<![CDATA[Anjel Lertxundi | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sun, 14 Aug 2022 03:39:20 +0200 hourly 1 <![CDATA[Anjel Lertxundi | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Iaz, aurten, geurtz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2022-06-05/iaz_aurten_geurtz.htm Sun, 05 Jun 2022 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2022-06-05/iaz_aurten_geurtz.htm
Iaz, horra hitz labur bat, ekonomikoa oso. Natural-natural ateratzen zaigu, kolpean ulertzen dugu. Denbora zehatz bat, hitz bakar batez adierazia. Joan (iragan) zen urtean ere erabiltzen dugu, horixe egia, inguruko hizkuntzetako molde berean (el año pasado, l'année dernier, l'anno scorsso, last year): esplikatiboak dira guztiak, baina ez dute iaz-en estilizaziorik eta indarrik, ez dira esanahia duten forma autonomo laburrenak. Gainera, zahardadearen noblezia dauka iaz-ek: 1539koa da Orotarikoa-k dakarren lehen adibidea, Cantar de Perucho delakotik hartua: «Iaz zoegia [zuhurregia] nintzen, aurten eroa». Noblezia guztizkoa du iaz hitzaren estreinaldiak Gutenbergen letra-moldetan. Esaldi berean estreinatu zen aurten ere letren errepublikan: errealitate bat, hitz bat, nahiz eta urte honetan esplikatiboa ere erabiltzen dugun, inguruko hizkuntzetan bezala (este año, cette année eta abar).

Etorkizuna adierazteko, ordea, eta hemen dator nire jakin-minezko harridura, ez dugu denbora zehatz hori hitz bakar batez markatzen. Iaz, aurten, eta... Eta datorren urtea, hurrengo urtea edo heldu den urtea esplikatiboak baliatzen ditugu. Nik, ordea, hitz bakar autonomo bat sentitzen nuen faltan denboraren hainbat serieren logika osatzeko: Lehen, orain, gero. Atzo, gaur, bihar. Baina iaz, aurten, eta...

...eta atx!, katea eteten zaigu katebegi baten faltan, hor lanbrotzen da urte batetik besterako hiru aukerak hitz bakar batez adierazteko serieen magia. Hizkuntzen arkitekturak esaten du, ordea, existitu behar duela hitz bakar horrek, hizkuntzek beti errespetatzen dutela logika: euskara ez da salbuespena. Hirugarren hitza, auskalo zein eta batek daki zergatik, gure ahanzturaren sala ilunen batean geratu ote zitzaigun, hautsak eta amaraunek hartuta?

Juan Luis Zabalaren Mina hartzeko ere liburu berriko poemetako baten hasierak egin dit argi: «Ba ez hekien ba une hau iritsiko zela, orain ez bazen gero, gaur ez bazen bihar, aurten ez bazen geurtz?». Kategoria gramatikal desberdinekin osatutako datorren urtean edo urtebete barru deskriptiboak erabili ordez, Zabalak kategoria bakarreko geurtz zaharra erabili du, praktikan galdua genuena txanpon bat irinetan bezala. Poemaren erritmoak eskatzen zion Zabalari labur eta bizi jokatzea. Baita gure denbora-hitzen serieen logikak ere. Gehitu horri esaldiaren testuinguruak garbi uzten duela hitzaren esanahia. Hitz bitxi abandonatu bat maisuki integratzea deitzen zaio horri. Ez du poema trabatzen, aitzitik: irakurlearen arreta pizten du, eta poemaren funtsa heriotzaren hurbila markatzen «nola dakik hil eta gero ezin dela idatzi?».

Kristo guztia bezala, idazleak ere hiltzen dira, baina hitzak ez, munduan hiztunak, irakurleak, poetak dauden bitartean behintzat.

Ahanzturaren sala ilunetik.

Iaz, aurten, geurtz, beraz. Orotarikoa-n ez daude geurtz-en zazpi adibide baino (Oihenart, Duvoisin, Orixe...). Ereduzko prosa-ren hiztegiak ez dakar adibiderik. Hitza desagertuta dago praktikan, tamala da, baina ez hilda. Ahanzturaren salan segi dezake, nork daki. Gure kontsolamendua da geurtz bizirik dagoela Perutxoren kantua-n, bizirik Oihenart eta enparauen testuetan, bizirik dagoela orain Zabalaren poeman.

Tira, agian kontu hutsal batekin nabilela erabaki duzue. Baina zenbat kontu huts ustez garrantzi gabe ez dago, demagun, W. G. Sebalden Austerlitz itzulpenean, azken berrogei urteotako zenbat horrelako kontu ustez garrantzi gabe dago Idoia Santamariak bere itzulpenarekin oparitu digun mirariaren lerroetan? Irakurri duenak ondo daki orain berrogei urte nekez lortu zitekeela Idoia Santamariak eskura jarri digun lanaren maila. Azkenaldi luzeko itzulpengintzaren ekarri etengabeak eta Idoia Santamariaren eskarmentuak lortu dute miraria: Sebalden nobela maiz ari da arkitekturaz, eta nobela bera da hitzez osatutako arkitektura harrigarri bat.

Txillidak zioen: «oraina iragana bezala, etorkizunaren oroitzapenak». Denboraren arkitektura hori olioztatzen ari da itzulpengintza, eta ez dugu euskara olioztatzen segitzea beste erremediorik bizirik iraungo badu etorkizuneko oroitzapenetan.

Hizkuntza etxe eta babes.

Hizkuntzak ez du nire beharrik. Nik sentitu eta bizi behar dut haren beharra. Nire adinean, areago, hasten naizenean hitz arrunt bat gogoratu ezinik. Gainera erdi gorra naiz aspalditik (erdi bakarrik?, aterako zaio lagun bati baino gehiagori). Hitzak irakurrita entzuten ditut orain ondoen, ez dut idatzia barne-hots bihurtu beste erremediorik. Barruan eta barrutik.

Uste dut horregatik ere entretenitzen naizela geurtz bezalako bitxikeria ustez garrantzi gabeen peskizan. Baina Austerlitz nobelara itzuliz: narratzailea ari delarik deskribatzen aspaldi erabili gabeko gelatxo batean gordeta dauden argazki-pelikulen kaxa batzuk (nobelan deskribatzen diren objektu, kale, eraikin eta paisaien argazki zahar asko ageri da liburuko orrietan), esaten du Jacques Austerlitzek: «gauzen formak eta biluztasunak erakarri ninduten batik bat». Protagonistak gauzen formak dioen tokian jarri hitzen formak: hiztegien orri-pasa nabilelarik sorpresen bila, hitzen formak eta biluztasunak erakartzen naute. Geurtz biluzik dago hiztegietan, eta, itxura batean, hautsak hartuta, nahiz oso praktikoa den hitz bakarrez osatutako denborazko izaeren serie bateko katebegia delako iaz eta aurten-ekin batera.

Aski segur, ez dugu hitz zaharra gure jardun berri noranahikoetan integratuko. Edo agian bai, nork daki. Lehen, orain, gero. Atzo, gaur, bihar. Iaz, aurten, geurtz. Ahaztua genuen pieza bat erantsiko genioke denboraren anfora hautsiari. Hitzak errespetatzea eta maitatzea, baita ustez garrantzi gabeenak ere, bada hizkuntzaren arkitektura errespetatzea, eta hizkuntzaren arkitekturarekin, elkarbizitza eta mundua.]]>
<![CDATA[Bi lerde-merde Monopolioaren jauregian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2022-05-01/bi_lerde_merde_monopolioaren_jauregian.htm Sun, 01 May 2022 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2022-05-01/bi_lerde_merde_monopolioaren_jauregian.htm
Enegarrenez, lotsa bera ere lotsatzerainoko lapur-festa baldar ziniko baten berri hedabideetan. Oraingoan ere, enegarrenez, nobela pikareskoren baten orrietatik edo Berlangaren filmen batetik ateratako pikaroak ematen omen dute albisteko bi lapur bihotz-zikinek. Errespetua pikaroei!, atera zait barrutik, pijo-airea arnastetik bizi diren bi aristokrata-edo baitira albistekoak. Izara banaren premiarik gabeko fantasma bi.

Cervantesen Zakurren kalaka nobela laburreko esaldi batera bideratu nau albisteak: «Gutxitan lortzen da, edo inoiz ez, anbizioa betetzea hirugarrenen bat mindu gabe». Anbizioak norbait kaltetzen du ia beti. Telebista kontatzen ari dena ez da, berez eta soilik, bi lerde-merdek kizkurrak egin dituztela hiritarren bizkar: are larriagoa da pandemiaren une larrienetan gertatu zela eta pandemiari aurre egiteko materialak arpilatuz. Miserikordiaren arrastorik gabe.

Telebista eta argia itzali ditut. Burua ere itzali nahi nuen, baina, supituan, ez dakit non irakurria dudan teoria irudimentsu bat zintzilikatu zait haserrearen harietatik; zintzilikatu zait kuriositatea ere imajinatu nahian entzun berri dudan albisteak zer-nolako erreakzio erreakzionarioak eragingo zituen espainiar aristokrazia eta goi burgesia txit nazionalistetan.

Monopolioaren jauregiko artistak.

Orain sei urte, lau mende Shakespeare eta Cervantes hil zirela. Aipatu teoriaren arabera, Britainia Handiak arrandia osoz ekin zion Shakespeare omentzeari. Hitzaldi eta erakusketak, programa informatibo eta ludikoak, kontzertu klasikoak eta performance berriak programatzeaz gainera, aktore entzutetsuenek zein antzerkizale anonimoek Shakespeareren obra nagusiak antzeztu zituzten Britainia Handiko hiri nagusietan bezala herri eta auzo txikietan ere. Ez zuten aukerarik galdu Shakespeareren balioa goratzeko. Brexit betean egonik ere edo agian horregatik, Britainia Handiak harro omendu zuen ingelesak eman duen idazle handiena eta britaniarren historiako herritar gorena.

Espainiari dagokionez, Mariano Rajoy zen presidentea eta haren estiloan funtzionatu zuen guztiak: txepel, gogorik gabe, kontrakarrean, ezer asmatzeko nagiz zer egin eta nondik jo. Ematen zuen amorratzen zeudela konpromisoa noiz eta nola kenduko gainetik. Etorri bezala joan zen Cervantesen urteurrena: indiferentziaren maldan behera. Ospakizun-edo haiek deus gutxi utzi zuten gogoangarritik, eta askotik gora konpromisozko itxura-gordetze kultural ofizialetik.

Zer dela eta hainbesterainoko nagia, zer zegoen orduan eta zer dago orain Espainian kulturaren inguruko hainbeste errutinaren, kulturaren kontrako destainen atzean? Kulturak bost axola dion gizarte bat? Hori ere bai, ohituta gaude Espainiako eskuinak kulturari erakusten dizkion zezen-begirada eta adarrekin. Hala ere, zerbait zehatzagoa zerbait sakonagoa egon behar du mespretxu horren guztiaren atzean. Aipatu teoriak jarri ninduen sinesgarritzat distiratsutzat jotzen dudan arrasto baten peskizan.

Shakespeareren drama asko, kontu jakina da, Britainiatik kanpo gertatzen da, giza kondizioaren pasioak eta miseriak han-hemen banatuz: Hamlet, Danimarkan; Romeo eta Julieta, Veronan; Otelo, Venezian eta Zipren; Julio Zesar, Erroman... Giza ahuldadeen mekanismoak eskaintzen ditu Shakespearek anbizioa, mendekua, hira, boterea, inbidia, zorionaren efimerotasuna, damua eta dolua, bakardadea…. Guztionak dira ahuldade eta sentipenok, nonahikoak, noranahikoak. Unibertsalak eta atenporalak deitzen ditugun horietakoak.

«Cervantesek-eta, ordea…», egiten omen du Espainiako eskuinak ez dakit non irakurri nuen teoriaren arabera.

Cervantesek-eta, ai, Espainiako lurretan eta bizitzaren eguneroko miserien erdian kokatzen zituzten beren istorioak eta ibilerak. Pertsonaiak oso dira hurbilak, humanoak, hauskorrak, oinak lurrean eta gosea sabelean dutenak. Pertsonaien ahuldadeak ez dira batere epikoak, haragizkoak baizik, hauskorrak, nagusi (ustez) nobleek eragindako miseria handia amarru txikiekin eramaten saiatzen direnak. Espainiako literaturaren historiak eman duen ispilu deformatuen galeria bizi, ugari, emankor horrek ez dio, nonbait, grazia zipitzik egiten espainiar nazionalismoari: Madrilen ez dago pobrerik!

Nork asmatu zuen, ez bada Cervantesek, Monipodioren patioa, nobleek eta latifundistek behartsu izatera kondenatutako Rinconete eta Cortadillo bezalako pikaroen habitat behartua? Zer genero klase izan da, ez bada pikareskoa deitzen duguna, zorrotzenen marraztu duena itsu eta herren faltsuen pikardia bizkorra, esku abilen trebezia urrea borborka zerabilen inperio handi batek herrian eragindako miseria larrienaren erdian? Pikarook mila aldiz dira nobleagoak urrelandiako noble komisionistak baino. Non kokatuak daude pikaroen istoriook eta istoriootako miseria ez bada Madrilen eta Alcalan, Toledon eta Salamancan, Sevillan eta Valladoliden, noble, burges, latifundista, konkistatzaile eta kardinal aberatsen Monopolioaren kale-bazter eta arkupe ilunetan, hau da, Cervantesek Monopodio patioak deituetan, Monopolio jauregien kontrastean? Diruaren monopolioa zutenek eskura zuten boterea eta, boterearekin, administrazioa, legea, konsegidore-giltza, bitartekaritza, komisio-zakua, zezenek daramaten bezalako klasearen marka: nagusikeriarena. Ez, ez zeukaten deus pikaroen duintasunik.

Kaka dauko.

Durangaldean «kaka dauko» esaten omen dute iragan iluneko pertsonengatik. Zenbat kaka dauko leinu aristokrata zaharreko alfer askoren eta aberats berri arrakastatsu ugariren historiak?

Azken mendeotan, zenbat diru ez ote da gelditu madrildar boteretsuen patriketan probintzietatik joaten zirenei gorteko leihatiletan egindako faboreak ondo kobratuz: Madril izan da Estatuko estolderia guztien abiapuntu eta bilgune. Estatuaren aldirietako enpresa handi askok Madrilera jotzen du arazoak dituenean, zeren ordainetan baina? Zenbat bitartekari, harrapari, mihi-leun eta esku-zuri, komisionista eta sos-zarpa ez da mugitu esku-arrantzaren Monopolioko jauregien estolderietan?

Autonomien Estatu bat sortu izanak ez omen dio grazia zipitzik egin Madrid, Villa y Corte-ko espainiar nazionalismoari, hala dio ez dakit non irakurria dudan teoriak.]]>
<![CDATA[Bake betierekoa eta Mitxelenaren profezia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/029/001/2022-04-03/bake_betierekoa_eta_mitxelenaren_profezia.htm Sun, 03 Apr 2022 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/029/001/2022-04-03/bake_betierekoa_eta_mitxelenaren_profezia.htm
Pandemiarekin, esperantzarako bi helduleku genituen. Bat, historia: gure aurrekoen eskarmentua, esanez pesteak indarra galtzen duela. Bigarren heldulekua, zientzia: goiz zein berandu, bagenekien txertoa lortuko genuela eta dramaren teloia korritu.

Birusek ez dute borondaterik, kontrolik, gorrotorik. Etorri bezala (erdi) desagertzen dira. Gerrak, ordea, gizakiaren borondate libreak sortuak dira. Tribu batek, herri batek, estatu batek gerra probokatzen du beste tribu, herri, estatu baten kontra. Gerra hasi duenak irabaztea du asmo bakar, eta, horretarako, etsaien hilketa kolektiboak eragin behar ditu, sufrimendua zabaldu, dena erraustu. Eta irabazi. Hildako etsaien kopuruak eta bizirik gelditutakoen hondamendiak ziurtatzen du garaipena, gerrak indarra du bihotz eta errai. Armen, itsumenaren, gorrotoaren indarra behar ditu gerrak, etsai ditu zalantza eta epeltasuna, ez du duda-muda txikienaren arrakalarik onartzen.

Gerraren argazki robota osatzeko, horra gizonezkoak gerra guztietako odoletan enpo. Patriarkalak, misoginoak, fanfarroiak, mandarrak, testosteronaz blai. Fetitxe arrak dira armak ere, fusilak, tankeak, misilak, torpedoak. Arra da gerretako hizkera: potroak behar dira gerra egiteko, barrabilekin irabazten dira dominak eta batailak. Horren guztiaren esentziari «barne esperientzia epikoaren edertasuna» deitu zion Jüngerrek gerrari gorazarre egiten dion Burdinazko ekaitzak obra beliko ezagunean. Antzinako epopeietan zein gaurko film eta nobela belikoetan arrak dira protagonistak, maskulinoa da haien gaia eta trama, giroa, espiritua, emakumeak babesle eta ukendu rolera bazterturik dauden bitartean, Hemingwayren testuetako emakume erizainen estereotipoaren bidetik.

Gizadiak lortuko du inoiz gerrarik gabeko mundurik?

Betoak eta botoiak.

Kantek galdera horixe egin zuen orain berrehun urte pasatxo. Filosofoari buruz dakigun apurra ikasi genuenean, Prusiako Könisberg hirian jaio zela. Alemana zen bertako hizkuntza nagusia. Kantek laurogei urte hurbil zituela, Prusiak Basileako Bakea sinatu zuen Könisberg hirian, neutraltasun halako bat bilatu nahian Napoleonen espantsionismoaren aurrean. Gaurko mapetan ez da Könisberg agertzen. Hiriak orain Kaliningrado du izena, Errusiaren parte da eta oblast edo probintzia baten antzeko egitura du. Óblast guztietatik Kaliningrado da Errusiarekin lotura geografikorik ez duen lurralde bakarra. Berrehun urteren bueltan, errusiera da orain bertako hizkuntza bakarra.

Dadin Könisberg, bedi Kaliningrado: auskalo hiriak zenbat gerra ezagutu duen 1255ean sortu zenetik. Zer egin horren kontra?

Kantek 1795. urtean, Basileako Bakearen urte berean, saiakera politiko bakezale eta aurrerakoi bat idatzi zuen: Bake betierekoa (Zum ewigen Friewden). Bake iraunkor baten aldarria da. Izenburu anbiguoa du, agian baita ironikoa ere, zeren betiereko bakea hartu bailiteke gerrek eragindako heriotza-osteko sosegu eternalaren gisa (ewigen, eternala alemanez); edo izan daiteke bake betirakoa hemen, munduan mundu den bitartean iraungo lukeena. Kant bigarrenaz ari da, noski.

Esanak esan: ikusita gerrek zer-nolako kalteak eragiten dituzten urrun bezala hurbil, Kantek proposamen politiko-morala egiten du bere obran: bake etenik gabe bat lortu nahi badugu munduan, ezinbestekoa dugu giza komunitate unibertsal bateko partaide desberdinen harremanez arduratuko den Zuzenbide Kosmopolita bat, nazio guztiek onartua eta justizia egingo duena mundu zabalean. Guk ezagutzen dugun NBE (Nazio Batuen Erakundea) liburu haren espiritutik omen dator, baina mundu globalizatuari ez dio justizia globalik ekarri, bere ibilbidea oso urruti dago Kantek markatutako helburutik. Errealitatea: estatu indartsuenek ez dute justizia unibertsalik nahi, ez zaie komeni. Aski da estatu boteretsu baten betoa iniziatibarik eraginkor justuena atzera botatzeko, ez dago justizia unibertsal bat esango duenik, «aizak, Putin, ez zaik debalde aterako». Estatu boteretsuenek betorako eskubidea daukate NBEn eta botoi nuklear bana nork bere bunkerrean. Putinek betoa eta botoia, biak baliatu zituen gerra hasieran: betatu egin zuen inbasioaren kondena, eta botoi nuklearrari sakatzeko mehatxua egin zuen ia aldi berean. Ar alfa bat mundua desafiatzen.

Charlot eta Mitxelenaren profezia.

Putinen imajinak ikusten ditudan aldiro, haren erraiak imajinatzen ditut zornatuta, irabiaka, irentsi ezinik nola komiko bat adarra jotzen ari zaion Ukrainatik. Nola ez gogoratu Charlotekin? Zein izan zen Bigarren Mundu Gerran Hitlerri behazun-min, ozpin eta ostia txar gehien eragin zion pertsona? Charles Chaplin. Haren The Great Dictator filmak kalte handiagoa eragin zion Hitlerren autoestimuari porrot beliko handienak baino. Charlot, Hitler jantzian, mundu-bolari bueltak eta bueltak ematen, tragediaren erruduna barregarri utziz mundu guztiko zinemetan (orduko Alemaniakoetan salbu) jendea tripak lehertu beharrean.

Harkaitz Canoren Belarraren ahoa nobela distopikoa konpainia ona da bizitzen ari garen garairako... Bertan, Hitlerrek ez du gerra galdu, aitzitik, Estatu Batuetara doa hura ere konkistatzera, itsasontziko sotoan, Charles Chaplin komediantea daramalarik preso. Ez dut espoilerrarena egingo, nobelaren ironiak gerraren kezka eramaten lagunduko dio irakurleari.

Tamalez, Koldo Mitxelenak ez zuen Chaplinen filmaren iruzkinik egin, baina Stanley Kramerren In the beach film belikoari egindakoan botoi nuklearra aipatzen du, seguru asko euskaraz lehen aldiz egiten den aipamena. «[...] garaiz ohar gaitezen gure azken orduaz, aski izango omen da, diotenez, norbaitek -ez dakigu nork- botoi kaskar bat estutzea», idatzi zuen Gerra Hotza-ren garaian, Egan-en, 1960 urtean. Filmari eta gerren ondorioei buruzko hainbat kontsiderazio egin ostean, profezia batekin ixten du artikulua: «Bospasei Aita Santu gelditzen omen zaizkigu oraindik, esaten didatenez, azken juizio aurretik. Luzaroan bizi daitezela!».

Hirurogeita sei urte pasatu dira ordutik, eta justu sei Aita Santu: Joan XXIII.a, Paulo VI.a, Joan Paulo I.a (efimeroa ere deitua), Joan Paulo II.a, Benedikto XVI.a eta Frantzisko. Frantziskori zenbat urte faltatuko zaizkio ba… Putinen gerrari Mitxelenak entzundako profezia (esaten didatenez) erantsiz gero: horretan, behintzat, gure maisuak ez ahal zuen asmatuko.]]>
<![CDATA[Ahots sendo bat gaixoaren logelan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2022-03-06/ahots_sendo_bat_gaixoaren_logelan.htm Sun, 06 Mar 2022 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2022-03-06/ahots_sendo_bat_gaixoaren_logelan.htm
Planta oneko gizona, bi metro ez zituen urruti. Beltzez jantzita beti, kapelu beltzarekin, zapatak ere beltzak eta ondo lustratuta, bastoi bat esku batean eta mediku-trepeten maletatxo beltz bat bestean. Gorputza zut eta burua tente ikusiko zenuen herriko kale nagusian barrena gaixoren baten etxerantz. Sarri etortzen zen gurera ama bisitatzera. Atea zabaldu zionari kapelua eta bastoia eman, eta inork bidea erakutsi beharrik gabe joaten zen amaren gelara. Kortesiazko hitzak, euskaraz. Gero, gaztelaniaz hasten zen amarekin medikuen ohiko galga jasoan; gaztelaniaz erantzuten zion amak orain eta no gero eginez medikuaren galderei. Medikuaren ahots sendoak logela betetzen zuen eta amaren ahots ahuldua nabarmentzen.

Euskaldunak ginen bai medikua bai gu, eta Euskal Herri osoan nahiko ohikoa zen eszena bera errepikatzen zuen medikuaren bisita bakoitzak. Haren presentziak inpresionatu egiten ninduen baina ez kikildu: inpresionatu egiten ninduten haren plantak eta ahots sendoak, eta, aldi berean, hunkitu ere egiten ninduen gizon puska hark amarekin zuen jarrera delikatuak. Gaztelaniaren dotoreak ere erakartzen ninduen. Eskolan ere dena erdaraz egiten ez genuen ba, egunen batean medikuen-eta hiztun trebezia lortzeko? Ia giro guztiak behartzen gintuen halako desiora, hartara jarria zegoen mentalitate nagusia: ez zen batere harrigarri mediku eta botikariek, eskribauek, abokatuek, arkitektoek, kleroko goi karguek, euskaldunak izanagatik, ikasketen hizkuntza baliatzea beren lanean. Medikuek-eta etxetik urruti, ondo kostata, egin behar izaten ez zituzten ba ikasketa guztiak? Euskara gai al zen ba medikuek-eta gaztelaniaz erakusten zuten dotoreziarako? Zertan eman hainbeste buelta? Garaiak ziren halakoak. Eta abar.

Mendeak egin ditugu hizkuntzaren eta hiztunon arteko hainbat zulo beltz zuritzen topiko barkaberekin. Giro hark normaltzat jotzen zuen mediku bat ikustea euskaraz trabatzen; arraro desegokitzat, aldiz, euskaraz trebatzen. Baina deskribatzen ari naizen mentalitateak funtzionatzen segitzen du gaur ere, bizirik segitzen dute orduko justifikazioek eta morrontzak: euskaldun askoren kasuan, egin beharreko guztia ez eginez gure hiztun eskubideak zaintzeko orduan; euskaraz ez dakien askori dagokionez eta tartean baita euskaldun ugariri, oraindik ere morrontzaren geneetan txertatua daramate gaztelania euskara baino praktikoagoa, aberatsagoa, dotoreagoa den ustea. Eskubide guztien jabe, eta, aldi berean, obligaziorik ez duena. Bestelakorik pentsatzea ere!

Oharkabean zein ohartuta, injustizia baten historia luzea luzatzen segitzen dugu topikoen lokatzetik irten ezinik. Inportantea da ez ahaztea.

Pío Baroja, 'arre-arre mandako'.

Urtetara jakin nuen gurera etortzen zen ahots sendoko mediku beltzez jantzia oso baritono ezagun baten anaia zela. Urtetara jakin nuen, berebat, begirunea ziola euskarari: euskaltzale sui generis bat zen, nonbait, profesiotik kanpo noski eta kantuen-eta nostalgiaren bidetik.

Burutazio hauek apuntatzen ari naizela, askotan pasatu zait burutik, etxera etortzen zitzaigun medikuaz gainera, Pío Baroja Zestoan mediku izan zenekoa. Bada argazkiren bat edo beste Baroja zaldi gainean doala baserriren baterako bidean, agian arre, arre mandako kantatuz, euskal giroko bere nobeletan euskarazko kanten eta esaeren puskatxoak ematen zituenean bezala. Haren aita, Serafín Baroja, mena-ingeniaria zen; euskaraz zekien, idatzi eta argitaratu ere egiten zuen euskaraz. Barojak, ordea, ez omen zekien euskaraz (txikitan ere ez?), eta auskalo nola moldatuko zen gizona Aizarna, Endoia, Arroa, Iraeta edo Ibañarrieta auzoetako baserrietara egindako bisitetan. Horra Pío Baroja gaztelaniaz ez dakien amona gaixo batekin. Nola komunikatzen dira?

Baserri urruti bateko amonak aurrean daukan mediku erdaldunak hitzok idatziko ditu handik urte batzuetara:

«[Euskara atzeraka egiten ari da] ez inork gerra egiten diolako, baizik balio ez duelako bizitza modernorako».

Elitearen mekanismoak.

Hizkuntza kontuetan, eta elebitasunari buruzkoetan endemas, on da interpretazio psikologikoetan menturatzea: errealitate linguistikoaren datu sozialak baino ertz ezkutuagoak azaleratzen ditu. Pertsonalak. Subkontzientetik datozenak askotan.

Euskaraz zekiten medikuak, lehen ikasketak eta karrera guztia etxetik kanpo eta gaztelaniaz egin ondoren, gaztelaniaz konpetente eta euskaraz herren itzultzen ziren etxera. Euskaraz hasita, medikuaren euskarak ez zuen pazientearen euskararen bizitasunik, hiztegirik, konpetentziarik. Lotsagarri geratzeko arriskua zuen medikuak eta medikuak errepresentatzen zuen estatus sozialak. Halako egoera batean nor da apal, nork onartzen du ahultasun komunikatzailea? Ulergarria izanik ere euskara herdoildua izango zutela urteak eta urteak egin ondoren etxetik kanpo, ez da zaila imajinatzea euskaraz jarduteak ahul eta totel bihurtzen zituela pazienteen aurrean. Gaztelaniaz jardunda, gaixoaren gainetik zeuden, beste galga batean; euskaraz jardunda, baldar, nahiz egon bazeuden etxeko hizkuntzaren kontzientzia zaintzen zuten rara avis batzuk, adibidez diktadurak errepresaliatu zituen mediku euskaltzaleak, Roman Irigoien Mitxelena, Altzako medikua, kasu (Iniziatiba bat baino gehiago ari da lanean Espainiako Gerran errepresaliatutako mediku euskaldunen memoria jasotzen).

Baina kasu guztiz gehienetan, zerabilten gaztelaniak territorio bat markatzen zuen: jakintzarenaz gainera, hizkuntza hegemonikoaren bermea zuten jantzi eta itzal. Kortesiaren galga bete zezaketen (gure etxera etortzen zenak egiten zuen moduan), baina hortik aurrera mediku gehienek beren terrenoan boterearen hizkuntzarenean artatzen zuten pazientea.

Horrela sortzen dira eliteak: gehiagotasunaren pertzepziotik eta praktikatik. Distantziatik. Klasea markatzetik. Mediku batek jantzi ditzakeen gaban, traje on eta kapelu dotoreenek baino diferentzia gehiago markatzen du hark erakusten duen sentiberatasun linguistikoaren muin psikologikoak. Are areago elebidun egoera batean.

Oker gaude mundu hura iragana dela pentsatzen badugu.]]>
<![CDATA[Erroak izan, eta erromes]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2022-02-06/erroak_izan_eta_erromes.htm Sun, 06 Feb 2022 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2022-02-06/erroak_izan_eta_erromes.htm
Ezkortasun ia sistemiko bat barreiatzen ari zen aspalditik, pandemiarekin indartu egin da eta gelditzeko etorri. Gizarte parte baten txertoaren-eta kontrako jarrerak baino lehenagotik dator, ez da sentipen berria: 2008ko krisia, aldaketa klimatikoak, globalizazioa, politikaren degradazioa, eta, azkenik, pandemia: ezkortasunak zain sendoak zituen pandemia agertu aurretik ere, fenomeno puntual bat baino zerbait gehiago da. Gogo-aldarte pesimista halako bat nagusitzen ari da, etorkizuna ilun ikusten du, ongizatean atzera egiteko beldurrez bizi da, errudun sentitzen da naturarekin egiten ari garenagatik. Eta konfiantza galdu du, mesfidati bihurtzen ari da ororekiko. Mundua okerrera doala dioen sentsazioak, agian lausoa baina erreala, gero eta segurtasun gutxiago eskaintzen digu.

Sustrai psikologiko, sozial eta politikoak ditu ezkortasunak, ondorio psikologiko, sozial eta politikoak eragiten ari da. Kolore, sustantzia, jatorri ideologiko desberdinetako magma batean sortua, fronte asko ditu —politika, zientzia, osasuna eta segurtasuna, globa-lizazioa eta sustraiak, kultura eta kulturak—, eta ez da eskuina-ezkerra parametroetan ez guztiz ulertzen ez kabitzen. Ezkorrak ez daki konfiantza falta nola kudeatu, norekin fidatu. Bakartzen ari da. Bakartzen ari gara.

Egiak libre egingo gaitu, esaten genuen garai batean. Nire egiak libre egiten nau eslogan egoista entzuten ari gara orain errealitatea ukatzen dutenen ahotik. Ezkortasunaren ondorioa ez da, ordea, egoismoa, egonezina baizik etorkizunaren aurrean.

Erroak ditugu eta erromes gara.

Ezkortasunaren motiboetako bat, globalizazioa. Twitter-zale bati irakurria euskaraz: «Gero eta gehiago sustrai gabeko landareak gara. Hori nahi dute eta hori lortzen ari dira». Debaterako ematen du bere xumean. Identitateaz pentsatzeko, noski, baina, aldi berean, parada ona ematen du globalizazioa eragiten ari den ezkortasunaz hausnartzeko ere.

«Gero eta gehiago sustrai gabeko landareak gara», dio txioaren lehen parteak. Agian, «gero eta gehiago gara sustrai gabeko landareak» esan nahi zuen. Ez dira gauza bera baina balekoak dira biak, zeren bai, sustraia ahultzen ari zaigu, eta gero eta gehiago gara sustrai ahuleko landare tradizioa mehetzen eta lurruntzen hasi zitzaigunetik. Orain berrehun urte Von Chamisok, Euskal Herrian jasotako legenda bat baliatuz, itzala deitu zion Twitterreko txiolariaren sustraiari:

«Zuk, laguna, gizartean nahi baduzu, ikasi estimatzen lehendabizi itzala, eta ondoren dirua». (Peter Schlemihl-en istorio miresgarria. Itz., Antton Garikano).

Tragedia pertsonal moduan sentitu izan dugu sustraien itzalaren galera, baita erantzukizun komunitario gisa ere («izan zirelako gara», eta abar), baina posible ote da horretaz orain arte bezala jardutea mundua bizitzen ari den transformaziotik isolatuta, posible al da gizaki egiten gaituen estrukturari erreparatu gabe? Landareak ez dira mugitzen; gizakiok, mugikorrak gara. Landareek sustraiak dituzte, lurrari lotuta daude. Lurtar gehienok ere lurrari lotuta gaude, baina hankak ditugu, mugitzen gara. Erroak ditugu, baina erromes gara.

Esan ohi da herri bakoitzaren, hiri bakoitzaren sorreran etorkin bat dagoela. Haran bat, ibai bat, lur emankor bat, egutera bat non, gizakiak han hartzen du atseden eta eraikitzen bere egoitza. Baina aske da edonora joateko. Belaunaldi askok iraun dezake behin arbaso batek eraiki zuen txokoan, baina historia bada, baita ere, munduan eman diren identitate-aldaketen, egokitzapenen, hausturen eta baturen lekuko. Gizabanakoaren erroak ez dira, ez osorik ez betirako, guztiz finkoak, aldaezinak, definitiboak. Hori da, besteak beste, globalizazioak, diruaren erresumak, ekarri duena: sustraien sentipena ahultzea.

Twitter-zalearen txioko bigarren parteak esaten digu: «[Gure sustraiak galtzea] hori nahi dute, hori lortzen ari dira». Nahi dute, lortzen ari dira. Zeintzuk, ordea? Boterea, sistema, oligarkia, neoliberalismoa? Konplot bat? Txaloa eragiten duten hitzak dira, agian, baina oso da formulazio etereoa, ez du errealitatea zehazten. Nahi dute, lortzen ari dira irakurrita, Jeff Bezos eta halako jendea etortzen zaigu burura, ederki, baina nekez Amazonen bezeria, kontsumismoaren esklabo garenon konplizitate erruduna.

Bazter guztietan eroso.

Orain bi mende eta laurden, ikusita gerrek aldiro-aldiro zer-nolako kalteak eragiten zituzten, Kantek identitatearen gaiari heldu zion Bake betierekoaz saiakeran. Liburuak ideia nagusi bat du oinarri: bizi garen tokia ez da gurea, guztiona baizik, eta ostatu bila dabilenari ezin diogu atea itxi, hospitalitateak egiten gaitu gizaki.

Juduen Toran esaten zaigu humanitatea familia bat dela, Yahvek munduko parte guztietan jasotako buztina baliatu zuela Adam sortzeko, horrela gizaki guztiok etxean bezain eroso sentitu gaitezen munduko bazter guztietan. Kantentzat ere hospitalitatea ez da hautazkoa, betebeharra baizik: gizakiaren unibertsal izaeratik dator munduko edozein tokitan ostatu hartzeko eskubidea. Hari horretatik tiraka eta Europako gerrak gogoan, Kantek Bake betierekoaz-en azpimarratzen du bake etenik gabe bat lortu nahi bada beharrezkoa dugula Zuzenbide Kosmopolita bat, zeinak arduratu beharko lukeen giza komunitate unibertsal bateko partaide desberdinen harremanez.

Kant ez zen, noski, guk ezagutzen dugun globalizazioaz ari, bai, ordea, estatuen kontrolik gabeko ekonomia baten arriskuaz, fisiokratek ekonomia guztiz libre batek zekartzan ondorioez. Laissez faire, laissez passer, le monde va de lui même. Utzi diruari libre, utzi nahi duena egiten, mundua —dirua— bikain moldatzen da-eta inoren interbentziorik gabe.

2008an, espekulatzaileek krisi ekonomikoa leherrarazi zutenean, Paul Auster justizia ekonomiko unibertsal baten premiaz jardun zitzaion gutun batean Coetzee adiskideari. Merkatu unibertsal baten aurrean, merkatua kontrolatuko duten lege unibertsalen premia daukagula esaten zion. Auster, ordea, eszeptikoa ageri da lagunari agertu berri zion ideiarekin:

«Baina proposatzen dudana egungo liderrek ezin dute eta, batez ere, ez dute abian jarri nahi».]]>
<![CDATA[Egun hauek ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/021/001/2021-12-05/egun_hauek.htm Sun, 05 Dec 2021 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/021/001/2021-12-05/egun_hauek.htm Infinitua ihi batean, Irene Vallejoren liburu apartaren Fernando Reyk egindako itzulpena, eta berriro ekin nion irakurketari, oraingoan euskaraz, utzi nuen orritik aurrera. Murgil egin izan banu bezala sartu nintzen bertan, berehala ahazteraino itzulpen bat neukala eskuetan. Vallejoren gaztelaniazko prosaren araztasun eta dotorezia bera gozatu ditut Reyren itzulpenean. Hizkerak eskutik narama, Vallejorenak ere eramaten ninduen bezala: euskarazko bertsioaren araztasunak sorpresa atsegina ekarri dit, nahiz aspalditik ezagutzen ditudan Reyren eskarmentua eta lana. Vallejoren tonuari eusteko maisutasunak seguru sentiarazi nau. Ez zitzaidan dudarik sortzen, edo, sortzen bazitzaidan, ez zen sintaxiak, lexikoak eta halakoek eragina, baizik nire formazio kulturalaren defizitak eta herdoilak, autore edo pertsonaia edo mitoren baten ignorantziak. Baina, halakoetan ere, autoreak zein itzultzaileak, beti baitute kontuan irakurlea, talentu artistikoarekin leuntzen dituzte takar edo aldapatsu izan zitezkeen pasarteak. Euskarak ninderaman, bada, eskutik. Burua libre, ez ninduen ezerk uxatzen irakurketatik, ez nion erreparatzen testuak kontatzen didanari baino. Eragin didan gozamenak –ibilaldiko haize leunak, iturrietako ur freskoak, irakurri berriaren zaporeak– aisia eskatzen zuen eta du, irakurketa benetan literarioa. Originalean dago, badakit, esaten ari naizena, baina Vallejok gaztelaniari ateratako etekina atera dio Reyk euskarari. Esperientzia fisiko bat bizi izan banu bezain biluzki sentitu dut euskaratik naizela elebidun. Hiztun guztiok gara totelak. Euskaltzaindiak honela definitzen du totel hitza: «Mintzatzeko debekua duena; zenbait silaba errepikatuz hitz egiten duena». Definizioan ageri den debekua har bedi eragozpen edo zailtasun adieretan: euskaldunok totelak gara euskara egiteko ditugun zailtasunengatik (propioak zein exogenoak). Baina har bedi berebat totelak garela mendeetan izan ditugun debekuengatik ere, nahiz ez jakin lexikologoak asmo hori ote zuen. Totelak du izenburua Fermin Etxegoienen azken nobela askotarikoak. Autokarabana arrakastatsuko autofikzioaren bidetik, narrazioa eta saiakera batu ditu digresio harmonikoekin berriro. Minbizidun baten istorioa eta kale-musikari baten ezusteko aukera kontatzen dizkigu fikzioak, eta Pío Barojak nobelari emandako definizioaren bidetik ('denetik kabitzen da nobelaren zakuan') euskal kulturaren egoerari buruzko apunte eta hausnarketa ezohikoak ematen ditu liburuak, batez ere musikaz (zenbat iradokizun musikaz eta herri musikaz, Ordorika(tedra) nobelaren parte luze bateko protagonista delarik!). Etxegoien ari da euskararen gainean eta euskaldunon trauma linguistikoaz ere, hizkuntzak eragiten digun agonismoaz, lotsaz, beldurra sentitzerainoko segurtasun faltaz, euskal kulturako edozein «sorkuntza esperientzia partikularrek, ejem, izaera politiko-poetikoa har dezakeelako edo ematen ahal zaiolako, modu erraz bezain behartuan». Batzuetan gordin, sarri autoironia baliatuz, inoiz ia etsipen kosmikoz, Etxegoienen lanak beti ematen du zer pentsatua: «Patuak, neurri handi batean jaiotzez egiten gaitu eder edo itsusi, erakargarri edo nardagarri, berbalapiko edo hitz-totel». Kixoteak azpeitiarrarekin topo egin zuenekoa. «Euskaldunak garela badakigu, bai, baina ba ote dakigu euskaldunok zer mailetaraino garen euskaldunak? Ze neurritaraino agertzen garen gure literaturan zurrun?». Irati Jimenezek in Begiak zabalduko dizkizue. Euskal literaturari buruzko saiakera ez arrunt, desberdin, fresko eta ugari bat da liburua. Guztiz pertsonala. Euskal literaturaz ari delarik, literaturaz ari da, Babelgo liburutegiaz, hizkuntza jakin batean eta hizkera berezi –artistiko– batekin antolatzen den munduaz. Eta mundua aipatu dudalarik, mundiala da –ez da hona ekar nezakeen adibide bakarra– Kixoteren eta Azpeitiarraren enkontruari ateratzen dion zukua. Irakurtzekoa. Liburuko narradorea –Irati Jimenez– irakurlearekin ari da liburu osoan kalaka betean. Irakurlea interpelatuz; irakurlearen bidelagun bihurtuz eta ez gidari; irakurlearekin komentatuz dauzkan dudak, maniak eta fetitxeak. Gurekin konpartitzen ditu euskal literaturari ikusten dizkion hutsuneak eta arazoak; gure eskura jartzen ditu bere jokabideak eta estrategia komunikatzaileak, konplexurik gabe kontatzen dizkigu bere esperientziak. Beti trenpu on eta freskoz, irribarretik ironiara eta ironiatik konplizitatera bitarteko terrenotik interpelatzen gaitu, motibatzen gaitu. Saiakera ausarta, ez dogmatikoa, iradokitzailea. Aproposa –arretarik jarriko balitzaio– hainbat hauts, naftalina, sits eta zolda astintzeko ez soilik aristokrazia akademikoan. Saiakerak sorkuntza literarioa du, bereziki, hausnarketarako gai, eta idatzi duen saiakeraren nolakoak erakusten du garbi zer pentsatzen duen saiakeraren generoari izaera artistikoa ukatzeaz, generoa inertzia gris handiuste batean hondoratuta ikusteaz. ]]> <![CDATA[Ezpala eta mundua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/031/001/2021-11-07/ezpala_eta_mundua.htm Sun, 07 Nov 2021 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/031/001/2021-11-07/ezpala_eta_mundua.htm
«Gurasoak kezkatuta daude semea (edo alaba) erdaldun batekin ezkontzera doalako». Orain baino usuago entzuten genuen esaldi bat da, askotan oso tentsio-gune deserosoak eragiten zituena familietan. Arazoa ez zen eta ez da hainbesterainokoa familiara datorrenaren hizkuntza etxekoa baino apalagoa denean. Edo nahiko urrutikoa. Etxeko hizkuntzaren konpetentzia zuzenak eragiten du problema: alegia, kalkulu ia instintiboa egiten denean zein hizkuntzak jango duen bestea. Familia euskaldunetan sarri gertatzen ziren halako eszenak joan zen mende erdiko emigrazio espainiarraren eraginez.

Fenomenoa bortitz eragiten ari zen herri txikietan eta herri industrializatuetan. Hortik kezka, hortik identitatea ez galtzeko ahalegina, askotan arrazistatzat jotzen zena eta ez herri eta hizkuntza baten superbibentziaz. Konkistan eta espantsioan oinarritutako komunitate supranazional tzarretan, ordea, pertenentziaren handia —hirurogeiko hamarkadan frankismoaren nazio bakarra eta eskola elebakarra— modu naturalean bihurtzen da diferentearen kontrako gurutzada.

Claudio Magrisek dio Utopia e disincanto liburuan: «Endogamia oro —identitate aratzaren pretentsio totala— itogarria da eta intzestu-bidea». Eta dioena indartzeko ipartzat hartzekoa iruditzen zaidan metafora konparatzaile bat baliatzen du: «Ezpal batean mundua kabitu liteke; baina ezpala zerbait da ez ezpala soilik delako, mundua ere badelako baizik». Baina espainiar batek ez ditu Magrisen hitz horiek beretzat hartuko. Ezpala, ni? Ezpala hizkuntza endogamiko egoistak dira. Ez dakite ba gaztelania? Espainian gaude, zertarako hainbeste komeria?

Trajea eta txandala.

«D ereduak arrakasta itzela izan du, baina hazkunde krisian dagoela esan didate», adierazi zuen orain zortzi egun Joaquim Dolz-ek, Genevako Unibertsitateko irakasle prestakuntzako eta hizkuntzen didaktikako katedradunak. Izen esanguratsua zeraman jardunaldiak: 'Eskola Hiztun Bila'.

D ereduko patio gehienak gaur ez omen dira euskararenak. Eta euskara ez dakiten ikasleak ez dira guztiak gaztelaniadunak. Ugariak dira hizkuntz aniztasunaren ezpalak, munduak.

Kutsatzeko beldurrez, endogamikoak izan gara maiz (ahuleziak behartuta zein ahuleziaren aitzakian) euskararen zaintzan. Endogamiaren itzal luzea ibili du errondan euskararen gaurkotze eta indartzeak ere euskara batuaren bidetik, beldurra izan diogu —eta diogu— leihoak zabaltzeari lexikoari eta sintaxiari, ausardia espresiboari, experimentazioari. Gramatika asko eta bixigarri gutxi. Hala ere, euskalgintzako maila guztietako eragile gehienen diziplinari esker, ez zaigu batere gaizki joan. Eskolan salbu? Agian, ikasleek txandalarekin ere ikusi nahi dute guk batuari jantzi diogun traje serio formal zurruna. Ulertzekoa da, zeren hizkuntzak bietarako —denerako— ematen du: diziplinarako eta malgutasunerako, eusteko eta askatzeko, betikoan jarduteko eta modu berriak probatzeko. Ez dago hizkuntzaren barne-muina zertan traizionatu. Hori nola lortzen den? Hizkuntzaren baliabideak aktibatuz, probatuz, jokoan jarriz, konparatuz, trukatuz, erlazionatuz, ezkonduz eta dibortziatuz, musukatuz bezala ostikatuz.

Ikasleek malgutasuna behar dute komunikatzeko, eta euskaran aurkitzen ez badute, badakigu non egiten diguten pupa, non botatzen gaituzten popatik putzura: patioan; kalean. Heldurik presente ez dagoen beren harremanetan. Eskolatik unibertsitatera bitarteko ibilbide formatiboan askok eta askok klaseak euskaraz dituzten arren, familia txit euskaldunetako seme-alaba ugarik ere txandala janzten du patioan. Baina gaztelaniarena.

Arbuiatzen segitzen dut, noski, jatorketa eta jatorkerixe bazter-zaleak. Gazteen bere errealitatea bizitzeko espektatiba eta modu berriei etekina euskaraz ateratzeko premia larriaz ari naiz. Hizkuntzaren bizipen jostariaz, dibertigarriaz, gozamenezkoaz, erabilera desinhibitua arauekin ez itotzeaz; debekuen eta debekuen eta debekuen erresuma matrakarik gabe batez; jarioaren aberastasuna txalotzeaz, jarioari isuritako akats txatxu kakatsu bakoitza anatematizatzen ibili ordez.

Paper literarioak, Paper akademikoa.

Biak dira paper, eta ez ahozko jardun. Ahozko jardun sendotik dator papera, ahotsetik letra. Ahozkoa da hitzezko gure lehendabiziko harremana —eta lehen urtetan bakarra— munduarekin. Ikaslea adinean aurrera, hizkuntza-irakaslea al da ahozkotasunaz arduratzen zaion bakarra? Nolako arreta eskaintzen zaio ahozkotasunari, mingaina askatzeari, esaldiak josteari matematika edo gizarte-gaien orduetan? Ez al dugu ahoz arrazoitzen, edo esplikatzen edo deskribatzen? Ez al gara ahozkoaz baliatzen egoera, trantze, testuinguru, ezuste, poz eta porrotetan? Idatziaren ahaide pobrea al da ahozkotasuna? Ikasleak ahozkoa izango du hitzezko baliabide nagusia bizitza osoan. Orduan, zertan gabiltza?

Hizkuntza idatzia —trajea— lehenesten dugu, eta nago euskal eskolak eta mundu akademikoa ez ote diren letren linboan bizi; komunikazioaren premiekin (gizartearekin) harreman ahalik gutxien izateko errazkerian bertan goxo eginda; erantzukizunik ez balute bezala lan akademikoaren lehendabiziko betebeharrekin, zeina den jakintza, zeina lortzen den hizkuntzaren bidez, zeinaren oinarria den ahozkoa, zeina den letren sostengu.

Formazioak, pentsamenduak, ezeren izaera intelektualak garai bateko sona galdu du. Ez legoke batere gaizki, baldin galdutako sona ez balitz euskararen traje gaineko zahia eta kanforra baino. Unibertsitatea kexu da matrikulatzen zaizkion ikasleen euskara mailaz, baina ez al da Unibertsitatea irakasleak prestatzen dituen eskolen arduraduna eta, aldi berean, eskoletan dabiltzan irakasleen formazioaren erantzule?

Euskarak irakaskuntza sendo baten premia dauka. Irakaskuntzak euskara sendo batena, 'jakite hegoek igoa' Lizardik ondo zioen bezala. Ez batak ez besteak egiten dute, ordea, bat. Bitartean, Unibertsitateak bideratzen dituen milaka paper eta tesi doktoralek ez dute eragin handirik, ez behintzat gazteen patioetan gertatzen den fenomenoari buruzko hausnarketari dagokionean. Unibertsitateak zerbitzu publikoak dira, ez (soilik) merituen eskailera akademikoan gora egiteko garabi endogamikoak.

Handik urruti, patio batean, ume batzuk hatzekin jolasean. Kantatzen ari zirenaren bukaera ekarri du haizeak: ...y este pícaro gordo todo se lo tragó.]]>
<![CDATA[Denboraren labirintoan]]> https://www.berria.eus/albisteak/204066/denboraren_labirintoan.htm Sun, 03 Oct 2021 09:47:21 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/albisteak/204066/denboraren_labirintoan.htm <![CDATA[Denboraren labirintoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/022/001/2021-10-03/denboraren_labirintoan.htm Sun, 03 Oct 2021 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/022/001/2021-10-03/denboraren_labirintoan.htm Ordu txikiak.

Pluralean beti. Bi hitzok entzun eta ordu txikiak parrandarekin lotzea, bat. Laket zaigu espresioa. Gau-giro semantiko berean sartzen dira pekatu txikiak, neska txikiak, bizio txikiak, dosi txikiak...

Badira, ordea, txiki-laburretik gutxi duten orduak. Ospitalekoak, esate baterako. Txiki-laburretik gutxi dute gaixo baten eta hura zaintzen ari den senidearen orduek, gauaren erdian haur-minetan dagoen amarenek, azken ainenetan dagoen hil-hurrenarenek.

Oinazeak luzatu eta luzatu egiten baititu orduak, nor ez da errukitzen? Ordu txikiak deituko diegu halako zirkunstantzietako orduei ere? 'Ordu txikitan hil zitzaigun osaba' esango dugu?

Ordua labur da poz giroan, luze da oinazean. Ederra da galegoek esaten dutena sufritzen ari denarengatik oro har eta hiltzeko zorian dagoenarengatik bereziki:

Oxala que teña unha hora pequena...

Doakiola labur azken ordua, samina ere labur gerta dakion.

Euskal espresioaren pluralak ordu txikiak parrandaren luzamendua du helburu. Galegoak, berriz, singularrean hartzen du indarra unha hora pequena, oinazearentzat aski eta sobera baita ordu bakarra.

Esku-huts, bihotz-biluz.

Presaka bizi ginen, kabitu-ezin hiperaktibo batek harrapatuta, guztira iritsi beharrez ezertara iritsi ezinik. Ordurik gabeko denbora erretzen genuen lanean, autoan, telefonoan, sare sozialetan; ordu doiak egiten genituen etxean eta etxekoak atenditzen. Denbora faltak estutu egiten gintuen eta lanak ito. Denbora librea nahi omen genuen, baina denbora estutzen, lotzen, korapilatzen aritzen ginen denboraren esklabo ginela ohartu gabe. Bizi-poz urriena ematen duen jardun tristean ahitzen genuen bizitza, egunak eta urteak galtzen genituen sosen truke, baina denbora eta sosegua irabazten ez. Eta denbora lortzen genuen urrietan, sosegua erretzen genuen asteburuetako carpe diem ordu txiki ahalik luzeenetan...

Bat-batean, ordea, pandemia. Bat-batean, konfinamendua. Bat-batean, birus ikusezin batek denbora gelditu zigun eta esku-huts eta bihotz-biluz utzi gintuen. Ordu arte ezertarako astirik ez zuen askok munduko denbora guztia zeukan eskura; denbora malgu-malgua, denbora eskuzabala, Daliren erlojuetako denbora bigun belaxka, orduen gurpil presarik gabea. Baina denboraren malgutzea ez zen bide-saririk gabea: egunero zoramen betean bizitzetik, gure baitako kobazuloaren erdian jarri gintuen pandemiak. Bakarrik, ordu zehatz gabeko denbora baten erdian. Bakoitza bere baitarekin.

Gure etorkizun pertsonal eta kolektiboari buruzko galderak egiten hasi ginen iluntasunaren erdian, eta gure galderek oihartzuna eragiten zuten gure baitako kobazuloaren paretetan: memento mori!, memento mori! Latina aspaldi desagertua zen gure mundutik, baina aise ulertu genuen abisuaren muina: 'hurbil, oso hurbil dabil Herio'.

Normaltasun betera itzuli nahi dugu. Urte eta erdi luzean ikasitako zuhurtasun guztia ahaztuta? Ikasi dugu ezer? Oraindik ez zaigu memento mori abisuaren oihartzuna guztiz isildu gure baitako paretetan. Hilkorrak gara! Ez da amets gaiztoa bukatu! Gogoratu ondoan ditugunak! Hori esaten segitzen dute oraindik gure baitako kobazuloaren paretek, baina gero eta suabeago, isilago, urrutiago.

Memento moriren oihartzuna gero eta apalago eta carpe diem gero eta inora gabeago, tartetxo bat egingo bagenu sikiera Slavoj ?i?ek-en proposamena gure kaskezurretan iltzatzeko:

«[Birus biologikoei kontra egiteko birus ideologiko bat garatu beharko genuke], gizarte alternatibo bat pentsatzeko birusa, Estatu-nazioa baino harago doan gizarte bat, bere burua gaurkotuko lukeen gizarte bat solidaritatearen eta kooperazio globalaren eskutik». (Slavoj ?i?ek. Un golpe tipo 'Kill Bill' al capitalismo. Sarean).

Puzzle aldrebestua.

Urteak aurrera ere, gertatu zaizkidanak, bizi izandakoak aise samar kokatzen nituen denboraren labirintoan. Pandemia etorri zen arte. Ordutik kostatu egiten zait itxialdian gertatutako gorabaherak pertsonalak zein publikoak kronologikoki antolatzea. Pandemia baino lehenago gertatu ote zen halako, edo geroago izan zen? Jertse gris pikoduna noiz erosi nuen, azken Gabonetan edo itxialdi osteko udan? Noiz izan zen Victoria Eugenian Xabier Leteri egindako omenaldia? Noiz egon nintzen bigarren aldiz konfinatuta senide batek positiboa eman zuelako?

Pandemia-sasoiko denbora oso geldoa izanagatik (edo agian horrexegatik), badirudi errazagoa behar zuela izan gertakarien oren oro ordenatuta gogoratzea: munduko denbora guztia izan dugu eskura koska ttipietan bezala kontu handietan ere haiekin fijatzeko eta haietaz gogoratzeko. Baina nonbait ez, denbora berriak bere izaera propioa du nonbait; edo beste era batera eragiten zidan niri behintzat. Inoiz ez bezala nahasten nituen eta nahasten ditut azken urte eta erdiko datak eta gertakariak, nekez ordenatzen ditut kronologikoki. Iazko udan Zarauzko hondartza itxi zuten txarrantxa batez, hondartzara zihoan jendea ez zedin pilatu. Kontzentrazio eremu baten ideia sartu zitzaidan buruan, eta orduan izan nuen denbora deskontrolatuari buruzko lehen sentsazioa.

Pandemia parentesi bat izaten ari da, baina ez opor luze batzuk edo urte sabatiko bat bezalako denbora bat: malgua da haiek bezala, baina aldi berean deskontzertua eragiten dit, konfunditu egiten nau: kronologia nahasi edo irauli balitzaio bezala aritu zait denbora edo hala jokatzen aritu dela iruditu zait niri. Denbora zegoen, orduak, egunak: egiten genuenaren lekukorik gabe, ordea. Besteak behar ditugu gure gauzak denboran finkatzeko? Eta neure buruari galdetzen nion baita ere: denbora bizitzeko modu desberdin, estrainio, bakarti, ia mamutuak izango al du eraginik gure osasun mentalean, edo dena lehenera bueltatuko da, eta lapsus mental trantsitorio luze bat izan dela pentsatuz itxiko dugu parentesia?

Bada, hasita nengoen denboraren nire pertzepzio desordenatua adinari egozten, eta nire buruari xarra! deitzen. Adin desberdineko jende dezenteri eskatu diot ordutik bere iritzia. Hitz egin dudan jende guztiz gehienak bizi izan du nirearen antzeko inpresioa: denbora bizitzeko modu lauso bat aktibatu omen dugu, orain arte bizi izan dugun denbora-modutik kanpokoa, arrotza, zehaztezina.

Batek baino gehiagok aipatu dit, esaten ari zena ilustratzeko, Zarauzko hondartza txarrantxa-hesiz inguratua.]]>
<![CDATA[Sumin abstraktuak, zapata hondatuak]]> https://www.berria.eus/albisteak/198760/sumin_abstraktuak_zapata_hondatuak.htm Sun, 06 Jun 2021 09:50:52 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/albisteak/198760/sumin_abstraktuak_zapata_hondatuak.htm <![CDATA[Sumin abstraktuak, zapata hondatuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2021-06-06/sumin_abstraktuak_zapata_hondatuak.htm Sun, 06 Jun 2021 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2021-06-06/sumin_abstraktuak_zapata_hondatuak.htm
du izenburu Elio Vittoriniren nobela euskaratu berriak. Hona liburuaren hasiera bikaina: «Negu hartan sumin abstraktuek hartua ninduten. Ez dut esango zein ziren, nire asmoa ez baita horretaz hitz egitea. Hala ere, esan behar dut abstraktuak zirela, ez heroikoak ez biziak [...] Eta nik zapatak hondatuta nituen».

Sumin abstraktuak buru-behazunetan, euri etengabeak hondatutako zapatak oinetan. Faxismo betea. «Ez dut esango zein ziren sumin abstraktuok», dio narratzaileak uko eginez ideologiaren abstrakziotik hitz egiteari. Errealitateaz mintzatzeko, baliabide ezin hobeak dira ironia, surrealismoa, xaribaria, hizkera primitiboen imintzioa... Narratzaileak badaki faxismoak gorroto dituela barrea, ironia, burla: sistema ideologiko itxiek (totalitarismoek bezala erlijioek ere) ez dute irria maite. Faxistek-eta hain dituzte goi-goian beren buruak, non trufa duten etsairik minena.

Ez dago faxismo hitza aipatu beharrik faxismoaz mintzatzeko.

Pello Lizarraldek itzuli berri duen Solasaldia Sizilian 1941 urtean argitaratu zen faxisten zentsurari iskin eginez. Neorrealismo italiarra bere onenak ematen ari da, baina irakurleak ez du heroismo belikorik aurkituko Vittoriniren obran, ezta Italiako egoera politikoaren berri-emate ez-literariorik ere.

Bigarren Mundu Gerra eta haren osteko testuinguru politiko-soziala kontagai harturik, hari hurbiletik begiratu, objektibotasunez jardun, kaleko hizkera eta estilo zuzena landu… Horra, eskematikoki, neorrealismoaz zabaldurik dagoen klixea zinearen bidetik. Baina hasierako neorrealismoaren poetika askoz ere ugariagoa eta noranahikoagoa da hurrengo hamarkadetan idatzi zenaren aldean. Eta artean beti gertatzen den bezala, mugimendu gorenaren arnasa ere ez da betirako, eta iristen da une bat, zeinean hastapenetako indar sortzailea mehetzen den. Halatsu faxismo osteko neorrealismoan ere: ez ziren jada garai onenak Vittorinirenak bezalako tonu poetiko eta jardun ironikoarentzat: neorrealismoaren literatura mota bat, publizitatuena, gertuegi zegoen egunerokotasun politikoaren ispilu izatetik. Baina ordurako, Vittorinik utzia zion idazteari; Italo Calvinok Oulipo izeneko tailer esperimentala sortu zuen Raymond Quenaurekin. Cesare Pavese, gogait eginda zegoen garaiko nobela asko errealitatea fotokopiatzen ikusten zuelako.

«Glaziazio neorrealista» deitu zion Gesualdo Bufalinok. Proposamen estetiko berririk gabeko antzutze hotz hegemoniko bat. Nobela bat idatzi eta tiraderan gordetzen zuen. Beste bat, eta tiraderara. Hogei urte egin zituen horrela, Diceria dell'untore (Izurrituaren kalamatika) argitaratu zuen arte. Sekulako arrakastarekin. Lortuko zukeen txalorik hogei urte lehenago, argitaratu izan balu?

'Un ange passe'.

Zabalduta dagoen iritziaren kontrara, euskal literaturan uste dugun baino gehiago idatzi da indarkeriaren eraginaz, presente hurbilean kontatutako obrekin bezala kontakizuna beste garai eta lekuetara eramanez, baina, indarkeria delarik leitmotiv nagusia. Gure debatea politikoa zen funtsean, etikoa, hainbatentzat bederen eta ez literarioa. Ez zen epaitzen kalitate literarioa, posizioa baizik indarkeriaren aurrean.

Izan da, ordea, gai hegemonikotik kanpo jardun duen idazle finik. Gera nadin Pello Lizarralderekin. Bufalinok bere nobelak tiraderan gordetzen zituen bezala, Lizarraldek argitaratu egiten zituen gauzaren garaiko hegemonian, baina hautsik harrotu gabe, tximeleta bat agertu eta desagertu balitzaigu bezala gure irakurle-begien aurrean.

Lehen bi liburuek ez zuten durundarik atera, baina bai irakurle eskarmentudun batzuen miresmena eragin. Bitxi eta diferenteak ziren, beste atmosfera bat zekarten giro literariora. Iraupen ustez efimeroko sartu-irtena literaturaren plazan. Aldian behin, beste bisita bat, itxuraz hura ere efimeroa. Pixkana-pixkana haren mundua tokia hartzen ari zen irakurleriaren oroitzan.

Zer eskaintzen duen? Pertsonaia bat, bakarrik, ezer gutxi gertatzen zaion kontakizun batean. Hurrengo nobela batean, beste pertsonaia bat, beste lanbide bat, beste inguru bat, aurrekoaren trenpu bertsuan. Hurrengoan, halaxe. Gizaki baten bizitzaren tranche de vie edo bizitzaren pasarte labur bat, gehienetan peripezia askorik gabea. Zineari egindako keinu asko.

Liburu bakoitza (zazpi nobela labur eta bi ipuin-bilduma, oker ez banago) pertsonaia bakartien kaleidoskopio literario handi baten parte da, Patrick Modianoren nobela bakoitza ere gerra osteko Pariseko aldirien mosaiko erraldoi baten tesela den bezalatsu.

Irakurlea, idazle anonimo hori.

Lizarralderen narratzaileak ez digu esaten bere pertsonaiak bakartiak direnik. Guk ikusten ditugu nonahitik noranahi, aldian behin norbaitekin, haren bidez jakiten dugu zerbait pertsonaiaz. Baina lauso geratzen zaigu bere izaera, gure bizitzatik pasatzen diren pertsona asko eta asko (gehienak?) lauso geratzen zaizkigun legez. Zer dakit auzoaz, astean pare bat aldiz etortzen zaidan postariaz, egunero ogia erosten diodan dendariaz? Lizarralderen narratzailea ez da begiluze diskreziorik gabe bat, errespetua dio diskrezioa pertsonaiari. Horretan datza, besteak beste, Lizarralderen narrazioen misterioa.

Horra irakurlea orriari orri bere pertsonaia osatzen: Lizarralderen proposamenetik abiaturik, irakurle adina erretratu fisiko eta psikologiko dituzte Argiantzako Ramonek, Elur bustiako Ramirok, Larrepetiteko Josek eta Abelek edo È pericoloso sporgersiko Joxe Azkuek.

Pertsonaia bakartiak: hosto ihartu bana udazkeneko orbelean. Eta liburu batetik bestera, giro, garai, atmosfera oso pertsonal bateko tonu delikatua, airean balebil bezala testuari arnasa ematen. Xehetasun doiak, fintasuna oparo hasieratik bukaeraraino…

Lizarralderen liburu bakoitza auzo-lanean jarduteko gonbita onartu izanaren saria da irakurlearentzat. Eta saria izango du Solasaldia Sizilian itzulpenaren irakurketa ere. Lizarraldek Vittoriniren mundua ekarri du bere estetikara, idazle askoren itzulpenak erruz dira autore maiteen omenaldi. Patrick Modiano, Gianni Celati eta Natalia Ginzburgen hainbat obraren itzulpenak ere Lizarralderen fikzioen albumean daude: Lizarralderen ibilbide literarioaren parte dira nobelak eta itzulpenak, mundu poetiko beraren haritik datoz sorkuntza propioa eta kanpotik ekarritako proposamenak.]]>
<![CDATA[Gizalegea dirulege bihurtu genuenekoa]]> https://www.berria.eus/albisteak/197123/gizalegea_dirulege_bihurtu_genuenekoa.htm Sun, 02 May 2021 15:37:13 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/albisteak/197123/gizalegea_dirulege_bihurtu_genuenekoa.htm <![CDATA[Gizalegea dirulege bihurtu genuenekoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2021-05-02/gizalegea_dirulege_bihurtu_genuenekoa.htm Sun, 02 May 2021 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2021-05-02/gizalegea_dirulege_bihurtu_genuenekoa.htm
Ikusten ari ginenaren harridurak aspaldi bihurtu gintuen harri, erreakzionatzeko gai ez ginela, sinetsi ezinik posible izan daitekeen hainbeste traizio, eskrupulu falta, gezur gaizto, enpatia eza sideral eta behazun moral dirua tarteko. Eta daramagun martxan, ikusiko ditugunak. Hona joan zen asteko hiru albiste Espainiakoak, Madrilekoak zuzen esateko, Madrileko plutokraziarenak hobeto esanda. Bat: bertako bi banku handienen milaka lagun bizitzaren kontainerretara botatzeko erabakia, Caixabankeko Goirigolzarri presidentearen soldata-igoera lizunaren ostean. Bi: futbolaren eskandalua, konbentzituta eskandalu betikoa ez zegoela gainditzerik. Eta hiru, pastelari mistela eransteko: Madril autonomikoko presidentegai Ayusoren dirudunenganako amen-amen miserablea, gosearen ilaretan dauden milaka pertsonei agerikoei eta anonimoei subentzionatuak eta mantenituak deitzen dien bitartean (hozkia ematen du gaur bertan jakingo dugun emaitzan pentsatzeak).

Hori guztia, pandemia ostera ere gorenean dagoenean: izurriteak ekarritako beldurtearen erdian, lizunkeria diruzalea nagusi eta bihotza izozkailuan. Ez dakit pandemiak zerbait irakatsi digun: agian, ez dagoela zertan estresatu, lanak eta itomenak eta diruak ez dutela bizitza oso bat merezi. Zoaz, ordea, hitz goxo horiekin are aberatsagoak izatea beste helbururik ez duten aberatsei.

Norbert Bilbenyk, etikako katedratiko katalanak, El idiota moral izenburua eman zion Hannah Arendten gaizkiaren banalitatea kontzeptuaz idatzi zuen saiakerari. Gaizkiaren eta ongiaren artean bereizten ez dakienari deitzen dio Bilbenyk idiota morala, eta saiakerak totalitarismoaren portaera moralaz badihardu ere, kontzeptua aplikagarria da beste hainbat testuingurutan. Hara nola dirua beste etikarik ez duen neoliberalismoaren saloietan. Balbenyk dio idiota moral asko oso argiak direla. Halatsu dirua egitea beste helbururik ez dutenak: argiak direlako dakite, senez jakin ere, hobe dutela denborarik ez galtzea gaizkiaren eta ongiaren arteko lerdokerietan.

Laissez faire, laissez passer, l´argent va de lui même (utzi egiten, utzi pasatzen, dirua bere bidetik doa) zioten fisiokratek XVIII. mendean. Atzo, kontrolerako aukera guztiak estatuaren esku zeudenean, estatuaren kontrolik gabeko merkatu bat nahi zuten fisiokratek. Gaur, aldiz, estatuek kontrola nahiko balute ere, ez dute jada dirua kontrolatzeko gaitasunik, ez dakidalarik gaitasun falta hori ez ote den bihurtu diruari nahi duena egiten uzteko aitzakia perfektua.

Dirua bere bidetik doa. Erruz konplitzen ari da fisiokraten amets zaharra. Merkatua autonomoa dela sinetsarazi nahi digute. Autonomoa eta anonimoa. Urak errekan behera bezain natural bilatzen du diruak bere bidea. Nork dauka aginpiderik eurian, urte-sasoien erritmoan, naturaren edertasunean?

Behar izanez gero, aginpide hori ere lortuko du. Zein da, ez bada dirua, klima aldaketaren, pandemiaren kontrako txerto-banaketa diskriminatuaren edo basoen hondamendiaren erantzulea?

Merkatuak izen-abizenak ditu. Erantzukizunak ere, horixe: izen-abizenak ditu. Aurpegi jakinak. Baina hasi zaitez haien atzetik...

Hitzek badute txanponen antzik.

Eskuz esku dabiltza sosak, ahoz aho hitzak. Biak dira distiratsuak berritan; erabilerak, ordea, gastatu egiten ditu eta debaluatu. Espekulatu egiten dugu biekin, inflazioa ekarri, aberastu eta pobretu, zigortu eta saritu, maitasuna suspertu eta gorrotoa eragin... Harremanetarako balio dute biek, lagunak egiteko balio dute, baina baita elkar traizionatzeko ere. Saltzeko eta erosteko balio dute biek (jendea, ideiak, botoak...). Hitzek ere, sosek bezala, badakite zikinak izaten. Diruagatik esan ohi da ez duela usainik. Hitzek ere, halaxe. Biek hotsa ateratzen dute, biak entzuten ditugu: bakoitzak bere komunikazio-kodea du. Errespetua omen diogu hitzari (emandako hitzak sakratu fama du behintzat), baina erreberentzia diruari...

Luzaz jardun gaitezke antzekotasunak bilatzen, baina hobe tentuz, zeren hitza eta dirua, elkar hartzen dutenean, bikote maltzurra bihurtzen baitira: hitzaren manipulazioak eta diruaren lilurak bat egin dutenean etorri zaizkio hondamen handienak gizakiari.

Pecunia non olet esaten zuten klasikoek, diruak ez du usainik. Estolderiek usain txarra dute, baina han oretutako diruak, ez. Kristo osteko lehen mendeko Erroman, bainutegietako pixatokietan pixa ikaragarri pilatzen zen bertako asketan, eta larruginak huraxe baliatzen hasi ziren gernua ona delako abereen larrua zurratu eta ontzeko. Vespasiano enperadoreak zerga jarri zion arte bainutegietako pixari. Enperadorearen semeak, mizkina izan nonbait, nazkaz hartu zuen aitaren erabakia. Aitak urrezko moneta bat jarri zion sudurraren parean eta usaintzeko agindu. Semeak «non olet» esan zion. Aitak «pixatik zetorrek» erantzun.

Tximuak gara.

«Diruaren aurrean, denok gara dantza egiten dugun tximu», entzun nion behin arraun-kirolaren inguruko gizon bati telebistan, arraunlari bat traineru-klub batetik beste batera pasatu zelako. Iraindua sentitu nintzen. Pentsatu nahi dut irainduak sentituko zirela entzule arraunlari eta ez arraunlari asko ere. Gizonak eskubide osoa zuen eta du diren eta ez diren tximukeria guztiak egiteko diruaren aurrean, baina ez, inondik ere, tximu deitzeko kameren beste aldean geunden guztioi.

Irakurle, agian, nire erruz, telebistako tximu hura hasi zaizu xuxurlaka zure baitako telebistatik: hik ez al dionk inoiz gezurrik esan Ogasunari, uko egingo al dionk arotzak eskainitako zergarik gabeko ordainketari, ziurta dezakenk ez duala hire interesen alde jokatuko botere-klaseren bat lortzen badunk?

Ustel denak gainerakoak ere ustel direla uste, horra adagio ezagunaren txilin-buelta bat. Ez da inozoa, zera izango da, gizarte oso bat hondoratzen duen pozoia darama-eta miztoan! «Gutxi-askoan denok gara ustelak!», esan ohi dugu. Egia ez bada ere, egiatzat hartzen dugulako edo gezurra izanagatik ere hitzetik hortzera darabilgulako, azkenean irentsi egin dugu ustelkeria simaurra bezala dela ongarri: usteltzen gara, hartzitzen gara, etortzen da udaberria eta usteldutako eta hartzitutako oro berritzen du. Dirua, ordea, nahiz udaberrian zein negu gordinenean, va de lui même pixa-usainik gabe...]]>
<![CDATA[Hil-kanpaiak airearen zabuan]]> https://www.berria.eus/albisteak/195816/hil_kanpaiak_airearen_zabuan.htm Sun, 04 Apr 2021 14:00:17 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/albisteak/195816/hil_kanpaiak_airearen_zabuan.htm <![CDATA[Hil-kanpaiak airearen zabuan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/014/001/2021-04-04/hil_kanpaiak_airearen_zabuan.htm Sun, 04 Apr 2021 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/014/001/2021-04-04/hil_kanpaiak_airearen_zabuan.htm Infernua, hemen.

Noiz bukatuko da amets beltza, noiz itzuliko gara lehen genuen bizitzara? Edgar Allan Poeren Belea poemako hegazti beltzak beti hitz bera erantzuten dio gaztearen galdera bakoitzari:

Nevermore, nevermore…

Mundua ez da izango jada pandemiarik ezagutu ez bagenu bezalakoa. Errepaso bat ematen ari zaigu koronabirusa. Gure tokian jartzen. Gizabanakoa diluitzen ari den masa akritikoan gutariko bakoitzak sentitu du heriotzaren hurbila, nondik datorren ez dakigun hats hotza garondoan.

'O!, ez nago infernutik kanpo, hemengo mundu hauxe da infernua', zioen Mefistofelesek Goetheren Fauston. Baina infernua ez da pandemia, pandemiaren gure kudeaketa baizik. Gu gara infernua. Jakitez, bagenekien izurriteak, plagak, pandemiak ziklikoak direla. Naturak ekarriak. Zientzialariek gertagarritzat jotzen zuten pandemiaren bat, eta iragartzen ere ari ziren laster ezagutuko genuela antzeko zerbait. Hemen dugu. Pandemiaren aurrean erakutsi izan dugun gure jarrera, sarritan arduragabea eta ez batere solidarioa, ezin zaio halabeharrari egotzi, mundua kudeatzeko gure baldarkeriari baizik. Manipulazioa, arerio politikoen kontrako arma, autoritarismoa, balizko errudunen ehiza, solidaritate falta, txibato lana…

Bitartean, ebidentziaren negazionista askok, beren listo ustean, egoismoaren zornea destilatzen segitzen dute, fabulako tonto haren bidetik: eguzkiaren existentzia ukatzen zuen berorik ez pasatzeko.

Guk sortutako infernuaz ari da Mefistofeles, injustiziaren maskara ugariek bertan goxo egiten duten plazaz. Guk sortutako infernuaz ari zaio Fernando Fernan Gomezek jokatzen duen pertsonaia ere Jose Luis Cuerdaren Tximeleten hizkuntza filmeko mutil koskor bati: «Infernua ez dago gure munduaz haraindi. Gorrotoa, krueldadea, hori da infernua».

Auschwitz izeneko infernua gauzatu zuten kriminalen buztin berekoak ziren hango biktimak ere. Halakoxea da gizakia: izugarrikeria handienak egiteko gai eta sufrimendu bortitzenetik poesia gorenena idazteko gauza izugarrikeriaren barne-minetan.

Borondatea flako.

Animo gogobero batez eta diziplina zorrotzenarekin ekin zitzaion pandemiaren borrokari. 'Irabaziko dugu', esaten zuen jendeak, eta etxeetako balkoiak gainezka egiteraino betetzen ziren heroi berriak txalotzeko. Gerra bat piztu berri balitz bezala zen: hiztegi belikoa zerabilten osasun-adituek, politikari eta kazetariek, jendeak; momentu haien eszena hunkigarrienak jasotzen zituzten hedabideek; giharrak eta bihotza, batez ere bihotza, leher egiteraino (lehertzeraino) egiten zuten lan gure osasun zaintzaileek. Gerra berriko heroiak ziren. Dena zen onezia, dena zen adore eta energia, gogotik iraun zuten diziplinak eta egoerari buelta emateko esperantzak. Zentzutasuna erruz ari omen zitzaion lehia irabazten arinkeriari. Kontent ginen.

Konfinamendua bukatu zen arte.

Hainbatek gerra bukatu balitz bezala hartu zuen arnasa, eta ez tregua baten moduan. Maiatzetik hasi eta Gabonak arte, uda barne, hesiak jarri zituzten hondartzetan sartzeko. Hori kenduta, ezer gutxik adierazten zuen benetako egoera: suizidio kolektibo baten ataria ematen zuten hesiz haragoko hondartzek, hesiz honagoko malekoiak, terrazek, kaleek, plazek. Momentu batean maskarak ia guztiz desagertzeraino, eta maskarekin, zuhurtasuna. Udaberriko pozaren hostoa laster zen, ordea, udazkeneko orbel. Eskarmentua ikasle txarra da nonbait. Prudentzia: auskalo larretan. Pedagogia: missing. Solidaritatea: lagunduko didate ezer gertatuko balitzait, bitartean, hor konpon, kopon!

Ikusten hasita geunden luze joko zuela auziak, baina giza borondatea flakoa baita, hasiera bateko euforia onkeriazkoa etsipenezko ihesa bihurtua zen jada, carpe diem gaizki ulertu baten bidetik.

Patukeriaren erresuman.

Hil da halako, joan da urlia. Eta jakin ez ditugunak.

Koronabirusak eragindako hildakoen informazioa zifren, ehunekoen, konparaketen, aurreikuspenen pilaketa bat da, su eman behar zaion zenbakien meta halako bat, egunkarietako letra beltzetan. Numero bihotz gabeen meta bat. Eskolan Domund-erako edo ikastola berria egiteko ematen genituen sosen grafikoak bezalakoak eguneroko balantzean. Bihar beste kopuru bat emango dute. Egunetik egunera handitzen doa zenbakien meta. Zenbakiak, tragedia despertsonalizatzen duten zenbakiak beti. Zifra horiek guztiek itxura dute atzean ez dagoela pertsonarik.

Joan zen hilean hainbeste hil omen ziren herrian. Aurreko hilean baino gutxiago. Edo gehiago. Zuk, gutxi-asko, ezagutzen dituzu herritarrak, bistaz badarik ere, edo erreferentziaz, baina apenas duzun hildako gutxi batzuen berri. Isilik joan dira, asko eta asko hurbilenen agurrik jaso gabe. Lazgarriak dira entzuten ari zaren istorio batzuk. Ba omen da zaharretxetako egoiliarrik jateari utzita hil denik. Ahuleriaz. Panikoz. Izan omen da suizidiorik ere. Ahoz aho dabiltzan kontuak dira, hedabideetara iristen ez direnak.

Laurogeita bost urteko agure baten kasua kontatu dizute. Ez zenuen ezagutzen; anaia bazenu bezala hunkitu zaitu. Ospitalean hil omen da, bertan ia hilabete isolatuta egon ondoren. Hildakoak oso hurbil zeukan senide hurkoena, laurogeita hiru urteko anaia. Aldameneko gelan, tabike bat tarteko. Hura ere, koronabirusak jota.

Erizainei esker izaten zuten elkarren berri.

Bart joan-etorri askoren hotsak iritsi zaizkio alboko gelatik anaia gazteari. Goizarekin, erizaina etorri zaio tentsioa hartzera. 'Luis hil da, ezta?' galdetu dio erizainari egun onik ere eman gabe. 'Bai. Sentitzen dut', erantzun dio erizainaren ahots-kraskak. Anaia gazteak ezpainak hozkatu ditu, sabaira begira jarri da.

Begiak itxi ditu.

Txikitako hil-kanpai grabe solemneak entzun ditu bere kautan, bere ordua noiz iritsiko.

Hilobiak fresko daude, baina zifren metek ez dute Erdi Aroan hildakoekin osatzen zituzten su-meten eragin koertzitiborik. Hil-kanpaiak iristen ziren hiri osoko eliza guztietako kanpandorreetatik. Exorzismotik asko zuten suak eta hil-kanpaiek. Espiaziotik ere bai.

Baina espiazioa, guk? Zergatik? Zer egin dugu gaizki? Zer ikusia dugu guk etorri zaigun patukeriarekin?]]>
<![CDATA[Ipurtargi bat Osinagan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2021-03-07/ipurtargi_bat_osinagan.htm Sun, 07 Mar 2021 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2021-03-07/ipurtargi_bat_osinagan.htm
Ipurtargi bat ikusi nuen azkeneko aldia, joan zen udan, Osinaga auzoan Iruñetik gertu. Iazko konfinamenduak eragindako ilundurak eraman gintuen bertako landetxe batera mende batzuk lehenago Decameron-eko gazteak ere Fiammetta jauretxera nola: izurriak izua du bidaide.

Afaltzen ari ginen atariko zelaian. Argi txiki fosforeszente bat ikusirik mahaitik metro batzuetara, biloba txikiena eskutik hartu eta bertaraino eraman nuen. Belauniko jarri ginen belarretan. «Argia dauka ipurdian!», irten zitzaion lilura, nik ipurtargi bat zela esan aurretik eta, zutiturik, biloba mahaira itzuli zen korrikaldi baldarrean, albistea oihukatuz senideei. «Ipurtargi bat, ipurtargi bat, argia dauka ipurdian!». Laster nituen denak inguruan, ardaila alaian. Isiltzeko egin nien keinu: mirari txiki delikatuen ekosistemak isiltasuna du habitat naturala.

Ikusten ez bagenituen ere, ipurtargi arrak ez ziren urruti ibiliko, airean jira eta buelta behar zuten, hegoekin argi inarra eginez emea zegoen inguruan. Deigarria egin zitzaidan kontrastea pandemiaren erdian: emeak arrak erakartzeko pizten du argi fosforeszentea. Kopulatzeko, ernaltzeko, bizitza sortzeko, espezieak irauteko. Baina, ordurako, itzalita zegoen harraren ipurdiko argia; pentsatzekoa da gure presentziak ar hegalariak uxatu zituela, berez ederra zitekeen metafora ilunduz harraren argia itzaltzearekin batera. 'Itzaltzen ari den inperio hori argi bat da ala ipurtargi bat?', galdetzen du Borgesen haiku batek.

Ipurtargiak oso efimeroak dira izatez, eta are efimeroagoak hiri, herri, auzo eta errepideetako argi gero eta ugari eta indartsuen eraginez nonbait: gaua ia egun bihurtzerainoko gure obsesioak ez du azkenik. Ipurtargiak guk eragindako beren pandemia partikularra sufritzen ari dira aspalditik.

Efimeroak bizi gaitu.

Umeen lilura eragiten duen animalia txiki efimero askok izen ugari ditu euskal hitzen mapan. Halatsu tximeleta, kilker, matxinsalto, sator, amona mantangorri, triku, zapaburu bezalako hitzek… Hemen triku dena han kirikino da edo sagarroi, denak dira izen gogoangarriak, goizeko ihintz-ttanttak bezain finak. Ipurtargiak, aldiz, izen bakar batekin egiten du mundualdia, ez du bere inguruko beste zamorro askoren ugaritasunik. Gainera, deskriptiboa da bere izena, ez batere poetikoa, izena eta izana bat ditu, eta hitzaren bi osagaietan bigarrenak behar luke izan nagusi, zizare batek argia izatea baita harrigarri, eta ez ipurdi baten jabe izatea. Baina haurrei (guri) ipurdia egiten zaigu deigarri: ipurdia eta, gainera, argiarekin! Argia kopetan izan balu bederen…

Ipurtargia galtzen denean laster galduko da mundu industrializatuan izena geratuko zaigu, baina ez udako gau epeletako belardietan, testuetan eta hiztegietan baizik. Edo izaki fantastikoen ipuinetan, galtzagorrien edo adarbakarraren edo intxisuen konpainia fikziozkoan.

Zer garrantzi duen ipurtargia galtzeak? Has gaitezen galtzen ari garen landare eta animalia-izenak metatzen. Auskalo-mendi puntaraino iritsiko litzateke meta eta are gorago. Hala ere axola gutxi. Imajinatu Pirinioak hemendik hamar urtera. Denbora gutxi da, baina hamar urtetan 12.000 futbol-zelairen neurriko soilguneak geratuko dira gaur pagadiak dauden tokietan, hogei urte barru beste hainbeste alor lehor gehituko zaizkio triskantza horri, Amazonian gertatzen ari denaren antzo, eta horrela joango da soiltzen Pirinioetako basoa baldin ez badugu geldiarazten Florian izeneko italiar multinazionalaren pagadiak ipurditik ateratzeko proiektua. Ez da zientzia fikzioa, berripaper honek eta Argia astekariak emana dute asmo horren berri orain bizpahiru aste. Krimen ekologikoaren bezperan ez dugu eskandalu-hots handirik entzun.

Harroak bizi gaitu.

Goethek mehr licht!, mehr licht! (argi gehiago!) eskatzen omen zuen hilzorian zegoela. Baina haren oihua (laurogeita hiru urte zituen) heriotzaren hurbilak eragina zen, betirako ilunpearen beldurrak.

Mundua hondatzeko gure afanaren atzean, itsutasun berezi bat dago, argirik argienarekin ere ikusi ezin dena. Txikiari, efimeroari, balio krematistikorik ez duenari ez diogu begiratzen, ezta argi berde fosforeszentez jantzita baletorkigu ere. Txikiaren aurrean itsu, munduaren ustezko handitasunak itsu bihurtu gaitu, mundua betirako izango dugula pentsatzeraino itsutu ere. Bitartean, kutsatu dugu airea, kutsatu dugu ura; kutsatu ditugu zeruak eta lur-itsasoetako barrunbeak. Arriskuaz oihuka ari zaizkigu mundua eta ebidentzia, iragarpen gero eta apokaliptikoagoak egiten ari zaigu aditu jendea.

Alferrik, ordea: aski da begiratzea pandemiaren aurrean daukagun jarrera harro, inkontzienteari. Nirea da mundua, nor da inor zer egin behar dudan agintzeko! Harroak bizi gaitu. Ahaztezinak Felix Zubiak orain hiru bat igandeko artikuluan bota zizkigun errieta eta demanda, Xabier Lete gogorarazi zigun profeta-haserre eta guzti: «[…] ea nik zergatik egin behar ditudan ospitalean zaintza gehiago, bere burua zaintzeko gauza ez den gizarte baten kideak zaintzeko […]. Zergatik utzi behar dudan nire familia etxean, […] elkar zaintzeko ardurarik ez duen gizarte bat zaintzeko. Zaindu zaitzatela zuen aita edo ama santisimak».

Efimeroak gara gu, efimeroa da gure planeta ere, efimeroa da unibertsoan dagoen oro: giza erronka ez al da gure izaera efimeroaren argiari ahalik luzeen eustea, kandelaren argi-mihia eskuarekin babestea haizetetatik, ipurtargiak bere argi berdea behar duen bezala bizitzeko eta bizia sortzeko?

Ez izan, ordea, batere argiak, eta nahiago dugu hil artean bizi lokuzioak ondo laburbiltzen duen konformidade ustiatzailean bizi, harik eta heriotzaren hortzeria karkarka entzuten dugun arte, agian pandemiatik ihes gabiltzala, agian pandemiaren kontrako neurri guztiak popatik hartzera bidaliz solidaritate arrastorik gabe, ezer larririk gertatutakoan zorte onak edo gure guapoak, edo aita edo ama santisimak anparatuko gaituelakoan.]]>
<![CDATA[Hitzordua Neuchâtelen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2021-02-07/hitzordua_neuchacirctelen.htm Sun, 07 Feb 2021 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2021-02-07/hitzordua_neuchacirctelen.htm
Lurralde elebidunetan, ordea, literatura garatuko hizkuntzak (handiak) literatura urriko hizkuntzetako idazle posibleak asimilatzen ditu, kolonizatu, zurrupaka erakarri. Baina fenomenoa ez da hasten idazleak zein hizkuntzatan idatzi erabakitzeko orduan. Idazle izango denak literatura garatu bateko hizkuntzan egin baditu ikasketa guztiak, hala egin ditu irakurketak ere, bertan topatu ditu eredu literarioak, haiek imitatuz hasi da, ia oharkabean, idazle izaten. Hitza gozatzen irakatsi dion hizkuntzan. Idazle nahi duena elebiduna denez, ezagutzen du beste hizkuntza ere, tradizio urrikoa, kasik analfabetoa. Zer erabaki hartuko du? Zergatik? Kasuistikak askorako ematen du. Agian ez zaio burutik pasatuko erabaki beharra ere.

Euskara eskolan sartu arte eta gero ere bai dilema horri erantzun behar izan diote, gutxi-asko, euskal literatura deitzen duguna posible egin duten idazle gehienek. Atzera jo eta demagun Salbatore Mitxelena, muturreko kasu bat: gazte-gaztetatik idazle nahi, eta euskaraz hasten da, bidaide du gerra aurreko pizkunde-giroko euforia; gerra hasi berritan, faxistek komentutik ateratzen dute, eta soldadu eraman; gerra ostean ere euskaraz idazten segituko du, baina katakonbetako klandestinitatean, guztiz nagusi den logika akademiko-artistikoaz beste eginez, nahiz oso ondo egiten duen gaztelaniaz, idatzi ere, dotore.

Elebidunak gara. Baina zein hizkuntzatatik? Mitxelenak euskaraz idazten segituko du Amerikara bidaltzen dutenean ere misiolari: frantsesek etat de besoin deitzen duten premia larrian dago euskara, irakurlerik gabe, baina hizkuntzaren etxetik oso urruti egonagatik ere, Mitxelenak ezin du hizkuntza-kontzientziaren zimikoa barne-muinetatik erauzi.

Gutxirekin asko, premia bertute.

«Nik ez nuen ingelesa aukeratu; berak aukeratu ninduen ni», esan zuen Joseph Conradek. Esaldi egozentrikoegia da serios hartzeko. Bizitzaren bidezidorrek, irakurketek, oihartzunaren sirena-hotsek eraman zuten ingelesera; polonieraren-ingelesaren artean zegoen decalage literarioak; Shakespeareren irakurketa etengabeak; munduari bira asko eman dizkion baten eskarmentu kosmopolitak, garai hartako hitz batekin esateko.

Askatasunak, azken finean.

Ederki, baina bizitzaren zirkunstantzien ugaritik hautatzen du idazleak hizkuntza, ez hizkuntzak idazlea. Hona, labur, Hungariako adibidea iragan mende erdian:

Sandor Maraik 48 urterekin alde egin zuen Hungariatik (1948) ez zetorrelako bat erregimen komunistarekin. Ordurako idatzia zuen ezagutzen diogun obra nagusia. Oso idazle ezaguna zen Hungariatik kanpo ere. Arrakasta zuen, irakurleak zeuzkan nonahi. Erbestean ere, hungarieraz idazten segitu zuen. Idatzitako guztia itzultzen zioten.

Marga Szabo edo Imre Kerteszen Hungarian geratu ziren, hungarieraz idatzi zuten, nahiz erregimenak argitaratzen zuten guztia oztopatu, zentsuraren guraizeekin mutilatu, hedabideetan mututu.

Aipatu idazle horiek baino dezentez gazteagoa da Agota Kristof: Varsoviako Itunak Hungariako Iraultza erauzi berritan, hogeita bat urterekin, ihes egin du aberritik, ihes poliziaren giltzarrapoetatik. Suitzako Neuchâtelen jarri da bizitzen, bertako fabrika batean egingo du lan hainbat urtez. Idatzi nahi du, baina irakurleak izateko aukerarik ez, ez liokete ezer argitaratuko Hungarian. Frantsesa ikasten hasten da. Zerotik. Arrotz etorkin da Suitzan, are arrotz etorkinagoa bihurtzen du dakien frantses apurrak. Analfabetoa deklaratuko da frantsesez, ez da inoiz iritsiko frantsesaren muinera. Baina idaztea da inportanteena Kristofentzat: edozein zirkunstantziatan «ziur naiz idatzi egingo nuela, berdin dio non, berdin dio zein hizkuntzatan» aitortzen du Analfabetoa idazle izeneko kontakizun autobiografiko laburrean.

Analfabetoa eta idazle?

Gerta liteke miraria. Artegintzaren muina ez al da ba gutxirekin asko esatea eta premia bertute bihurtzea? Kristofen Koaderno handia da adibide garbi bat.

Nobela bat isiltasunaren orrietan.

Idazle hungariarraren Analfabetoa idazle liburua irakurri berri, kolpeko burutazio bat: Neuchâteletik Agota Kristof bizi den hiritik hamalau bat kilometrora, La Chaux-de-Fonds herrian, beste etorkin bat bizi da. Espainiar etorkinei laguntzea du eginkizun. Idazle klandestinoa izan da Espainiako Gerra osteko euskal katakonbetan, argitalpenik eta ia irakurlerik gabeko hizkuntza batean. Bere herriaren kalbarioa deskribatu du Kristoren kalbarioa ispilutzat hartuta. Mitxelenaren prediku literarioak elizan topatuko ditu etsairik zuri gaiztoenak. Beste destino bat bilatuko du, misiolari ibiliko da Amerikan, tartean Kuban. Dezepzionatuta itzuliko da Kubako Iraultzaren ondoren, eta Suitzara egingo du txango, minduta elizarekin, diktadura frankistatik ihesi, nahiko etsita euskarak ez duela jada ezagutuko gerra aurreko pizkundearen airerik.

Iragan mendeko 60ko hamarkada da. Mitxelenak eta Kristofek bost bat urte daramate geografia berean, baina inoiz kointziditu ote dute, egon ote dira film bera edo arte-erakusketa bera ikusten elkarren berri izan gabe?

Sinesgarritasun literarioarenganako fedeak Kristof eta Mitxelena elkartu dizkit Neuchâteleko gozotegi apal batean, kikara kafe banaren aurrean. Biak dira idazle, biak dira etorkin, biek dute zer kontatua. Oso zirkunstantzia ezberdinak bizi izan dituztela ematen badu ere, bien traiektoria literarioaren kontrapuntuak elkartu ditu batez ere.

Mitxelena etorkin boluntarioa da; Kristof, behartua. Idaztea ez da Mitxelenaren bizitzako helburua, fedea baizik («zein ederra dan olerkaritza, otoitz bihurtzen danean»); Kristofentzat idaztea da bizitzaren ardatza, hartan jarrita dauka fede osoa. Mitxelenak ama hizkuntzan idatzi du bere obra oparoa. Kristofek «etsaitzat» daukan hizkuntza hautatu behar izan du. Mitxelenak giltzatu du idazle-ibilbidea, bere herriaren kalbarioa bizitzaren sentimendu tragikotik kontatu ondoren; Kristof kontatzen hasteko dago bizitzaren sentimendu tragikoa bere kalbario propiotik. Mitxelena alfabetatua da hizkuntza ia analfabeto batean; Kristof analfabetoa da hautatu berri duen hizkuntza txit kultuan. Mitxelena oso gaixo dago, hurbil du bizikinen azkena, artistikoki emana du eman zezakeena; Kristof artean demostratzeko dago berea...

Kristofek artean idatzi ez duen esaldi baten airea dabil bien kafe-kikaretako hondokinetan, elkarri kontatutako historietan: «Atzo dena zen ederrago; oraina besterik ez dago»

Hirurogei urte doi pasatu dira balizko enkontru hartatik. 2019an ehun urte bete ziren Mitxelena jaio zela. Salbuespenak salbu, isiltasun trinkoa, kalbarioko gurutzea bezain astuna, entzun zen haren mendeurrenaren efemeridean. Etxean. Etxeko hizkuntzan. Nobela bat dago isiltasun trinkoaren orrietan.

Agota Kristof 2007an hil zen. Ordutik, gero eta oihartzun handiagoa du haren obrak. Atzerrian eta Hungarian, abandonatu behar izan zuen herrian. Koaderno handia Berlingo harresia erori zenean itzuli zuten hungarierara. Etsaien hizkuntzatik Mitxelenaren euskararaino iritsia zaigu Kristofen obraren parte dezentea.]]>
<![CDATA[Ahozkoaren eta idatziaren arteko zabuan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/031/001/2020-12-06/ahozkoaren_eta_idatziaren_arteko_zabuan.htm Sun, 06 Dec 2020 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/031/001/2020-12-06/ahozkoaren_eta_idatziaren_arteko_zabuan.htm Ume txikien gelatik.

Euskaltzaindiak honela definitzen du literatura: «hitzaren bidezko adierazpenean, ahozkoan nahiz idatzian, oinarritzen den artea». Gaztelaniaren Akademiak, aldiz, ez du ahozkotasuna sartzen literaturaren definizioan. Hiztegi frantsesek ere literatura idatzia kontsideratzen dute hitzaren arte. Ingelesentzat ere hitz idatziekin (written works) egina da literatura. Antzera hiztegi italiarretan. Izenak izana omen du bere, eta, izatez, literatura hitzak soinean daraman latinezko littera-k akotatzen du kontzeptua: letretan emana baino ez.

Definizio zuzenagoa litzateke esatea, han eta hemen, alemanez bezala euskaraz ere: «literatura hitzaren artea da». Ez da nomenklatura kontu soila. Euskararen kasuan edo antzeko egoera bizi duten hizkuntzetan are gutxiago. Ume txikien gelak ditut, bereziki, gogoan. Gelok letrarik gabeak dira hasieran, letradunak pixkana-pixkana. Hitzaren gozoa eta poza hain modu bat-batekoan sentitzen eta adierazten den giza sasoirik emankorrenaren leku eta lekuko behar lukete izan gelek: umeak hitzarekin jolasean, hitzarekin kantuan, hitzarekin antzezten, hitzarekin dantzan…

Hitzak ez dira artean kontzeptuen ontzi, sentimenduen iturri eta jario baizik. Hitzek magia dute, hitzaren magia errespetatzea eta argiztatzea da irakaslearen egitekoa. Eta ez gaude material faltan: egundokoa da haurrentzako altxorra ahozko tradizioan, zeina uste dugun baino askoz ere zabal aberatsagoa baita; kontaezinak ditugu formula fonetikoak eta erritmikoak, estereotipo poetikoak, joko dialektikoak, alkimia berbalak… Umeen zernahi imitatzeko eta, imitatuz, asmatzeko sena dauka irakasleak eskura. Eta umeen memoria-zaku ia hondorik gabea.

Ereinotzetik lainezara.


Manuel Lekuonak literatura-maila eman zion ahozkotasunari (Literatura oral euskerica, 1935); Oteizak cromlechetako estetikaren ereinotzarekin saritu zuen ahozko euskara (Quosque tandem…!, 1963); Juan Mari Lekuonak, osaba Manuelen bidetik, maila akademikoa eman zion ahozko literaturaren azterketari (Ahozko euskal literatura, 1982). Besteak beste, hori guztia ere badago Euskaltzaindiak literaturaz emandako definizioaren atzean.

Praktikan, ordea, gurean ere idatzizkoa da literatura hitzarekin seinalatzen dugun artea: ahozkoa eta idatzia aparteko bi mundu dira, nahiz biak diren hitzez sortutako artearen gogaide eta gozaide. Definizioak dioena dio, baina bizitza paraleloa egiten dute ahozkotasunaren eta idatziaren errailek: elkarren ondoan egon arren, ez dira elkarrekin, eta bien arteko distantzia horretan, askotan sideral/abisala, nabarmena da idatziaren estamentutik ahozkotasunari zaion laineza. Ahozkotasunari izaera artistikoa ukatzeraino?

Umeen gelatik nerabeen mailara txango egin eta honatx zer pentsatua ematen duen paradoxa bat: irakaskuntza arautuan literatura irakasten omen dute; bertso-eskoletan, aldiz, bertsolaritza. Baina nago bertso-eskoletan ez ote duten hitzaren arte gehiago irakasten ikastetxe askotan baino: hitzarekin jolasten, konparaketak egiten, metaforak asmatzen, errimak osatzen, hizkien ozentasuna bilatzen, hitzaren plazera dastatzen, hizkuntzaren poza bizitzen… Hots: hitzaren artea gozatzen.

Efimeroa 'versus' iraunkorra.

Azken hamarkadetako bertsolariek harreman asko izan dute beste hainbat arterekin (komikia, arte plastikoa, argazkia…), eta literatura idatziko generoren bat gehienetan nobela landu dutenean, nekez ikusiko duzu bertan bertsolaria, idazlea baizik puri-purian. Bertsoaren eta poesiaren arteko berdintasun-aldeen auziaz, berriz, Andoni Egañak dio kanpoko inprobisatzaileek poetatzat dutela euren burua (Hogeita bina, 2004), baina Egañak aitortzen du berari oso urrutikoa egiten zaiola «horren ardura bera ere». Poesia eta inprobisazioa arteak dira biak, baina, Egañaren ustez, denboraren faktorea dute, besteak beste, desberdin. Inprobisazioaren bat-batekotasunak produktu gehienetan efimeroa sortzen du. Idatziak, aldiz, hausnarketa behar du, poetak denbora ematen du poema bat pentsatzen, idazten, zuzentzen. Poema argitaratu eta gero ere, poeta egon liteke, aldian-aldian, huraxe berridazten. Xabier Lete zen kasta horretakoa. Hurbil zuen bertsolaritza, euskal poeta gutxik bezala, eta haren kanta asko joan-etorrian dabil bertsoaren eta poesiaren zabuan. Ez da usua. Batzuetan ematen du ahozkotasuna asuna dela literatura idatziarentzat poesiarentzat bereziki, balirudike letren galgak urruti ibili behar lukeeela ahoaren jariotik. Larri ibili halako poesiak gutxi izatea erritmotik eta musikatik. Eta musikarik gabeko prosa ere tristea da, gora-goserik gabea: asmorik bikainena honda dezake.

Hala dio Ingeborg Bachmannek, haren Aldibereko ipuin liburuari Idoia Santamariak egin zion hitzaurrean jasotako aipu batean: «Gauza bakarra da idazterakoan zaindu beharrekoa: hizkuntza […]. Idazle batek darabilen hizkuntzak eusten ez badio, edukiak ere ez dio eusten».

Liburuaren fetitxea.

Ahozkotasunaren eta idatziaren arteko errail paraleloen artean liburua da harresi, liburuaren formatua hartzen duten testu artistikoei deitzen diegu, praktikan, literatura. Narrazioa eta poesia dira, nonbait, genero bakarrak. Saiakerak apenas duen literatura-sonik. Antzerkiak testu idatzien ahozko errepresentazio artistikoak toki berezia zuen literatura idatziaren manualetan, idazle handi frankok praktikatzen zuen komedia bezala drama eta tragedia ere. Antzerki-konpainietako aktoreen arteko konplizitateak testuak sortzeko mekanika irauli zuen, eta aktuazioa talde-lana den bezala, talde-lana hasi zen izaten testu teatralak sortzea ere.

Sasoi batean antzerkia argitaratu egiten zen, generoak literaturaren berme jasoa zuen. Autore-testuak ziren. Pixkana, antzerki-obra desagertzen hasi zen liburuen katalogoetatik. Arazo handi batekin: antzokira joan gabe (efimeroak dira antzezpen-birak), ezin hainbat emanaldi ederreko testuak ezagutu. Orain urtebete doi Susa argitaletxeak eta EHAZE elkarteak Ganbila saila argitaratzeari ekin zioten. Bederatzi ale kaleratu dituzte ordutik. Umeentzako antzerki-bilduma ondo pentsatu bat izan liteke hurrengo pausoa: hitzaren poza deskubritu eta sentitzeko eskubidea dute.]]>
<![CDATA[Hainbeste izutzen gaituen iluntasunaz ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2020-11-01/hainbeste_izutzen_gaituen_iluntasunaz.htm Sun, 01 Nov 2020 00:00:00 +0100 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2020-11-01/hainbeste_izutzen_gaituen_iluntasunaz.htm
>Irratiko esatariak irakurri berri duen poemak kilimak eragin dizkit muinetan: «Andre zaharra bihurtu naiz. / Atseginez onartu dut / hainbeste izutzen ninduen iluntasuna». Edertasun umotua dario testuari, alferrikako artifiziorik gabea da, asko eta sakon esaten du oso gutxirekin: izuak izu eta iluntasunak iluntasun, poetak zahartzaroa «onartu du» eta, gainera, «atseginez».

>Louise Glück Literatura Nobel sari berriarena da poema, eta Mari Luz Estebanen Aurkikuntza izeneko aitorpen-poema baten pasarte bat ekarri dit gogora: «zahartzaroa bada erakarriko gaituzten gauza berrien aurkikuntza ere». Atsegina aipatzen du Glückek. Erakarmena, Estebanek. Eskura daukat bigarrenaren Andrezaharraren manifestua poema-liburua, geroxeago bisitatuko dut. Lehendabizi, ordea, Louise Glücki buruzko informazioa jasotzeari ekin diot, ezezaguna baitut. Sarean ibili naiz, han eta hemen, mokoka. Laster aurkitu dut irratiari entzundako poema. Laster, halaber, Glückek esandakoa sariaren motiboz egin dioten elkarrizketetako batean: «Zahartzearen alde on apurretako bat da esperientzia berri baten aurrean nagoela, eta horrek ez du parekorik autore batentzat», esan du Glückek. Sareko testu batetik bestera nabilela, ikusten ari naizena da bizitzaren akabera bitarteko etapan (Louise Glückek 77 urte ditu) zahar baten begiekin begiratu nahi diola propaganda txarreko aro estreinatu berriari: egiten dakiena egokitu nahi dio talaia berriko begiradari, estimulu berriak bilatu, iluntasuna baino haragoko perspektibak zabaldu bakardadeari edo ahuldadeari edo egoera ezohikoei…

>Gutxien espero den une eta tokian sortzen dira esperientzia kitzikagarriak jardun artistikoan bezala bizitza egunerokoan. Iluntasuna omen zekarren etapa bihurtu zaio Glücki poesia egiteko esperientzia bital berria eta argitsua-. Poetak dio Desira izeneko poeman: «Beti eskatzen dudana eskatu nuen./ Beste poema bat». Beste poema bat haustura baten ostean, bidegurutze berri bakoitzean, zahartzaroko bihurguneetan: «Horrek ez du parekorik autore batentzat», dio Glückek. Baita edozein gizakirentzat ere: zahartzearen alde on bat da esperientzia berri baten aurrean gaudela duintasunari eusteko, hainbat izutzen gintuen iluntasunean argi-inarren distira eta beroa bilatzeko, herioren begien aurrean begiradarik ez jaisteko.

>Andrezaharraren manifestua.

>«Aiton-amona zaharrak ditu hiru elementu, giharren flakia, karkaxa eta azken ordua tormentu». Bakardadea aipatzea falta zaio errefrauari. Zahartzaroak ez du hainbeste izutzen gaituen iluntasuna beste deus? Montaignek zioen espirituaren zimurrek zaharragoak egiten gaituztela aurpegiko zimurrek baino.

>Orain urtebete doi, iazko urrian, Mari Luz Estebanek Andre zaharraren manifestua izeneko poema-liburua argitaratu zuen. Lehendabiziko partean (Galdera-ikurra), haurtzaroan ezagutu zituen hainbat emakumez ari zaigu: birrotxak (ezkongabeak), maistrak, familiako emakumeak… «[Erretratuok] etorkizunera irekitako etenpuntuak dira, zahartzea urrun eta arrotz nuen orain batean», dio bertako poema batek. Sepia kolorerik gabeko argazkiak dira; doiak, duinak; maitasunez egindako erretratuak, inola ere ez, ordea, edulkorazioz. Bigarren partean (Gorputzaren iragaitza), zahardadearen deskubrimenduaz dihardu Estebanek, gorputza delarik zahartzaroa deskubritzeko eta sentitzeko pasahitz nagusia, hausnarketa intelektualari ekin aurretik. Hirugarren parteak (Andrezaharraren manifestua izenekoak) oso bestelako tonua du, aldarri batena, feminismoaren gorazarre eginez «ezinezkoa dirudiena ahalezko bihurtuz eta ontologia berriak sorraraziz». Aldarriaren motor nagusia gorputza izaki, gorputzaren mintzotik ari zaigu Esteban («Andrezaharra naiz, hezur-haragizko gizakia»), eta, andrezaharra izanagatik, andre izaten segitu nahi du poetak, desiratzen, bizitzaren azken zikloa betetzen «ontologia berriak» sortzeari utzi gabe.

>Metafora poetiko-politikoa.

>Munduak gizonezkoak entzun ditu zahartzaroaz mintzatzen: gorputzaren gainbeheraren atsekabetik, noski, baina aldi berean, zahartzaroak bere baitan omen dituen eskarmentua eta balio morala erreibindikatuz jardun izan du gizonak bere eskema patriarkal-paternalista belaunaldi berriei transferitzeko: zahartzaroari ez zaio beldurrik izan behar, gazteok, ispilu duzue zaharron esperientzia. Adimena da mintzo desirari gorputzari hitz egiten utzi gabe.

>Mari Luz Esteban, ordea, beste euskal emakume poeta asko bezala (Arantxa Urretabizkaia, Miren Agur Meabe, Idurre Eskisabel, Tere Irastortza, Eider Rodriguez…), gorputzetik abiatuta mintzo da. Hala dio Estebanek Manifestuaren hasiera samarrean: «Andrezaharra naiz, hezur-haragizko gizakia, baina aldi berean metafora, figura poetiko politikoa». Metafora ere badelako bildu ditu haurtzaroan ezagutu zituen emakume haien erretratuak, emakumeen historia delako zahardadearen seinaleen biktima nagusi: gizonaren beldur zelako bizi izan da emakumea zimurren beldurrez.

>Manifestua-n zehar aitorpen hunkigarriki erradikalak egiten dira, zirrara eragiten dutenak, ziztagarriak, deserosoak, inplikatu egiten gaituztenak: bizitzan zehar uste duzu bat eta bakarra zarela, baina, zahardadearekin, bat (omen) zaren hori bitan banatua manifestatzen da, eta zure baitan duzun zure beste horrekin hasten zara hizketan; eta non ohartzen zaren uste zenuen baino bestelakoagoa dela barruan daukazun nia, zure baitako etxola dela munduaren plaza eta ardatza. Eta Estebanek dioena gerta liteke: «Orain neure burua hobeto ezagutzen dut, neure egiak neure gezurrak beste». Azken finean, Estebanen manifestuko «[burujabe den] andrezaharrak aro berria iragartzen du, mundu orekatuago, osatuagoranzko bidean».

>Zeren bakardade berealdikoenean ere posible baita zahardadea bihurtzea aurkikuntza berrien poza Louise Glücken poema batek dioenaren bidetik: «Maistrak esan zuen: idatzi ikusten duzuna. / Baina ikusten dudanak ez nau emozionatzen. / Maistrak erantzun zuen: / Aldatu ikusten duzuna». ]]>
<![CDATA[Torrealdai, presentzia adiorik gabea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2020-10-04/torrealdai_presentzia_adiorik_gabea.htm Sun, 04 Oct 2020 00:00:00 +0200 Anjel Lertxundi https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2020-10-04/torrealdai_presentzia_adiorik_gabea.htm
Manex Torrealdaik Ez adiorik, aita izeneko artikulu gogoangarri batekin agurtu zuen bere aita. Berripaper honek Joan Mari Torraldeairi eskaini zion gehigarriko artikulugile askok ere ez adiorik espresioa baliatu zuen. Semeak eta hainbat lagunek erabilitako formulak oso gutxi zuen kasualitatetik: zentzuz kargatutako aldarri bat zen aitaren bizitzan. Manex Erdozaintziri ikasi omen zion Torrealdaik espresioa eta, ordutik, gutun eta abisu-trukatze gutxi bukatuko zuen esapide hori erabili gabe. Torrealdairi ikasi nion nik, eta ia nerabezarotik, ez adiorik eta Torrealdai bat dira nire oroimenean. Haren lehen mezua jaso nuenean, Tolosatik, aitor dut ez nuela agurra garden ulertu: adioaren ukazioa ematen zuen. Gaztelaniak euskara herdoildu eta belarriak baldartu dizkion baten interpretazioa zen, noski, nirea.

Orotariko-k dio, ez adiorik 'formula de despedida atenuada' dela. Ez da inola ere agurraren ukazioa, justu kontrara baizik: euskal erabilera eta esapide askotan bezala, ukoak egituratzen du formula, ez batetik datorren baietzak laster arte inplizitu batek ematen dizkio mamia eta indarra. Bide batez eta, nik dakidala, sakon aztertzeko dago ez baiezkoaren mekanismoa, bertsolariek usu erabilia eta ironia finaren motor izan ohi dena.

Ez adiorik, beraz. Laster (aurki, sarri) arte.

Torrealdaik orain bi hilabete doi utzi gintuen. Fisikoki, ordea. Munduak, eta munduan guk, aurrera segitzen dugu, horixe egia gordina. Ez dugu berriro elkartzeko aukerarik, ez dago laster arte bezalako eperik denborarik gabeko heriotzaren eremuetan. Baina, fortunaz, gizakiok ez gara natura hilkor soila, historia gara eta etorkizuna gara. Katebegi. Izan zirelako gara, izan garelako izango dira. Presentea bizitzen ari gara eta etorkizuna prestatzen. Bertan segitzen du Torrealdaik. Bizirik. Euskal lurrean, euskal belarrietan, euskal kulturan eta imajinarioan.

Entzuten geratu nintzen.

Oroimenak dirauen bitartean, hildakoak ezagunen memorian utzitako oihartzuna gelditzen da, Xabier Olarrak euskaratutako Raymond Chandlerren Ez adiorik (The Long Goodbye) nobelako bukaeraren testuingurutik estrapolatu dudan zati honetan bezala:

«Ez adiorik!

«Jiratu, gela gurutzatu eta irten zen. Itxi zen atea. […] pasiloan barrena haren pausoek urruntzean egin zuten hotsa entzun nuen […] entzuten geratu nintzen-.

Entzuten geratu ginen gu ere. Entzuten segituko dugu. Euskaldunok eta euskarak Torrealdairi esandako ez adiorik sentituak presentzia espirituala bihurtzen du haren ausentzia fisikoa. Ohartzen ez bagara ere. Handia da Torrealdaik euskal munduari egin dion ekarria, utzi duen oihartzuna. Torrealdairen oinordetza kulturala, adiorik gabea, etengabe eta nahieran daukagu eskura liburuetan, haren idatziek zabaldutako ideietan, ikerketetan, euskalgintzaren praktikan. Adiorik gabea da halaber presentzia erreala Torrealdairen lana hizkuntzari buruzko gure pertzepzioan; komunikazioari eta komunikabide euskaldunei bereziki prentsari eta liburugintzari buruzko hausnarketetan, proposamenetan eta praktikan; kulturaren eta auzo-lanaren arteko jardun aggiornatu baten bulkadan.

Lan bikain askoren artean, euskararen eta euskaradunon historiak bizi izandako pertsekuzioaren eta bazterketaren formak aztertu izana zor diogu Torrealdairi: euskal hiztunen memoriak gordetzen zituen arrastoak dokumentatu nahi izan zituen. Hartarako, legeak, debekuak, dokumentuak, zentsuraren jarduerak arakatu zituen eta han-hemengo hainbat artxibotako zoko ilunenak miatu. Handik ezin zitekeen atera liburu beltz bat baino: paper zahar haien hautsak harrotuz, dokumentatu zuen herri-memorian gordetakoa ez zela egia gordin baten mendrena baino.

Tamalez, ordea, bizitza sarri da paradoxikoa eta krudela aldi berean. Artxibotik artxibora liburu beltzaren orri are beltzagoetan letra zuriak idazten jardun eta urte batzuk geroago gertatu zen: ikertu zuen pertsekuzio linguistikoaren barne-muinetako espiritu supremazistak berak kriminalizatu egin zuen Torrealdai eta deliturik gabeko delinkuente bihurtu. Larrutik larru torturatutik eta torturen ondorengo lazturetatik ordaindu zuen memorian gordea genuenari historia idatziaren galga intelektuala eman izana: euskararen liburu beltzaren azken kapituluak (oraingoz) Egunkaria-ren mantxeta darama eta Joan Mari Torrealdai da bertako biktima beste hainbat lagunen konpainian.

Iraupena, ikusgarritasunaren berme.

Haustura askoren eskarmentua dugu nire belaunaldikoek, haietatik etorriak gara, abilak ginen-eta proiektu politikoak, sindikalak, kulturalak, editorialak, ikastolenak, komunikabideenak bat bitan, bat hirutan, bat lautan banatzen. «Euskal kulturari ikusgarritasuna ematen saiatu naiz», zioen Torrealdaik bere jardunbideari buruz. Baina ikusgarritasunaren kezkak arrisku du mamiaren gainetik itxura lehenetsi eta lanaren ondorioa efimeroa izatea. Zalaparta atera eta gero, laster itzaltzen den suziri bat. Arrisku horretatik ihes egiteko, iraungo duten erakunde kulturalen kezka zen nagusi Torrealdairen proiektuan.

Torrealdai intelektuala zen baina, aldi berean, aktibista, bi adjektiboen adiera nobleenetan. Soziologiaren alde zientifikoa estatistika baliatzen zuen euskal kultura analizatzeko, hutsuneak seinalatzeko, proiektuak pentsatzeko, iniziatibak bultzatzeko. Eta Torrealdairi soziologiak esaten zion ikusgarritasunik sendoena iraupenak dakarrela. Proiektu serio batek errespetua, erreferentzia, bagajea bilduko baditu urteen joanean da, iraupenean. Torrealdaik horren guztiaren premian ikusten zuen euskal kultura, Jakin aldizkaria zuen Torrealdai soziologia ikasten hasi aurretik sortua! horren ispilu: bizi da eta sano dago. Berak sortzen lagundutako beste hainbat proiektuk ere Elkar, Egunkaria/Berria… iraupenak ekarritako onarpen sozial zabala lortu eta ziurtatua dute.

Iraupenak diziplina eskatzen du, ordea, pazientzia, etorkizunerako bokazioa… Giro utilitaristak ez duela laguntzen, bizi dugun espiritu efimero-zaleak ere ez? Negar egitea librea da, baina baita antzua ere. Batez ere antzua, esaten ari zaigu Torrealdai, hainbeste egiteko dugunean esku artean.]]>