraikitzen du, berea, eta ez beste bat. Gure lurraldeko hiru hizkuntzetako hiztegiek baliokidetzat dauzkate gurasoak eta padres, gurasoak eta parents, baina ez dira: gurasoak dioenak modu parekatu batean kontsideratzen ditu aita-amak; padre edo parents dioenak, aldiz, aitaren presentzia markatzen du, in absentia dago amarena.

Hizkuntza batek beti berak ditu begiak, baina begirada ez: garaian garaikoa du soa, hizkuntza izatez baita malgua, aldakor moldakorra: sasoi historiko bakoitzaren botere-harremanak islatzen ditu, ideologien araberako jardunak ehuntzen, aro berri bakoitzeko fenomeno berriak izendatzen eta zaharrak birkokatzen. Alditan oso ahul ageri da eta inguruko hizkuntzetatik edaten du etengabe; alditan, ordea, bere baitatik ateratzen du indarra begirada propioari eusteko.

Baina hara non gure hainbat hiztun aitak esaten hasita dagoen gurasoak esan ordez: galera lexiko, morfologiko eta sintaktiko askok galera (atzerapauso) ideologikoa darama altzoan. Guretzat behar genuke Heinrich Böllek beretzat zeukan zeregina: hizkuntza bizigarri bat nahi dut egin herri bizigarri batean.

(Gaurko artikulu honek datorren igandean izango du segida)]]>
<![CDATA[Anti-lingua eta beste ele-mele batzuk]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2018-07-01/anti_lingua_eta_beste_ele_mele_batzuk.htm Sun, 01 Jul 2018 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2018-07-01/anti_lingua_eta_beste_ele_mele_batzuk.htm
Fama da Italo Calvino idazleak, hil bezperan, etxe inguruko arbolak besarkatu zituela banan-banan, haien izenak ahagozoz xuxurlatuz: zurzuria, haritza, urkia, ametza, artea... Agronomoa zuen aita, botanikoak eta lorezainak zeuzkan familian, etxetik zetorkion naturaren ugaritasuna ondo izendatzeko grina: berak asmatutako Marcovaldo pertsonaia ere hizkuntzari esker ez da galtzen asfaltozko hiritik naturara egindako txangoetan.

Hainbat adituk dio natura izorratzen ari garen moduan ari garela hondatzen hizkuntzak, naturaren kontrako gure jarrera suizidaren antzekoa dela nork bere hizkerarekin praktikatzen duen arreta falta. Natura bizitza salbatuko badugu, bizitzaren hizkuntzak eta hizkerak salbatu behar, eta hori egiten da hizkuntzaren dohainak defendatuz utzikeriaren atzaparretatik, burokraziaren gabineteetan pilatzen den hautsetatik, politikak eta kazetaritzak elkar elikatzen duten apastatik. Antilingua deitu zion Italo Calvinok hizkuntzaren izurrite horri.

Errealitatea lanbrotu eta manipulatu nahi duenak higuina die hitz aratzei, esaldi gardenei. Etsai ditu. Antilingua praktikatzen duenak «terrore semantikoa» dio (espresio hori ere Calvinorena da) errealitatea zuzen izendatzeari, lanari lan eta esplotazioari esplotazio deitzeari. Halako batek agente komertziala deitzen dio saltzaileari, merkatu ekonomia kapitalismoari, lan-osteko konpainia prostituzioari, disfuntzio zutikorra inpotentziari... Gauzen eta gertaeren izaera lausotzen du halakoak; zehaztasuna kamusten du ustezko dotorezia baten izenean; hitzak eta esaldiak luzatzen ditu; burokrazieraz gainezkatzen ditu legeak, diskurtsoak, informazioa; antilinguaren gristasuna barreiatzen du hizkuntzaren zirrikitu ezkutuetaraino ere.

«Italiera gero eta hizkuntza abstraktuagoa, artifizialagoa, anbiguoagoa bihurtzen ari da», zioen Calvinok orain hirurogeitik gora urte, eta alarma-dei hori aspaldi iritsi zitzaigun euskararen eremura ere, eta batek baino gehiagok aspaldi salatuak ditu antilinguaren ondorio lizun gaiztoak, tartean Irene Arraratsek, berripaper honetako euskara arduradunak. Baina salaketak aspaldikoak izateak ez du esan nahi izurritea neutralizatu dugunik. BERRIAren 15. urteurrena ospatzeko gehigarrian, Arraratsek berak zioen, erdarazko euskara eta euskarazko euskara kontrajarri eta gero: «Uste dut erdarazko euskaratik nahikoa eta sobra izan dugula bazterretan, trenak une honetan burutuko du bere irteera eta halako munstrokeria ustez dotoreak, erdara orpoz orpo imitatu nahiak sortuak» (BERRIA, 2018-VI-21).

Legeak gaztelaniaz daude eta total mortala da bertako hizkera; legeak eta legeen aldiriak dira diskurtso politikoaren eta burokraziaren osagai nagusiak. Lege zaharren eta premia berrien arteko lehiak betetzen du, neurri handi batean, politikaren egitekoa, baina gure hizkera burokratikoak gaztelania du iturri eta ispilu, itzulpena du oinarri. Baina gaztelania burokratikoaren akats guztiak geurera ekartzea (ingelesezko espresio gaizki itzuliak barne), horra dinamika seko suizida: legediaren, administrazioaren eta politikagintzaren baliabide nagusia itzulpena izateak, munduko onena izanda ere, bizipozik gabeko hizkuntza bat -arrotza, desitxuratua- barreiatzen du bazterretan.

Hainbat jendek, tartean eskolatik eta unibertsitatetik pasatutako gazte askok, kode ilun hori, erregistro triste total hori dauka euskara batutzat, hizkera kanonikotzat. Eta artifiziala egiten zaio, xinxangrea, hezur-mamirik gabea.

Kaleko kalaka.

Zakilixutek, kaleko joeren usnari amorratuak, galdetzen zuen Gure esku dago ekimeneko giza katearen ostean: «Eta mihi-katea? Gure ahotan dago?». (BERRIA, 2018-VI-17). Orain gutxi Orreaga Ibarra filologoak zioen euskararen bilakaeran gazteek dakartena eta ekar dezaketena harturik hizpide: «Lexiko bat hiltzen ari da eta beste bat sortzen», (BERRIA, 2018-VI-5).

Demagun gazte bat kaleko martxa usaintzeko artearekin; kaleko arriskuak ezagutu eta haietatik babesten daki; kaleak espabilatu zuen, kaleko faunan dauzka lagunak... Ingelesek streetwise (kaleko jakituria) deitzen diote kaleko hatsaren norakoa usaintzeko senari.

Nire belaunaldikoek zer atarramentu ekarriko ote genion euskarari, horrek erretxintzen zuen gure aurrekoen behazuna. Baina hizkuntza ez da inoren jabetza, hiztun guztiek dituzte bertan bizi eta jarduteko, ez eskubidea soilik, baita hizkuntza nahieran baliatzeko askatasuna ere. Eta ez genuen halako deskalabrurik ekarri.

Gaur, ordea, eskola da gazte askoren euskararen bafle nagusia. Hona joan den osteguneko berripaper honen titularra: «Hamalau urteko ikasleen %45 ez dira lortzen ari beharrezko euskara maila». Baina gaizto jarrita: eta maila duenari ikasitako euskara zurruna baldin bazaio, eta ez malgua, idorra eta ez freskoa, astuna eta ez liraina, arauari soilik lotua eta ez hizkuntzaren pozari? Ba, hauxe: gazte horrek nekez ekingo diola kaleko errealitateari, premia espresibo ugarien dantzari. Arau benetakoak askatasuna hobetzeko tresna behar du izan, sistema sozial batean integratzen gaituen ituna eta ez urka-bilurra. Alegia, euskarak bizitzarako kalaka behar du izan, eta ez -soilik- curriculumaren gantza, behazuna erretxindu ordez, surf-ohol airoso bat ikus dezagun olatuen gainean:

«Lexiko bat ari da hiltzen eta beste bat sortzen».

Talaia berria.

Festibalen eta kontzertuen mundua «maskulinizatuta dago erabat», zioen Olatz Salvador kantariak orain pare bat aste (BERRIA, 2018-VI-17). Berripaper berean, Marina Subirats i Martori soziologoak: «Ahizpatasuna eta ahalduntzea mundua aldatzeko tresnak dira». Euskaltzaindiaren hiztegiak ez ditu maskulinizatu, ahizpatasun eta ahaldundu jasotzen, baina hitzok bizirik dabiltza kalean, diskurtso feministan, hainbat hedabidetan, feminismoaz edo feminismotik datozen liburu eta testuetan, sortzen ari den hiztegi (errealitate) berrian. Hizkera berria, errealitatearen talaia berria.

«Begira nire fabrika!» entzun nion gaztetan Michelingo langile bati trenean. «Nire amak ez du lanik egiten» esaten genuen eta entzuten dugu. Mundua aldatu nahi omen dugu. Hizkera aldatu gabe, nekez. ]]>
<![CDATA[Mugei eustetik mugak haustera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2195/028/001/2018-06-03/mugei_eustetik_mugak_haustera.htm Sun, 03 Jun 2018 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/2195/028/001/2018-06-03/mugei_eustetik_mugak_haustera.htm
1968ko udaberri dontsua. William A. Douglass antropologo gaztea azken zuzenketak egiten ari zaio Renoko bere etxean "Death in Murelaga— saio antropologikoari. Azken ukituak dira. 1969an liburuak kalean behar du.

Heriotzaren nolakoak bizitzaren halakoa irudikatzen badu, Murelagan egin zituen egonaldietan Douglassek zorrotz aztertu zuen bertako bizitza, eta baita ikusi ere zenbat ari zen aldatzen. Liburuan jaso dituen euskal familia tradizionala eta mundu-ikuskera itzaltzen ari dira, bertan ageri den mosaikoa iraganekoa izango da laster.

Fortunatutzat dauka bere burua, aldaketa sozial sakon baten lekuko sentitzen da. Unibertsitateko irakasleei zenbat aldiz ez ote zien entzun antropologiak baduela zerikusirik notario lanarekin, iraganaren argazkiarekin, denboraren hilobietan fosilizatzen utzi behar ez liratekeen metaforekin! Beharbada, forma sozialen hari mehe ezkutuenen eraginkortasuna argitara ekartzea da antropologiaren zentzurik behinena. Bai, Douglass puntuan iritsi zen Murelagara. Euskal Herria ez al da ba bizitzen ari sekulako konbultsio erlijiosoa? Douglassek berak ez al du ba bere begiekin ikusi zein brastakoan ari diren sekularizatzen jendearen barne-pertzepzioa eta bizitza bera? Ez da guztia: Euskal Herrian egin dituen adiskideei esker, antropologoak informazio zuzena du bertako aldaketa kulturalez, Euskaltzaindia urrian Arantzazun egitekotan den bilkuraz, kasu: senak esaten dio euskaldunek hil ala bizikoa dutela euskara batzea. Bestalde, hedabideetan dauzka Parisko gertakariak ere, eta pozik jakingo luke hango haizeteek nolako arnasa ekarriko dieten euskal kulturari eta politikari.

Irrika kezkatu batek hartua du antropologoaren barrua: idazten ari den liburuak balioko ahal du itzaltzen ari den garaia ulertzeko, datozen berrietan argi egiteko? Suspirio bat atera zaio: balioko ahal du...

Hartan, aipu egoki baten bila hasi da liburuaren atari gisa jartzeko. Zein, ordea? Hainbat baztertu ondoren, Kierkegaarden bat darabil buruan: «Aurrera eginez bizi dugu bizitza, baina atzera begiratuz aztertzen dugu haren zentzua». Douglassek badarabil buruan Thomas Mannen aipu bat ere: «Bizirik gelditzen direnen auzia da heriotza, ez hil direnena».

Biak jarriko ditu? Oso esparru berekoak iruditzen zaizkio, hurbilegiak elkarren. Baina bakarra jartzekotan, zein? Dilemaren erdian, demagun adiskide baten telefono-deia, Tolosako Benta-Haundin tragedia gertatu berriaren albiste emanez. Kezkaz pausatu du telefonoa: beldur da albiste jaso berria ez ote den tragedia berrien lehen katebegia izango, mugei eustetik (bizitzaren errespetutik) mugak haustearen (heriotza hutsaltzearen) arteko zanga ez ote den amildegi bihurtuko.

Mannen aipua hautatu du azkenean: bizirik gelditzen direnen auzia da heriotza, ez hil direnena.

Zutitu eta Mikel Laboaren single bat jarri du tokadiskoan. «Goiti zazu burua, ene arreba Juana...». Baladaren oihartzunek Murelagako hainbat baserritako hil-oihal zuri-zuriak ekarri dizkiote gogora. Antropologoak ilun du kopeta. Izara haietako batean bilduak behar dute haren burutazioek.

Deskuidu baten fortuna.

Lizentzia handiz irudikatu dudan eszena luze horren garaian, 1968an, nik ez nuen artean Douglass ezagutzen, ezta ere haren ezer. Handik hiruzpalau urtera, liburuz betetako erakusleiho bati begira nengoen haietako baten izenburuak erakarrita. «Horra beste trama beltz bat, oraingoan Bizkaiko auzo batean kokatua!», hori edo horren antzeko zerbait pentsatuko nuen nik, Piarres Lartzabalen Senperen gertatua drama irakurri berria gogoan. Pauso adoretsuarekin sartu nintzen Donostiako Internacional liburu-dendan. «Muerte en Murélaga» liburua besapean nuela irten nintzen bertatik.

Arratsalde hartan bertan ekin nion irakurketari, eta hasierako dezepzioaren ostean (liburua ez zen nobela bat, inozoa ni!, saio antropologiko bat baizik), puntako nobela beltz bat balitz bezalako intentsitatearekin egin nuen hasi eta buka. Urte batzuk lehenago antropologiako beste liburu bat, Oscar Lewisen «Los hijos de Sánchez», agertu zen gure etxean, ez dakit zein senidek ekarrita: pobrezia sistemikoa bizi zuen Mexikoko familia erreal bateko senideen historia kontatzen zuen. Nobela bat balitz bezala irakurri nuen nik. Urte batzuk geroago, horixe bera gertatu zitzaidan Joseba Zulaikaren «Ehiztariaren erotika» liburuarekin ere. Antropologo askok idazle bat darama zainetan.

Nobela bat ematen du, esaten dugu historia erreal askorengatik. Nobela bat ematen du antropologiaren emaitza goren askok ere. Idazkuntza da giltza. Baina ahaztu egiten zaigu liburu guztiek, zientifikoek ere barne, hitza dutela oinarri, idazkuntza baldar batek jakituria baldartzen duela.

Agertzen, argitzen.

Etxean bezala elizan, gizartean bezala eguneroko errutinan erdi susmatutako heriotzaren inguruko hainbat hari mehe ari zitzaidan agertzen, argitzen. Txikitatik ikusi eta bizi izan nuena ari nintzen ulertzen: gure baserrietako heriotza-erritu tradizionalen muinean, esplizitatzen ez ziren ohitura zahar ia atabiko haien araberako filigrana familiarren atzean, heriotzaren errespetua eta bizitzaren defentsa zeuden, humanitatearen lorpen gorenak. Baina apenas aztertu den, ez antropologiaren aldetik ezta beste diziplina sozialetatik ere, sekularizazioa bere osoan; apenas aztertu den heriotzaren pertzepzioak gurean izan duen bilakaera ere Douglassek marraztutako hartatik gaurdaino. Analisia horren barruan joan behar lukete indarkeriaren eraginak eta eragin horren nolakoak: bizi-filosofia krisian dagoenean, bizitzeko forma zaharkituak eta bizitzaren muina nahastea izaten da tamala. Halaxe gurean. Nahiko berandu hasi ziren etikaren apelazioak, hasieran ia sotto voce. Laster, ordea, etikaren zeregin politikoa ukatzen zuten arrazoiketak hasi ziren han-hemen, etikak gure kontzientzietan eragin zezakeena desaktibatzeko asmoarekin sarri. Baina etikak, sakratuetan sakratuena inoren bizitza dela esaten digun barne-ahots konpartituak, duintzen ditu gizakia eta gizartea, bai Douglassek deskribatu zuen mundu hartan, baita gure gaurko honetan ere.]]>
<![CDATA[Oker (ustez) txiki garrantzigabeak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2195/026/001/2018-05-06/oker_ustez_txiki_garrantzigabeak.htm Sun, 06 May 2018 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/2195/026/001/2018-05-06/oker_ustez_txiki_garrantzigabeak.htm
Gaurko Hiruko(h)itza honek 68ko maiatzari buruzkoa behar zuen. Bildua nuen hartarako hainbat apunte eta ohar, berritu nituen memorian gordetakoak ere. Tartean, orain 50 urte, maiatza atean zelarik, Pierre Viansson-Ponté kazetariak hitzokin hasitako artikulu bat Le Monde-n: «Frantzia aspertzen denean...». Frantzia lasai, burgestu, interes politiko berezirik gabe baten erretratua egiten zuen artikuluak. Handik hiruzpalau egunetara, 68ko maiatza deitzen diogun errebolta hasi zen, gaullismoaren zimentarriak errotik astindu zituena.

Gertakarien kontakizun hutsetik haragoko zerbait nuen buruan. Bereziki, ziklo historikoek nondik nora joko duten aurrez susmatu ezinaz jardun nahi nuen; jardun nahi nuen politikan, soziologian edo artean intuizioak duen garrantziaz gizartearen norabideak usaintzeko orduan. Hartuak nituen apunte batzuk ere sasoi hartan generabilen hizkeraz: gogoratu nintzen zenbat usu eta abusu egiten genuen burges txiki edo absurdo bezalako hitzekin, debekatua debekatzea edo egizu amodioa eta ez gerra eta beste hainbat esloganekin. Absurdoa zen gerra, absurdoa zen amodio-bulkaden errepresioa. Absurdo hutsa zen burgesek, handi zein txikiek, saltzen zuten errealitatea.

Hartan, inoiz iritsiko ote zen ere etsita nindukan kontingentzia bat, ETAren azken agurraren iragarpena, atera zitzaidan bidera. Oroitzapenen sentimendu kontrajarriak, ez lakatzak ez leunak, sukar-amets batetik libratu banintz bezalakoak. Beste askok bezala, nik ere berripaper honen gonbidapena jaso nuen hartaz idatz nezan. 68ko maiatzak urte bereko ekainaren zazpira eraman ninduen. Bi gorpu tiroz josiak. Lehena, Jose Pardines guardia zibilarena, Xabi Etxebarrietak hila Aduna eta Villabona artean. ETAren lehendabiziko hilketa zen. Handik ordu gutxira, Etxebarrietaren gorpua, Tolosako Benta Haundin. Guardia Zibilak hildako lehen etakidea zen.

Euskal gizarteak shock batean bizi izan zituen egun hura eta hurrengoak. «Benta Haundiko hilketa dago mendekuz beteta» dio, besteak beste, Juan San Martinek gau hartan bertan Xabi Etxebarrietaren omenez idatzitako kopla-sortak. Bada, epikak oso laster hartu zuen tragediaren tokia, eta neure burua ikusten ari naiz Zarauzko parrokian sartu ezinik Etxebarrietari azken agurra emateko Guardia Zibilak elizaren inguru guztiak hartuak zituelako.

Itzulerarik gabeko puntua.

Diktadurak —frankismoa deitzeak leundu egiten du erregimenaren bilaukeria benetakoa— erruz ematen zituen motiboak epikarako: erresistentzia antifaxistaren aura zeraman Benta Haundin gertatuak, eta borroka armatu inauguratu berriak ez zuen aura hura galdu, aitzitik baizik, diktaduraren azken urteetan eta diktadura osteko lehenetan. Noski zeudela, bere izaeratik hasita, ETA kritikatzeko motiboak, indarkeriak kohesio pitzadurarik gabea behar baitu, diziplina totala. Desadostasun txikienen aurrean ere bai. Herriaren borondatearen jabe egiten diren taldeek, salbuespenik gabe, disidentzia guztiak isiltzen dituzte, barrukoak bezala kanpokoak ere. Badakite sits ia ikusezin batekin hasten dela altzari mardulenen galera.

«Bakoitzak dauka bere itzulerarik gabeko puntua», zioen Elixabete Garmendiak joan zen asteburuko bere artikuluan. Eta aitortzen zuen: «Nirea ETAk Yoyes, ikaskide ohi eta laguna, hil zuenean dago». Nire itzulerarik gabeko puntuak ez dauka gertakari eta data jakinik. Indarkeriari eta biktimei buruzko komentario baldar bat; brindis gordinen bat; gustu txarreko txiste usteak; plaza frankotako kantak, txamarrak eta jertseak zerurantz jaurtiz; hainbat manifestaziotako eslogan lakar saminak (1980koa da, beranduenik, saminez entzuten nuen ETA, mátalos, oihulariak besteen bizkar delegatzen zuelarik bera egiteko gauza ez zena...).

Bada, Tabucchiren ipuin-bilduma ezaguneko izenburua parafraseatuz, han-hemen entzuten eta ikusten nituen oker (ustez) txiki garrantzigabe haiek gero eta sarriago egiten zidaten talka: heriotzaren banalizazioa iruditzen zitzaidan hura guztia, biktimak laidotzea. Ez nintzen liturgia hartatik hurbil sentitzen, gero eta urrutiago baizik, eta, nire inozoan, uste nuen politikan ere, literaturan bezala, zerk eta nolak batera behar dutela. Helburu zilegi batek ezpal berekoak behar dituela bitartekoak ere; ezin dela, esate baterako, justizia lortu injustizietan oinarrituta. Ez nituen nire erantzukizunak delegatu nahi, tutorerik-eta gabe bizi nahi nuen.

Ordurako, Franco hil berri zen, lapurtu zizkigun urte guztiak zerraldoan hartuta.

Memoriak min emateraino.

ETAk laster eskuratu zuen nahiko botere herri oso baten erritmoa markatu eta bizitza baldintzatzeko: urteak eta urteak eduki gaitu aiduru, kolpe berri baten zain, hurrengo atentatuaren beldurrez, sukar-ametsa noiz desagertuko gure bizitzatik. Aiduru eduki gaitu noiz irakurriko zituen gizartearen seinaleak, noiz onartuko zuen bere itzulerarik gabeko puntua. Baina momentu hori iristen ez. Ordurako, beldurra barreiatua zegoen eta laburra zen arnasgune pertsonala, etsipenak berak ere ahotsa galtzeraino. Eta isiltasuna entzuten zen, mardul, astun. Europaren martxatik hain hurbil eta, aldi berean, hain urruti eta kontrakarrean bizi ginen. Estatuari dagokionez, ez zegoen inondik ere demokrazia benetako bati exijitu behar zaion galgan, arazoa bideratzen saiatu ordez gehiago korapilatzen zuen egitez zein omisioz: GAL eta enparauen gerra zikinek edo torturek akzio-erreakzioaren noria koipeztatzen segitzen zuten. Baina horren aurrean ere mardul, astun entzuten zen isiltasuna.

Orain errelatoa (zenbat hitz eta espresio gogaikarri prozesu luze osoan!) omen da auzia. Berriro galtzaile-irabazle lehian trabatuta segitzeko? ETAren amaieraren berri izan bezain laster, Angel Errok esaten zigun literaturak zauriak erakusten dizkigula, «guk ezikusia nahiago izan arren» eta aholkatzen zigun hitzetan jartzeko eta «lohitzeko» iragana «memoriak mina emateraino». Epikaren jantziak kentzen hasi eta ikusteko tragedia bere biluzian, etorkizuna indarkeriaren kontra blindatzeko. Biktimak memorian gordetzeko, bai, baina-rik gabe.]]>
<![CDATA[Frankenstein edo izuen labirintoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2195/027/001/2018-04-01/frankenstein_edo_izuen_labirintoa.htm Sun, 01 Apr 2018 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/2195/027/001/2018-04-01/frankenstein_edo_izuen_labirintoa.htm
Aurten «Frankenstein» nobelaren berrehun urtegarrena baita, urtearen hasieran, Errege egunarekin, berripaper honek erreportaje bat oparitu zigun Mary Shelleyren liburu gogoangarriaz. Itziar Ugarte Irizar kazetariak idatzia, lanak «Mitoak egin du munstroa» du izenburu, sarean dago. «Zientzia fikzioa, gotikoa eta erromantizismoa gurutzatu, eta bizitzaren sorrera eta suntsipenaren gaiak hartu zituen langai Shelleyk. Victor Frankenstein protagonistak, izaki beldurgarri bat sortu, eta berehala arbuiatuko du, bientzako ezbeharra eraginez», laburbiltzen du Ugartek Shelleyren nobela.

Nobelaren titulutik beretik («Frankenstein: or, The Modern Prometheus») Shelleyk garbi aitortu zuen bere nobelak Prometeoren mitoa, Jainkoei suaren sekretua lapurtu zien heroiarena, duela inspirazio-iturri. Halaber, iraganeko obrekin denok dugun zorra ere argiro esplikatzen du nobelaren hitzaurrean: «Guztiak behar du hasiera bat [...], eta hasiera horrek loturaren bat behar du bere aurreko zerbaitekin [...] Sorkuntza, apaltasunez esan beharra dago, ez da hutsetik asmatzea, kaosetik baino».

Kaosetik, beraz: Victor Frankenstein doktoreak ere, munstroaren egileak, ez al zuen bere kreatura sortu hainbat hilobi, morge eta urkamenditako kaosean arpilatutako hilotz-zatiekin?

Munstroa sortu zuen doktorearena da Frankenstein deitura, baina, urteetan zehar, mirari semiotiko halako bat gertatu zaio Frankenstein deiturari Shelleyren nobela kontatu duten filmei eta komiki ugarien eraginez: gaur egun jende askok uste du munstroaren deitura dela Frankenstein, eta ez munstroaren sortzailearena; jende askok ez daki Victor Frankenstein doktoreak munduratutako gizakote errukarriak ez duela izenik liburu osoan (izaki deitzen zaio hasieran; munstroa, aldiz nobelaren erditik aurrera).

Itziar Ugarte Irizarren erreportajea txukun-txukun erauzi egunkaritik eta Iñigo Errastik egindako itzulpenaren orri artean gorde nuen, pentsaturik agian neuri ere etorriko zitzaidala liburua berriro zabaldu eta gaiaren inguruan jarduteko egokieraren bat. Uste baino lasterrago gertatu zait, amaitu berri den martxoak bi motibo deigarri ekarri dizkit bidera. Shelleyreren nobelara itzularazi ninduen lehen motiboa martxoaren 8ko grebaren arrakasta izan da eta, arrakastarekin, gizonoi eskatzen zaigun begirada- eta jarrera-aldaketa. Liburua zabaldu eta laster topatu nuen, azpimarratuta eta Victor Frankesteinen hitzetan, grebak gizakumeoi eskatzen zigun autokritika: «Gizonok, itsu, ezin ikus ditzakegu emakume baten arreta kezkatsua erakartzen duten mila zertzelada txiki».

Facebook-eko eskandalua izan dut Shelleyren liburua zabaltzeko bigarren motiboa. Sare sozialaren bitartez bideratutako manipulazioaren handiak durduzatuta utzi gaitu, garbi ikusi baitugu sarearen kontrolarekin nola baldintza daitekeen humanitate osoaren etorkizuna. Izaki sortu berriak Victor Frankenstein doktorearen kontra botatako oihu lazgarri bera etorri zaigu Facebook-en erraietatik: «Madarikatua, nire sortzaile madarikatua!».

Amatasunean izu

Sorkuntza da artearen eremua, baina fikzioa ez den sorkuntza asko dago fikziotik honanzko munduan ere. Ororen gainetik, bat, nagusia, ederrena: bizitzarena. Mary jaio eta hamar egunetara hil zitzaion ama, feminismoaren aitzindaritzat jo izan den emakumea. Maryk, bestalde, hamazazpi urte zituen lehen haurra galdu zuenean eta hemezortzi Frankenstein idazten hasi zenean. Bi amatasun tragiko batetik, tragediara daraman sorkuntza zientifiko bati buruzko nobela kitzikagarri bat bestetik. Nobelan zehar araka daiteke bi sortze-lanen arteko paralelismorik? Nabarmena da baietz. Jaio berritan, ama galdu zuen alabak; erditu berritan, alaba galdu zuen amak. Handia behar zuen horrek utzitako (errudun?) zama hemezortzi urteko neskaren erraietan. Beldur asko ditu amatasunak, sortu berri duen kreaturari gertatzen zaion zernahiren errudun sentitzerainokoak. Testuan bada horren arrasto nabarmenik, liburuak beste galga bat lortzen du talaia horretatik irakurrita.

Mary Shelley lustre handiko gizasemez inguratuta bizi zen, gizasemeak dira bere nobelako protagonistak, eta bertan agertzen diren emakume guzti-guztiek emakumeen rol tradizionalak dituzte. Hautamena ez da, ordea, xaloa: Frankenstein doktorea kreatura baten sortzailea da, bai, baina aita da, ez ama. Sor dezake, baina ez ditu ama batek bezala sufrituko berak sortutakoak biziko dituen kontingentziak eta mundualdia. Munstro bat sortu izanak izu-laborria eragiten dio doktoreari, baina arbuiatu egiten du bere kreatura, deitoratu, hilda ikusi nahi luke, ahal balu bere atzaparrekin itoko luke.

Aita da Frankenstein doktorea, ez ama, horra alde itzel egundokoa: sortu duen kreatura ez du erraietakoa.

Zientziaren aurrean izu

Bertol Brechten Galileoren bizitza antzerki lanean zientzialariengatik egindako iragarpen bat, nahiko aktuala, entzuten da: «Zuen eta gizateriaren artean oso amildegi sakona ireki daiteke eta, egunen batean, gerta daiteke zuen eureka bakoitzari oinaze unibertsaletik sortutako oihu batek erantzutea». Gero eta ezagutza gehiago metatzen ari da zientzia, hori du egitekoa; eta ikertzeko eta jakiteko daukana (ia) mugagabea baita, aurrera segituko du, gure bizi-itxaropena luzatuz eta luzatuz. Zein baldintzatan, ordea? Zientzia aurrera eta aurrera egiten ari da, arrazoi humanistengatik omen, baina sarritan modu deshumanizatu batez: bizia luzatzeko ahaleginak giza duintasuna arriskuan jartzeraino eragiten du gero eta gehiago.

Horra zientziaren alor gehienek -ez esateagatik guztiek- barreiatzen duten izu gainetik kendu ezina: zientziaren aplikazioek non dute muga?

Facebooken gertatuak -politika eta gizartea baldintzatzeko sare sozialen indarrak-, etorkizunarenganako izua areagotu du: Orwellen Anaia Handia ziklope algoritmiko bat bihurtu da, eta algoritmo horiek gutxi batzuen eskuetan daude, inteligentzia artifizialen kontrola ere halaxe. Robotek egingo omen dute gure lana, baina guk, lanik gabe, nola ordainduko dugu robotek egindakoa ez bada sumisio totalaren ordainetan?]]>
<![CDATA[Baloia, munduaren metafora biribil hori]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1924/027/001/2018-03-04/baloia_munduaren_metafora_biribil_hori.htm Sun, 04 Mar 2018 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1924/027/001/2018-03-04/baloia_munduaren_metafora_biribil_hori.htm
Mundua biribila da, futboleko baloia ere halaxe. Munduaren motorrak, kapitala, negozioa, jabetza; horiexek baloia jirarazten dutenak ere. Estatuetan banatua dago munduaren atlasa; klubetan, aldiz, futbolaren mapa, klubek gehienetan atxikimendu sentimental estuagoa lortzen dutelarik selekzio estatalek baino. Esku batez bultzatu eta beste eskuaz disimulatu, kapitalismoaren eskutik dator indarkeria, futbolak eragiten duena barne. Eta, jakina, mundua arra da, maskulinitatearen kontrolpean funtzionatzen du, arrak ditu ereduak, eta arrena da baloiaren inperioa ere: munduan handia bada soldaten aldea sexu batetik bestera, futbolean sekulakoa da zanga…

Artikulu honetarako nota batzuk hartzen harrapatu ninduten orain hamar bat egun San Mames inguruko liskarrek. Arrak ziren bertako tribalismoa eta indarkeria; maskulinitatearen baitakoak ziren liskarraren formak, oihuak, liturgia; ar usaina zerion hooliganen arteko talkari, arra zen poliziaren jazarra. Iñigo Martinezen fitxaketa-inguruko kontsiderazio batzuk taxutu nahian nenbilen ni, baina ez nituen berritu nahi fitxaketak harrotutako hautsak —diruaren munta eta distira, enegarren traizioak zaharberritutako probintzien arteko bekaitza, Martinezek erabili zuen euskara...—. Ikusiz Martinezi eskainitako dirutzaren kritikek zale askoren «ni ez naiz tontoa» efektua aktibatu zutela enegarren aldiz, zaleengan jarri nahi nuen arreta. Tontoa huke halako pagotxa bati uko egitea, esaten zuen zale askok sare sozialetan, aitortuz berek ere Martinezen lekuan... Leialtasunak, pertenentziak eta pertinentziak, duintasunak, lagunek, kirolari-karrerak, ordu arteko zaleen fideltasunak ez zuten tokirik diskurtsoan... «Ni ez naiz tontoa» efektuak abolitu egiten zuen dirua ez zen beste guztia, leialtasunak-eta ez zuten txintxinaren baliorik, diruaren aldeko musikan ez zen entzuten kopla zaharreko atsegina besterik: diruaren hotsak ematen du, maitea, bihotzean poza.

Ez, ez gara tontoak. Media Markt enpresak bazekien zertan ari zen eslogan famatua asmatu zuenean. Ez zaigu tonto gisa geratzea gustatzen, zer ez genuke egingo barregarri ez geratzeagatik, inork ez dezala babalore bat naizenik esan...

Eta ez, agian ez gara batere tontoak izango, baina futbolak, zaleen estresak eta letxe txarrak arintzeaz gainera, etengabe eramaten gaitu kapitalismo gordinenaren tranpara: hainbat jokalariri emandako pagotxak normaltzat jota, uste baino hurbilago gaude negozio-munduko mega-pagotxak justifikatzetik (ala, apika, kasualitate hutsa da negozio-jendea egotea klub gehien-gehienen erpinean eta VIPen tribunetan?).

Etekinaren izurritea.

Baina gaurko gizartean bada oraindik ere diruaren aberritik ihes egin eta bokazioari eusten dion maisu-maistra edo erizainik, balio sozialak diruaren gainetik jartzen dituenik, diruaren txintxin-hotsak eman ezin duen poz-klasea sentitzen duenik Txernobylgo haur sahariatar bat errezibituz uda oro, errefuxiatu bati etxeko atea zabalduz, edo, besterik gabe, autoa edo etxea edo obraren bat diru garbian —beza eta guzti!— ordainduz, nahiz jende askok tonto/tuntun usaina hartzen dion ondradu jokatzeari...

Eskuzabaltasuna, duintasuna, jakinmina, artea, kultura, herrigintza, diruarekin neurtzen ez diren balioak, diruaren logikarik gabeko gauza askoren utilitatea, ondo jokatu izanaren poza beste atseginik ematen ez duen aktibitate oro... Baina hitzak ederrak, bihotza faltsu: gaur —are gehiago krisiaren ostean— irizpide ekonomikoa da nagusi, etekin ekonomikoen arabera neurtzen dira —espektatiba sozial, kultural eta formatiboen guztiz gainetik— karrerak, telebista, museoak, iniziatiba kulturalak... Filosofia bezalako jarduera humanistak ia desagertu dira unibertsitatearen hezurduratik, ikasleen formazioan etorkizun ekonomikoaren ikuspegia da nagusi...

Zein digestiboa gure diskurtso kulturalaren flakia etekin ekonomikoen izurriarentzat!

2005. urtean gaude, Eibarreko Ipurua futbol zelaian. David Silva futbolaria atezainaren aurrean dago, bakarrik, baina ohartu da bera zaindu behar zuen defentsa lurrean dagoela, minez. Baloia kanpora jaurti eta kontrarioari laguntzera joan da Silva. Partida galduko dute. Aste batzuk geroago, Eibarrek hiru punturengatik ez du lehen maila lortuko.

Silvak monumentu bat merezi zuela esan zuen Mendilibarrek —orduan ere Eibar taldeko entrenatzailea zen—. Hamahiru urte pasatu dira ordutik, ez da denbora asko, baina gero eta garestiagoa ateratzen ari da duintasunari eustea. Zelaietan ikusten dugu.

Agian inoiz baino beharrezkoagoa zaigu ipuin tradizionaletara jotzea arimako zein habe usteltzen ari zaigun ulertzeko: urrea obratzen omen zuen asto bat saldu zioten aberats-ametsetan bizi zen astazain bati; astazainak oraindik astoaren popari begira behar du... Eta ahozko tradiziotik idatzizkora txango eginez, Tomas Mororen Utopia irlan jendeak orinalak egiteko baliatzen du urrea.

Txalorik ez, arren! Joan Mari Irigoien ikusi berri dugu prentsan futbolaren munduan ugari dituen lagunen omenaldia jasotzen. Oso jokalari ona omen zetorren, Sansen ikusten zuten zaleek gogotik jarduten dute oraindik ere haren korrikaldi biziez, filigrana hutsak omen ziren haren driblingak. Etorkizun oparoa zuen, teknikariek oniritzia emana zuten lehen mailara igo zedin. Irigoienek, ordea, gehiegikeria irizten zion zaleen hainbeste txalori. Ezin zuen ulertu —pentsatzen dut nik— nola jokaldi batek eragin zezakeen kar beroagoa poema eder batek baino, non?, eta loreei ernaltzen lagatzen ez dien belardi zaindu-zaindu baten erdian. Hartan, ordea, Irigoienek ez egoteko bere zain, Venezuelara zihoala, zeregin gehiago zeukala han-hemengo giza zelaietan futbolarenetan baino. Imajinazioaren eta sentimenduen zelaietan ikusten zuela bere etorkizuna. Kito. Aio kirol-etorkizun oparoa eta dirua eskaintzen zizkion bideari.

Irigoienenak ez ziren diruaren parametroak. Txintxinaren parametroetatik begiratuta, euskarak jai luke. Etekin ekonomikoengatik balitz, euskal profesionalek kazetariek, aktoreek, idazleek... jai lukete. Euskalgintzak berak ere jai luke. Eta irakurleak ez zukeen berripaper hau eskuetan izango Irigoienen-eta berri emanez.]]>
<![CDATA[Hainbat erretratu batuaren galerian barrena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2195/025/001/2018-02-04/hainbat_erretratu_batuaren_galerian_barrena.htm Sun, 04 Feb 2018 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/2195/025/001/2018-02-04/hainbat_erretratu_batuaren_galerian_barrena.htm
Gortina astun batzuk erretiratu behar izan ditut euskara batuaren galerian sartzeko. Esana zidaten balio handiko koadroak ikusiko nituela bertan, baina oso ahul tristea baitzen bertako iluminazioa, aretoko arduradunarengana jo eta erregutu diot piztu ditzala argi guztiak.

Galeriako lehendabiziko koadroak, beste guztiek bezala, ez darama egilearen izenik. 1957ko data du, euskara batua abiarazi baino hamaika urte lehenagokoa. Koldo Mitxelena ageri da bertan, gauez eta mahai baten aurrean eserita, flexo baten argitan idazten. Leihoko gortina puntilladunen ertzek mugimendua iradokitzen dute, zirrikituren batetik haizea sartuko balitz bezala. Koadroaren datazioko garaia bezain zakarra behar du kanpoko giroak ere. «Koldo Mitxelena Txillardegiren Leturiaren egunkari ezkutua nobelako hitzaurrea idazten», dio koadroaren alboko txartelak. Gaugiro petralari kontra eginez, itxaropentsu ari da Mitxelena:

«Nik eztut Txillardegi bakarrik ikusten. Txillardegi eta Leturia'ren egunkari ezkutua gizaldi berri baten eta gizaldi orren obren aitzindari gisa agertzen zaizkit».

Mitxelenarentzat, Txillardegiren nobela aitzindari da literaturari dagokionez —kostunbrismoarekin eten eta existentzialismoaren bizi-penekin dator autore gaztea—; liburua aitzindari izateko bidean ikusten du Mitxelenak euskararen kontuetan ere, baina errenteriarraren belaunaldiko euskaltzale askok nekez onar dezakeen kantoi batetik:

«Baliteke [Txillardegiren] izkera oso garbia ez izatea. Bizia ta adierazkorra baldin bada, zertarako bear du garbia izan? [...] Zertarako nai eta bear dugu euskera? [...] Gure mundukoa ezten oroigarri xaar kuttun bat iduki genezakeen moduan idukitzeko?». Eta segidan, haizearen jardun zakarrak barruko giroari solemnitatea ematen dion aitorpen bat: «Askotan egiten dut nerekiko ez ote gauden [...] udaberri aurrean».

Behin kalean, Txillardegiren liburuak askotariko zirrara eragingo du garai ilun haietan: kostunbrismoarekin hausten du, garaiko hauts arian geldiak harrotu ditu, Mitxelenak nobela bedeinkatu du. Badago, ordea, gehiago ere: euskara batua abiarazi baino hamaika urte lehenago, batuaren testu avant la lettre bi daude liburutxo bakarrean: Mitxelenaren hitzaurre luzea eta Txillardegiren nobela. Batuaren aurretik ere, batua. Ortografia-kontutxo batzuk begiratu —tartean ditxosozko hatxea txertatuz—, aukera lexiko batzuk argitu, hainbat adizkera moldatu, eta euskara batuaren aurrean gaude. Batua baino lehenago, batua. Avant la lettre.

Arantzazuko bilkura baino lehenago, Mitxelenak eta Txillardegik egina dute, jakitez eta senez, bidearen parte handia. Belaunaldi haren ondokoak ere hasiak ginen bide hartan aurrera, zehazki nora eramango gintuen aurreikusi ezinik, baina, aldi berean, susmatzen genuen ezin genuela tren hura galdu. Azkena zen eta azken geltokian geunden.

Azken trenaren izua.

Arestiren koadroa, espainolista estigma hori-gorrixkarekin... Lafitte erdi itsuarena, eskuz idatzi duena lupa batez irakurtzen... Bada galerian Haritschelharren koadro bat ere, bere deituraren hiru hatxeekin jolasean, batuaren jaiotza traumatikoari umore-puntua ematen...

Tartean, horra Jon Etxaideren erretratua ere. Hendaiarantz doa Topo deituriko trenaren bagoi batean. Koadroaren data, 1983. Maule du helmuga, Bertan ostatu hartzeko asmoa du gaztetan egiten zuen legez. Gizon estua da, estu hartzen du bizitza, erlijioaren zamak estutzen du. Transzendentziaren goseak darama Maulera: Arantzazuko bilkura eta gero, ikusirik bere obra ez dagoela euskara batuan, aurreikusirik batuan ez dagoena hautsek hartuko dutela belaunaldi berrien ganbaran, bere obra osoa nahi du batura ekarri. Etxaidek garbi dauka: euskara batuaren apustuak porrot egiten badu, euskara bera ere galduko da eta, hartan, galduko da noski bere obra ere. Aldiz, euskara batua garaile izanda eta bere obra ez baldin badago hizkera adostuan, bizi osoan perfekzionismo gose ia gaixo batez egindako lana izango da galtzaile.

Artista batentzat latza behar du zaharkinen museoan gelditzeko kezkak...

Etxaidek eraiki duen munduak —haren istorioek, pertsonaiek, tramek...— ez dute atzera bueltarik. Hizkerak, ordea, bai. Etxaidek berebiziko garrantzia eman dio beti tresnari (hitz, esaldi, irudi bakoitzaren munduari), ez du etorkizunaren trena galdu nahi, bere obra guztia egokitzen emango du azken mundualdia, egiten dituen aldaketen zergati historiko-linguistikoak argituz oin-oharretan, batuari bere ekarria egin nahian... baina galdetzera ausartu gabe ez ote den beranduegi.

Narrazio obsesibo baterako ematen du.

Itzulera-oste, ezuste.

Amerikan urteak daramatzan euskal artzain askoren euskara airean geldia izan ohi da sarri: emigratu zuen garaiko moduan segitzen du halakoaren jardunak. Bitartean, ordea, euskarak bere bidea egin du, hain bide luzea ere oso urte gutxian.

Galeriako koadroetako batean (1969a du data), Martin Ugalde hegazkinetik jaisten Venezuelatik bueltan. Ongietorrira joandako senide eta lagunekin egin duen euskara ez da arian geldia, bizia baizik, Caracasen egindako urteetan ez baitu kontakturik galdu euskararekin: gaztelaniaz irabazi ditu sosak; euskaraz eutsi dio, letrez zein ahoz, itzultzeko amorruari. Ilusioz dator, eta, euskara baitu amets, bere ahalegintxoa eskaini nahi dio Mitxelenak iragarritako udaberriari. Telemakok Itakara itzuli zenean esandakoa du gogoan: «Zain neuzkanengana nator, ez nadin ni galdu». Baina itzulera guztietako probarik krudelena, itzuli denak zer topatzen duen irrikatzen zuen hartatik. Eta Ugalderen tragedia da eskaini dizkioten bi lanbideetan, bai kazetaritzan bai Jaurlaritzan, topatu duen euskarari buruzko hitz potoloen eta errealitate meharraren arteko tartea: arantza zorrotz mingarriak ikusten ditu nagusi euskarari eskaintzen zaizkion lore-sortetan.

Ezaguna da hortik aurrerakoa: frustrazioaren arantza zorrotz mingarriari nola egin zion aurre kontatzen du, besteak beste eskuetan duzun berri-paperaren aldeko apustu eginez.]]>
<![CDATA[Inoiz idatziko ez dudan nobela baten albiste]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2195/024/001/2018-01-07/inoiz_idatziko_ez_dudan_nobela_baten_albiste.htm Sun, 07 Jan 2018 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/2195/024/001/2018-01-07/inoiz_idatziko_ez_dudan_nobela_baten_albiste.htm
Euskara batuak berrogeita hamar urte egingo ditu ekainean. Euskaltzaindia sortu zutela, ehun urte. Mendeurrenak, berrogeita hamar urte, hamarkadak... Zenbaki biribilak ospatzen ditugu. Ziklo itxietan, muga behartuetan, ospakizun markatuetan organizatzen eta antolatzen dugu gure memoria historikoa: oroitzapen historikoen berritze sinbolikoak toki gutxi du halako itxituretatik kanpo. Zergatik 100 zenbakiak ospe gehiago du, demagun, 130ak baino?

Inoiz idatziko ez dudan erdi nobela erdi saioak xarmarik gabeko zenbaki horixe —orain ehun eta hogeita hamar urteko data— du abiapuntu. Urte mugarritzat dauka narratzaileak: Bizkaiko Aldundiak euskararen katedra sortu zuen 1888ko hartan, eta balizko nobelaren lehendabiziko orrialdeek Resurreccion Maria Azkue apaiztu berriak gotzainari egindako bisita bat dute kontakizun: nobelaren lehen eszena horretan Azkue oposaketan parte hartzeko baimena eskatzen ari zaio Elizbarrutiko buruzagiari. Mariano Miguel Gómez gotzainak ondo ezagutzen du apaiz gaztearen espediente akademiko aparta, baina ez du ikusten Azkuek euskararen katedra irabazteak zer onura ekarriko liokeen Elizari.

—Apaiztu berri batek beste kezka goitiarragoak behar lituzke—, esan dio Gotzainak Azkueri, ia kontu eske.

Apaiz gaztearen bekokia zimurtu da; gogoa, aldiz, ilundu. Euskararen kezka eta, oro har, jakintzarena, ez da goitiarra?, pentsatu du Azkuek. Gasteizko gotzain izateaz gainera, Mariano Miguel Gómez bada senatorea ere Madrilen, eta kontu ezaguna da euskara oso urruti geratzen zaiola... senatore lana bikainagoa da nonbait eliztarren mintzoa ontzen saiatzea baino...

Azkuek, ordea, beretzat gorde ditu arrapaladan etorri zaizkion aieruak: obedientzia zor dio gotzainari, amen egin dio nagusiaren aginduari. Abailduta irten da gotzaindegitik: elizak aspalditik du lotura estua euskararekin, horren lekuko fidela da «euskaldun fededun» esamoldea, Azkuek bi hitz horixek zituen buruan katedrarako deialdia iragarri ziotenean...

Arratsalde hartan bertan gotzainak Azkueren bisita aipatu die bere hurbilenekoei: kapritxotzat dauka apaiz gaztearen eskabidea. Espero ez zuen moduan alarmatu zaizkio, ordea, aholkulariak: inportantea omen Azkuek oposaketan parte hartzea eta hanka-sartze latza katedra Unamunoren edo Arana-Goiriren esku uztea: sozialistengandik hurbil dabilen gazte bulartsu bat dela Unamuno; Arana-Goiri, aldiz, karlismotik euskal aberria aldarrikatzera pasatu den aktibista sutsu bat. Katedraren jabe egiten denak pagotxa sinboliko inportantea lortuko omen luke elizaren ordu arteko ikuspegi integrista eta monarkikoaren ortu hegemonikoan.

Azeri baten senaz ulertu ditu gotzainak aholkularien argumentuak: katedra bat baino zerbait gehiago dago jokoan. Biharamunean, Azkueri deitzen dio: aurkezteko bere burua oposaketan; ez dela baimen hutsa, agindua baizik. Azkuek ez dio ezer entzun aldaketaren zergatiaz, gotzainak ez dio esan pieza inportantea izatea tokatu zaiola oilartzen hasita dauden bi korronte politiko berrien aurrean eta «euskaldun fededun» gotorlekuaren defentsan.

Suizidio kolektiboa Abendatsen.

Azkuek 1888ko oposaketa irabazi eta hamahiru urtera —1901ean, lustrerik gabeko beste data batean— Unamunok euskararen bazterrak zopizartu zituen eta eskandalu sekulako baten hautsak harrotu Lore Jokoen plaza sinbolikoan bota zituenekin:

Mariano Miguel Gómez «Euskarak ezin du bizitza modernora egokitu [...] Bilbo euskaraz entzutea kontraesan bat da [...] Euskara bukatzen ari da [...] Lurpera dezagun euskara modu santuan [...]».

Espainiak neurri latzenekin ere lortu ez zuena —euskararen desagerpena— bideratu nahi zuen Unamunok formula behin betiko batekin: suizidio kolektiboa eskatu zigun euskaldunoi. Gure lepoak bihurritu eta euskaldun egiten gaituen mintzoa —Salbatore Mitxelenak abendats gisa bataiatutako eusko abendaren arnasa— ito behar omen genuen gure eztarrietan.

Zerk eragin zuen Unamunoren aldaketa? Egia ote da mingain askok dioena, egia al da Unamunoren ego sekulakoak ez zuela irentsi Bilboko Euskararen Katedra ez irabazi izana? Euskarari suizidioa eskatzerainokoa al du porrotak eragin zion gorrotoa? Inoiz idatziko ez dudan nobelak Freuden teoria jaio berria baliatuko luke Unamunoren jarrera ulertzeko, horixe asmoa, baina nobelak arakatuko lituzke bere buruarekin ustedka mintzatzen omen zenaren inguruko beste heste batzuk ere: sozialismo jaio berriaren eta ideia kosmopoliten arteko lotura; darwinismoaren logika, hizkuntza ahulenei egokitua; utilitarismorik kapitalistenaren filosofia, zeinak aholkatzen baitu progresu-zale batek bazterrean utzi behar dituela ahuldade eta atzera-karga guztiak, ideia haustuak, historiaren laiotzetan hormatutako molde eta pentsamendu identitario desfasatuak, errentagarritasunik gabeko hizkuntzak; horra hor 98ko belaunaldi espainiarrak praktikatutako gaztelaniaren gorazarre hanpatua ere, Filipinak eta Kuba galdu izanaren mina arintzeko; euskal munduko klerikalismoak eta aranismoak Unamunori eragiten zioten atzerakoa ere ez da muntarik gabea...

Gerra aurretik eta gerra ostean euskaldunen artean sortutako Unamunoren kontrako diatriben ugaritasuna ere kontatutako luke nobelak, eta narratzaileak horrelako zerbaitekin laburbilduko luke idazle bilbotarraren hitzek eragin zuten haserrea: «Unamunok mindutakoen antologia oparo baterako lain dago gerra aurreko eta gerra osteko euskal poema eta testuetan».

Batuaren hausturak. Aurten efemeride biribilak ospatzen ditu euskarak: berrogeita hamar urte beteko ditu batuak eta ehun urte Oñatiko Kongresuan jarritako batuaren lehen harriak. Aranismo linguistikoak, herriaren erabilerari bizkarra erakusten zion mustrokoteak, porrot egin zuen bi efemerideotan, baina ez euskararen eremua lazki gaiztotu gabe.

Handik gatoz, eta handik gatozela dioten arrastoak bilatzen eta zehazten ere ahalegindu beharko luke inoiz idatziko ez dudan nobelak. Eta, bide batez, irakurleak galdera isil bat entzungo luke ozen-ozen esan gabeko letren artean eta in absentia gisa: ubi restat elizak 1888tik gaur arte galdutako hegemonia euskararen alor guztietan. ]]>