<![CDATA[Arantxa Iraola | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 28 Oct 2020 16:31:42 +0100 hourly 1 <![CDATA[Arantxa Iraola | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Oxforden garatzen ari diren txertoak adinekoei immunitatea sortzen diela esan dute]]> https://www.berria.eus/albisteak/188816/oxforden_garatzen_ari_diren_txertoak_adinekoei_immunitatea_sortzen_diela_esan_dute.htm Mon, 26 Oct 2020 07:28:40 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/albisteak/188816/oxforden_garatzen_ari_diren_txertoak_adinekoei_immunitatea_sortzen_diela_esan_dute.htm <![CDATA[«Onartezina da bihar txertoa heltzea eta horretaz gogoetarik egin gabe egotea»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1966/008/001/2020-10-25/onartezina_da_bihar_txertoa_heltzea_eta_horretaz_gogoetarik_egin_gabe_egotea.htm Sun, 25 Oct 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1966/008/001/2020-10-25/onartezina_da_bihar_txertoa_heltzea_eta_horretaz_gogoetarik_egin_gabe_egotea.htm Txertoen nolakoa eta zergatia. Hainbat zientzialariren artean, filosofo bat: Txetxu Ausin (Bilbo, 1966). EHU Euskal Herriko Unibertsitatean doktorea da, eta CSICen dihardu orain; sona badu etikarekin lotutako hainbat eremutan. Topaketaren ostean, solaserako tarte bat hartu zuen, eta hizketarako bidea ireki zuen solasean aritu bitartean hizketaldiak entzuteko txatean izandako erauntsiak: txertoen inguruko mesfidantza eta aurkakotasuna erakusteko mezuz bete zen.

Zuek solasean, eta, bitartean, txertoen aurkakoek zabaldutako mezuak jori-jori...

Niri ez zait gustatzen txertoen aurkakoak direla esatea; nik nahiago dut esatea badela jendea uzkurra dena txertoekin. Bada jendea mesfidantzak dituena. Egongo dira horren atzean ikuskera ez-arrazoizkoak, mistikoak. Baina bada jendea zalantzak dituena, eta, horregatik, berebiziko garrantzia du informazio onak: gardentasunak. Gardentasunarekin lortuko dugu txertoen inguruko mesfidantzak saihestea. Hizketaldi honetan, adibidez, adituek esplikatu dute badirela agentziak txertoak ondo kontrolatzeko; baina hori esplikatu egin behar da, ondo esplikatu behar da. Izan ere, ikusle huts gisara, horra nik zer ikusten dudan: 80 txerto daude martxan, eta mundu guztia lasterka dabil txerto bat lortzeko. Atzean negozio handi bat dagoela dirudi, eta horrek seriotasun urriaren itxura ematen du, sortutako interesena; horrexek era irekitzen du mesfidantza sortzeko eta hauspotzeko.

Zer urrats klase egin behar da horrelakorik ez izateko?

Gardena izan behar da, eta ondo esplikatu behar da nola egiten den zientzia, zein diren horretarako prozedurak. Eta askotan ez da batere erraza, konponbide bat nahi baitugu oraintxe bertan, eta behin betikoa, gainera. Oso zorrotza izan behar da sortzen diren auzi etikoekin ere; txertoa egitean, adibidez, protokolo eta jarduera onekin jardun behar da. Bestela, horrexek elikatzen du mesfidantza. OME Osasunaren Mundu Erakundeak berak adierazi izan du konfiantza dela pandemiari aurre egiteko osagai oso garrantzitsu bat, eta ez dugu sobran. Konfiantza urria da, oro har, ikerkuntzan eta hura sustatzen duten instituzioetan.

Zeuk aipatu duzu: txertoa lortzeko prozesuak lehia betean ari direla dirudi. Ez du laguntzen konfiantza lortze horretan...

Ez du laguntzen, ez. Txertoa bi hilabeteren bueltan hemen izango dela dioten adierazpen politikoek, esaterako, ez dute batere laguntzen. Arduragabekeria hutsa dira, zeren esperantza faltsuak sortzen baitituzte, eta, ondorioz, ezinegon handia gizartean. Ondoren, emandako datak betetzen ez direla ikusita, mesfidantza. Zientziaren epeak direnak dira: argi izan behar da hori. Oraingo honetan, txertoa azkar lortze aldera, arindu ere egin dira, eta, adibidez, hirugarren faseren batean onartu da txerto prototipoan boluntarioak birus arinduarekin infektatzea. Hala ere, hori eginda ere, prozesua oso motela da: lasterbideek ez daramate inora, praktika txarretara eta emaitza txarretara baino ez. Gogoan dut hitzaldiko solaskideetako batek emandako datua: klinikaren aurreko fasean dauden txertoen %6 bakarrik onesten dira azkenean. Oso gutxi dira.

Hilabeteotan bolo-bolo dabiltzan hainbat lerroburuk kea besterik ez dute saltzen?

Bai, bai. Eta hedabideek ere mesede eskasa egiten dute ikuskizunaren alde egiten dutenean. Gainera, zera izan behar da argi: txertoak, heltzen direnean, seguruak izango dira, eta tresna ona izango dira, baina ez dira panazea izango. Tratamenduetan ikertzen jarraitu beharko da, eta gizarteari dagozkion neurriak ezartzen jarraitu beharko da, gaitzarekin ahalik eta ondoena bizitzea lortzeko; txerto soziala esaten den hori.

«Txerto soziala», diozu. Zer biltzen du kontzeptu horrek?

Osasunak aldagai sozialak ditu, ez da gure biologiaren ondorioa bakarrik. Gure maila ekonomikoak, ingurumenak, bizi baldintzek... Horiek guztiek eragina dute. Eta, hain justu, txertoa ez delako egun batetik bestera helduko, eta heltzen denean erantzun behin betikoa ez delako izango, aldi berean txerto sozial batean pentsatu behar dugu; ingurumenean hobera nola egin, lan baldintzetan... Horiek ekarriko dute infekzio gutxiago egotea. Ideia nagusia da jarduera kolektibo bat bultzatzea, eta solidaritatearen printzipioak funtzionatzea hor. Gizarte kohesionatuenek, konfiantza publiko handiena dutenek, solidaritate handienekoek: horiek erantzun dute ondoena. Zeelanda Berria aipatzen da; aski deigarria da: konfiantzak funtzionatu du han, lehen mailako osasun arretak, eta solidaritateak eta elkarri laguntza ematen jarduteak.

Helduko da txertoa, eta hura nola jartzen hasi pentsatzen hasi beharko da: nor lehenetsi. Nola ebatzi behar da hori?

Gogoeta publikoko ariketa bat da irizpide horiek jartzea. Onartezina da bihar txertoa heltzea eta horren gaineko gogoetarik egin gabe egotea gizartea. Irizpide askori jarrai dakieke. Eredu bat izan daiteke, adibidez, lehenestea klinikoki kalteberenak diren kolektibo eta norbanakoak, aurrena horiei jartzea txertoa; horretan duda gutxi dago. Bigarrenik, lehentasuna emango litzaieke oinarrizko zerbitzuen funtzionamendua bermatzeko beharrezkoak diren pertsonei. Zein dira? Beti pentsatzen da osasun langileetan, segurtasun indarretan, egoitzetan lan egiten duten zaintzaileetan... Baina une eta toki bakoitzeko egoera aztertu beharko da hori ebazteko. Gogoeta saio publiko bat egin behar da horien inguruan.

Eta gogoeta hori martxan da?

Ezetz uste dut. Bioetika batzordeei-eta dei egiten diet elkarrizketaren oinarriak jartzeko, gogoeta hori egina izateko, eta erabakia hartu beharra heltzen denean estresik ez izateko. Izan dezagun argi zer egin. Baina ez da egin oraindik; hasi egin behar da.

Pandemia bat da hau: mundu osoan hedatu da birusa. Mundu osoa immunizatzeko baliabideak eskura jartzea izango da beste erronka garrantzitsu bat...

Ikerketa zientifikoak, oro har, inozentzia galdu du; ja ez da soilik guztion ongizatea bilatzen duen zerbait: negozio dosi garrantzitsuak daude. Baina enpresa handiek eta nazioarteko erakundeek konpromisoa hartu dute txertoaren banaketa zuzena bideratzeko, eta herrialde behartsuei ez zaie kobratuko; baliabide handiagoak dituztenek ordainduko dute, proportzionalki. Hori nahiko argi dago, Osasunaren Mundu Erakundeak bideratua du botika konpainien talde handiekin hori: banaketa bidezkoa izango da. Ez motibo etikoengatik bakarrik; interesa ere argia da. Izan ere, munduko bazter batean pandemia kontrolik gabe geratzeak ondorioak izango ditu beste toki batzuetan ere.

Hainbat inkestaren arabera, herritar askok ez lukete jarriko COVID-19aren aurkako txertoa, eskura izanda ere. Derrigortzea hautu bat izan daiteke?

Galiziako presidenteak, Alberto Nuñez Feijook, esaterako, horixe bera proposatu zuen lehengo batean: txertoa derrigorrezkoa izatea. Nik uste dut hobe dela borondatezkoa izatea. Indarpeko neurriek urritu egiten dute politika publikoekiko konfiantza; zerbaitetara behartzen bazaituzte, zerbait iluna den susmoa har dezakezu. Hobe da atzean praktika onak egon direla nabarmentzea, dena behar den bezala egin dela, eta gizarte solidaritatearen aldeko mezua helaraztea, alegia, oroitaraztea kalteberenekin solidarioak izan behar dugula.

Izurriaren oldarraldia argia da orain berriz. Bigarren olatua amaitu gabe, hirugarrena hemen da. Zertan egin da kale?

Lehen olatua apaldu zenetik, ez da egin izurriari aurrea hartzeko ahaleginik; denbora joaten utzi da prebentzio mekanismoak zehaztu gabe, jakinik ere udazkenean beste olatu bat bazetorrela. Ez da arakatze sistema egokirik garatu; lehen mailako osasun arreta ez da indartu, eta horixe da pandemia kontrolatzeko lehen hesia; lan taldeak ez dira sendotu; kontingentzia planak ez dira garatu etor daitezkeen egoeren inguruan... Aurreikuspen falta handia izan da, oso handia. Egia da, birus gaiztoa da, eta pandemia konplexua da hau, baina zetorrenari aurrea hartzeko egitekoan kale egin da, oso nabarmen.

Konfinamenduak eta askatasuna mugatzeko neurriak hemen dira berriz. Hainbat eragilek salatu dute horiek usu gizarteko talde kalteberenentzat mingarriagoak direla. Ikasi da deus lehenengo olatuko konfinamenduan oker egin zirenetatik?

Gutxi ikasi dela uste dut; orain ere, askatasuna mugatzeko hartzen ari diren neurriotan, ñabardurarik ez dira ari egiten gizarteko talde kalteberenen premiak aintzakotzat hartzeko. Neurriak modulatu egin behar dira; ondo dago, esate baterako, adineko perstonak babestea, baina horrek ez du esan nahi beren gelan bakarrik utzi behar direnik.

Nola orekatu ekonomiaren eta osasunaren arteko balantza? Giltzarri da komunikazioa, ezta?

Txertoei buruz esaten nuen gauza bera esan behar dut berriro ere: ezinbestekoa da gardentasuna, gauzak ondo esplikatzea. Egindako hutsak onartzea ere bai. Komunikazio ona, gardentasuna, zera da: erabakiak zergatik hartzen diren esplikatzea.]]>
<![CDATA[Gora egin dute berriz atzemandako positiboek: 1.709 dira, proben %9,6]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1912/011/001/2020-10-25/gora_egin_dute_berriz_atzemandako_positiboek_1709_dira_proben_96.htm Sun, 25 Oct 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1912/011/001/2020-10-25/gora_egin_dute_berriz_atzemandako_positiboek_1709_dira_proben_96.htm
Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak zenbatutako kasuetan, igoera oso nabarmena izan da egunotan: atzo hirugarren eguna segidan izan zen 1.000 positiboko muga gaindituta. Gipuzkoan dabil, bereziki, birusa oldartuta: 620 kasu kontatu baitzituzten han, 452 Bizkaian eta 136 Araban. Osakidetzako erietxeetan igartzen ari da igoera horren eragina: atzo beste 61 pertsona eraman zituzten erietxeetara COVID-19ak eraginda. Zainketa intentsiboetako unitateetan 71 paziente daude. Azken datuon arabera, 28 udalerri daude Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan igaro hamalau egunotan 100.0000 biztanleko 500 kasuko intzidentzia gaindituta. Donostia muga horretara iristear zegoen atzo: zehazki, 476,74 kasu zituen. Muga hori gainditzen duten udalerrietan aparteko mugak ezarriak ditu Eusko Jaurlaritzak.

Iruñerrian eta Tuteran

Nafarroan azken zenbaketan 497 kasu berri kontatu zituzten. Positiboen %54 Iruñerrian atzeman zituzten; %23, berriz, Tutera eta inguruetan. Zertzelada gehiago ere eman zituzten atzo izurriari neurria hartzeko; lau pertsona hil ziren COVID-19arekin, eta 30 gaixo eraman zituzten erietxeetara. Hala ere, gaitzaren sintomak hasi eta aste pare bueltan larriagotzen da usu pazienteen egoera, eta asteotan datuen igoerak erietxeetan izan dezakeen eraginari erreparatzeko, beraz, astia beharko da.

Euskal Autonomia Erkidegoan izurriari aurre egiteko eratu duten batzorde teknikoko koordinatzaile Jonan Fernandezek atzo hedabideetan adierazi zuen gauez egiten diren jarduerak «mugatzea» garrantzitsua dela, eta aurki ezarriko dela murrizketa hori.]]>
<![CDATA[Proben %9,6 positiboak izan dira azken zenbaketetan]]> https://www.berria.eus/albisteak/188765/proben_96_positiboak_izan_dira_azken_zenbaketetan.htm Sat, 24 Oct 2020 10:22:21 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/albisteak/188765/proben_96_positiboak_izan_dira_azken_zenbaketetan.htm aparteko mugak ezarriak ditu Eusko Jaurlaritzak. Nafarroan azken zenbaketan 497 kasu berri kontatu dituzte. Positiboen %54 Iruñerrian atzeman dituzte, eta %23 Tutera eta inguruetan. Zertzelada gehiago ere eman dituzte azken orduaz; atzo lau pertsona hil ziren COVID-19arekin, eta 30 pertsona eraman zituzten erietxeetara. ]]> <![CDATA[Gizon bati labanaz eraso egin diote Barakaldon, eta larri dago]]> https://www.berria.eus/albisteak/188766/gizon_bati_labanaz_eraso_egin_diote_barakaldon_eta_larri_dago.htm Sat, 24 Oct 2020 08:21:36 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/albisteak/188766/gizon_bati_labanaz_eraso_egin_diote_barakaldon_eta_larri_dago.htm <![CDATA[«Nekatuta, ezin denera iritsi»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/005/001/2020-10-22/nekatuta_ezin_denera_iritsi.htm Thu, 22 Oct 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1876/005/001/2020-10-22/nekatuta_ezin_denera_iritsi.htm
Orokorra da ezinegona. Nafarroako SATSEko ordezkariek lehengo astean adierazi zuten grebaren «atarian» daudela, eta administrazioari neurriak eskatu zizkioten. Ildo berean, Efekaze Euskadiko Familiako eta Komunitateko Erizaintzaren Zientzia Elkarteko eledun Gloria Santosek adierazi du Osakidetzako zentroetan ere zaila dela egoera: «Gainkarga handia da. Nekatuta gaude, ezin denera iritsi gabiltza».

Erizainen aldarrien artean dago profesional gehiago kontratatzea. Hain zuzen ere, Nafarroako SATSEk gobernuari egiten dion eskarietako bat da. «Administrazioak bere erabakiak argudiatzen ditu esanez ez dagoela aski profesional arloan; baina kontratazio zerrendetan agertzen dira lanerako prest dauden erizainak, eta ez dituzte deitzen. Eta badira kontratuei uko egiten dieten erizainak ere; eskaintzen diren lan baldintzak oso txarrak dira, eta ez daude prest pandemiaren gordinean izan zituzten lan baldintzetan berriz aritzeko», azaldu du Algarrek. Santosek ere nabarmendu du lantaldeak handitzea ezinbestekoa dela lan jarduna egokia izan dadin: «Guk jende gehiago eskatzen dugu lan egiteko».

Gero eta lan gehiago

Egin beharrekoen zerrenda etengabe luzatzen ari zaiela azaldu du Algarrek: «Erizainok lehen dagoeneko nahiko lan izaten genuen agendan genituen guztiak egiteko, eta orain lan horiei erantsi behar zaizkie COVID-19a, gripearen txertaketa kanpaina eta hainbat lan administratibo, berez sendagileei dagozkienak». Santos bat dator, eta gogoratu du izurriak ekarritako lan gehigarriei konfinamenduak atzeratutakoak erantsi behar zaizkiela. «Izan ere, gaixo kroniko asko hor erdi zintzilik geratu ziren, eta haien artari berriz erreparatu behar diogu orain. Gripearen txertaketa indartzea ere badagokigu. Hori guztia, batera, gainkarga da». Gehiegizkoa: «Ez dakit noiz hasiko garen denak erortzen antsietateak eta depresioak jota». Lan zamaz gain, lana behar bezala egin ezina ere sentitzen dutela azaldu du Santosek; lehen, adibidez, eri kronikoei arta estuagoa ematen zietela gogoratu du, asti gehiago izaten zutela eta, ondorioz, samurrago jarduteko era: «Oraingo sistemak ez digu uzten».

Santosek oroitu du, adibidez, gripearen txertaketa bera paziente askorengana hurbiltzeko erabiltzen zutela: «Osakidetzak orain esan du, ordea, minutu batean edo bian txertoa jartzeko; txertaketa masibo bat da». Lehen mailako arretan adineko paziente asko dituztela azaldu du, eta ezinbestekoa dutela osasun sistemaren arreta gertukoena: «Oraintxe bertan oso garrantzitsua da pertsona askori beren burua zaintzen laguntzea; adineko pertsona askorentzat, adibidez, orain erietxea ez da tokirik egokiena. Etxebizitzan, ahal bada, hobeto daude». Lehen mailako arta kalitatezkoa beharrezkoa dute horretarako. Algarrek berretsi du lanaren kantitatearekin ez ezik, kalitatearekin kezkatuta daudela. «Kalitatea galdu gabe ahalik eta paziente gehien artatzeko helburua ezin da bete gaur egun erizaintzan».

«Inurrien» lana

Mikel Baza familia eta komunitate medikua da, arloko profesionalen Osatzen elkarteko zuzendaritzako kidea. «Azken hilabeteak gogortxo doaz», onartu du. Azaldu du lan karga handitu egin duela epidemia oraino hor dela izurriaren garairik gordinean atzean utzi ziren lanak berreskuratzeak, eta ahulguneak agerian geratu direla. «Azken hamarraldian ez zaizkio behar ziren baliabideak eman lehen mailako osasun arretari, eta estres proba bat hau izan da; lehen olatuan gainditu genuen, larrialdi egoera batean, baina hilabete haietako intentsitate mailari ezin diogu eutsi». Orduan arta telematikorako urratsak eginda, argi du orain aurrez aurreko arta berreskuratzea lehentasun bat dela; utzitako lan askori berriz ekitea, beste bat. «Ahulenak gure lehentasuna dira». Hortik eskea: «Ez da egon benetako apustu politikorik lehen mailako arretaren alde; lehentasun bat dela onartzea behar dugu». Izurria hesitze aldera egiten duten «inurri lana» ere ezinbestekoa dela oroitu du: «Gu ari gara eusten».]]>
<![CDATA[Gaitzei aurre egiteko ahalmena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/004/001/2020-10-21/gaitzei_aurre_egiteko_ahalmena.htm Wed, 21 Oct 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1909/004/001/2020-10-21/gaitzei_aurre_egiteko_ahalmena.htm
BI ADAR DIRA

Oro har, immunologoek esplikatzen dute gorputzak bi immunitate mota dituela arrotz gisakotzat dituenen aurka egiteko: «Alde batetik, jaiotzetiko immunitatea deitua dago; edozein erasoren aurrean, oso azkar erantzun ohi du. Normalean, ez da espezifikoa izaten», azaldu du Borregok. Azken azalpen horrek esan nahi du immunitate mota horrekin martxan jartzen diren defentsak ez direla propio organismora heldu den patogeno horren kontra gorputzak garatutakoak; orokorrak dira. Atzetik heldu ohi da bigarren immunitate mota: «Moldaerazkoa». Horren bidez garatzen den erantzuna «propio zuzendurik dago» heldu den patogenoaren aurka egiteko. Immunitate hori beti «geroago» dator, ordea, eta garrantzitsua da gorputzean aurrez beste immunitatea esnatzea. «Hark, nolabait ere, bidea prestatzen du gero beste immunitatea heltzeko». Bigarren immunitate mota ulertze aldera, beste bi kontzeptu ere ikasi behar dira, bi klasetakoa izaten baita. Immunitate humorala deitua dago alde batetik: «Antigorputzen bidezkoa». Immunitate zelularra esaten diote besteari: «T linfozitoen bidez garatzen da».

«HARMONIA» BEHAR DA

Borregok adierazi du benetan erantzun «eraginkorra» lortze aldera gakoa dela bi immunitate klaseen erantzun «harmonikoa»: «Osagai guztiek beren lana egin behar dute era egokian, une egokian». Oreka inoiz galdu gabe: «Izan ere, erasoari aurre egiteko garatzen den erantzuna indartsuegia bada, horrexek kaltea eragin dezake». Aldagai genetikoek eragina dute prozesu horretan, bizi ohiturekin lotutako beste hainbatek ere bai: «Garrantzitsua da, esate baterako, elikadura osasungarri bat izatea». Edadeak ere eragina izaten du: zahartu ahala, immunitate sistemaren erantzuna makaldu egiten da.

COVID-19AK «AZTORATUTA»

Ikertzaileak koronabirusaren inguruan harritu dituen ezaugarrien artean dago hau: zenbaitetan, kutsatutako pertsonengan immunitate sistemaren erantzun «aztoratu» bat eragiten du, eta erantzun horixe da sarri askotan hainbat pazientek lehen sintomekin hasi eta hainbat egunetara izaten duten osasun egoeraren larritzearen motiboa. «Izan ere, une horietan immunitate sistemak erantzuten du euliak kanoikadaka akabatzen jardungo balu bezala», esplikatu du Borregok. Kontrolik gabe aritzen da, anabasa batean. «Eta horrexek dakar, hain zuzen ere, sarri askotan pazienteek erietxera joan beharra, eta zainketa intentsiboetako unitateetara ere bai».

OROIMENA HOR DA

Moldaerazko immunitateak ezaugarri garrantzitsu bat du, immunitate sistemaz jardutean usu nabarmendu ohi dena: «Memoria du». Alegia, arrastoa uzten du. Horrek zera esan nahi du: aurrez heldu zen patogeno bat berriz organismora heltzen bada, gorputzak oroitu egiten du nola jokatu zuen haren kontra eta, ondorioz, erantzuna «azkarragoa eta eraginkorragoa» izango da. «Hain zuzen ere, oro har, berrinfektatzen den pertsonari ez zaio deus gertatuko, edo sintomak aurrekoan baino arinagoak izango dira», nabarmendu du Borregok. Lasaigarria da, pandemia baten erdian, immunitate sistemaren ezaugarri horretaz jabetzea, baina, COVID-19ari dagokionez, dudak badira oraindik, eritasun berria baita, eta haren kontrako erantzunaren inguruko galdera asko erantzunik gabeak baitira. «Ez dakigu, esate baterako, memoria horrek noiz arte iraungo duen. Antigorputzek zenbat iraungo duten ere ez. Galdera garrantzitsuak dira, baina denbora behar da horiek argitzeko». COVID-19aren kasuan «berrinfekzio» egiaztatuak badira dagoeneko, baina kasuak ugaritu ahala eman ahal izango dituzte ikertzaileek benetan gertatzen denari buruzko argibide zehatzagoak.

TXERTOA, ZEHATZAGOA

Zertan ezberdintzen dira gorputzak berez sortzen dituen defentsak txertoa jarrita lortu ohi direnekin? Borregoren arabera, txerto asko, oro har, eta koronabirus honen aurka ikerketa fasean dauden gehienak ere bai, jomuga duten birusaren «zati baten» kontra egiteko pentsatuta daude zehazki; COVID-19aren kasuan, adibidez, gehienak prestatzen ari dira birusak organismoan sartzeko darabilen proteinaren aurka egiteko. Txerto eraginkorra eta segurua lortuta ere, bolada batean erantzunik gabeko galderak egongo direla onartu du Borregok: «Denbora beharko da jakiteko txerto horren dosi bat, bi edo hiru beharko diren, eta zenbateko tartearekin jarri beharko diren. Gauza horiek apurka jakingo ditugu». Zenbait talderi begira, gainera, beti tentuz jokatu beharko dela zehaztu du; adinarekin erantzun immunitarioa apaltzen den heinean, adibidez, adineko pertsonetan ere txertoek zenbaitetan eraginkortasuna galtzen dutela oroitarazi du, eta xehetasun askori erreparatu beharko zaiela. «Ikusi egin beharko dugu zer gertatzen den».

IMMUNITATE GURUTZATUA

Ikertzaileek naro jardun dute, koronabirusaren gaineko ikerketetan sakondu ahala, immunitate gurutzatuaren inguruan ere. Zer den ulertzen hasteko, horra Borregoren hitzetan estreinako azalpena: «Pertsona batek lortu du, adibidez, memoria patogeno jakin baten aurka; patogeno horrek antza izan dezake gero helduko den beste batekin». Hain zuzen ere, immunitate gurutzatuaren arloko ikerketetan baloratzen dute jada lortuta dagoen «memoria» batek zer «balio» izan dezakeen geroago hel daitezkeen beste patogeno berri eta «antzekoen» aurrean. COVID-19aren kasuan, zehazki, jakina da gaitza eragiten duen birusa hotzeriaren zenbait birusen antzekoa dela, eta aurrez birus horiekin infektatutako pertsonek oroimen horri «balioa» atera diezaioketen aztertzen ari dira orain hainbat ikerketa talde. Itxaropentsu, baina zuhur. «Ikuspegi teorikotik hitz egin behar da oraino immunitate gurutzatuaz», ohartarazi du Borregok.]]>
<![CDATA[«Berriz hura bada?»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1998/005/002/2020-10-20/berriz_hura_bada.htm Tue, 20 Oct 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1998/005/002/2020-10-20/berriz_hura_bada.htm
Hematologoa da Irati Ormazabal, eta COVID-19a duten pazienteak artatzen dihardu. Azaldu du oraingoan lana era «progresiboan» ugaritu zaiela. «Aurreko olatuan, bat-batekoa izan zen dena». Orain, ezagutza handiagoa ere badute: «Orduan, gauza berria zen; ez genuen argi zer egin, zein zen tratamendua, zer eboluzio izan zezakeen». Estu eta larri harrapatu zituen epidemiak bakartze neurrietara begira antolatu zituzten protokoloetan-eta ere, malgutasunik gabe, eta egoera aski mingarriak izan ziren: «Izan ziren pazienteak bakarrik hil zirenak». Orain, horretan ere hobetu egin dute jarduteko era: «Pazienteen senitartekoak, neurri batzuk hartuta, etor daitezke egoera jakin batzuetan. Ordutegiei-eta dagokionez ere malguagoak gara, are mendekotasun handiak dituzten pazienteekin, eta, senitartekoren batek geratu nahi badu, horretarako aukera ematen dugu».

Azken asteotan Nafarroari buruzko datuek aparteko oihartzuna hartu badute ere, Ormazabalek adierazi du irailaren erdialderako erietxean lan zama handitzen hasia zela, eta lantaldeetan izurriaren gaineko datuak entzuten dituzten bakoitzean sentitzen duten ardura gizarte osora hedatu behar dela: «Saiatu behar dugu denok arduratsuak izaten». Erizain batek nabarmendu nahi izan du, izenik eman gabe, martxoan baino askoz ere hobeto ari direla eusten orain: «Hedabideetan gauza asko esaten dira, eta positiboak asko dira, baina orain erietxera heltzen diren pazienteak, ez hainbeste». Esan du kasu asko orain hobeto artatu direla, lezioa eta ondo ikasita eta«etxeko ospitaleratzeen» bidez-eta. «Eta, oro har, COVID-19a duten eriak artatzen ari garen langileak ondo zainduta gaude».

Birusaz aparte, birusarekin

Oro ez da COVID-19, ordea. Maider Valencia Alzueta anestesiologoa da Nafarroako Ospitale Gunean, ez ditu propio gaitza duten pazienteak artatzen, baina arrunt kezkatuta dago egoerarekin. «Lanez gainezka gabiltza». Horra egoera zein den, lehen pertsonan kontatuta: «Lehengo astean 60 ordu egin nituen lanean». Lan martxak ematen dion talaiatik, alde nabarmen bat ikusi du. Martxo-apirileko oldarraldian, osasun sistemak aparte utzi zituen; aldez aurretik antolatutako kirurgiak-eta, adibidez, ez ziren egin. Orain, aldiz, ahalegina egiten ari dira horiei eusteko, eta zinetan garrantzitsua dela onartu du Valenciak.

Baina izurria hor da. Igartzen dute, adibidez, ez kutsatzeko jarraitu behar izaten dituzten protokoloetan: «Aparteko neurriak hartu behar ditugu». Gaitza ondora heltzen zaienean ikusten dituzten hainbat jarreratan ere igartzen dute izurriaren ondorioen itzala: «Eritzen direnak ez dituzte ordezkatzen. Gaudenok atera behar dugu lan guztia». Hortik artegatasuna: «Honako sentimendu hau dut: ez dakit denera iritsi ahal izango dugun».]]>
<![CDATA[Alerta egoera «maila handikoa» eta «muturrekoa» da Euskal Herrian, Madrilen arabera]]> https://www.berria.eus/albisteak/188421/alerta_egoera_maila_handikoa_eta_muturrekoa_da_euskal_herrian_madrilen_arabera.htm Fri, 16 Oct 2020 17:43:26 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/albisteak/188421/alerta_egoera_maila_handikoa_eta_muturrekoa_da_euskal_herrian_madrilen_arabera.htm <![CDATA[Antigenoen testen «iraultza»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2102/006/001/2020-10-10/antigenoen_testen_iraultza.htm Sat, 10 Oct 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/2102/006/001/2020-10-10/antigenoen_testen_iraultza.htm
Izurriak zedarrituko du oraindik etorkizun hurbila, eta antigenoen testak egiteko baliabideak toki askotan jar daitezkeela iradoki du Oribek: «Testak egiteko makinak jar ditzakezu, adibidez, egoitza batean, erietxe batean, kontzertu erraldoi batean... Neurketa puntu gehiago izatea ahalbidetuko dute testok». Osasun sistemak urratsak egiten ari dira erabiltzen hasteko: Osakidetzak urriaren 19an jarri du hasteko eguna; Osasunbideak, berriz, erantzun du erabiltzen hasteko prozesua abian dela eta aurki jakinaraziko dutela noiz izango den. Hainbat erietxe pribatu, bestalde, ari dira jada test horiek erabiltzen. Lehen begiratuan, haurdunaldi testen antzekoak dira, baina ezin dira oraino botika batean erosi: ezin ditu norberak nahieran erabili.

PCR testen jomuga bera dute antigenoen testek: «Infektatuta zauden esaten dute». Biak egiten dira sudurretik —eztarritik ere bai zenbaitetan— hartutako laginak aztertuta, eta helburua izaten da lagin horietan birusa dagoen argitzea. Bakoitzak bere modura egiten du hori. PCR testek birusaren genomaren itu jakin batzuen bila jarduten dute. «Beste test hauek, berriz, antigeno biralak neurtzen dituzte; birusak sortutako substantzia batzuk», esplikatu du Oribek. Bi test motak erabiltzera egin beharko dela esan du, eta akaso elkarren osagarri ere izan beharko dutela maiz. Are gehiago, puzzlea osatze aldera, antigorputzak atzemateko testak ere badaude; batez ere, infekzioa zenbat pertsonak eduki duten argitzeko azterketa serologikoetan erabiltzen dira halakoak. Aktibo dauden kasuak atzemateko ere balio dute, ordea. Izan ere, bi motatako antigorputzak aurki ditzakete. Bat: IgM motakoak agertzen badira, ulertu behar da pertsona hori COVID-19 gaitzaren fase akutu batean dagoela, eta bakartu egin beharko da. Bi: IgG erakoak agertzen badira, esan nahiko du jada gaixotasuna pasatu duela eta antigorputzak dituela.

Irakurtzen jakin behar da

Hainbat azterlanen arabera, gaitzaren sintomak —askotan aski arinak izaten dira— agertzen hasten diren lehenbiziko egunean eta hurrengoan gertatzen dira kutsatzeen herenak. Gaixotasunaren hastapen horietan birusa azkar atzemateko bidean, antigenoen testak oso baliagarriak izan daitezkeela nabarmendu du Oribek. «Izan ere, sentikortasuna izateko, antigeno asko behar izaten dira... Karga biralaren gailurrean agertzen dira horiek normalean, eta leiho hori lotuta dago sintomatologiarekin, eta kutsakortasunarekin». Testen eraginkortasuna neurtze aldera, bi aldagairi begiratzen zaiela adierazi du: «Sentikortasunari eta espezifikotasunari. Sentikortasunak neurtzen du eri daudenen artean zenbat positibo atzematen dituen testak; espezifikotasunak, osasuntsu daudenen artean, zenbat negatibo». Ehuneko apalak ematen zituzten orain dela hilabete batzuk bietan merkatuko testek, eta, orain, %90etik gorakoak dira.

Testen emaitzak «irakurtzen» jakin behar dela adierazi du, hala ere, Oribek; test horiekin azterketa masiboak eginez gero, badira aintzat hartu beharreko aldagai gehiago: izurriak gizartean une horretan duen errealitatera ekarri behar dira. «Prebalentzia, esate baterako, garrantzitsua da. Oso birus gutxi badago, agian test horiek ez dira oso baliagarriak; fidagarriagoak izango dira negatiboak, positiboak baino...». Horregatik, prebalentzia apaleko egoeretan, esate baterako, zenbait emaitza PCR testekin osatu beharko direla adierazi du.]]>
<![CDATA[Greba egun bat egitera deitu dituzte Aita Menniko zentroetako langileak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/009/001/2020-10-09/greba_egun_bat_egitera_deitu_dituzte_aita_menniko_zentroetako_langileak.htm Fri, 09 Oct 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1879/009/001/2020-10-09/greba_egun_bat_egitera_deitu_dituzte_aita_menniko_zentroetako_langileak.htm
Buruko osasuneko eta desgaitasunen alorreko zentroak batzen ditu Aita Mennik, Gipuzkoan. Langileek adierazi zuten bi urte daramatzatela lan ituna negoziatzen, baina jarrera uzkurra duela enpresak. «Ez du inola ere gure lan baldintzei buruz hitz egin nahi», salatu zuten: «Aldez aurretik adostutako edukiak boikotatzen ditu, langileon negoziazio eskubidea urratuz. Hau ez dugu inola ere onartuko». Janire Diazek eta Txema Kortabarriak hartu zuten hitza langileen izenean.

Gogorarazi zuten, berez, «irabazi asmorik gabeko» enpresa dela Aita Menni, «finantzaketa publikoa» duela, eta urtean milioi bat euroren irabazi garbiak dituela; horiek horrela, langileen soldatak %7 igotzeko ahalmena baduela uste dute, baina borondaterik ez dagoela horretarako: «Negozio aparta bihurtu dute osasuna». Arbuiagarria deritzote jarrera horri: «Aita Menniren filosofia omen da pertsonen ongizatea eta errespetua erdigunean jartzea. Hemendik zuzendaritzari galdera zuzen bat egin nahi diogu: langileek zer toki dute hainbeste aldarrikatzen duzuen filosofia horretan?».

Esan zuten enpresarekin konpontzeko ahaleginek ez dutela fruiturik eman orain arte, eta horregatik hautatu dutela grebaren bidea. «2017tik ez daukagu soldata hobekuntzarik, eta langile publikoen soldatetatik oso urrun gaude», deitoratu zuten. Bestelako zailtasunen berri ere eman zuten: «Kontratazioan ere sekulako arazoak daude. Postuak ez dira betetzen, aldi baterako langileei ez diete uzten oporrak hartzen, eta lan kargak sekulakoak dira». Enpresari bakarrik ez, erakundeei ere mintzatu zitzaizkien langileak, kritiko. Gipuzkoako eta Bizkaiko diputazioek eta Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak enpresaren «finantzaketa publikoan» parte hartzen dutela gogoratu zuten, eta, hein batean, enpresak sustatu duen «negozio» ereduaren «konplizeak» direla deitoratu zuten. Bereziki gaitzetsi zuten kasu honetan Gipuzkoako Foru Aldundiaren jarrera. «Negozio perfektua da, eta Gipuzkoako Diputazioaren onespenarekin ari dira».

Izurriarekin, zailagoa

Pandemiarekin, gainera, egoerak okerrera egin duela adierazi zuten. «Lehen, lan karga handiak genituen, eta orain, zama bikoiztu egin da, eta ez da langile gehiago kontratatu», salatu zuten. Adierazi zuten enpresak ez dituela betetzen oinarrizko segurtasun neurriak ere, eta jarduteko era horren etsenpluak eman zituzten: «Oporretatik itzulitako langileei ez diete PCR probarik egin hasieratik, Arrasateko erietxean gaitzaren agerraldi bat baino gehiago egon direla jakinda ere». Izurriak ekarritako arazo horiez aparte ere, oroitarazi zuten beren eguneroko martxan egoera «kalteberan» dauden pazienteekin dihardutela, «muturreko egoerak» ere izaten dituzte zenbaitetan; horiek horrela, langileen «segurtasuna» bermatzeko neurriak ere beren aldarrien lehen lerroan daudela esan zuten.

Beren borrokaren muinean «kalitatezko asistentzia» bermatzea dagoela adierazi zuten, eta atxikimendua eskatu zioten gizarteari: «Txaloetatik ekintzetara pasatzeko eskatzen diegu».]]>
<![CDATA[Bi langile hil dira Lapuebla de Labarcako upategi batean]]> https://www.berria.eus/albisteak/188014/bi_langile_hil_dira_lapuebla_de_labarcako_upategi_batean.htm Thu, 08 Oct 2020 11:33:23 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/albisteak/188014/bi_langile_hil_dira_lapuebla_de_labarcako_upategi_batean.htm <![CDATA[Aita Menni ospitaleko langileek grebarako deia egin dute]]> https://www.berria.eus/albisteak/188055/aita_menni_ospitaleko_langileek_grebarako_deia_egin_dute.htm Thu, 08 Oct 2020 07:34:38 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/albisteak/188055/aita_menni_ospitaleko_langileek_grebarako_deia_egin_dute.htm <![CDATA[«Egoera txarragoa da orain»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2278/002/001/2020-10-07/egoera_txarragoa_da_orain.htm Wed, 07 Oct 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/2278/002/001/2020-10-07/egoera_txarragoa_da_orain.htm
Gatazka berpiztu egin dela esan daiteke. Iragan martxoa bitartean 243 greba egun eginda zituzten langileek, lan itunaren aldeko borrokan, eta greba eten zuten izurriarengatik. Berriz mobilizazioen bideari ekitea beste hauturik ez dutela izan azaldu zuten, ordea, atzo. «Sei hilabete geroago, egoera oraindik ere kaskarragoa da. Pandemia hasi zenean baino txarragoa; denek jakin behar dute hori», esan zuen Lasak.

«Langileen lan zama ikaragarria da; emozionalki eta psikologikoki ere egoera gogorrak pairatu behar izan dituzte: hil egin dira egoiliar asko, eta bakartuta jarraitzen dute beste askok», erantsi zuen Lasak. «Pandemia baten aurrean, gertatutako guztiaren ondorioz, bai diputazioak bai enpresek beste borondate bat eduki zezaketela uste genuen; hain justu, guk horregatik utzi genuen greba. Ordutik, baina, kontrakoa ikusi dugu. Markel Olano diputatu nagusia ikusi dugu egoitzen eredu honen defentsa sutsua egiten; ulertzen dugu zergatik egiten duen: haren adiskide askok enpresak dituzte sektorean».

Egoera larria deskribatu zuten Ormazabalen hitzek ere: «Benetan kezkagarria da. Langileak lanera doaz beren osasuna jokoan jarrita, eta gure egoiliarrek ez daukate behar duten zaintza, beren bizitzako azken urteetan». Egoitzetan gabeziak areagotu direla gaineratu zuen: «Terapiak, adibidez, ez dira ematen; haientzat hain beharrezkoak diren hainbat gauza». Horiek horrela, azaldu zuen muineko aldaketa behar dela: «Eredu hau bukatua dago; ezin da zerbitzu publiko bat enpresa pribatuen esku utzi, haiek etekinak egiteko, eta bitartean, zer? Langileak hitzarmenik gabe, eta egoiliarrak behar duten zaintzarik gabe». Horra aldarriaren zerumuga non duten: «Benetako sistema publiko, unibertsal, doako eta kalitatezkoan».

Motiboak badira zahar etxeetara arta handiz begiratzeko. Izurriak gogorren erasandako lekuetako bat dira. Birusa oldarkorra da adinekoekin, eta egoitzetan bizi diren gizonak eta emakumeak bisitarik eta irtenaldirik gabe eduki dituzte azken hilabeteetan denbora tarte oso luzeetan: birusa saiheste aldera, bizi baldintzak asko zorroztu eta murriztu dizkiete. Hala ere, datuak kezka eragiteko modukoak dira: 716 adineko hil dira pandemian Araba, Bizkai eta Gipuzkoako egoitzetan.

Gutxieneko zerbitzuak

Zahar etxeetako langileek gogor salatu zuten atzo Eusko Jaurlaritzak greba egiteko aukera «ukatu» izana: %100eko gutxieneko zerbitzuak jarri zizkien. «Eskandalu bat da», salatu zuen Lasak. «Gaur egun, ez dago greba eskubiderik Gipuzkoako zahar etxeetan. Kontua ez da benetan zerbitzu minimo horiek ezarri direnik adinekoen zaintza ona bermatzeko. Nahi duten bakarra da greba eskubidea ukatzea». Paradoxa baten berri eman zuen horretarako: «Gaur, %100eko zerbitzuokin, Gipuzkoako egoitzetan lanean daude pertsona gehiago beste edozein egunetan baino; atzo edo bihar baino. Beste edozein egunetan, adibidez, enpresek ez dituzte opor guztiak ordezkatzen. Zergatik? Dirua aurrezteko».

Esan zuten Arabako eta Bizkaiko egoitzetan ere, atzo bertan, Gipuzkoakoetan baino langile gutxiago ari zirela: gutxieneko zerbitzu horietara ere ez direla iristen. Deitoratu zuen kontraesan horren atzean zer dagoen: Jaurlaritzak langileen gaineko gutxienekoak-eta ezartzeko egindako dekretua ez da betetzen. LABek ere kritika gogorra egin zuen gutxieneko zerbitzuen kontra; auzitara eramango ditu. Hain justu, Arabako zahar etxeetan gaur dute greba, ELAk, LABek, UGTk eta CCOOk deituta. Harako ere ia %100eko gutxieneko zerbitzuak ezarri dituzte.]]>
<![CDATA[Nahiago dute eskolara joan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/007/001/2020-10-06/nahiago_dute_eskolara_joan.htm Tue, 06 Oct 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1872/007/001/2020-10-06/nahiago_dute_eskolara_joan.htm online jasotzen ari ziren eskolak. Horixe zen ekainean COVID-19aren izurriari aurre egiteko hartutako neurriek eragindako egoera, eta EHU Euskal Herriko Unibertsitateko Kideon ikerketa taldeak erabaki zuen garai horri neurria hartzeko inkesta bat egitea. Hego Euskal Herriko 2-12 urte arteko neska-mutilen 650 gurasori eta 500 neraberi galderak egin zizkieten jakiteko ataka berezi horrek zer sentimendu, egoera eta gogoeta sortu zizkien. Naiara Berasategi da ikerketa egin duten ikertzaileetako bat, Nahia Idoiaga, Maria Dosil, Naiara Ozamiz, Amaia Eiguren eta Maitane Pikazarekin batera. Ondorio argi bat da ikasle gehienek ohiko eskola ereduaren falta sumatu zutela: nahiago dute eskolara joan. Hain justu, gurasoei galdera egin zietenean, %85ek esan zuten beren ustez umeek eskolara joatearen falta sentitu zutela; nerabeen %83k onartu zuten institutuko ohiko martxaren falta zutela.

Beste ondorioetako bat, hona: guraso askok adierazi zuten umeek «denbora gehiegi» eman zutela egoera berezi horretan eskolako lanak egiten. %45ek esan zuten denbora tarte bat eman behar zietela egunero etxeko lanei, %26k denbora dezente, eta %8k, asko. «Bereziki ikusten da adin batetik aurrera: zenbat eta nagusiago, etxeko lan gehiago», nabarmendu du Berasategik. Areago, gurasoen %52k adierazi zuten seme-alabak «estresatuta» ikusten zituztela. Eta estres horri atxiki behar zaio pandemiak, oro har, etxe gehienetara eramandako artegatasun egoera. «Guraso gehienak estresatuta zeuden egoerarengatik». Emozio gogor asko agertu zaizkie ikerketan: «Estresa, frustrazioa, gainezka eginda egotea». Hala ere, eskolako ohiko martxa apurtuta, guraso gehienek lagundu egin behar zieten etxean seme-alabei eskolako lanekin; soilik %7k esan zuten ez zietela inolako laguntzarik ematen. Irakasleen «inplikazioa» goratu zuten gehienek, baina askok sentitu zuten seme-alabek arta «jarraituagoa» behar zutela. «Hainbat gurasok esan zuten ez zirela gai sentitzen haiei laguntza emateko, batez ere seme-alabak nagusiago egin ahala».

Nerabeei jasotako datuek ere erakusten dute zama: %37k adierazi zuten nahiko estresatuta zeudela ematen zizkieten lan guztiekin, eta %33k, oso estresatuta. %98k azaldu zuten iruditzen zitzaiela denbora gehiegi ematen zutela eskolako lanak egiten.

Ondoan ikaskiderik gabe

Inkestaz harago, elkarrizketak ere egin zituzten ikerketan, eta gurasoen artean usu agertu zen kezka bat izan zen zer bakartuta jarduteak ondorio izan zezakeen umeengan, adineko ikaskideak ondoan izan gabe, haiekin harremanak oso urrituta. «Arduratuta zeuden haurrek, gelako lagunekin, berdinekin, kontaktu gutxiago zutelako; azkenean eskola da sozializaziorako gune bat», azaldu du Berasategik. Agertu ziren izurriak haurren «egoera emozionalean» laga ditzakeen ondorioei buruzko kezkak ere gurasoen artean. «Eta uste dute eskolan hori ere landu behar dela, bitartekoak jarri behar dituela horretarako». Alor akademikoan, kezka apartekoa gai batekin: euskara. «Ume askok euskararekin harreman bakarra eskolan izaten dute».

Konfinamenduak utzi zituen gogoeta gozoak ere. Zenbait familiak nabarmendu zuten, halako era ustekabean heldu bazen ere, ederra izan zela «familian igarotzeko denbora gehiago» izatea; areago, hazten ere lagundu ziela: «Zenbaitetan, ezagutzen ez zituzten aukera berriak aurkitu zituzten. Txikienekin agertzen da, batez ere, aurretik egin izan ezin zituzten gauzak egiteko era izan zuten». Galdera egin zieten nerabeei koronabirusaz orokorrean ere. Maiz zabaltzen diren mezuek diote gazteenek birusa hutsaltzera egiten dutela, baina ikerketan askotan adierazi zuten honako kezka hau: «Etxekoak, batez ere adinekoak, kutsatzea».]]>
<![CDATA[«Mugak buruan sortzen dira: ikusteko eran»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2020-10-06/mugak_buruan_sortzen_dira_ikusteko_eran.htm Tue, 06 Oct 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2020-10-06/mugak_buruan_sortzen_dira_ikusteko_eran.htm
Dantzan maiz egiten duzu gizartean goraipatzen diren edertasun ereduetatik aparte dauden gizon eta emakumeekin, elbarritasunak-eta dituztenekin. Beste edertasun kanon batzuk daude hor...

Dudarik gabe. Ahaldundu egin behar du bakoitzak bere gorputzean, ezkutatu gabe. Urte asko daramatzat dantzan, baina beti egin zait erakargarria gorputz ezberdinekin lan egitea, beste ingurugiro esperientzia batzuetatik datorren jendearekin, elkarrizketa komun bat bilatzeko. Horrek asko ikasteko era eman dit. Aniztasun funtzionala duen jendearekin harremanetan jartzean, esaterako, goizean goiz jaikitzen direnetik, espazio eta denborarekin bestelako harreman bat dute haiek; hori beti oso erakargarria egin zait.

Non da edertasuna?

Edertasuna aurkitzen dut gauza askotan. Adineko pertsonekin, adibidez, lan handia egin dut: liluratu egiten naute. Jaioberriek ere bai. Eta haien arteko antzekotasunek: haien zimurrek. Begietan ere edertasuna bada sarri; gurpil aulkian guztiz konfinatuta dauden pertsonen begiradetan, adibidez, perlak aurkitu izan ditut, bestela aurkituko ez nituzkeenak. Gogoan dut nola orain dela urte batzuk Alison Lapper artistak talidomidaren ondorioz besorik ez zuen andre haurdun baten eskultura jarri zuen Londresen, Trafalgar Squaren; ikaragarrizko eztabaida piztu zuen. Zergatik? Pertsona erreal bat da; niri, gainera, oso ederra iruditzen zitzaidan. Maldiziotzat hartu dira askotan era horretako gorputzak, ezkutatzera egin da: hori aldatzen ari da, baina ez da erraza. Oraindik gorputzaren gurtza nagusitzen den gizarte batean bizi gara.

Dantzan ere nagusitzen da usu edertasun kanon jakin bat...

Dantzaren eremu batzuetan, bai. 80ko hamarraldian, hasten ari nintzen sasoian, entzuna naiz inguruan: «Nora zoaz gorputz horrekin? Ez zoaz inora!». Orduan, jada, erotzekoa iruditzen zitzaidan. Irakasle batek hori esatea! Nik, ordea, urteak daramatzat oso bestelako mundu batean, ikuskera apurtzaileagoa duten egitasmoetan, zeintzuek esperimentazio bat bilatzen baitute,.

Non dira dantzaren mugak?

Ez da mugarik. Bi gorputzen arteko elkarrizketa bat sortzen duzun bakoitzean, horietako bat esperientzia ezberdin batetik datorren heinean, mugak apurtu egiten dira. Mugak norberak jarritakoak dira, buruan sortzen dira, ikusteko eran. Baina pertsona edo talde bakoitzarekin egin dezakezun lanean, ez dago mugarik. Askotan, orain, taldeekin-eta lan egitera noanean, zera galdetzen didate: «Beti al dakizu zer egin?». Eta, sarri askotan, galdera izaten da ea joan aurretik jakin nahi dudan zer aniztasun mota dituzten taldean egongo diren pertsonek. Baina nik ez dut jakin nahi izaten; jakingo dugu elkarrekin, elkarrekin izango dugun elkarrizketa horretan ikusiko dugu hori. Aurreko informaziorik ez dut behar. Nik uste dut hori dela onena, esperientzia urteek, behintzat, horixe erakutsi didate; gainerakoan, aldez aurreko erreparoekin joango naiz. Lan egiteko era sotila da, hauskorra, baina oso indartsua eta organikoa: benetakoa.

Zer ekarpen egin dizu urteotako ibilbideak? Zer ikasi duzu?

Bada, mugak harago daudela. Eta badakit, gainera, hau dela amaierarik gabeko bide bat, zeinean zerumuga urrun baitago.]]>
<![CDATA[Inoiz baino «handiagoa» da inguruan duen komunitatea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/010/001/2020-10-04/inoiz_baino_handiagoa_da_inguruan_duen_komunitatea.htm Sun, 04 Oct 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1946/010/001/2020-10-04/inoiz_baino_handiagoa_da_inguruan_duen_komunitatea.htm
Audientziari begirakoa da hazkundea: «Inoizko irakurle kopururik handiena du euskarazko egunkariak». Datuak badira hori erakusteko: izurriak ekarritako egarri informatiboari lotuta, esaterako, sareko erabiltzaileak %38 hazi dira; erabiltzaile berriak, %42. «Audientzia nabarmen hazi da koronabirusaren krisiarekin. Asmatu dugu hor egoten. Lehen hilabete horietan, bereziki, jende berria erakarri genuen», azaldu zuen Arregik. Are, «mantentzen» ari dira orain horietako asko, eta hori da geroa goldatzeko era: «Estrategia da audientziak handitzea, proiektua sostengatzen duen komunitatea handitzeko. Audientzia berria gure etxean gelditu eta proiektuarekin konprometitzea lortu behar dugu».

Eta, hain zuzen ere, audientzia handitu ahala, komunitatearen babesari begira ere badira argi izpiak. «BERRIAlagunen komunitateak handitzen segitzen du urtetik urtera», azaldu zuen Arregik. 15.110 lagun dira egun. Izurriaren ondorioz, BERRIAlagunak erakartzeko kanpainarik ezin izan da egin; «jendearekin aurrez aurre» egon ez izana traba izan da ohiko lan asko egiteko, baina BERRIAren webgunea ate oparoa izan da: «Erregistro asko lortu dira». Biltzarrean nabarmendutako beste alde positiboen artean, Hekimen erakundearen abaroan hiru urterako iaz hitzartutako finantzaketa itunaren «balorazio ona» ere nabarmendu zuten. «Kualitatiboki, eta zenbakiei dagokienez, pauso garrantzitsua da», onartu zuen Arregik. Etorkizunean bide horretan sakontzen jarraitzeko administrazioak eta sektoreak ehundutako foroa, gainera, abian dela gogora ekarri zuen. Denaren premia izango da.

Joerei begira

Izan ere, itzal ilunak ere badirela nabarmendu zuen Arregik: «Egunkari salmenta behera ari da; joera orokorra da». Publizitatean jaitsiera «orokorreko» urteak izan dira, eta datuak «egonkortuta» daude orain, baina, pandemiak ekarri duen nahasmendu giroan, zenbait joera negatibo «azkartu» daitezkeen kezka dago. Hortik ohartarazpena: «Inbertsioen beharra handia da; sektorea joera aldaketa handi baten aurrean dago, eta hor baliabideak behar dira. Bestela, oso atzean geratuko gara».

Administrazio Kontseiluan aldaketa bat egin zuten: Castillo Suarezek utzitako tokia Mikel Legarrak beteko du. Eskertu egin zien biei atxikimendua Zabalondok. BERRIA Taldearen xedea «mundua euskarari ematea» dela gogorarazi zuen, orain dela 30 urte hasi zela —Euskaldunon Egunkariaren eskutik—, bide «malkartsu» horretan, eta ordutik bilaketa betean jardun dutela: «Ez gara gure txikian geratu». Hazten jarraitzeko, ordea, atxikimenduak gehitzen jarraitu behar duela gogoratu zuen hark ere: «Bidaideak behar ditugu». Urteotan joandako bidaideak ere gogora ekarri zituen, zendutakoak; Jonpa Albisu eta Lurdes Huizi BERRIA egunkariko langileak, eta Euskaldunon Egunkaria-ko administrazio kontseiluko lehendakari izana, Joanmari Torrealdai.]]>
<![CDATA[Inoiz baino «handiagoa» da inguruan duen komunitatea]]> https://www.berria.eus/albisteak/187812/inoiz_baino_handiagoa_da_inguruan_duen_komunitatea.htm Sat, 03 Oct 2020 19:53:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/albisteak/187812/inoiz_baino_handiagoa_da_inguruan_duen_komunitatea.htm Audientziari begirakoa da hazkundea: «Inoizko irakurle kopuru handiena du euskarazko egunkariak». Datuak badira hori erakusteko: izurriak ekarritako egarri informatiboari lotuta, esaterako, sareko erabiltzaileak % 38 hazi dira; erabiltzaile berriak, % 42. «Audientzia nabarmen hazi da koronabirusaren krisiarekin. Asmatu dugu hor egoten. Lehen hilabete horietan, bereziki, jende berria erakarri genuen», azaldu du Arregik. Are, «mantentzen» ari dira orain horietako asko, eta hori da geroa goldatzeko era: «Estrategia da audientziak handitzea, proiektua sostengatzen duen komunitatea handitzeko. Audientzia berria gure etxean gelditu eta proiektuarekin konprometitzea lortu behar dugu».
Eta, hain zuzen ere, audientzia hazi ahala, komunitatearen babesari begira ere, argi izpiak badira. «Berrialagunen komunitateak handitzen segitzen du urtetik urtera», azaldu du Arregik. 15.110 lagun dira egun. Izurriaren ondorioz, Berrialagunak erakartzeko kanpainarik ezin izan da egin, «jendearekin aurrez aurre» egon ez izana traba izan da ohiko lan asko egiteko, baina BERRIAren webgunea ate oparoa izan da: «Erregistro asko lortu dira». Biltzarrean nabarmendutako beste alde positiboen artean, Hekimen erakundearen abaroan hiru urterako iaz hitzartutako finantzaketa itunaren «balorazio ona» ere nabarmendu dute. «Koalitatiboki, eta zenbakiei dagokionez, pauso garrantzitsua da», onartu du Arregik. Etorkizunean bide horretan sakontzen jarraitzeko administrazioak eta sektoreak ehundutako foroa, gainera, abian dela gogora ekarri du. Denaren premia izango da.
Joerei begira
Izan ere, itzal ilunak ere badirela nabarmendu du Arregik: «Egunkari salmenta behera ari da; joera orokorra da». Publizitatean jaitsiera «orokorreko» urteak izan dira, eta datuak «egonkortuta» daude orain, baina, pandemiak ekarri duen nahasmendu giroan, zenbait joera negatibo «azkartu» daitezkeen kezka dago. Hortik ohartarazpena: «Inbertsioen beharra handia da; sektorea joera aldaketa handi baten aurrean dago, eta hor baliabideak behar dira. Bestela oso atzean geratuko gara».
Administrazio Kontseiluan aldaketa egin dute; Castillo Suarezek utzitako tokia Mikel Legarrak beteko du. Eskertu egin die biei atxikimendua Zabalondok. Berria Taldearen xedea «mundua euskarari ematea» dela gogorarazi du, orain dela 30 urte hasi zela -Euskaldunon Egunkaria-en eskutik-, bide «malkartsu» horretan, eta ordutik bilaketa betean jardun dutela: «Ez gara gure txikian geratu». Hazten jarraitzeko, ordea, atxikimenduak gehitzen jarraitu behar duela gogoratu du hark ere: «Bidaideak behar ditugu». Urteotan joandako bidaideak ere gogora ekarri ditu, zendutakoak; Jonpa Albisu eta Lurdes Huizi Berria egunkariko langileak, eta Euskaldunon Egunkaria-ko administrazio kontseiluko lehendakari izana, Joanmari Torrealdai.]]>
<![CDATA[«Zer dago andreen ondoezaren atzean? Hor ez da sakontzen»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/012/001/2020-10-03/zer_dago_andreen_ondoezaren_atzean_hor_ez_da_sakontzen.htm Sat, 03 Oct 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1857/012/001/2020-10-03/zer_dago_andreen_ondoezaren_atzean_hor_ez_da_sakontzen.htm Emakumeen buruko osasunaren medikalizazioaren egiturazko arrazoiak ulertzen, feminismoaren erreferentziazko boz Mari Luz Estebanen ondoan, Marga Saenz Herrero psikiatrak hitz egin zuen (Madril, 1968). Sistemaren arrakalak eta gabeziak aitortu zituen, eta, hein handi batean, feminismoaren oinarrietatik aparteko begirada baten ondorioa direla deitoratu zuen. Egoki ikusi zuen kasuetan, defendatu ere egin zituen sistemaren hainbat jokatzeko modu. Buruko gaixo akutuak artatzen ditu, Osakidetzan, Gurutzetan (Barakaldon, Bizkaia).

«Pleistozenoa» aipatu duzu esateko medikuntza arautua aparte dagoela genero ikuskerari dagokionez. Hain urrun dago?

Sentitzen dut bide luzea egin behar dugula. Antropologia, soziologia edo beste diziplina batzuekin alderatuta, aldea handia da.

Psikiatra zara zu. Betaurreko more horien faltak zer-nolako eragina du zuen diziplinan?

Pertsona batengana hurbiltzen zarenean, ezin duzu haren sintomak tratatzeko eran bakarrik pentsatu; atzean, lantzeko beste gai asko daude. Emakume bat bada, esaterako, zer arazo izan ditzakeen aztertu behar duzu, zer baliabide dituen, zer hauskortasun, zer historia... Nik elikadura nahasmenduen programan dihardudanez, argiago ikusiko dut akaso, baina gorputza bestelako ondoez askoren adierazpidea da maiz; gure garuna ez dago buruan bakarrik, gure gorputzean ere badago. Eta aintzat hartu behar da artatzen ari zaren pertsonak afektuzko harremana duen bere gorputzarekin, nola tratatzen duen, zer harreman duen ingurukoekin, baduen inguruan maite duen jendea, zaintzen duena. Emakume asko oso bakarrik daude, eta bortxa ere hor dago. Nik artatzen ditudan emakumeen %25-%30ek—bada literatura ehuneko hori %40ra ere igotzen duena— indarkeria pairatu izanaren aurrekariak dituzte. Konfiantzako harreman terapeutiko bat lantzen baduzu, horretan sakontzen baduzu, aurkitu egiten duzu atzean dagoen hori dena.

Baina ez zaio behar bezain beste erreparatzen horri denari?

Sistemak ez du errazten genero perspektiba aintzat hartuta jardutea. Interesgarria litzateke, adibidez, jaiotza inguruko psikiatriaren kontsulta bat egotea; emakumeen kasuan, patologia psikiatriko asko justu hortxe agertzen dira, erditzearen buelta horretan; erditze osteko depresioak, esate baterako, ohikoak dira. Buruko eritasun larriak dituzten andreei haurdunaldian aparteko jarraipena egitea ere, adibidez, garrantzitsua litzateke. Bada, oso interesgarria litzateke, hori aintzat hartuta,emakumeei kontsulta espezifiko bat eskaintzea. Gainerakoan, beharra duten andreek zer ibili behar dute, aurrena emaginarena joaten? Gero psikiatrarengana? Ondo legoke dena elkartzea. Hori da ekitatea, hori da genero ikuskera aintzat hartzea. Halakoak buruan izan behar dituzte osasun agintariek. Izan ere, gero zera gertatzen da: bazoaz eguneko zentroetara, eguneko erietxeetara, eta andre baino gizon gehiago daude, buruko nahasmenduek, oro har, berdin eragiten badiete ere denei.

Andreei eginiko diagnostiko okerrak ere badira?

Emakumeen sintomen atzean zenbaitetan gorputza ari da zerbait adierazi nahian; ahoz azaldu ezin dugun hori esaten ari da. Baina, askotan, lehen mailako arretara oso maiz doazen andreei, gizonekin alderatuta, garrantzi gutxiago ematen zaie. Buruko eri etiketak estigma dakar; emakumea bazara, oraindik ere handiagoa, baina andre batek esaten badu nekatuta dagoela, errazago esango diote hari antsietatea duela; akaso izango du anemia ferropeniko bat, baina errazago jotzen da andreen sintoma inespezifikoak eremu psikiatrikoan sartzera.

Andre histerikoaren itzala da?

Bai. Orain inork ez dizu esango: «Histeriko bat zara». Orain esango dute: «Fibromialgiko tipikoa da». Mina duela? Ba, begiratu zer dagoen min horren atzean. Zer dago andreen ondoezaren atzean? Hor ez da sakontzen.

Usuegi ematen dira botikak?

Bai, eguneroko bizitzari aurre egin ahal izateko ematen zaizkie maiz andreei depresioaren kontrako botikak eta antsiolitikoak. Baina arazo horien atzean usu dago zaintzarekin eta ordaindu gabeko lanekin andreek duten aparteko zama; gizarte matxista hau dago atzean, ez besterik.

Jardunaldian, kritikak entzun behar izan dituzu zenbaitetan buruko eriei erietxeetan ematen zaien artaren harira; esaterako, zenbait unetan lotu-eta egiten dituzuelako. Nola hartu dituzu?

Joera inor ez lotzea da. Baina, eta norbait suizidatzeko zorian badago? Bere buruaren kontra kolpeka ari bada? Zenbaitetan pazienteek eskatu ere egin izan didate haien buruari eusteko, lotzeko, eta haiekin hitzartuta egin dut. Ederra litzateke ez eritasunik egotea; baina badira eritasun larriak, adibidez, une jakin batean zure buruaz beste egitera bultzatzen zaituztenak. Guk prebenitu egin behar ditugu halakoak. Kostatu egin zait hori azaltzea; uste dut ez dela ongi ulertu.

Baina ez duzu uste pazienteen autonomia indartu behar dela?

Zalantzarik gabe, ahaldundu egin behar dira pazienteak, sustatu egin behar da hori.]]>
<![CDATA[Gipuzkoako egoiliarren senideek salatu dute grebetako ordainketa «bidegabeak» ez dizkietela itzuli]]> https://www.berria.eus/albisteak/187587/gipuzkoako_egoiliarren_senideek_salatu_dute_grebetako_ordainketa_bidegabeak_ez_dizkietela_itzuli.htm Tue, 29 Sep 2020 13:19:48 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/albisteak/187587/gipuzkoako_egoiliarren_senideek_salatu_dute_grebetako_ordainketa_bidegabeak_ez_dizkietela_itzuli.htm greben bidea, ELA eta LAB sindikatuek, nork bere aldetik. 242 egunen ostean gelditu zuten aurreko greba prozesua. Orain egun baterako deialdia egin dute, oraingoz. Egun bera jarri dute biek: urriaren 6a.]]>