<![CDATA[Anjel Lertxundi | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 06 Feb 2023 11:31:47 +0100 hourly 1 <![CDATA[Anjel Lertxundi | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Hutsaren bahea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/019/001/2023-02-05/hutsaren_bahea.htm Sun, 05 Feb 2023 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/019/001/2023-02-05/hutsaren_bahea.htm
«Gure aitona-amonen [...] hizkuntzaren laurdenik ere ez da ondokoetara pasatu [...] Bizimodu bat, hizkera modu bat, mila oroigarri eta ohituren berri, dena amilduko da betiko hutsaren bahean, ahal diren puskak jasotzen saiatzen ez bagara», dio Luis Villasantek Graziano Anduagaren ipuin eta bertsoekin osatutako Aitonaren uzta liburuko Sarbidea-n. 1961ekoa da Villasanteren testua, panoraman ez zegoen poz-kanpaiak entzuteko motiborik. Ikuspegi beltz horretatik abiatu nahi nuke, baina ez Villasanteri zor dioguna aipatu gabe.

Gure garaian euskal literaturaz ikasi genuen guztia motu proprio, ez eskolan Mitxelenaren eta Villasanteren literatura historietan dago. Mitxelenaz asko hitz egin da, hitz egiten da eta hitz egingo da. Villasanteri buruz, aldiz, inoiz gutxitan topa daiteke haren aipamenik. Gehienera ere, haren Literaturaren historiatik ateratako informazioren bat. Hortik aurrera, isiltasuna lanbro.

Arrazoia ezin izan, ordea, meritu falta. Asko zekien euskarari buruz, sakon ezagutzen zituen bizkaiera, lapurtera eta gipuzkera. Euskaltzaindiko buru hautatu zuten euskara batuaren prozesua hasi berritan (1970-1986). Instituzio zale, oso zen moderatua, eta garai hartan, batuaren inguruko liskar betean, batek baino gehiagok harrigarritzat har dezake bera hautatu izana Euskaltzaindiko buru. Esango nuke, ordea, haren jakituria eta trenpu lasaia probidentzialak izan zirela baretasuna sustatzeko batuaren auzian. Protagonista baino, zerbitzari izan zen.

Villasantek bazuen, ordea, protagonista izateko motiborik: euskal gramatika ikertu zuen garai hartan inor gutxik bezala, oparo pentsatu zuen euskarari buruz eta idatzi ere oparo, sakon eta prosa garden batekin. Inork ez bezala aztertu zuen Axular, eta hura estimatzen irakatsi zigun. Erants dezadan, garrantzitsua baita: Villasanteren idazketa, lapurtera klasikoan oinarritua, komeni zaio ezagutzea gaur euskaraz txukun jardun nahi duenari: Euskararen auziaz edo Axular. Mendea. Gizona. Liburua, lan interesgarriak izateaz gainera, eredugarriak dira saiakera literarioa edo kazetaritza landu nahi dituen edonorentzat.

Hori bera zioen Edorta Jimenezek ere, baina ikuspegi literariotik, Angeles Sorazu. Bizia eta mezua biografiari egin zion kritikan: nahiz liburua moja baten biografia den, Jimenezek dio, garbi utzi eta gero bera ateoa dela: «Behingoan doaz begiak orrialdez orrialde, hain da erosoa [Angeles Sorazu-ko] prosabide hau».

Axularren prosaren zale eta ikerle, Gero-ren egilearen prosa erreibindikatu zuen Villasantek, bere jardunarekin frogatuz zenbat balio zuen XX. menderako eta zenbat balio duen mende honetan. Baina aipatu meritu guztiak eta gehiago dituen arren, atarian esandakoa: (ia) ahanzturaren ganbaran daukagu Luis Villasante.

Puskak jasotzen.

«[...] Hizkuntzaren laurdenik ere ez da ondokoetara pasatu [...] Dena amilduko da betiko hutsaren bahean, ahal diren puskak jasotzen saiatzen ez bagara». Villasanteren hitzek zentzu betea zuten 1961ean. Egun sargori eta euri langar asko izan da ordutik. Klima aldatzeraino.

Villasantek Aitonaren uzta-ko Sarbidea idatzi zuenetik, euskararen panorama nabarmen aldatu da literaturan, itzulpengintzan, gizartearen eta kulturaren arlo guztietan. Puskak jasotzea baino gehiago egin da: gure aitona-amonen uztak dira Orotariko hiztegia, Ahotsak ekimenari esker bildutako euskararen hots ugariak, hainbat alorretako datu baseak —bertsolaritza, musika, dantza...—, belaunaldi berrien formazioarekin lotutako ikasketak, kazetaritzaren eguneratzea eta hedabideetako hizkera, hizkera administratiboa, eta baita beste askotik asko ere...

Hutsaren bahean hausten eta galtzen utzi ez diogun espiritua eta materiala izateaz gainera, hortik abiatuta idatzi dugu eta itzuli. Gure zaharren oinordetzarik gabe, ez genukeen ekarriko ahozko hizkeratik idatzira ekarri duguna; ez genukeen itzuliko euskarak mundu osoko hizkuntzetatik jaso duen guztia; ez genukeen hainbat etorkin erakarriko gure mundura. Ez genukeen hainbat hitz zahar egoera berrietara egokituko; bi edo hiru hitzen konposizioetatik hitz berririk sortuko; imajinazioaren erraietatik sabel-hiztunik edo elezurtzik biziaraziko. Ez genukeen barre egingo edo hiztegia aberastuko hitzekin disfrutatu gabe Zakilixut modo...

Nora jorik ez duen erreka?

Villasanteren hitzek garaiko giroa eta beldurra islatzen dute. Hori baino sei urte lehenago, 1955ean, Pío Barojak esaten dio Koldo Mitxelenari Egan aldizkarian: «Euskara atzera dabil nora jorik ez duen errekaren gisa [...] Euskarak ez du ezertarako balio. Gauza bitxi bat bezala da, etxean gorde eta datozenei erakusten zaien horietakoa». Hori zen giro nagusia baita euskaldunen artean ere, batez ere maila sozial jasoenean.

Hitz horiek Barojari entzun eta handik hogei urtera doi «denbora ttipian urrats handiegiak egitera behartu omen dugu [euskara]», dio Koldo Mitxelenak Argia-k egin zion elkarrizketa batean. Eta ondo segidan: «Orduko geldiak dakar oraingo lehia. Zenbat falta zaigun ikusten duenak, nola esan urrutiegi joan garenik?» (Argia, 1972). Berrogeita hamar urte pasatu dira hitzok esan zituenetik. Asko egin dugu aurrera. Baina zenbat falta zaigun ikusita, nola esan urrutiegi joan garela, nola ez dugu esango are gehiago urrutiratu beharko genukeela Villasantek hutsaren bahea deitu zuenetik?

Norbere pertzepzioak eta trenpu psikologikoak zerikusi handia du euskarari buruzko gure jarreretan, baina hartutako bideak martxan segitzen du, egindakoa egina dago, objektiboa da. Baina arriskuak eta euskararen kontrako jarduerak ere asko dira. Objektiboak. Indartsuak. Esaterako, eta larria da: epaitegietatik aspalditik dator uholde gero eta sarriagoa, han kosk eta hemen kask, euskara auzi bihurtu nahi gero eta setatsuagoan, bide batez Barojari arrazoia emanez: ezer izatekotan, etxean gordetzeko bitxi bat da euskara, kapritxo bat. Atzo Barojak bezala gaur hainbat epailek: «hizkuntza unibertsalaren izaera da euskarari ukatu nahi diotena», hala zioen Angel Errok joan zen osteguneko berripaper honetan.

Korolario bat: euskararen unibertsal izaerarik gabe, hutsaren bahean, nola lortu Constitución izango ez litzatekeen Konstituzio propioa?]]>
<![CDATA[Komak koman]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2023-01-08/komak_koman.htm Sun, 08 Jan 2023 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2023-01-08/komak_koman.htm
Pausa labur bat, beste bat, eta beste bat, irakurketan aurrera; pauso batetik bestera, arnasaldi oharkabeak. Komak dira. «Ate birakariak» deitu zien Julio Cortazarrek: perpausen korridoreetan barrena dabiltza ate bat zabaldu, atzean utzitakoa itxi. Idazkuntzaren elementurik apalena, apenas nabarmentzen da. «Jolasgura asegaitza» bizi dutela esaten du Joserra Garziak Egonean doazen geziak liburuan, zeren oso matxinsalto arinak eta bizkorrak baitira letren belazean. Bestalde, eta kontrapuntu osagarrian, «koma txiki baten ondorio handiak» aipatzen ditu Juan Garziak Joskera lantegi liburuan; zeren aldea baitago «zatozte umeak jatera» idaztetik «zatozte, umeak, jatera» idaztera; pauso laburra dago «allons enfants de la patrie» aberkoitik «allons, enfants, de la patrie» desertorera; bilaukeriatik normaltasunera bitarteko aldea dago Mandela hil zen egunean El Paisek argitaratu zuen titularretik (Muere, Mandela) laster asko aldatu zutenera (Muere Mandela).

Karl Kraus idazleak Shanghaiko inbasioa eta komen garrantzia lotu zituen orain ehun urte. Ez zen boutade bat: bizi osoa eskaini zion hizkuntzak onerako eta txarrerako duen botereaz pentsatzeari, eta Krausen ustea zen hitzen erabilera baldarra dela munduko gaitzen iturria: hizkuntza oker baliatzeak gure harremanak itsutzen ditu, oreka soziala lehertzen, gerrak pizten, mundua gaiztotzen.

Hizkuntzaren benetako balioa, arretatik hasten da; hitzen erabilera sotiletik; zehaztasunetik; elkar ulertzen ahalegintzetik. Eta hizkuntzaren nolakoa neurtzeko, komen erabilerari begiratzea bezalakorik ez. Arnasaren erritmoa markatzen digute komek, gainerako puntuazio-markek ez bezala: Idoia Santamariak euskarara ekarritako W. G. Sebalden Austerlitz itzulpen mamitsuan orrialdeak eta orrialdeak aurkituko ditu irakurleak komak beste puntuazio-markarik gabe: mundualdi garaikidearen eta garaikideon memoriaren erritmoa da. Sebald beraren Saturno nobelan, berriz, komez inguratutako hainbat pertsona historikoren artean, Roger Casement irlandarra ageri da. Haren salaketei esker ezagutzen ditu munduak, neurri handi batean, Kongoko eta Amazoniako genozidioak: hemeretzigarren mendeko bortitzenak omen.

Koma batek urkatua.

«Roger Casementen fantasma atea astintzen ari da», dio W.R. Yeatsen poema bateko leloak. Hilobitik ari da Casement gure memoriaren atean jo eta jo, inperioen aldiri esklaboetan ezagutu zituen izugarrikeriak salatzen.

Casementek, Londresko Gobernuak Kongora destinatutako diplomatiko irlandarrak, ezin hurbilagotik ezagutu zituen, eta baita zorrotz salatu ere, indigenen esplotazioa, kolonoen bihotz beltza, beren buruak kristautzat zeuzkaten europarrek gizendutako infernua, Leopoldo II.a errege belgikarrak urteetan barreiatutako genozidioa. Britainia Handiko agintari ustez neutralek, Casement makurtzeko, Sir izendatu zuten -botereak ohiko estrategia du molesta dezakeen jendea saritzea-, baina diplomatikoak ez zuen etsi: haren salaketa-txostenak gero eta eskandalagarriagoak izan, orduan eta sutsuagoa zen agintarien Casement gainetik kentzeko amorrazioa.

Laster aurkitu zituzten hiru motibo: Casementek -ama irlandarra zuen- begi onez ikusi zituen Irlandaren askatasunaren kausa eta 1916ko Easte Rebellion (Bazkoko Altxamendua). Ezer begi onez ikustea ez baita delitu, alemanen aldeko balizko espioitza izan zen Casement atxilotzeko bigarren motiboa. Atxiloketa ostean poliziak egindako etxe-miaketan Dietario bat aurkitu zuten liburu eta dokumentu ugarien artean. Casementen homosexualitatea frogatzen zuten hainbat testu aurkitu omen zituzten bertan. Casement juzgatzeko hirugarren motibo bat zen, garai hartan aski baitzen homosexuala izatea pertsona bat bizi osorako zigortzeko.

Epaileek, ordea, ez zuten aski kartzelarekin, urkamendira eraman nahi zuten bai ala bai. Hiru motiboetatik, traizioa zen Casement urkamendira eraman zezakeen delitu bakarra. Asmo hark koska bat zuen, ordea: traizioa arautzen zuen lege bakarrean, 1351ekoa bera, ez zen garbi ikusten beste nazio batean egindako traizio-ekintzak juzga ote zitezkeen Londresen. Koma-edo bategatik -agian mantxa bat zen, agian paperaren akatsen bat- epaileek ezin omen zuten testua ondo interpretatu. «Koma bategatik urkatuko naute», xuxurlatu zion Casementek bere abokatuari eta horixe egin zuten epaileek: in dubio, pro reo printzipioa aplikatu ordez -zalantzaren aurrean, epaituaren alde egitea- urkatu egin zuten.

T.B. Yeats, Conan Doyle, Bernard Shaw izan omen ziren Britainia Handian Roger Casementen urkamenduaren kontra egin zuten intelektual bakanak. Joseph Conrad urteetan Casementen lagun mina izan zenak, ez zuen txintik atera (ordurako poloniar jatorriari uko egin eta british totala bihurtua omen zegoen). Ia ehun urte geroago, Vargas Llosak Zeltaren ametsa nobela kaleratu zuen. Idazlea luzaz mintzatzen da Casementen kausaz: hanka-punttetan pasatzen du haren urkamenduaren historia, eta genozidioen garaia atzean geratu dela argudiatzen du.

Ikuspegi inperialista beti da zabalegia komekin estutzeko.

Utikan komak, utikan oro!

Espainiako Parlamentuan, «herritarren borondatearen tenplu» deitzen dioten horretan, jartzen gaituzte hedabideek. Gezurraren, irainen, hizkuntzaren hondamenaren kaos guztizkoan nekez nabarmentzen da koma-hots sotilik, nekez xehetasunik. Faxismoaren itzal luze makabroa berriro, diktadoreak esandakoa buruan: «Dena lotuta eta ondo lotuta utzi dut». Atzoko kontuak? Konstituzioa onartu zenetik, zenbat militar, politikari eta elizgizon ultra ezagutu ditugu toilarena jotzen? Orain, berriz, justiziaren parte inportante batek kendu du mozorroa. Non dira finezia, zehaztasuna, hiru botereen arteko oreka, Joserra Garziaren komen «jolasgura asegaitza»? Juan Garziaren «koma txiki askoren ondorio handiak» nagusitu dira.

Ez dute etsiko Konstituzioa aldatu arte, baina atzera egiteko, auskalo nork euskarara itzulitako Espainiako Konstituzioko azken disposizioaren (hanka-sartze itzelaren) bidetik: «Era berean derogaturik geratzen dira Konstituzio hontan (sic) ezartzen diren disposapen (sic) guztiak».

Roger Casementek eta Karl Krausek bazekiten zerbait komak gorroto dituen jendeaz.]]>
<![CDATA[Esku bat gortea egiten serbileta bati]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2022-12-04/esku_bat_gortea_egiten_serbileta_bati.htm Sun, 04 Dec 2022 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2022-12-04/esku_bat_gortea_egiten_serbileta_bati.htm
Erreakzio askoren atzean, batzuetan garbi eta besteetan iradokita, Veleiako aferaren karga sentitu da poza poz-erdi gisa bizitzeraino: gaizki eramandako, baldar itxitako, modu tristean hilobiratutako auzi bat daramagu oroimenean. Nolanahi ere: ehunka interpretazio eta faltsifikazio egin dira eta egon daude artean, zientzian, historian, euskararen historian ere barne. Julio Caro Barojak Espainiako Historiako faltsutzeen berri eman zigun Las falsificaciones de la Historia (en relación con la de España) liburuan. Bertan dio: «Gizarte bat kezkatuta dagoenean bere garaian gertatzen ari den zerbaitegatik, zeina izan litekeen materiala edo espirituala, zerbait horrek faltsifikazioak eragiten ditu». Zibilizazio, herri, hizkuntza guztiei gertatu zaie. Hor dago eta ez da kontsolamendu. Baina ezta eszeptizismo eta jarrera negatibo duin-usteetarako aitzakia ere.

Bada, tentuak kalterik ez: osasuntsuak dira poza bezala zuhurtasuna, batek ez dauka zertan bestea gaiztotu, eskarmentuak hala dio. Euskarari dagokionez, beti bizi izan baita eta biziko baita albiste onen premian medikuaren bisiten zain balego lez, ukaezina da brontzezko eskuak, oro har, poza barreiatu duela euskararen bazterretan eta plazan. Koldo Mitxelenak Irulegiko inguruari eskainitako hitzen konfirmazioa dakar aurkikuntzak: «Hemendik (Iruñatik) hedatu zen euskara, zorioneko aldi batean, lurralde bero-lehorretara, ardo eta gari-lur jorietara» (Veleiakoetara, esate baterako). Euskararen hedapen territorialaz ari da Mitxelena, baina Irulegiko aurkikuntzaren aurreikuspenak konplitzen badira, euskararen existentziaren kalendarioak jauzi tenporal handi bat egingo du mendeetan atzera, gure «zorioneko» alditik «sorioneku» aldi zaharrago batera eramango gintuzke Irulegiko Eskuak eskutik.

Esku sarraila, eskua kisketa.

Harkaitz Canoren Pozaren erdia soneto- liburu argitaratu berria hartu dut azken nobedade literarioen metatik, idazlearen hainbat sonetok bezperan eragin zidan atentzio bera eskuratzeko gogoarekin. Patxada hartu eta poema batetik bestera, Eskua izeneko sonetora iritsi naiz. Misterioak edo sorpresak edo kasualitateak eragiten dituzten lilura eta egonezina, biak batera, eragin dizkit testuak. Burua liburutik jaso eta mahai gaineko brontze koloreko eskuari begiratu diot. Sonetoko eskura itzuli naiz berriro. Bizpahiru aldiz irakurri eta gero testu osoa, hainbat pasarteren entresaka interesatua egin dut, lotsagabeki lotu dut sonetoko eskua Irulegiko Eskuarekin:

«Eskua, [...] sarraila eta nahiz kisketa, [...]. Eskuko marrak dira lubaki sekretuak,/ usain zahar eta etorkizunaren gordailu [...]». Eta sonetoaren bukaerak: «Gu norbait bihurtzen gaitu norbaiten eskuak».

Sarrailak kendu, kisketak ireki; mundu asmatuen, mundu amestuen mirailetan begiratu. Ernst Blochek: «Litekeenaren laborategia da literatura».

Zori justua.

Canoren liburua itxi eta denbora dezente egin dut posterrari begira. Apenas nabarmentzen diren brontzean zizelkatutako letrak. Hartan, ordura arte erreparatu gabea nuen oin-ohar bat ikusi dut posterraren beheko partean. Letra liliputar batean emana baitago, lupa hartu behar izan dut oharra irakurtzeko.

Irulegiko Eskua, nonbait, etxe batean egon zen zintzilikatua. Eskuari goiko aldean ikusten zaion zulotxoa, iltze-edo batetik zintzilikatzeko egina izango da seguru asko. Oraindik ere kale etxe eta baserrietan ikusten diren ukabil gisako aldaben funtzio bera izango zuen. Posterreko oharrak esaten digunez, «etxea babesteko edo ongietorri egiteko apotropaiko» bat da. Kortesiazko formula bat, alegia. Hasierako hitz bakar bat soilik deszifratu dute adituek. Ezaguna da, hurbila, net arrunta, kaleku zein etxeku, eta horregatik egiten zaigu harrigarri. Deszifratu gabe dauden lerroek, ordea, esku bete emango dute: orain bi mila urteko une sorionekuak eta gaurko momentu zorionekoak bilduko gintuzke espazio tenporal edadetu batean. Mitoaren eta errealitatearen artean, euskarari imajinatu imajinatzen genion orain arteko testuek adierazten duten baino adin zaharragoa, baina nekez sinesten genuen hain urrutira eramango gintuzten frogetan.

Irulegiko eskuak Oskar Alegriaren Emak bakia baita filmeko eszena eder bat dakarkit gogora: irudietan, asfalto gainean, plastiko gardeneko goante/esku bat dabil dantzan, haizearen mende eta pour hazard bezala, serbileta zuri-zuri batekin elkartu nahian, hura ere haizearen mende. Orain bata bestearengandik hurbil, gero urruti, zirimolaka dabiltza biak... Gortea egiten ari dira elkarri. Haizearen zoriak edo ikusleon desioak izango ote du biak elkartzeko fortuna?

Eskua ohituta dago ahoak esandakoari laguntzen bere mugimenduekin, eta akaso haize-dantzarekin zerbait esan nahi dio serbiletari; beharbada haizea noiz baretuko dago, asfaltotik ikatz-zotz bat hartu eta zerbait idazteko paper dantzarian. Kortesiazko formularen bat akaso:

'Hurbil bizi naiz, zatoz...'.

Momentu batean Alegriaren filmeko off-ak planteatzen du hitz asko hil egiten dela. Baztertu ditugulako, ahaztu zaizkigulako, ez digutelako jada balio, zoriaren txoriak jan dituelako... Nork ote daki zergatik. Baina nora doaz hitzak hil ostean?

Hitz batzuk ez dira, ordea, betirako hiltzen: batzuk piztu (haragitu) egiten ditugu eta egokitu egoera berrietara, maite ditugun pertsona zenduekin egin ezin duguna egiten dugu hitzekin. Aspaldi handian hitz asko ari gara pizten eta ateratzen kanposantuko zulotik. Hausnartu egiten dugu, behiak izan gabe. Gaiak jorratzen ditugu, artajorran sekula jardun ez badugu ere. Entengak ordaintzen ditugu parrandetako zurrutekin batera burdindegitik pasatu gabe. Hitz zaharrak bizitza berrira ekarriak, hori da egiten ikasi dugunetako bat azken aldiotan. Gutxien espero duzunean, norbaitek gure baitak, edo, metafisiko jarrita, euskararen baitak arnasa ematen dio aspaldi galdu zen hitz bati. Hizkuntza zaharra berrira ekartzen ari gara etengabe. Horregatik-edo harritu gaitu gehien sorioneku zaharraren gaurkotasunak: bi mila urte pasatu eta gero, hitz hain sukaldeku bat ez aldatu izana ez morfologian ez adieran, hori egin zaigu zorioneko mirari.

Haizea baretzera doala ematen du, eskua gero eta hurbilago dago serbileta zuritik. Ikatz-zotz bat du hatz artean.]]>
<![CDATA[Etxean esklabo]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2022-11-06/etxean_esklabo.htm Sun, 06 Nov 2022 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2022-11-06/etxean_esklabo.htm
Ama hizkuntza, bertakoa, propioa, etxekoa, herrikoa, jatorrizkoa, indigena, autoktonoa, tradizionala, nazionala, natiboa, tokian tokikoa...

Askotariko espresioak baliatzen ditugu inposatzaileak edo/eta hegemonikoak ez diren hizkuntzak izendatzeko. Bakar bat ere ez da ez zehatza ez xumea. Lehendabizikoak ama du ardatza; bertakoa izateak, geografia; propio hitzaren jabetza-kargak enbarazu egingo dio bati baino gehiagori; etxekoa izatearen metaforak mugatu egiten du espresioaren hedadura. Eta abar. Baliagarriak dira guztiak, testuinguruen arabera noski: ugaritasuna noiztik eta zergatik da txarra dena galtzeko beldurrez bizi den hiztunarentzat?

Bernakulo hitza ere sartzekotan egon naiz hasierako zerrendan: orain hirurogei urte, Vatikanoko I. Kontzilioak hizkuntza bernakuloak lehenetsi zituen (bertakoak, tokian tokikoak...), eta, egun batetik bestera, tokian tokiko hizkuntzek latinaren tokia hartu zuten, hainbeste mendez huraxe baliatu ostean elizkizunetarako. Nik dakidanez, lehendabiziko aldia zen nazioarteko erakunde batek -mundu osora zabaldutako erlijio batek kasu honetan- tokian tokiko hizkuntzak onartzen zituela bere jardun nagusirako. Ordu arte, apaizak kenduta, apenas zen eliztarrik latina ezagutzen zuenik, baina jendeak naturaltzat jotzen zuen elizan sartu bezain laster latina entzun eta latinez erantzun beharra. Introibo ad altare Dei apaizak, eta Ad deum qui laetificat eliztarrek. Jendeak ez zuen ulertzen betiko kalamatrika hura, baina onartua zuten: liturgia zen, misterioa zen, esoterikoa zen...

Jorge Oteizak zorrotz salatu zituen latinaren mozorroa eta funtzioa. Eskultorearen esanetan, latinak «mezua ezkutatzea zuen helburu eta misterioren inpresioa barreiatzen zuen, jendeak ez zuelako ulertzen». Jendeak, ordea, onartu egiten zuen misterioaren petxa sakramental hura: salbazioak merezi zuen nonbait hori eta gehiago.

Bernakulo hitzak, aldiz, itsusi amorratua izan arren, harrotasunez betetzen zuen fededun euskaltzaleen ahoa. Oso gutxi iraun zuen, ordea: une jakin batean arrakasta handia izan duen hitz eta espresio asko bezala desagertu zen bernakulo hitza ere gure hiztegitik: Kontzilioaren aireak ekarri zuen eta sekularizazioaren haizeak eraman. Hitzak ez du arrastorik utzi hiztegietan, bi agerpen apal baino ez 'Ereduzko prosa gaur' corpusean.

Esklabotza modernoaren aroa.

Kontziliora arte, latina; kontzilioaz geroztik, hizkuntza bernakuloak. Etxekoak, herrikoak, bertakoak. Hizkuntza bernakuloen saskian sartu beharko genituzke gaztelania edo frantsesa ere? Galderak hiztegietara eraman ninduen, ezer berezirik topatzeko esperantzarik gabe, denbora-pasako kuxkuxeatze hutsean ia.

Espero ez nuen sorpresa handi batekin egin nuen topo, bernakulo hitzaren etimologia ez baita mamirik gabea: etxe edo jauretxe batean jaiotako esklaboak (vernak) ziren nonbait bernakuloz mintzo zirenak. Nagusien etxean bizi ziren bernakuloak; guztiz etxeko izan gabe, ordea.

Esklabo, menpeko, jopu...

Bernakulo hitza itsusia izango da, baina iradokizun askorako ematen du. Adibidez, neokapitalismoak eragindako esklabotza modernoaren hainbat aurpegiz eta mekanismoz mintzatzeko: pantailak eta telefonoak kate bihurtu zaizkigu; diruaren gurtzara garamatza orok; ordutegiak ez dira herdoiltzen, gero eta elastikoagoa da lanerako denboraren goma; peccata minuta dira oinarrizko lan-eskubideen urraketak, etengabeak sexuaren araberako diskriminazioak... Hizkuntzen arteko harremanei dagokienez ere, aldez edo moldez, hizkuntza hegemonikoen bernakulo gara, esklabo.

Eta hartan eta halakoetan nenbilela, oroimenak klik egin zuen nire baitako pantailan eta berripaper honek aste batzuk lehenago argiratutako albiste baten aurrean jarri ninduen: «Maiatzetik hona ETB2k 139 film eman ditu; bakar bat ere ez ETB1ek». Albistea irakurri nuen egunean esklabo sentitu nintzen. Albistea gogoratze hutsak berriro inarrosi zidan barrua, berriro sentitu nintzen esklabo etxean. Bernakuloa nintzen neu ere, hitzaren zentzu zaharrean.

Bi leiho desberdin.

Bahituta daukagu hiztun batek hain beharrezkoa duen irudimena eta bahituta dauzkagu irudimena hornitzeko hain beharrezkoak diren baliabideak; leihoak itsututa dauzkagu menpekotasunaren pertsianekin, ez dugu itsumenetik libratzeko premiarik sentitzen, ez diogu biderik zabaltzen han-hemen asmatutako istorioak entzun, ikusi eta gozatzeko aukerari, ez dugu nonbait jakin nahi gure hizkuntzaren mundua zabaltzeko beharrezkoa dugula beste hizkuntzetako munduak gure hizkuntzara ekartzea. Bada, berripaper honek zekarren albistearen oroitzapenak-egoera larri baten alerta-deia zen- larrutik ordaintzen duguna gogorarazi zidan berriro: etxeko nagusiek, nahita zein baldarkeriaz, zabalik dute hemengo leiho propio bat, euskararena, etxeko hotsak entzun eta etxeko irudiak ikusteko baino ez nonbait (oro har eta salbuespenak salbuespen). Euskal hiztunoi -bernakulo esklabooi- bost axola zaizkigu nonbait munduko istorioak eta ikuskizunak, munduaren memoria, munduaren arnasa. Telebista publiko baten bi leiho ditugu. Erraz -nahi gabe ere bai- bereizten ditugu biak. Baina bi leihoen arteko desberdintasuna ez da soilik hizkuntzarena. Eredu, tonu eta estetika, edukiak eta filosofia, eta, azken finean, munduaren proiekzioa ez dirudite irizpide bateratu baten emaitzak. Ez dakit inoiz egin den inkestaren bat bi pantailek Euskal Herriaz ematen duten irudiaz, zenbateraino eta zertan diren desberdinak.

Post scriptum.

Artikulua zuzentzen ari nintzela jakin nuen Gasteizko epaile batek ume bati Hazia izena jartzea debekatu duela. EAEko hizkuntza hegemonikoaren parametrotik begiratuta, noski. Nondik bestela? Hizkuntza esklabo batetik, nahiz hizkuntza esklabo hori ere ofiziala den EAEn?

Artikuluarekin hasi nintzenean irekita utzi nahi izan nuen hizkuntza gutxituei deitzeko moduen zerrenda. Bego orain itxita:

Ama hizkuntza, bertakoa, propioa, etxekoa, herrikoa, jatorrizkoa, indigena, autoktonoa, tradizionala, nazionala, natiboa, tokian tokikoa, esklaboa.]]>
<![CDATA[Tunel beltzean, gu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2022-10-02/tunel_beltzean_gu.htm Sun, 02 Oct 2022 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2022-10-02/tunel_beltzean_gu.htm
Jaiotza da bizitzaren abiapuntuko tren-geltokia; heriotza, azken portu. Bidean, hainbat geltoki txiki eta geldialdi, hainbat tunel eta zubi. Bizitza.

Trenaren irudiak askorako ematen du. Esaterako, trenaren metafora batek Bultzi leihotik eman zion hasiera euskal poesia modernoari. Poeta, herritik hirira bidean, leihotik begira dago paisaia bukoliko bati, haren begirada trenaren erritmoan ari da atzean uzten mendi, soro eta baserri zaharrak. Begiradarekin, sentsazioak: herri-nostalgia eta atzean uzten ari den naturaren xarma; helmugara hirira hurbiltze hutsak eragiten dion estualdia...

Baina ez treneko leihoak ez bizitzako ezerk uzten digu errealitatea bere osotasunean ikusten: bizitzaren trenean goaz leihotik begira, baina eguzkiaren gehiegiak itsutu egiten gaitu, euri-langarrak begirada lausotzen. Ez, ikusten duguna ez da errealitatea bere osotasunean, mosaiko erraldoi baten errealitate-puska bakanen sortatxoa baizik: gutariko bakoitzaren egia partziala da, sarri kontaminatua, gaiztoz manipulatua. Halaxe da, partziala, atzean utzi omen dugun pandemiaz gogoratzen dugun muinaren mina; halaxe da, erruz kontaminatua eta gaiztoz manipulatua, Ukrainako gerra. Sinesgaitza egiten da gizaki kontsideratzen den inork nola abiarazi dezakeen gerra bat, noiz, eta humanitatea gainditzen-edo ari zenean historiak ezagutu duen lehen peste globala. Tragedia bati beste tragedia bat. Minari mina. Pandemia naturak eragina zen, ordea. Gerra, gizakiak.

Nork bere trenetik ezin, ordea, errealitate-inar bat baino gehiago ikusi; nahi bagenu ere, ezin errealitatearen mosaiko osoa ezagutu. Baina ezinezkoa zaigunez errealitatea bere osotasunean jasotzea, zer?, begiratzeari eta pentsatzeari utziko diogu, iskin egingo diogu gertatzen ari dena ulertzeari? Iskin egingo diogu, halaber, pentsatzen duguna manifestatzeari?

Iragan mendean, itsu, gor eta mutu jokatu zuen jende gehienak, begiratu ere egin gabe milaka judu kontzentrazio-esparruetara zeramatzaten trenei. Itsu, gor, mutu gara miseriaren aurrean. Gerraren bila gau eta egun bizi diren militarkoteek zein liberal uste(l)ek itsu, mutu eta gor nahi gaituzte orain ere.

Desikasten.

Umetan, tren zahar espainiarrek abisu bat zeramaten leihoetako kristaletan grabatuta: Prohibido asomarse al exterior. Frantziako eta Italiako trenetako mezuek, burua ateratzea debekatu ordez, arriskuaz abisatzen zuten. C'est dangereux de se pencher au dehors, frantsesek. È pericoloso sporgersi, italiarrek. Estatuak bere ideologiaren araberako irudia transmititzen du, baita mezu publiko xaloenetan ere.

Gaur, trenetako leihoak itxita daude. Trenaren abiadura handiegia da taxuzko ezer ikusteko kristal lodi hermetikotik. Seguruagoa da bagoiko telebista; edo sega-potoa.

Baina non kristobelen gelditzen da gure begirada propioa?

Okulistarenera joaten garen moduan kezkatu behar gintuzke gure begiradaren nolakoak. Kritikotasunaren gure duintasunaren abezea da galdetzea gure begirada ez ote den miopea bihurtzen ari, ez ote daukagun hipermetropia. Zeren gerta bait liteke, zeren gertatzen baitzaigu: gure begiradak eskema zaharrekin segitzen duen bitartean, mundua bere bidetik doa, beste itxura bat hartzen ari da etengabe. Atzo pentsatzen genuenak balio ote dit gaur? Nire begirada gai al da orain zer nolako mundutan nagoen usaintzeko? Bizitzaren beste alor askotan bezala, gure begiradak ere desikasi egin behar ditu sitsak, inertziak, nagiak; baztertzen aritu behar urteari urte, nerabe ginenetik gaur arte gure pentsamenduari itsatsi zaizkion lagun faltsuak, ideia eta uste okerrak. Begiratzeko modua zorroztu, eskema zaharkituak birziklatu, izua izan gorrotoaren zein indiferentziaren izotzetan ainguratutako pentsamenduari; lausotasunean argi egiten saiatu eta argiegi dauden gauzei talaia desberdinetatik begiratu.

Seguru ez gaudenean, orduan segitzen dugu benetan bizirik.

Trena tunel beltzean.

Lizardiren poemak bukaera aldean dio: «zure bazter, gurazko aberria, doa zoro ta (bertan ni) bultzia». Munduaren trena ere zoro doa eta (bertan gu) Dürrenmatten Tunela izeneko ipuin ezagunean: gazte bat trenez doa, egunero bezala, unibertsitatera. Tunel batean sartu trena. Halako batean, gaztea ohartzen da trena makinistarik gabe doala, aldapa behera, amaierarik ez duen aldapa batean behera eta behera...

Mundua asko aldatu da, etorkizuna tunel beltz baten gisa ikusten dugu. Areago, Putinek gerra hasi zuenetik. Ordutik, gerraren erantzukizunak eztabaida ideologiko asko eta gogorrak eragin ditu han-hemengo hainbat giro eta lagunartetan, Putin, Biden, NATO, Ukraina, Errusia, Estatu Batuak, Europa et alii ardatz hartuta: tentsio handiko debateak, urteetako adiskidetasuna arriskuan jartzen duten horietakoak, gertatu dira ezkerreko militante abertzale zein ez abertzale askoren artean, gure baitako eskemak eta lubakiak printzipio unibertsalen gainetik jarriz askotan.

Bitartean, gerrak ez du etenik, perspektibak ez dira, inondik ere, lasaigarriak: gehien hitz egiten duen eta gutxien entzuten duen garaia bizitzen ari garela transmititzen digute sare sozialek, giroak, garaion aireak, Mircea Cartarescu errumaniarrak esandakoaren haritik: «garai apokaliptikoak, garai ilunak» bizitzen ari gara. Pesimismoa da irabazle gerran, gure pesimismo gero eta orokortuago bat izan liteke, zinez, gerraren aliatu eta konplizerik behinena.

Umberto Ecok, masen kulturaz ari zelarik, apokaliptikoak eta integratuak kontrajarri zituen masa-kulturaz ari zen izen bereko saiakera labur famatuan. Batetik, apokaliptikoak, edo masen kulturan dena beltz eta guztian manipulazioa ikusten dutenak; bestetik, integratuak, edo sistemak irentsitakoak. Baina auziak muturrera eramatea nekez izaten baita irtenbide bat, kalterik ez pentsatzeak muturren artean badaudela jarrera kritikoak baina diskretuak, neurritsuak, zuhurrak, jendeari entzunez jendeari pentsatzen eta dudatzen laguntzen diotenak; zalantzarekin eta jakin nahiarekin saiatzen direnak etorkizunari begiratzen, garaion ilunon erdian orekari eusten saiatuz.

Begiratu, susmatu, pentsatu. Kritikoak izan, printzipioak bistatik galdu gabe. Nago horrela bakarrik hurbil gaitezkeela, hurbiltzekotan, errealitatearen mosaikora.]]>
<![CDATA[Iaz, aurten, geurtz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2022-06-05/iaz_aurten_geurtz.htm Sun, 05 Jun 2022 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2022-06-05/iaz_aurten_geurtz.htm
Iaz, horra hitz labur bat, ekonomikoa oso. Natural-natural ateratzen zaigu, kolpean ulertzen dugu. Denbora zehatz bat, hitz bakar batez adierazia. Joan (iragan) zen urtean ere erabiltzen dugu, horixe egia, inguruko hizkuntzetako molde berean (el año pasado, l'année dernier, l'anno scorsso, last year): esplikatiboak dira guztiak, baina ez dute iaz-en estilizaziorik eta indarrik, ez dira esanahia duten forma autonomo laburrenak. Gainera, zahardadearen noblezia dauka iaz-ek: 1539koa da Orotarikoa-k dakarren lehen adibidea, Cantar de Perucho delakotik hartua: «Iaz zoegia [zuhurregia] nintzen, aurten eroa». Noblezia guztizkoa du iaz hitzaren estreinaldiak Gutenbergen letra-moldetan. Esaldi berean estreinatu zen aurten ere letren errepublikan: errealitate bat, hitz bat, nahiz eta urte honetan esplikatiboa ere erabiltzen dugun, inguruko hizkuntzetan bezala (este año, cette année eta abar).

Etorkizuna adierazteko, ordea, eta hemen dator nire jakin-minezko harridura, ez dugu denbora zehatz hori hitz bakar batez markatzen. Iaz, aurten, eta... Eta datorren urtea, hurrengo urtea edo heldu den urtea esplikatiboak baliatzen ditugu. Nik, ordea, hitz bakar autonomo bat sentitzen nuen faltan denboraren hainbat serieren logika osatzeko: Lehen, orain, gero. Atzo, gaur, bihar. Baina iaz, aurten, eta...

...eta atx!, katea eteten zaigu katebegi baten faltan, hor lanbrotzen da urte batetik besterako hiru aukerak hitz bakar batez adierazteko serieen magia. Hizkuntzen arkitekturak esaten du, ordea, existitu behar duela hitz bakar horrek, hizkuntzek beti errespetatzen dutela logika: euskara ez da salbuespena. Hirugarren hitza, auskalo zein eta batek daki zergatik, gure ahanzturaren sala ilunen batean geratu ote zitzaigun, hautsak eta amaraunek hartuta?

Juan Luis Zabalaren Mina hartzeko ere liburu berriko poemetako baten hasierak egin dit argi: «Ba ez hekien ba une hau iritsiko zela, orain ez bazen gero, gaur ez bazen bihar, aurten ez bazen geurtz?». Kategoria gramatikal desberdinekin osatutako datorren urtean edo urtebete barru deskriptiboak erabili ordez, Zabalak kategoria bakarreko geurtz zaharra erabili du, praktikan galdua genuena txanpon bat irinetan bezala. Poemaren erritmoak eskatzen zion Zabalari labur eta bizi jokatzea. Baita gure denbora-hitzen serieen logikak ere. Gehitu horri esaldiaren testuinguruak garbi uzten duela hitzaren esanahia. Hitz bitxi abandonatu bat maisuki integratzea deitzen zaio horri. Ez du poema trabatzen, aitzitik: irakurlearen arreta pizten du, eta poemaren funtsa heriotzaren hurbila markatzen «nola dakik hil eta gero ezin dela idatzi?».

Kristo guztia bezala, idazleak ere hiltzen dira, baina hitzak ez, munduan hiztunak, irakurleak, poetak dauden bitartean behintzat.

Ahanzturaren sala ilunetik.

Iaz, aurten, geurtz, beraz. Orotarikoa-n ez daude geurtz-en zazpi adibide baino (Oihenart, Duvoisin, Orixe...). Ereduzko prosa-ren hiztegiak ez dakar adibiderik. Hitza desagertuta dago praktikan, tamala da, baina ez hilda. Ahanzturaren salan segi dezake, nork daki. Gure kontsolamendua da geurtz bizirik dagoela Perutxoren kantua-n, bizirik Oihenart eta enparauen testuetan, bizirik dagoela orain Zabalaren poeman.

Tira, agian kontu hutsal batekin nabilela erabaki duzue. Baina zenbat kontu huts ustez garrantzi gabe ez dago, demagun, W. G. Sebalden Austerlitz itzulpenean, azken berrogei urteotako zenbat horrelako kontu ustez garrantzi gabe dago Idoia Santamariak bere itzulpenarekin oparitu digun mirariaren lerroetan? Irakurri duenak ondo daki orain berrogei urte nekez lortu zitekeela Idoia Santamariak eskura jarri digun lanaren maila. Azkenaldi luzeko itzulpengintzaren ekarri etengabeak eta Idoia Santamariaren eskarmentuak lortu dute miraria: Sebalden nobela maiz ari da arkitekturaz, eta nobela bera da hitzez osatutako arkitektura harrigarri bat.

Txillidak zioen: «oraina iragana bezala, etorkizunaren oroitzapenak». Denboraren arkitektura hori olioztatzen ari da itzulpengintza, eta ez dugu euskara olioztatzen segitzea beste erremediorik bizirik iraungo badu etorkizuneko oroitzapenetan.

Hizkuntza etxe eta babes.

Hizkuntzak ez du nire beharrik. Nik sentitu eta bizi behar dut haren beharra. Nire adinean, areago, hasten naizenean hitz arrunt bat gogoratu ezinik. Gainera erdi gorra naiz aspalditik (erdi bakarrik?, aterako zaio lagun bati baino gehiagori). Hitzak irakurrita entzuten ditut orain ondoen, ez dut idatzia barne-hots bihurtu beste erremediorik. Barruan eta barrutik.

Uste dut horregatik ere entretenitzen naizela geurtz bezalako bitxikeria ustez garrantzi gabeen peskizan. Baina Austerlitz nobelara itzuliz: narratzailea ari delarik deskribatzen aspaldi erabili gabeko gelatxo batean gordeta dauden argazki-pelikulen kaxa batzuk (nobelan deskribatzen diren objektu, kale, eraikin eta paisaien argazki zahar asko ageri da liburuko orrietan), esaten du Jacques Austerlitzek: «gauzen formak eta biluztasunak erakarri ninduten batik bat». Protagonistak gauzen formak dioen tokian jarri hitzen formak: hiztegien orri-pasa nabilelarik sorpresen bila, hitzen formak eta biluztasunak erakartzen naute. Geurtz biluzik dago hiztegietan, eta, itxura batean, hautsak hartuta, nahiz oso praktikoa den hitz bakarrez osatutako denborazko izaeren serie bateko katebegia delako iaz eta aurten-ekin batera.

Aski segur, ez dugu hitz zaharra gure jardun berri noranahikoetan integratuko. Edo agian bai, nork daki. Lehen, orain, gero. Atzo, gaur, bihar. Iaz, aurten, geurtz. Ahaztua genuen pieza bat erantsiko genioke denboraren anfora hautsiari. Hitzak errespetatzea eta maitatzea, baita ustez garrantzi gabeenak ere, bada hizkuntzaren arkitektura errespetatzea, eta hizkuntzaren arkitekturarekin, elkarbizitza eta mundua.]]>
<![CDATA[Bi lerde-merde Monopolioaren jauregian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2022-05-01/bi_lerde_merde_monopolioaren_jauregian.htm Sun, 01 May 2022 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2022-05-01/bi_lerde_merde_monopolioaren_jauregian.htm
Enegarrenez, lotsa bera ere lotsatzerainoko lapur-festa baldar ziniko baten berri hedabideetan. Oraingoan ere, enegarrenez, nobela pikareskoren baten orrietatik edo Berlangaren filmen batetik ateratako pikaroak ematen omen dute albisteko bi lapur bihotz-zikinek. Errespetua pikaroei!, atera zait barrutik, pijo-airea arnastetik bizi diren bi aristokrata-edo baitira albistekoak. Izara banaren premiarik gabeko fantasma bi.

Cervantesen Zakurren kalaka nobela laburreko esaldi batera bideratu nau albisteak: «Gutxitan lortzen da, edo inoiz ez, anbizioa betetzea hirugarrenen bat mindu gabe». Anbizioak norbait kaltetzen du ia beti. Telebista kontatzen ari dena ez da, berez eta soilik, bi lerde-merdek kizkurrak egin dituztela hiritarren bizkar: are larriagoa da pandemiaren une larrienetan gertatu zela eta pandemiari aurre egiteko materialak arpilatuz. Miserikordiaren arrastorik gabe.

Telebista eta argia itzali ditut. Burua ere itzali nahi nuen, baina, supituan, ez dakit non irakurria dudan teoria irudimentsu bat zintzilikatu zait haserrearen harietatik; zintzilikatu zait kuriositatea ere imajinatu nahian entzun berri dudan albisteak zer-nolako erreakzio erreakzionarioak eragingo zituen espainiar aristokrazia eta goi burgesia txit nazionalistetan.

Monopolioaren jauregiko artistak.

Orain sei urte, lau mende Shakespeare eta Cervantes hil zirela. Aipatu teoriaren arabera, Britainia Handiak arrandia osoz ekin zion Shakespeare omentzeari. Hitzaldi eta erakusketak, programa informatibo eta ludikoak, kontzertu klasikoak eta performance berriak programatzeaz gainera, aktore entzutetsuenek zein antzerkizale anonimoek Shakespeareren obra nagusiak antzeztu zituzten Britainia Handiko hiri nagusietan bezala herri eta auzo txikietan ere. Ez zuten aukerarik galdu Shakespeareren balioa goratzeko. Brexit betean egonik ere edo agian horregatik, Britainia Handiak harro omendu zuen ingelesak eman duen idazle handiena eta britaniarren historiako herritar gorena.

Espainiari dagokionez, Mariano Rajoy zen presidentea eta haren estiloan funtzionatu zuen guztiak: txepel, gogorik gabe, kontrakarrean, ezer asmatzeko nagiz zer egin eta nondik jo. Ematen zuen amorratzen zeudela konpromisoa noiz eta nola kenduko gainetik. Etorri bezala joan zen Cervantesen urteurrena: indiferentziaren maldan behera. Ospakizun-edo haiek deus gutxi utzi zuten gogoangarritik, eta askotik gora konpromisozko itxura-gordetze kultural ofizialetik.

Zer dela eta hainbesterainoko nagia, zer zegoen orduan eta zer dago orain Espainian kulturaren inguruko hainbeste errutinaren, kulturaren kontrako destainen atzean? Kulturak bost axola dion gizarte bat? Hori ere bai, ohituta gaude Espainiako eskuinak kulturari erakusten dizkion zezen-begirada eta adarrekin. Hala ere, zerbait zehatzagoa zerbait sakonagoa egon behar du mespretxu horren guztiaren atzean. Aipatu teoriak jarri ninduen sinesgarritzat distiratsutzat jotzen dudan arrasto baten peskizan.

Shakespeareren drama asko, kontu jakina da, Britainiatik kanpo gertatzen da, giza kondizioaren pasioak eta miseriak han-hemen banatuz: Hamlet, Danimarkan; Romeo eta Julieta, Veronan; Otelo, Venezian eta Zipren; Julio Zesar, Erroman... Giza ahuldadeen mekanismoak eskaintzen ditu Shakespearek anbizioa, mendekua, hira, boterea, inbidia, zorionaren efimerotasuna, damua eta dolua, bakardadea…. Guztionak dira ahuldade eta sentipenok, nonahikoak, noranahikoak. Unibertsalak eta atenporalak deitzen ditugun horietakoak.

«Cervantesek-eta, ordea…», egiten omen du Espainiako eskuinak ez dakit non irakurri nuen teoriaren arabera.

Cervantesek-eta, ai, Espainiako lurretan eta bizitzaren eguneroko miserien erdian kokatzen zituzten beren istorioak eta ibilerak. Pertsonaiak oso dira hurbilak, humanoak, hauskorrak, oinak lurrean eta gosea sabelean dutenak. Pertsonaien ahuldadeak ez dira batere epikoak, haragizkoak baizik, hauskorrak, nagusi (ustez) nobleek eragindako miseria handia amarru txikiekin eramaten saiatzen direnak. Espainiako literaturaren historiak eman duen ispilu deformatuen galeria bizi, ugari, emankor horrek ez dio, nonbait, grazia zipitzik egiten espainiar nazionalismoari: Madrilen ez dago pobrerik!

Nork asmatu zuen, ez bada Cervantesek, Monipodioren patioa, nobleek eta latifundistek behartsu izatera kondenatutako Rinconete eta Cortadillo bezalako pikaroen habitat behartua? Zer genero klase izan da, ez bada pikareskoa deitzen duguna, zorrotzenen marraztu duena itsu eta herren faltsuen pikardia bizkorra, esku abilen trebezia urrea borborka zerabilen inperio handi batek herrian eragindako miseria larrienaren erdian? Pikarook mila aldiz dira nobleagoak urrelandiako noble komisionistak baino. Non kokatuak daude pikaroen istoriook eta istoriootako miseria ez bada Madrilen eta Alcalan, Toledon eta Salamancan, Sevillan eta Valladoliden, noble, burges, latifundista, konkistatzaile eta kardinal aberatsen Monopolioaren kale-bazter eta arkupe ilunetan, hau da, Cervantesek Monopodio patioak deituetan, Monopolio jauregien kontrastean? Diruaren monopolioa zutenek eskura zuten boterea eta, boterearekin, administrazioa, legea, konsegidore-giltza, bitartekaritza, komisio-zakua, zezenek daramaten bezalako klasearen marka: nagusikeriarena. Ez, ez zeukaten deus pikaroen duintasunik.

Kaka dauko.

Durangaldean «kaka dauko» esaten omen dute iragan iluneko pertsonengatik. Zenbat kaka dauko leinu aristokrata zaharreko alfer askoren eta aberats berri arrakastatsu ugariren historiak?

Azken mendeotan, zenbat diru ez ote da gelditu madrildar boteretsuen patriketan probintzietatik joaten zirenei gorteko leihatiletan egindako faboreak ondo kobratuz: Madril izan da Estatuko estolderia guztien abiapuntu eta bilgune. Estatuaren aldirietako enpresa handi askok Madrilera jotzen du arazoak dituenean, zeren ordainetan baina? Zenbat bitartekari, harrapari, mihi-leun eta esku-zuri, komisionista eta sos-zarpa ez da mugitu esku-arrantzaren Monopolioko jauregien estolderietan?

Autonomien Estatu bat sortu izanak ez omen dio grazia zipitzik egin Madrid, Villa y Corte-ko espainiar nazionalismoari, hala dio ez dakit non irakurria dudan teoriak.]]>
<![CDATA[Bake betierekoa eta Mitxelenaren profezia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/029/001/2022-04-03/bake_betierekoa_eta_mitxelenaren_profezia.htm Sun, 03 Apr 2022 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/029/001/2022-04-03/bake_betierekoa_eta_mitxelenaren_profezia.htm
Pandemiarekin, esperantzarako bi helduleku genituen. Bat, historia: gure aurrekoen eskarmentua, esanez pesteak indarra galtzen duela. Bigarren heldulekua, zientzia: goiz zein berandu, bagenekien txertoa lortuko genuela eta dramaren teloia korritu.

Birusek ez dute borondaterik, kontrolik, gorrotorik. Etorri bezala (erdi) desagertzen dira. Gerrak, ordea, gizakiaren borondate libreak sortuak dira. Tribu batek, herri batek, estatu batek gerra probokatzen du beste tribu, herri, estatu baten kontra. Gerra hasi duenak irabaztea du asmo bakar, eta, horretarako, etsaien hilketa kolektiboak eragin behar ditu, sufrimendua zabaldu, dena erraustu. Eta irabazi. Hildako etsaien kopuruak eta bizirik gelditutakoen hondamendiak ziurtatzen du garaipena, gerrak indarra du bihotz eta errai. Armen, itsumenaren, gorrotoaren indarra behar ditu gerrak, etsai ditu zalantza eta epeltasuna, ez du duda-muda txikienaren arrakalarik onartzen.

Gerraren argazki robota osatzeko, horra gizonezkoak gerra guztietako odoletan enpo. Patriarkalak, misoginoak, fanfarroiak, mandarrak, testosteronaz blai. Fetitxe arrak dira armak ere, fusilak, tankeak, misilak, torpedoak. Arra da gerretako hizkera: potroak behar dira gerra egiteko, barrabilekin irabazten dira dominak eta batailak. Horren guztiaren esentziari «barne esperientzia epikoaren edertasuna» deitu zion Jüngerrek gerrari gorazarre egiten dion Burdinazko ekaitzak obra beliko ezagunean. Antzinako epopeietan zein gaurko film eta nobela belikoetan arrak dira protagonistak, maskulinoa da haien gaia eta trama, giroa, espiritua, emakumeak babesle eta ukendu rolera bazterturik dauden bitartean, Hemingwayren testuetako emakume erizainen estereotipoaren bidetik.

Gizadiak lortuko du inoiz gerrarik gabeko mundurik?

Betoak eta botoiak.

Kantek galdera horixe egin zuen orain berrehun urte pasatxo. Filosofoari buruz dakigun apurra ikasi genuenean, Prusiako Könisberg hirian jaio zela. Alemana zen bertako hizkuntza nagusia. Kantek laurogei urte hurbil zituela, Prusiak Basileako Bakea sinatu zuen Könisberg hirian, neutraltasun halako bat bilatu nahian Napoleonen espantsionismoaren aurrean. Gaurko mapetan ez da Könisberg agertzen. Hiriak orain Kaliningrado du izena, Errusiaren parte da eta oblast edo probintzia baten antzeko egitura du. Óblast guztietatik Kaliningrado da Errusiarekin lotura geografikorik ez duen lurralde bakarra. Berrehun urteren bueltan, errusiera da orain bertako hizkuntza bakarra.

Dadin Könisberg, bedi Kaliningrado: auskalo hiriak zenbat gerra ezagutu duen 1255ean sortu zenetik. Zer egin horren kontra?

Kantek 1795. urtean, Basileako Bakearen urte berean, saiakera politiko bakezale eta aurrerakoi bat idatzi zuen: Bake betierekoa (Zum ewigen Friewden). Bake iraunkor baten aldarria da. Izenburu anbiguoa du, agian baita ironikoa ere, zeren betiereko bakea hartu bailiteke gerrek eragindako heriotza-osteko sosegu eternalaren gisa (ewigen, eternala alemanez); edo izan daiteke bake betirakoa hemen, munduan mundu den bitartean iraungo lukeena. Kant bigarrenaz ari da, noski.

Esanak esan: ikusita gerrek zer-nolako kalteak eragiten dituzten urrun bezala hurbil, Kantek proposamen politiko-morala egiten du bere obran: bake etenik gabe bat lortu nahi badugu munduan, ezinbestekoa dugu giza komunitate unibertsal bateko partaide desberdinen harremanez arduratuko den Zuzenbide Kosmopolita bat, nazio guztiek onartua eta justizia egingo duena mundu zabalean. Guk ezagutzen dugun NBE (Nazio Batuen Erakundea) liburu haren espiritutik omen dator, baina mundu globalizatuari ez dio justizia globalik ekarri, bere ibilbidea oso urruti dago Kantek markatutako helburutik. Errealitatea: estatu indartsuenek ez dute justizia unibertsalik nahi, ez zaie komeni. Aski da estatu boteretsu baten betoa iniziatibarik eraginkor justuena atzera botatzeko, ez dago justizia unibertsal bat esango duenik, «aizak, Putin, ez zaik debalde aterako». Estatu boteretsuenek betorako eskubidea daukate NBEn eta botoi nuklear bana nork bere bunkerrean. Putinek betoa eta botoia, biak baliatu zituen gerra hasieran: betatu egin zuen inbasioaren kondena, eta botoi nuklearrari sakatzeko mehatxua egin zuen ia aldi berean. Ar alfa bat mundua desafiatzen.

Charlot eta Mitxelenaren profezia.

Putinen imajinak ikusten ditudan aldiro, haren erraiak imajinatzen ditut zornatuta, irabiaka, irentsi ezinik nola komiko bat adarra jotzen ari zaion Ukrainatik. Nola ez gogoratu Charlotekin? Zein izan zen Bigarren Mundu Gerran Hitlerri behazun-min, ozpin eta ostia txar gehien eragin zion pertsona? Charles Chaplin. Haren The Great Dictator filmak kalte handiagoa eragin zion Hitlerren autoestimuari porrot beliko handienak baino. Charlot, Hitler jantzian, mundu-bolari bueltak eta bueltak ematen, tragediaren erruduna barregarri utziz mundu guztiko zinemetan (orduko Alemaniakoetan salbu) jendea tripak lehertu beharrean.

Harkaitz Canoren Belarraren ahoa nobela distopikoa konpainia ona da bizitzen ari garen garairako... Bertan, Hitlerrek ez du gerra galdu, aitzitik, Estatu Batuetara doa hura ere konkistatzera, itsasontziko sotoan, Charles Chaplin komediantea daramalarik preso. Ez dut espoilerrarena egingo, nobelaren ironiak gerraren kezka eramaten lagunduko dio irakurleari.

Tamalez, Koldo Mitxelenak ez zuen Chaplinen filmaren iruzkinik egin, baina Stanley Kramerren In the beach film belikoari egindakoan botoi nuklearra aipatzen du, seguru asko euskaraz lehen aldiz egiten den aipamena. «[...] garaiz ohar gaitezen gure azken orduaz, aski izango omen da, diotenez, norbaitek -ez dakigu nork- botoi kaskar bat estutzea», idatzi zuen Gerra Hotza-ren garaian, Egan-en, 1960 urtean. Filmari eta gerren ondorioei buruzko hainbat kontsiderazio egin ostean, profezia batekin ixten du artikulua: «Bospasei Aita Santu gelditzen omen zaizkigu oraindik, esaten didatenez, azken juizio aurretik. Luzaroan bizi daitezela!».

Hirurogeita sei urte pasatu dira ordutik, eta justu sei Aita Santu: Joan XXIII.a, Paulo VI.a, Joan Paulo I.a (efimeroa ere deitua), Joan Paulo II.a, Benedikto XVI.a eta Frantzisko. Frantziskori zenbat urte faltatuko zaizkio ba… Putinen gerrari Mitxelenak entzundako profezia (esaten didatenez) erantsiz gero: horretan, behintzat, gure maisuak ez ahal zuen asmatuko.]]>
<![CDATA[Ahots sendo bat gaixoaren logelan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2022-03-06/ahots_sendo_bat_gaixoaren_logelan.htm Sun, 06 Mar 2022 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2022-03-06/ahots_sendo_bat_gaixoaren_logelan.htm
Planta oneko gizona, bi metro ez zituen urruti. Beltzez jantzita beti, kapelu beltzarekin, zapatak ere beltzak eta ondo lustratuta, bastoi bat esku batean eta mediku-trepeten maletatxo beltz bat bestean. Gorputza zut eta burua tente ikusiko zenuen herriko kale nagusian barrena gaixoren baten etxerantz. Sarri etortzen zen gurera ama bisitatzera. Atea zabaldu zionari kapelua eta bastoia eman, eta inork bidea erakutsi beharrik gabe joaten zen amaren gelara. Kortesiazko hitzak, euskaraz. Gero, gaztelaniaz hasten zen amarekin medikuen ohiko galga jasoan; gaztelaniaz erantzuten zion amak orain eta no gero eginez medikuaren galderei. Medikuaren ahots sendoak logela betetzen zuen eta amaren ahots ahuldua nabarmentzen.

Euskaldunak ginen bai medikua bai gu, eta Euskal Herri osoan nahiko ohikoa zen eszena bera errepikatzen zuen medikuaren bisita bakoitzak. Haren presentziak inpresionatu egiten ninduen baina ez kikildu: inpresionatu egiten ninduten haren plantak eta ahots sendoak, eta, aldi berean, hunkitu ere egiten ninduen gizon puska hark amarekin zuen jarrera delikatuak. Gaztelaniaren dotoreak ere erakartzen ninduen. Eskolan ere dena erdaraz egiten ez genuen ba, egunen batean medikuen-eta hiztun trebezia lortzeko? Ia giro guztiak behartzen gintuen halako desiora, hartara jarria zegoen mentalitate nagusia: ez zen batere harrigarri mediku eta botikariek, eskribauek, abokatuek, arkitektoek, kleroko goi karguek, euskaldunak izanagatik, ikasketen hizkuntza baliatzea beren lanean. Medikuek-eta etxetik urruti, ondo kostata, egin behar izaten ez zituzten ba ikasketa guztiak? Euskara gai al zen ba medikuek-eta gaztelaniaz erakusten zuten dotoreziarako? Zertan eman hainbeste buelta? Garaiak ziren halakoak. Eta abar.

Mendeak egin ditugu hizkuntzaren eta hiztunon arteko hainbat zulo beltz zuritzen topiko barkaberekin. Giro hark normaltzat jotzen zuen mediku bat ikustea euskaraz trabatzen; arraro desegokitzat, aldiz, euskaraz trebatzen. Baina deskribatzen ari naizen mentalitateak funtzionatzen segitzen du gaur ere, bizirik segitzen dute orduko justifikazioek eta morrontzak: euskaldun askoren kasuan, egin beharreko guztia ez eginez gure hiztun eskubideak zaintzeko orduan; euskaraz ez dakien askori dagokionez eta tartean baita euskaldun ugariri, oraindik ere morrontzaren geneetan txertatua daramate gaztelania euskara baino praktikoagoa, aberatsagoa, dotoreagoa den ustea. Eskubide guztien jabe, eta, aldi berean, obligaziorik ez duena. Bestelakorik pentsatzea ere!

Oharkabean zein ohartuta, injustizia baten historia luzea luzatzen segitzen dugu topikoen lokatzetik irten ezinik. Inportantea da ez ahaztea.

Pío Baroja, 'arre-arre mandako'.

Urtetara jakin nuen gurera etortzen zen ahots sendoko mediku beltzez jantzia oso baritono ezagun baten anaia zela. Urtetara jakin nuen, berebat, begirunea ziola euskarari: euskaltzale sui generis bat zen, nonbait, profesiotik kanpo noski eta kantuen-eta nostalgiaren bidetik.

Burutazio hauek apuntatzen ari naizela, askotan pasatu zait burutik, etxera etortzen zitzaigun medikuaz gainera, Pío Baroja Zestoan mediku izan zenekoa. Bada argazkiren bat edo beste Baroja zaldi gainean doala baserriren baterako bidean, agian arre, arre mandako kantatuz, euskal giroko bere nobeletan euskarazko kanten eta esaeren puskatxoak ematen zituenean bezala. Haren aita, Serafín Baroja, mena-ingeniaria zen; euskaraz zekien, idatzi eta argitaratu ere egiten zuen euskaraz. Barojak, ordea, ez omen zekien euskaraz (txikitan ere ez?), eta auskalo nola moldatuko zen gizona Aizarna, Endoia, Arroa, Iraeta edo Ibañarrieta auzoetako baserrietara egindako bisitetan. Horra Pío Baroja gaztelaniaz ez dakien amona gaixo batekin. Nola komunikatzen dira?

Baserri urruti bateko amonak aurrean daukan mediku erdaldunak hitzok idatziko ditu handik urte batzuetara:

«[Euskara atzeraka egiten ari da] ez inork gerra egiten diolako, baizik balio ez duelako bizitza modernorako».

Elitearen mekanismoak.

Hizkuntza kontuetan, eta elebitasunari buruzkoetan endemas, on da interpretazio psikologikoetan menturatzea: errealitate linguistikoaren datu sozialak baino ertz ezkutuagoak azaleratzen ditu. Pertsonalak. Subkontzientetik datozenak askotan.

Euskaraz zekiten medikuak, lehen ikasketak eta karrera guztia etxetik kanpo eta gaztelaniaz egin ondoren, gaztelaniaz konpetente eta euskaraz herren itzultzen ziren etxera. Euskaraz hasita, medikuaren euskarak ez zuen pazientearen euskararen bizitasunik, hiztegirik, konpetentziarik. Lotsagarri geratzeko arriskua zuen medikuak eta medikuak errepresentatzen zuen estatus sozialak. Halako egoera batean nor da apal, nork onartzen du ahultasun komunikatzailea? Ulergarria izanik ere euskara herdoildua izango zutela urteak eta urteak egin ondoren etxetik kanpo, ez da zaila imajinatzea euskaraz jarduteak ahul eta totel bihurtzen zituela pazienteen aurrean. Gaztelaniaz jardunda, gaixoaren gainetik zeuden, beste galga batean; euskaraz jardunda, baldar, nahiz egon bazeuden etxeko hizkuntzaren kontzientzia zaintzen zuten rara avis batzuk, adibidez diktadurak errepresaliatu zituen mediku euskaltzaleak, Roman Irigoien Mitxelena, Altzako medikua, kasu (Iniziatiba bat baino gehiago ari da lanean Espainiako Gerran errepresaliatutako mediku euskaldunen memoria jasotzen).

Baina kasu guztiz gehienetan, zerabilten gaztelaniak territorio bat markatzen zuen: jakintzarenaz gainera, hizkuntza hegemonikoaren bermea zuten jantzi eta itzal. Kortesiaren galga bete zezaketen (gure etxera etortzen zenak egiten zuen moduan), baina hortik aurrera mediku gehienek beren terrenoan boterearen hizkuntzarenean artatzen zuten pazientea.

Horrela sortzen dira eliteak: gehiagotasunaren pertzepziotik eta praktikatik. Distantziatik. Klasea markatzetik. Mediku batek jantzi ditzakeen gaban, traje on eta kapelu dotoreenek baino diferentzia gehiago markatzen du hark erakusten duen sentiberatasun linguistikoaren muin psikologikoak. Are areago elebidun egoera batean.

Oker gaude mundu hura iragana dela pentsatzen badugu.]]>
<![CDATA[Erroak izan, eta erromes]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2022-02-06/erroak_izan_eta_erromes.htm Sun, 06 Feb 2022 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2022-02-06/erroak_izan_eta_erromes.htm
Ezkortasun ia sistemiko bat barreiatzen ari zen aspalditik, pandemiarekin indartu egin da eta gelditzeko etorri. Gizarte parte baten txertoaren-eta kontrako jarrerak baino lehenagotik dator, ez da sentipen berria: 2008ko krisia, aldaketa klimatikoak, globalizazioa, politikaren degradazioa, eta, azkenik, pandemia: ezkortasunak zain sendoak zituen pandemia agertu aurretik ere, fenomeno puntual bat baino zerbait gehiago da. Gogo-aldarte pesimista halako bat nagusitzen ari da, etorkizuna ilun ikusten du, ongizatean atzera egiteko beldurrez bizi da, errudun sentitzen da naturarekin egiten ari garenagatik. Eta konfiantza galdu du, mesfidati bihurtzen ari da ororekiko. Mundua okerrera doala dioen sentsazioak, agian lausoa baina erreala, gero eta segurtasun gutxiago eskaintzen digu.

Sustrai psikologiko, sozial eta politikoak ditu ezkortasunak, ondorio psikologiko, sozial eta politikoak eragiten ari da. Kolore, sustantzia, jatorri ideologiko desberdinetako magma batean sortua, fronte asko ditu —politika, zientzia, osasuna eta segurtasuna, globa-lizazioa eta sustraiak, kultura eta kulturak—, eta ez da eskuina-ezkerra parametroetan ez guztiz ulertzen ez kabitzen. Ezkorrak ez daki konfiantza falta nola kudeatu, norekin fidatu. Bakartzen ari da. Bakartzen ari gara.

Egiak libre egingo gaitu, esaten genuen garai batean. Nire egiak libre egiten nau eslogan egoista entzuten ari gara orain errealitatea ukatzen dutenen ahotik. Ezkortasunaren ondorioa ez da, ordea, egoismoa, egonezina baizik etorkizunaren aurrean.

Erroak ditugu eta erromes gara.

Ezkortasunaren motiboetako bat, globalizazioa. Twitter-zale bati irakurria euskaraz: «Gero eta gehiago sustrai gabeko landareak gara. Hori nahi dute eta hori lortzen ari dira». Debaterako ematen du bere xumean. Identitateaz pentsatzeko, noski, baina, aldi berean, parada ona ematen du globalizazioa eragiten ari den ezkortasunaz hausnartzeko ere.

«Gero eta gehiago sustrai gabeko landareak gara», dio txioaren lehen parteak. Agian, «gero eta gehiago gara sustrai gabeko landareak» esan nahi zuen. Ez dira gauza bera baina balekoak dira biak, zeren bai, sustraia ahultzen ari zaigu, eta gero eta gehiago gara sustrai ahuleko landare tradizioa mehetzen eta lurruntzen hasi zitzaigunetik. Orain berrehun urte Von Chamisok, Euskal Herrian jasotako legenda bat baliatuz, itzala deitu zion Twitterreko txiolariaren sustraiari:

«Zuk, laguna, gizartean nahi baduzu, ikasi estimatzen lehendabizi itzala, eta ondoren dirua». (Peter Schlemihl-en istorio miresgarria. Itz., Antton Garikano).

Tragedia pertsonal moduan sentitu izan dugu sustraien itzalaren galera, baita erantzukizun komunitario gisa ere («izan zirelako gara», eta abar), baina posible ote da horretaz orain arte bezala jardutea mundua bizitzen ari den transformaziotik isolatuta, posible al da gizaki egiten gaituen estrukturari erreparatu gabe? Landareak ez dira mugitzen; gizakiok, mugikorrak gara. Landareek sustraiak dituzte, lurrari lotuta daude. Lurtar gehienok ere lurrari lotuta gaude, baina hankak ditugu, mugitzen gara. Erroak ditugu, baina erromes gara.

Esan ohi da herri bakoitzaren, hiri bakoitzaren sorreran etorkin bat dagoela. Haran bat, ibai bat, lur emankor bat, egutera bat non, gizakiak han hartzen du atseden eta eraikitzen bere egoitza. Baina aske da edonora joateko. Belaunaldi askok iraun dezake behin arbaso batek eraiki zuen txokoan, baina historia bada, baita ere, munduan eman diren identitate-aldaketen, egokitzapenen, hausturen eta baturen lekuko. Gizabanakoaren erroak ez dira, ez osorik ez betirako, guztiz finkoak, aldaezinak, definitiboak. Hori da, besteak beste, globalizazioak, diruaren erresumak, ekarri duena: sustraien sentipena ahultzea.

Twitter-zalearen txioko bigarren parteak esaten digu: «[Gure sustraiak galtzea] hori nahi dute, hori lortzen ari dira». Nahi dute, lortzen ari dira. Zeintzuk, ordea? Boterea, sistema, oligarkia, neoliberalismoa? Konplot bat? Txaloa eragiten duten hitzak dira, agian, baina oso da formulazio etereoa, ez du errealitatea zehazten. Nahi dute, lortzen ari dira irakurrita, Jeff Bezos eta halako jendea etortzen zaigu burura, ederki, baina nekez Amazonen bezeria, kontsumismoaren esklabo garenon konplizitate erruduna.

Bazter guztietan eroso.

Orain bi mende eta laurden, ikusita gerrek aldiro-aldiro zer-nolako kalteak eragiten zituzten, Kantek identitatearen gaiari heldu zion Bake betierekoaz saiakeran. Liburuak ideia nagusi bat du oinarri: bizi garen tokia ez da gurea, guztiona baizik, eta ostatu bila dabilenari ezin diogu atea itxi, hospitalitateak egiten gaitu gizaki.

Juduen Toran esaten zaigu humanitatea familia bat dela, Yahvek munduko parte guztietan jasotako buztina baliatu zuela Adam sortzeko, horrela gizaki guztiok etxean bezain eroso sentitu gaitezen munduko bazter guztietan. Kantentzat ere hospitalitatea ez da hautazkoa, betebeharra baizik: gizakiaren unibertsal izaeratik dator munduko edozein tokitan ostatu hartzeko eskubidea. Hari horretatik tiraka eta Europako gerrak gogoan, Kantek Bake betierekoaz-en azpimarratzen du bake etenik gabe bat lortu nahi bada beharrezkoa dugula Zuzenbide Kosmopolita bat, zeinak arduratu beharko lukeen giza komunitate unibertsal bateko partaide desberdinen harremanez.

Kant ez zen, noski, guk ezagutzen dugun globalizazioaz ari, bai, ordea, estatuen kontrolik gabeko ekonomia baten arriskuaz, fisiokratek ekonomia guztiz libre batek zekartzan ondorioez. Laissez faire, laissez passer, le monde va de lui même. Utzi diruari libre, utzi nahi duena egiten, mundua —dirua— bikain moldatzen da-eta inoren interbentziorik gabe.

2008an, espekulatzaileek krisi ekonomikoa leherrarazi zutenean, Paul Auster justizia ekonomiko unibertsal baten premiaz jardun zitzaion gutun batean Coetzee adiskideari. Merkatu unibertsal baten aurrean, merkatua kontrolatuko duten lege unibertsalen premia daukagula esaten zion. Auster, ordea, eszeptikoa ageri da lagunari agertu berri zion ideiarekin:

«Baina proposatzen dudana egungo liderrek ezin dute eta, batez ere, ez dute abian jarri nahi».]]>
<![CDATA[Egun hauek ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/021/001/2021-12-05/egun_hauek.htm Sun, 05 Dec 2021 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/021/001/2021-12-05/egun_hauek.htm Infinitua ihi batean, Irene Vallejoren liburu apartaren Fernando Reyk egindako itzulpena, eta berriro ekin nion irakurketari, oraingoan euskaraz, utzi nuen orritik aurrera. Murgil egin izan banu bezala sartu nintzen bertan, berehala ahazteraino itzulpen bat neukala eskuetan. Vallejoren gaztelaniazko prosaren araztasun eta dotorezia bera gozatu ditut Reyren itzulpenean. Hizkerak eskutik narama, Vallejorenak ere eramaten ninduen bezala: euskarazko bertsioaren araztasunak sorpresa atsegina ekarri dit, nahiz aspalditik ezagutzen ditudan Reyren eskarmentua eta lana. Vallejoren tonuari eusteko maisutasunak seguru sentiarazi nau. Ez zitzaidan dudarik sortzen, edo, sortzen bazitzaidan, ez zen sintaxiak, lexikoak eta halakoek eragina, baizik nire formazio kulturalaren defizitak eta herdoilak, autore edo pertsonaia edo mitoren baten ignorantziak. Baina, halakoetan ere, autoreak zein itzultzaileak, beti baitute kontuan irakurlea, talentu artistikoarekin leuntzen dituzte takar edo aldapatsu izan zitezkeen pasarteak. Euskarak ninderaman, bada, eskutik. Burua libre, ez ninduen ezerk uxatzen irakurketatik, ez nion erreparatzen testuak kontatzen didanari baino. Eragin didan gozamenak –ibilaldiko haize leunak, iturrietako ur freskoak, irakurri berriaren zaporeak– aisia eskatzen zuen eta du, irakurketa benetan literarioa. Originalean dago, badakit, esaten ari naizena, baina Vallejok gaztelaniari ateratako etekina atera dio Reyk euskarari. Esperientzia fisiko bat bizi izan banu bezain biluzki sentitu dut euskaratik naizela elebidun. Hiztun guztiok gara totelak. Euskaltzaindiak honela definitzen du totel hitza: «Mintzatzeko debekua duena; zenbait silaba errepikatuz hitz egiten duena». Definizioan ageri den debekua har bedi eragozpen edo zailtasun adieretan: euskaldunok totelak gara euskara egiteko ditugun zailtasunengatik (propioak zein exogenoak). Baina har bedi berebat totelak garela mendeetan izan ditugun debekuengatik ere, nahiz ez jakin lexikologoak asmo hori ote zuen. Totelak du izenburua Fermin Etxegoienen azken nobela askotarikoak. Autokarabana arrakastatsuko autofikzioaren bidetik, narrazioa eta saiakera batu ditu digresio harmonikoekin berriro. Minbizidun baten istorioa eta kale-musikari baten ezusteko aukera kontatzen dizkigu fikzioak, eta Pío Barojak nobelari emandako definizioaren bidetik ('denetik kabitzen da nobelaren zakuan') euskal kulturaren egoerari buruzko apunte eta hausnarketa ezohikoak ematen ditu liburuak, batez ere musikaz (zenbat iradokizun musikaz eta herri musikaz, Ordorika(tedra) nobelaren parte luze bateko protagonista delarik!). Etxegoien ari da euskararen gainean eta euskaldunon trauma linguistikoaz ere, hizkuntzak eragiten digun agonismoaz, lotsaz, beldurra sentitzerainoko segurtasun faltaz, euskal kulturako edozein «sorkuntza esperientzia partikularrek, ejem, izaera politiko-poetikoa har dezakeelako edo ematen ahal zaiolako, modu erraz bezain behartuan». Batzuetan gordin, sarri autoironia baliatuz, inoiz ia etsipen kosmikoz, Etxegoienen lanak beti ematen du zer pentsatua: «Patuak, neurri handi batean jaiotzez egiten gaitu eder edo itsusi, erakargarri edo nardagarri, berbalapiko edo hitz-totel». Kixoteak azpeitiarrarekin topo egin zuenekoa. «Euskaldunak garela badakigu, bai, baina ba ote dakigu euskaldunok zer mailetaraino garen euskaldunak? Ze neurritaraino agertzen garen gure literaturan zurrun?». Irati Jimenezek in Begiak zabalduko dizkizue. Euskal literaturari buruzko saiakera ez arrunt, desberdin, fresko eta ugari bat da liburua. Guztiz pertsonala. Euskal literaturaz ari delarik, literaturaz ari da, Babelgo liburutegiaz, hizkuntza jakin batean eta hizkera berezi –artistiko– batekin antolatzen den munduaz. Eta mundua aipatu dudalarik, mundiala da –ez da hona ekar nezakeen adibide bakarra– Kixoteren eta Azpeitiarraren enkontruari ateratzen dion zukua. Irakurtzekoa. Liburuko narradorea –Irati Jimenez– irakurlearekin ari da liburu osoan kalaka betean. Irakurlea interpelatuz; irakurlearen bidelagun bihurtuz eta ez gidari; irakurlearekin komentatuz dauzkan dudak, maniak eta fetitxeak. Gurekin konpartitzen ditu euskal literaturari ikusten dizkion hutsuneak eta arazoak; gure eskura jartzen ditu bere jokabideak eta estrategia komunikatzaileak, konplexurik gabe kontatzen dizkigu bere esperientziak. Beti trenpu on eta freskoz, irribarretik ironiara eta ironiatik konplizitatera bitarteko terrenotik interpelatzen gaitu, motibatzen gaitu. Saiakera ausarta, ez dogmatikoa, iradokitzailea. Aproposa –arretarik jarriko balitzaio– hainbat hauts, naftalina, sits eta zolda astintzeko ez soilik aristokrazia akademikoan. Saiakerak sorkuntza literarioa du, bereziki, hausnarketarako gai, eta idatzi duen saiakeraren nolakoak erakusten du garbi zer pentsatzen duen saiakeraren generoari izaera artistikoa ukatzeaz, generoa inertzia gris handiuste batean hondoratuta ikusteaz. ]]> <![CDATA[Ezpala eta mundua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/031/001/2021-11-07/ezpala_eta_mundua.htm Sun, 07 Nov 2021 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/031/001/2021-11-07/ezpala_eta_mundua.htm
«Gurasoak kezkatuta daude semea (edo alaba) erdaldun batekin ezkontzera doalako». Orain baino usuago entzuten genuen esaldi bat da, askotan oso tentsio-gune deserosoak eragiten zituena familietan. Arazoa ez zen eta ez da hainbesterainokoa familiara datorrenaren hizkuntza etxekoa baino apalagoa denean. Edo nahiko urrutikoa. Etxeko hizkuntzaren konpetentzia zuzenak eragiten du problema: alegia, kalkulu ia instintiboa egiten denean zein hizkuntzak jango duen bestea. Familia euskaldunetan sarri gertatzen ziren halako eszenak joan zen mende erdiko emigrazio espainiarraren eraginez.

Fenomenoa bortitz eragiten ari zen herri txikietan eta herri industrializatuetan. Hortik kezka, hortik identitatea ez galtzeko ahalegina, askotan arrazistatzat jotzen zena eta ez herri eta hizkuntza baten superbibentziaz. Konkistan eta espantsioan oinarritutako komunitate supranazional tzarretan, ordea, pertenentziaren handia —hirurogeiko hamarkadan frankismoaren nazio bakarra eta eskola elebakarra— modu naturalean bihurtzen da diferentearen kontrako gurutzada.

Claudio Magrisek dio Utopia e disincanto liburuan: «Endogamia oro —identitate aratzaren pretentsio totala— itogarria da eta intzestu-bidea». Eta dioena indartzeko ipartzat hartzekoa iruditzen zaidan metafora konparatzaile bat baliatzen du: «Ezpal batean mundua kabitu liteke; baina ezpala zerbait da ez ezpala soilik delako, mundua ere badelako baizik». Baina espainiar batek ez ditu Magrisen hitz horiek beretzat hartuko. Ezpala, ni? Ezpala hizkuntza endogamiko egoistak dira. Ez dakite ba gaztelania? Espainian gaude, zertarako hainbeste komeria?

Trajea eta txandala.

«D ereduak arrakasta itzela izan du, baina hazkunde krisian dagoela esan didate», adierazi zuen orain zortzi egun Joaquim Dolz-ek, Genevako Unibertsitateko irakasle prestakuntzako eta hizkuntzen didaktikako katedradunak. Izen esanguratsua zeraman jardunaldiak: 'Eskola Hiztun Bila'.

D ereduko patio gehienak gaur ez omen dira euskararenak. Eta euskara ez dakiten ikasleak ez dira guztiak gaztelaniadunak. Ugariak dira hizkuntz aniztasunaren ezpalak, munduak.

Kutsatzeko beldurrez, endogamikoak izan gara maiz (ahuleziak behartuta zein ahuleziaren aitzakian) euskararen zaintzan. Endogamiaren itzal luzea ibili du errondan euskararen gaurkotze eta indartzeak ere euskara batuaren bidetik, beldurra izan diogu —eta diogu— leihoak zabaltzeari lexikoari eta sintaxiari, ausardia espresiboari, experimentazioari. Gramatika asko eta bixigarri gutxi. Hala ere, euskalgintzako maila guztietako eragile gehienen diziplinari esker, ez zaigu batere gaizki joan. Eskolan salbu? Agian, ikasleek txandalarekin ere ikusi nahi dute guk batuari jantzi diogun traje serio formal zurruna. Ulertzekoa da, zeren hizkuntzak bietarako —denerako— ematen du: diziplinarako eta malgutasunerako, eusteko eta askatzeko, betikoan jarduteko eta modu berriak probatzeko. Ez dago hizkuntzaren barne-muina zertan traizionatu. Hori nola lortzen den? Hizkuntzaren baliabideak aktibatuz, probatuz, jokoan jarriz, konparatuz, trukatuz, erlazionatuz, ezkonduz eta dibortziatuz, musukatuz bezala ostikatuz.

Ikasleek malgutasuna behar dute komunikatzeko, eta euskaran aurkitzen ez badute, badakigu non egiten diguten pupa, non botatzen gaituzten popatik putzura: patioan; kalean. Heldurik presente ez dagoen beren harremanetan. Eskolatik unibertsitatera bitarteko ibilbide formatiboan askok eta askok klaseak euskaraz dituzten arren, familia txit euskaldunetako seme-alaba ugarik ere txandala janzten du patioan. Baina gaztelaniarena.

Arbuiatzen segitzen dut, noski, jatorketa eta jatorkerixe bazter-zaleak. Gazteen bere errealitatea bizitzeko espektatiba eta modu berriei etekina euskaraz ateratzeko premia larriaz ari naiz. Hizkuntzaren bizipen jostariaz, dibertigarriaz, gozamenezkoaz, erabilera desinhibitua arauekin ez itotzeaz; debekuen eta debekuen eta debekuen erresuma matrakarik gabe batez; jarioaren aberastasuna txalotzeaz, jarioari isuritako akats txatxu kakatsu bakoitza anatematizatzen ibili ordez.

Paper literarioak, Paper akademikoa.

Biak dira paper, eta ez ahozko jardun. Ahozko jardun sendotik dator papera, ahotsetik letra. Ahozkoa da hitzezko gure lehendabiziko harremana —eta lehen urtetan bakarra— munduarekin. Ikaslea adinean aurrera, hizkuntza-irakaslea al da ahozkotasunaz arduratzen zaion bakarra? Nolako arreta eskaintzen zaio ahozkotasunari, mingaina askatzeari, esaldiak josteari matematika edo gizarte-gaien orduetan? Ez al dugu ahoz arrazoitzen, edo esplikatzen edo deskribatzen? Ez al gara ahozkoaz baliatzen egoera, trantze, testuinguru, ezuste, poz eta porrotetan? Idatziaren ahaide pobrea al da ahozkotasuna? Ikasleak ahozkoa izango du hitzezko baliabide nagusia bizitza osoan. Orduan, zertan gabiltza?

Hizkuntza idatzia —trajea— lehenesten dugu, eta nago euskal eskolak eta mundu akademikoa ez ote diren letren linboan bizi; komunikazioaren premiekin (gizartearekin) harreman ahalik gutxien izateko errazkerian bertan goxo eginda; erantzukizunik ez balute bezala lan akademikoaren lehendabiziko betebeharrekin, zeina den jakintza, zeina lortzen den hizkuntzaren bidez, zeinaren oinarria den ahozkoa, zeina den letren sostengu.

Formazioak, pentsamenduak, ezeren izaera intelektualak garai bateko sona galdu du. Ez legoke batere gaizki, baldin galdutako sona ez balitz euskararen traje gaineko zahia eta kanforra baino. Unibertsitatea kexu da matrikulatzen zaizkion ikasleen euskara mailaz, baina ez al da Unibertsitatea irakasleak prestatzen dituen eskolen arduraduna eta, aldi berean, eskoletan dabiltzan irakasleen formazioaren erantzule?

Euskarak irakaskuntza sendo baten premia dauka. Irakaskuntzak euskara sendo batena, 'jakite hegoek igoa' Lizardik ondo zioen bezala. Ez batak ez besteak egiten dute, ordea, bat. Bitartean, Unibertsitateak bideratzen dituen milaka paper eta tesi doktoralek ez dute eragin handirik, ez behintzat gazteen patioetan gertatzen den fenomenoari buruzko hausnarketari dagokionean. Unibertsitateak zerbitzu publikoak dira, ez (soilik) merituen eskailera akademikoan gora egiteko garabi endogamikoak.

Handik urruti, patio batean, ume batzuk hatzekin jolasean. Kantatzen ari zirenaren bukaera ekarri du haizeak: ...y este pícaro gordo todo se lo tragó.]]>
<![CDATA[Denboraren labirintoan]]> https://www.berria.eus/albisteak/204066/denboraren_labirintoan.htm Sun, 03 Oct 2021 09:47:21 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/albisteak/204066/denboraren_labirintoan.htm <![CDATA[Denboraren labirintoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/022/001/2021-10-03/denboraren_labirintoan.htm Sun, 03 Oct 2021 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/022/001/2021-10-03/denboraren_labirintoan.htm Ordu txikiak.

Pluralean beti. Bi hitzok entzun eta ordu txikiak parrandarekin lotzea, bat. Laket zaigu espresioa. Gau-giro semantiko berean sartzen dira pekatu txikiak, neska txikiak, bizio txikiak, dosi txikiak...

Badira, ordea, txiki-laburretik gutxi duten orduak. Ospitalekoak, esate baterako. Txiki-laburretik gutxi dute gaixo baten eta hura zaintzen ari den senidearen orduek, gauaren erdian haur-minetan dagoen amarenek, azken ainenetan dagoen hil-hurrenarenek.

Oinazeak luzatu eta luzatu egiten baititu orduak, nor ez da errukitzen? Ordu txikiak deituko diegu halako zirkunstantzietako orduei ere? 'Ordu txikitan hil zitzaigun osaba' esango dugu?

Ordua labur da poz giroan, luze da oinazean. Ederra da galegoek esaten dutena sufritzen ari denarengatik oro har eta hiltzeko zorian dagoenarengatik bereziki:

Oxala que teña unha hora pequena...

Doakiola labur azken ordua, samina ere labur gerta dakion.

Euskal espresioaren pluralak ordu txikiak parrandaren luzamendua du helburu. Galegoak, berriz, singularrean hartzen du indarra unha hora pequena, oinazearentzat aski eta sobera baita ordu bakarra.

Esku-huts, bihotz-biluz.

Presaka bizi ginen, kabitu-ezin hiperaktibo batek harrapatuta, guztira iritsi beharrez ezertara iritsi ezinik. Ordurik gabeko denbora erretzen genuen lanean, autoan, telefonoan, sare sozialetan; ordu doiak egiten genituen etxean eta etxekoak atenditzen. Denbora faltak estutu egiten gintuen eta lanak ito. Denbora librea nahi omen genuen, baina denbora estutzen, lotzen, korapilatzen aritzen ginen denboraren esklabo ginela ohartu gabe. Bizi-poz urriena ematen duen jardun tristean ahitzen genuen bizitza, egunak eta urteak galtzen genituen sosen truke, baina denbora eta sosegua irabazten ez. Eta denbora lortzen genuen urrietan, sosegua erretzen genuen asteburuetako carpe diem ordu txiki ahalik luzeenetan...

Bat-batean, ordea, pandemia. Bat-batean, konfinamendua. Bat-batean, birus ikusezin batek denbora gelditu zigun eta esku-huts eta bihotz-biluz utzi gintuen. Ordu arte ezertarako astirik ez zuen askok munduko denbora guztia zeukan eskura; denbora malgu-malgua, denbora eskuzabala, Daliren erlojuetako denbora bigun belaxka, orduen gurpil presarik gabea. Baina denboraren malgutzea ez zen bide-saririk gabea: egunero zoramen betean bizitzetik, gure baitako kobazuloaren erdian jarri gintuen pandemiak. Bakarrik, ordu zehatz gabeko denbora baten erdian. Bakoitza bere baitarekin.

Gure etorkizun pertsonal eta kolektiboari buruzko galderak egiten hasi ginen iluntasunaren erdian, eta gure galderek oihartzuna eragiten zuten gure baitako kobazuloaren paretetan: memento mori!, memento mori! Latina aspaldi desagertua zen gure mundutik, baina aise ulertu genuen abisuaren muina: 'hurbil, oso hurbil dabil Herio'.

Normaltasun betera itzuli nahi dugu. Urte eta erdi luzean ikasitako zuhurtasun guztia ahaztuta? Ikasi dugu ezer? Oraindik ez zaigu memento mori abisuaren oihartzuna guztiz isildu gure baitako paretetan. Hilkorrak gara! Ez da amets gaiztoa bukatu! Gogoratu ondoan ditugunak! Hori esaten segitzen dute oraindik gure baitako kobazuloaren paretek, baina gero eta suabeago, isilago, urrutiago.

Memento moriren oihartzuna gero eta apalago eta carpe diem gero eta inora gabeago, tartetxo bat egingo bagenu sikiera Slavoj ?i?ek-en proposamena gure kaskezurretan iltzatzeko:

«[Birus biologikoei kontra egiteko birus ideologiko bat garatu beharko genuke], gizarte alternatibo bat pentsatzeko birusa, Estatu-nazioa baino harago doan gizarte bat, bere burua gaurkotuko lukeen gizarte bat solidaritatearen eta kooperazio globalaren eskutik». (Slavoj ?i?ek. Un golpe tipo 'Kill Bill' al capitalismo. Sarean).

Puzzle aldrebestua.

Urteak aurrera ere, gertatu zaizkidanak, bizi izandakoak aise samar kokatzen nituen denboraren labirintoan. Pandemia etorri zen arte. Ordutik kostatu egiten zait itxialdian gertatutako gorabaherak pertsonalak zein publikoak kronologikoki antolatzea. Pandemia baino lehenago gertatu ote zen halako, edo geroago izan zen? Jertse gris pikoduna noiz erosi nuen, azken Gabonetan edo itxialdi osteko udan? Noiz izan zen Victoria Eugenian Xabier Leteri egindako omenaldia? Noiz egon nintzen bigarren aldiz konfinatuta senide batek positiboa eman zuelako?

Pandemia-sasoiko denbora oso geldoa izanagatik (edo agian horrexegatik), badirudi errazagoa behar zuela izan gertakarien oren oro ordenatuta gogoratzea: munduko denbora guztia izan dugu eskura koska ttipietan bezala kontu handietan ere haiekin fijatzeko eta haietaz gogoratzeko. Baina nonbait ez, denbora berriak bere izaera propioa du nonbait; edo beste era batera eragiten zidan niri behintzat. Inoiz ez bezala nahasten nituen eta nahasten ditut azken urte eta erdiko datak eta gertakariak, nekez ordenatzen ditut kronologikoki. Iazko udan Zarauzko hondartza itxi zuten txarrantxa batez, hondartzara zihoan jendea ez zedin pilatu. Kontzentrazio eremu baten ideia sartu zitzaidan buruan, eta orduan izan nuen denbora deskontrolatuari buruzko lehen sentsazioa.

Pandemia parentesi bat izaten ari da, baina ez opor luze batzuk edo urte sabatiko bat bezalako denbora bat: malgua da haiek bezala, baina aldi berean deskontzertua eragiten dit, konfunditu egiten nau: kronologia nahasi edo irauli balitzaio bezala aritu zait denbora edo hala jokatzen aritu dela iruditu zait niri. Denbora zegoen, orduak, egunak: egiten genuenaren lekukorik gabe, ordea. Besteak behar ditugu gure gauzak denboran finkatzeko? Eta neure buruari galdetzen nion baita ere: denbora bizitzeko modu desberdin, estrainio, bakarti, ia mamutuak izango al du eraginik gure osasun mentalean, edo dena lehenera bueltatuko da, eta lapsus mental trantsitorio luze bat izan dela pentsatuz itxiko dugu parentesia?

Bada, hasita nengoen denboraren nire pertzepzio desordenatua adinari egozten, eta nire buruari xarra! deitzen. Adin desberdineko jende dezenteri eskatu diot ordutik bere iritzia. Hitz egin dudan jende guztiz gehienak bizi izan du nirearen antzeko inpresioa: denbora bizitzeko modu lauso bat aktibatu omen dugu, orain arte bizi izan dugun denbora-modutik kanpokoa, arrotza, zehaztezina.

Batek baino gehiagok aipatu dit, esaten ari zena ilustratzeko, Zarauzko hondartza txarrantxa-hesiz inguratua.]]>
<![CDATA[Sumin abstraktuak, zapata hondatuak]]> https://www.berria.eus/albisteak/198760/sumin_abstraktuak_zapata_hondatuak.htm Sun, 06 Jun 2021 09:50:52 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/albisteak/198760/sumin_abstraktuak_zapata_hondatuak.htm <![CDATA[Sumin abstraktuak, zapata hondatuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2021-06-06/sumin_abstraktuak_zapata_hondatuak.htm Sun, 06 Jun 2021 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2021-06-06/sumin_abstraktuak_zapata_hondatuak.htm
du izenburu Elio Vittoriniren nobela euskaratu berriak. Hona liburuaren hasiera bikaina: «Negu hartan sumin abstraktuek hartua ninduten. Ez dut esango zein ziren, nire asmoa ez baita horretaz hitz egitea. Hala ere, esan behar dut abstraktuak zirela, ez heroikoak ez biziak [...] Eta nik zapatak hondatuta nituen».

Sumin abstraktuak buru-behazunetan, euri etengabeak hondatutako zapatak oinetan. Faxismo betea. «Ez dut esango zein ziren sumin abstraktuok», dio narratzaileak uko eginez ideologiaren abstrakziotik hitz egiteari. Errealitateaz mintzatzeko, baliabide ezin hobeak dira ironia, surrealismoa, xaribaria, hizkera primitiboen imintzioa... Narratzaileak badaki faxismoak gorroto dituela barrea, ironia, burla: sistema ideologiko itxiek (totalitarismoek bezala erlijioek ere) ez dute irria maite. Faxistek-eta hain dituzte goi-goian beren buruak, non trufa duten etsairik minena.

Ez dago faxismo hitza aipatu beharrik faxismoaz mintzatzeko.

Pello Lizarraldek itzuli berri duen Solasaldia Sizilian 1941 urtean argitaratu zen faxisten zentsurari iskin eginez. Neorrealismo italiarra bere onenak ematen ari da, baina irakurleak ez du heroismo belikorik aurkituko Vittoriniren obran, ezta Italiako egoera politikoaren berri-emate ez-literariorik ere.

Bigarren Mundu Gerra eta haren osteko testuinguru politiko-soziala kontagai harturik, hari hurbiletik begiratu, objektibotasunez jardun, kaleko hizkera eta estilo zuzena landu… Horra, eskematikoki, neorrealismoaz zabaldurik dagoen klixea zinearen bidetik. Baina hasierako neorrealismoaren poetika askoz ere ugariagoa eta noranahikoagoa da hurrengo hamarkadetan idatzi zenaren aldean. Eta artean beti gertatzen den bezala, mugimendu gorenaren arnasa ere ez da betirako, eta iristen da une bat, zeinean hastapenetako indar sortzailea mehetzen den. Halatsu faxismo osteko neorrealismoan ere: ez ziren jada garai onenak Vittorinirenak bezalako tonu poetiko eta jardun ironikoarentzat: neorrealismoaren literatura mota bat, publizitatuena, gertuegi zegoen egunerokotasun politikoaren ispilu izatetik. Baina ordurako, Vittorinik utzia zion idazteari; Italo Calvinok Oulipo izeneko tailer esperimentala sortu zuen Raymond Quenaurekin. Cesare Pavese, gogait eginda zegoen garaiko nobela asko errealitatea fotokopiatzen ikusten zuelako.

«Glaziazio neorrealista» deitu zion Gesualdo Bufalinok. Proposamen estetiko berririk gabeko antzutze hotz hegemoniko bat. Nobela bat idatzi eta tiraderan gordetzen zuen. Beste bat, eta tiraderara. Hogei urte egin zituen horrela, Diceria dell'untore (Izurrituaren kalamatika) argitaratu zuen arte. Sekulako arrakastarekin. Lortuko zukeen txalorik hogei urte lehenago, argitaratu izan balu?

'Un ange passe'.

Zabalduta dagoen iritziaren kontrara, euskal literaturan uste dugun baino gehiago idatzi da indarkeriaren eraginaz, presente hurbilean kontatutako obrekin bezala kontakizuna beste garai eta lekuetara eramanez, baina, indarkeria delarik leitmotiv nagusia. Gure debatea politikoa zen funtsean, etikoa, hainbatentzat bederen eta ez literarioa. Ez zen epaitzen kalitate literarioa, posizioa baizik indarkeriaren aurrean.

Izan da, ordea, gai hegemonikotik kanpo jardun duen idazle finik. Gera nadin Pello Lizarralderekin. Bufalinok bere nobelak tiraderan gordetzen zituen bezala, Lizarraldek argitaratu egiten zituen gauzaren garaiko hegemonian, baina hautsik harrotu gabe, tximeleta bat agertu eta desagertu balitzaigu bezala gure irakurle-begien aurrean.

Lehen bi liburuek ez zuten durundarik atera, baina bai irakurle eskarmentudun batzuen miresmena eragin. Bitxi eta diferenteak ziren, beste atmosfera bat zekarten giro literariora. Iraupen ustez efimeroko sartu-irtena literaturaren plazan. Aldian behin, beste bisita bat, itxuraz hura ere efimeroa. Pixkana-pixkana haren mundua tokia hartzen ari zen irakurleriaren oroitzan.

Zer eskaintzen duen? Pertsonaia bat, bakarrik, ezer gutxi gertatzen zaion kontakizun batean. Hurrengo nobela batean, beste pertsonaia bat, beste lanbide bat, beste inguru bat, aurrekoaren trenpu bertsuan. Hurrengoan, halaxe. Gizaki baten bizitzaren tranche de vie edo bizitzaren pasarte labur bat, gehienetan peripezia askorik gabea. Zineari egindako keinu asko.

Liburu bakoitza (zazpi nobela labur eta bi ipuin-bilduma, oker ez banago) pertsonaia bakartien kaleidoskopio literario handi baten parte da, Patrick Modianoren nobela bakoitza ere gerra osteko Pariseko aldirien mosaiko erraldoi baten tesela den bezalatsu.

Irakurlea, idazle anonimo hori.

Lizarralderen narratzaileak ez digu esaten bere pertsonaiak bakartiak direnik. Guk ikusten ditugu nonahitik noranahi, aldian behin norbaitekin, haren bidez jakiten dugu zerbait pertsonaiaz. Baina lauso geratzen zaigu bere izaera, gure bizitzatik pasatzen diren pertsona asko eta asko (gehienak?) lauso geratzen zaizkigun legez. Zer dakit auzoaz, astean pare bat aldiz etortzen zaidan postariaz, egunero ogia erosten diodan dendariaz? Lizarralderen narratzailea ez da begiluze diskreziorik gabe bat, errespetua dio diskrezioa pertsonaiari. Horretan datza, besteak beste, Lizarralderen narrazioen misterioa.

Horra irakurlea orriari orri bere pertsonaia osatzen: Lizarralderen proposamenetik abiaturik, irakurle adina erretratu fisiko eta psikologiko dituzte Argiantzako Ramonek, Elur bustiako Ramirok, Larrepetiteko Josek eta Abelek edo È pericoloso sporgersiko Joxe Azkuek.

Pertsonaia bakartiak: hosto ihartu bana udazkeneko orbelean. Eta liburu batetik bestera, giro, garai, atmosfera oso pertsonal bateko tonu delikatua, airean balebil bezala testuari arnasa ematen. Xehetasun doiak, fintasuna oparo hasieratik bukaeraraino…

Lizarralderen liburu bakoitza auzo-lanean jarduteko gonbita onartu izanaren saria da irakurlearentzat. Eta saria izango du Solasaldia Sizilian itzulpenaren irakurketa ere. Lizarraldek Vittoriniren mundua ekarri du bere estetikara, idazle askoren itzulpenak erruz dira autore maiteen omenaldi. Patrick Modiano, Gianni Celati eta Natalia Ginzburgen hainbat obraren itzulpenak ere Lizarralderen fikzioen albumean daude: Lizarralderen ibilbide literarioaren parte dira nobelak eta itzulpenak, mundu poetiko beraren haritik datoz sorkuntza propioa eta kanpotik ekarritako proposamenak.]]>
<![CDATA[Gizalegea dirulege bihurtu genuenekoa]]> https://www.berria.eus/albisteak/197123/gizalegea_dirulege_bihurtu_genuenekoa.htm Sun, 02 May 2021 15:37:13 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/albisteak/197123/gizalegea_dirulege_bihurtu_genuenekoa.htm <![CDATA[Gizalegea dirulege bihurtu genuenekoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2021-05-02/gizalegea_dirulege_bihurtu_genuenekoa.htm Sun, 02 May 2021 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2021-05-02/gizalegea_dirulege_bihurtu_genuenekoa.htm
Ikusten ari ginenaren harridurak aspaldi bihurtu gintuen harri, erreakzionatzeko gai ez ginela, sinetsi ezinik posible izan daitekeen hainbeste traizio, eskrupulu falta, gezur gaizto, enpatia eza sideral eta behazun moral dirua tarteko. Eta daramagun martxan, ikusiko ditugunak. Hona joan zen asteko hiru albiste Espainiakoak, Madrilekoak zuzen esateko, Madrileko plutokraziarenak hobeto esanda. Bat: bertako bi banku handienen milaka lagun bizitzaren kontainerretara botatzeko erabakia, Caixabankeko Goirigolzarri presidentearen soldata-igoera lizunaren ostean. Bi: futbolaren eskandalua, konbentzituta eskandalu betikoa ez zegoela gainditzerik. Eta hiru, pastelari mistela eransteko: Madril autonomikoko presidentegai Ayusoren dirudunenganako amen-amen miserablea, gosearen ilaretan dauden milaka pertsonei agerikoei eta anonimoei subentzionatuak eta mantenituak deitzen dien bitartean (hozkia ematen du gaur bertan jakingo dugun emaitzan pentsatzeak).

Hori guztia, pandemia ostera ere gorenean dagoenean: izurriteak ekarritako beldurtearen erdian, lizunkeria diruzalea nagusi eta bihotza izozkailuan. Ez dakit pandemiak zerbait irakatsi digun: agian, ez dagoela zertan estresatu, lanak eta itomenak eta diruak ez dutela bizitza oso bat merezi. Zoaz, ordea, hitz goxo horiekin are aberatsagoak izatea beste helbururik ez duten aberatsei.

Norbert Bilbenyk, etikako katedratiko katalanak, El idiota moral izenburua eman zion Hannah Arendten gaizkiaren banalitatea kontzeptuaz idatzi zuen saiakerari. Gaizkiaren eta ongiaren artean bereizten ez dakienari deitzen dio Bilbenyk idiota morala, eta saiakerak totalitarismoaren portaera moralaz badihardu ere, kontzeptua aplikagarria da beste hainbat testuingurutan. Hara nola dirua beste etikarik ez duen neoliberalismoaren saloietan. Balbenyk dio idiota moral asko oso argiak direla. Halatsu dirua egitea beste helbururik ez dutenak: argiak direlako dakite, senez jakin ere, hobe dutela denborarik ez galtzea gaizkiaren eta ongiaren arteko lerdokerietan.

Laissez faire, laissez passer, l´argent va de lui même (utzi egiten, utzi pasatzen, dirua bere bidetik doa) zioten fisiokratek XVIII. mendean. Atzo, kontrolerako aukera guztiak estatuaren esku zeudenean, estatuaren kontrolik gabeko merkatu bat nahi zuten fisiokratek. Gaur, aldiz, estatuek kontrola nahiko balute ere, ez dute jada dirua kontrolatzeko gaitasunik, ez dakidalarik gaitasun falta hori ez ote den bihurtu diruari nahi duena egiten uzteko aitzakia perfektua.

Dirua bere bidetik doa. Erruz konplitzen ari da fisiokraten amets zaharra. Merkatua autonomoa dela sinetsarazi nahi digute. Autonomoa eta anonimoa. Urak errekan behera bezain natural bilatzen du diruak bere bidea. Nork dauka aginpiderik eurian, urte-sasoien erritmoan, naturaren edertasunean?

Behar izanez gero, aginpide hori ere lortuko du. Zein da, ez bada dirua, klima aldaketaren, pandemiaren kontrako txerto-banaketa diskriminatuaren edo basoen hondamendiaren erantzulea?

Merkatuak izen-abizenak ditu. Erantzukizunak ere, horixe: izen-abizenak ditu. Aurpegi jakinak. Baina hasi zaitez haien atzetik...

Hitzek badute txanponen antzik.

Eskuz esku dabiltza sosak, ahoz aho hitzak. Biak dira distiratsuak berritan; erabilerak, ordea, gastatu egiten ditu eta debaluatu. Espekulatu egiten dugu biekin, inflazioa ekarri, aberastu eta pobretu, zigortu eta saritu, maitasuna suspertu eta gorrotoa eragin... Harremanetarako balio dute biek, lagunak egiteko balio dute, baina baita elkar traizionatzeko ere. Saltzeko eta erosteko balio dute biek (jendea, ideiak, botoak...). Hitzek ere, sosek bezala, badakite zikinak izaten. Diruagatik esan ohi da ez duela usainik. Hitzek ere, halaxe. Biek hotsa ateratzen dute, biak entzuten ditugu: bakoitzak bere komunikazio-kodea du. Errespetua omen diogu hitzari (emandako hitzak sakratu fama du behintzat), baina erreberentzia diruari...

Luzaz jardun gaitezke antzekotasunak bilatzen, baina hobe tentuz, zeren hitza eta dirua, elkar hartzen dutenean, bikote maltzurra bihurtzen baitira: hitzaren manipulazioak eta diruaren lilurak bat egin dutenean etorri zaizkio hondamen handienak gizakiari.

Pecunia non olet esaten zuten klasikoek, diruak ez du usainik. Estolderiek usain txarra dute, baina han oretutako diruak, ez. Kristo osteko lehen mendeko Erroman, bainutegietako pixatokietan pixa ikaragarri pilatzen zen bertako asketan, eta larruginak huraxe baliatzen hasi ziren gernua ona delako abereen larrua zurratu eta ontzeko. Vespasiano enperadoreak zerga jarri zion arte bainutegietako pixari. Enperadorearen semeak, mizkina izan nonbait, nazkaz hartu zuen aitaren erabakia. Aitak urrezko moneta bat jarri zion sudurraren parean eta usaintzeko agindu. Semeak «non olet» esan zion. Aitak «pixatik zetorrek» erantzun.

Tximuak gara.

«Diruaren aurrean, denok gara dantza egiten dugun tximu», entzun nion behin arraun-kirolaren inguruko gizon bati telebistan, arraunlari bat traineru-klub batetik beste batera pasatu zelako. Iraindua sentitu nintzen. Pentsatu nahi dut irainduak sentituko zirela entzule arraunlari eta ez arraunlari asko ere. Gizonak eskubide osoa zuen eta du diren eta ez diren tximukeria guztiak egiteko diruaren aurrean, baina ez, inondik ere, tximu deitzeko kameren beste aldean geunden guztioi.

Irakurle, agian, nire erruz, telebistako tximu hura hasi zaizu xuxurlaka zure baitako telebistatik: hik ez al dionk inoiz gezurrik esan Ogasunari, uko egingo al dionk arotzak eskainitako zergarik gabeko ordainketari, ziurta dezakenk ez duala hire interesen alde jokatuko botere-klaseren bat lortzen badunk?

Ustel denak gainerakoak ere ustel direla uste, horra adagio ezagunaren txilin-buelta bat. Ez da inozoa, zera izango da, gizarte oso bat hondoratzen duen pozoia darama-eta miztoan! «Gutxi-askoan denok gara ustelak!», esan ohi dugu. Egia ez bada ere, egiatzat hartzen dugulako edo gezurra izanagatik ere hitzetik hortzera darabilgulako, azkenean irentsi egin dugu ustelkeria simaurra bezala dela ongarri: usteltzen gara, hartzitzen gara, etortzen da udaberria eta usteldutako eta hartzitutako oro berritzen du. Dirua, ordea, nahiz udaberrian zein negu gordinenean, va de lui même pixa-usainik gabe...]]>
<![CDATA[Hil-kanpaiak airearen zabuan]]> https://www.berria.eus/albisteak/195816/hil_kanpaiak_airearen_zabuan.htm Sun, 04 Apr 2021 14:00:17 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/albisteak/195816/hil_kanpaiak_airearen_zabuan.htm <![CDATA[Hil-kanpaiak airearen zabuan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/014/001/2021-04-04/hil_kanpaiak_airearen_zabuan.htm Sun, 04 Apr 2021 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/014/001/2021-04-04/hil_kanpaiak_airearen_zabuan.htm Infernua, hemen.

Noiz bukatuko da amets beltza, noiz itzuliko gara lehen genuen bizitzara? Edgar Allan Poeren Belea poemako hegazti beltzak beti hitz bera erantzuten dio gaztearen galdera bakoitzari:

Nevermore, nevermore…

Mundua ez da izango jada pandemiarik ezagutu ez bagenu bezalakoa. Errepaso bat ematen ari zaigu koronabirusa. Gure tokian jartzen. Gizabanakoa diluitzen ari den masa akritikoan gutariko bakoitzak sentitu du heriotzaren hurbila, nondik datorren ez dakigun hats hotza garondoan.

'O!, ez nago infernutik kanpo, hemengo mundu hauxe da infernua', zioen Mefistofelesek Goetheren Fauston. Baina infernua ez da pandemia, pandemiaren gure kudeaketa baizik. Gu gara infernua. Jakitez, bagenekien izurriteak, plagak, pandemiak ziklikoak direla. Naturak ekarriak. Zientzialariek gertagarritzat jotzen zuten pandemiaren bat, eta iragartzen ere ari ziren laster ezagutuko genuela antzeko zerbait. Hemen dugu. Pandemiaren aurrean erakutsi izan dugun gure jarrera, sarritan arduragabea eta ez batere solidarioa, ezin zaio halabeharrari egotzi, mundua kudeatzeko gure baldarkeriari baizik. Manipulazioa, arerio politikoen kontrako arma, autoritarismoa, balizko errudunen ehiza, solidaritate falta, txibato lana…

Bitartean, ebidentziaren negazionista askok, beren listo ustean, egoismoaren zornea destilatzen segitzen dute, fabulako tonto haren bidetik: eguzkiaren existentzia ukatzen zuen berorik ez pasatzeko.

Guk sortutako infernuaz ari da Mefistofeles, injustiziaren maskara ugariek bertan goxo egiten duten plazaz. Guk sortutako infernuaz ari zaio Fernando Fernan Gomezek jokatzen duen pertsonaia ere Jose Luis Cuerdaren Tximeleten hizkuntza filmeko mutil koskor bati: «Infernua ez dago gure munduaz haraindi. Gorrotoa, krueldadea, hori da infernua».

Auschwitz izeneko infernua gauzatu zuten kriminalen buztin berekoak ziren hango biktimak ere. Halakoxea da gizakia: izugarrikeria handienak egiteko gai eta sufrimendu bortitzenetik poesia gorenena idazteko gauza izugarrikeriaren barne-minetan.

Borondatea flako.

Animo gogobero batez eta diziplina zorrotzenarekin ekin zitzaion pandemiaren borrokari. 'Irabaziko dugu', esaten zuen jendeak, eta etxeetako balkoiak gainezka egiteraino betetzen ziren heroi berriak txalotzeko. Gerra bat piztu berri balitz bezala zen: hiztegi belikoa zerabilten osasun-adituek, politikari eta kazetariek, jendeak; momentu haien eszena hunkigarrienak jasotzen zituzten hedabideek; giharrak eta bihotza, batez ere bihotza, leher egiteraino (lehertzeraino) egiten zuten lan gure osasun zaintzaileek. Gerra berriko heroiak ziren. Dena zen onezia, dena zen adore eta energia, gogotik iraun zuten diziplinak eta egoerari buelta emateko esperantzak. Zentzutasuna erruz ari omen zitzaion lehia irabazten arinkeriari. Kontent ginen.

Konfinamendua bukatu zen arte.

Hainbatek gerra bukatu balitz bezala hartu zuen arnasa, eta ez tregua baten moduan. Maiatzetik hasi eta Gabonak arte, uda barne, hesiak jarri zituzten hondartzetan sartzeko. Hori kenduta, ezer gutxik adierazten zuen benetako egoera: suizidio kolektibo baten ataria ematen zuten hesiz haragoko hondartzek, hesiz honagoko malekoiak, terrazek, kaleek, plazek. Momentu batean maskarak ia guztiz desagertzeraino, eta maskarekin, zuhurtasuna. Udaberriko pozaren hostoa laster zen, ordea, udazkeneko orbel. Eskarmentua ikasle txarra da nonbait. Prudentzia: auskalo larretan. Pedagogia: missing. Solidaritatea: lagunduko didate ezer gertatuko balitzait, bitartean, hor konpon, kopon!

Ikusten hasita geunden luze joko zuela auziak, baina giza borondatea flakoa baita, hasiera bateko euforia onkeriazkoa etsipenezko ihesa bihurtua zen jada, carpe diem gaizki ulertu baten bidetik.

Patukeriaren erresuman.

Hil da halako, joan da urlia. Eta jakin ez ditugunak.

Koronabirusak eragindako hildakoen informazioa zifren, ehunekoen, konparaketen, aurreikuspenen pilaketa bat da, su eman behar zaion zenbakien meta halako bat, egunkarietako letra beltzetan. Numero bihotz gabeen meta bat. Eskolan Domund-erako edo ikastola berria egiteko ematen genituen sosen grafikoak bezalakoak eguneroko balantzean. Bihar beste kopuru bat emango dute. Egunetik egunera handitzen doa zenbakien meta. Zenbakiak, tragedia despertsonalizatzen duten zenbakiak beti. Zifra horiek guztiek itxura dute atzean ez dagoela pertsonarik.

Joan zen hilean hainbeste hil omen ziren herrian. Aurreko hilean baino gutxiago. Edo gehiago. Zuk, gutxi-asko, ezagutzen dituzu herritarrak, bistaz badarik ere, edo erreferentziaz, baina apenas duzun hildako gutxi batzuen berri. Isilik joan dira, asko eta asko hurbilenen agurrik jaso gabe. Lazgarriak dira entzuten ari zaren istorio batzuk. Ba omen da zaharretxetako egoiliarrik jateari utzita hil denik. Ahuleriaz. Panikoz. Izan omen da suizidiorik ere. Ahoz aho dabiltzan kontuak dira, hedabideetara iristen ez direnak.

Laurogeita bost urteko agure baten kasua kontatu dizute. Ez zenuen ezagutzen; anaia bazenu bezala hunkitu zaitu. Ospitalean hil omen da, bertan ia hilabete isolatuta egon ondoren. Hildakoak oso hurbil zeukan senide hurkoena, laurogeita hiru urteko anaia. Aldameneko gelan, tabike bat tarteko. Hura ere, koronabirusak jota.

Erizainei esker izaten zuten elkarren berri.

Bart joan-etorri askoren hotsak iritsi zaizkio alboko gelatik anaia gazteari. Goizarekin, erizaina etorri zaio tentsioa hartzera. 'Luis hil da, ezta?' galdetu dio erizainari egun onik ere eman gabe. 'Bai. Sentitzen dut', erantzun dio erizainaren ahots-kraskak. Anaia gazteak ezpainak hozkatu ditu, sabaira begira jarri da.

Begiak itxi ditu.

Txikitako hil-kanpai grabe solemneak entzun ditu bere kautan, bere ordua noiz iritsiko.

Hilobiak fresko daude, baina zifren metek ez dute Erdi Aroan hildakoekin osatzen zituzten su-meten eragin koertzitiborik. Hil-kanpaiak iristen ziren hiri osoko eliza guztietako kanpandorreetatik. Exorzismotik asko zuten suak eta hil-kanpaiek. Espiaziotik ere bai.

Baina espiazioa, guk? Zergatik? Zer egin dugu gaizki? Zer ikusia dugu guk etorri zaigun patukeriarekin?]]>