<![CDATA[Arantxa Iraola | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 04 Apr 2020 17:39:37 +0200 hourly 1 <![CDATA[Arantxa Iraola | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[«Bakarrik pertsona bakar bat ere hiltzea ez genuke onartu behar»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1924/002/001/2020-04-04/bakarrik_pertsona_bakar_bat_ere_hiltzea_ez_genuke_onartu_behar.htm Sat, 04 Apr 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1924/002/001/2020-04-04/bakarrik_pertsona_bakar_bat_ere_hiltzea_ez_genuke_onartu_behar.htm
Zinetan zaila da egoera. Murriztuta daude erietxetarako bisitak; zahar etxeetakoak, debekatuta. Bakartze neurriek, halaber, herritar guztien bizitza baldintzatu dute: zorrotz. Eri daudenena, eta gainerakoena.Hala ere, giro horretan ere, gaixoen arta eta heriotzako unea hobetzeko moduak badirela uste dute zaintza aringarrietako profesionalek, eta, hain justu, hainbat gida ondu dituzte propio koronabirusak ekarri duen atakara bideratuta. «Izan ere, gaitz honek eragiten dituen zalantzen eta beldurren ondorioz, ezinbestekotzat hartu behar dira hainbat neurri; baina kezkagarria da ikustea nola zapaldu den heriotza duina, lagundua eta atsegina izateko eskubidea, barkamenik ere eskatu gabe. Nolabait ere, aditzera eman da, garai onetan egin daitekeen zerbait dela, ongi geratzeko zerbait, baina ez dela hain garrantzitsua». Horrek arloko hainbat profesional mindu dituela adierazi du Melendezek.

Igaro urteotan heriotzako unea hobetze aldera egin diren urratsen norabide egokia aintzat hartuta, epidemia honek ekarri dituen atzerapausoak, hainbat bat-batekoak, gainera, arrunt mingarriak direla onartu du bioetika gaietako aditu eta EHU Euskal Herriko Unibertsitateko Medikuntza Fakultateko irakasle Mabel Marijuanek ere. «Jendea ukitu nahi duzula, eta ezin; hitz egin nahi duzula, eta urrundik egin behar... Unibertsoaren broma bat dirudi: 'Ongi egin nahi zenuten, baina gauzak okertu egin daitezke'». Profesionalengan konfiantza du, hala ere: «Ziur naiz humanitatez ari direla». Igaro urteotan egindako lan mardularen zuztarretatik ahalegin onak loratuko direla uste du. «Hainbeste buelta eman dizkiogu gai horri; ezin da den-dena erori. Baina eragozpenak egongo dira ondo dagoela dakigun hori guztia egiteko».

Izan ere, distantzia, bakartu beharra, eragozpen handia da. «Bakartzea txarra da hiltzen denarentzat; geratzen direnentzat ere bai. Dolua asko okertzen da halakoetan», ohartarazi du Marijuanek. Bakartzeak asko zailtzen ditu, oro har, gaixoaldiak ere. Pazienteen izaera askotarikoa da, gainera: «Elbarritasunen bat duten pertsonak, arazo kognitiboak dituztenak, buruko arazoak dituztenak... Pentsatzekoa da, tunelaren amaieran sendatzea badago, denok euts diezaiokegula halako egoera bati, baina bada jendea hauskorragoa; denak gara hauskorrak, baina horiek asko sufritzen dute bakartze neurrien ondorioz»

Melendezek argi du zaintza aringarrien eremutik ekarpen handia egin dezaketela erietxe eta zahar etxeetan COVID-19arekin dauden pazienteei laguntzeko. «Sintomen kontrol on bat izatea, esaterako, oso garrantzitsua da; badakigu gaixoek bizitzako azken fasean arnasa hartzeko zailtasun handiak izaten dituztela, eta ez dakigu, botikei dagokienez, eta osagileen trebakuntzara begira, aski baliabide badiren hori arintzeko. Gero, sedazioaren gaia dago; ez dakigu behar bezalako indikazioei atxikita egiten den; guk zehazki ez dakigu, beste erkidego batzuetan ez bezala hemen ez delako kasu jakin hauetarako sedazio protokolorik egin». Kexu da; aholkurik ere ez zaiela eskatu salatu du: «Guregana hemen, adibidez, Araban, zaintza aringarrien unitatera ez du inork jo: inork ez digu galderarik egin».

Begirada bat

Giro berezi honetan, dena gogorragoa egin den egunotan, Iñaki Peñak onartu du zaintza aringarrien gaineko begirada zolituta edukitzea biziki lagungarria zaiola; Arrasateko erietxean dihardu (Gipuzkoa), mediku, eta urteak da zaintza aringarrietara hurbildu zela. «Eskerrak galdera hauek denak eginda nituen, etxeko lanak eginda heldu naizen hona». Artega ikusi ditu zenbait lankide: heriotzak berak dakarren «larritasuna» saihestu ezinik. Ulertzen du. Zitala da eritasuna, edonor bere onetik ateratzeko modukoa: «Oso azkar aldatzen da pazienteen egoera». Bakartzeak dakartzan ondorioak arintzen laguntzeko hainbat baliabide darabiltzatela azaldu du. «Telefonoa da, esaterako, egundoko erreminta. Eta, egun, bideo deiekin-eta, ikaragarria. Teknologiak oraintxe bertan tresna oso indartsua dira». Beste askorekin batera. «Pazientearekin harremanetan jartzeko kanal guztiak dira garrantzitsuak: ahal diren guztiak. Objektu pertsonalak, argazkiak, gutunak, marrazkiak... Beti inportanteak izan dira; orain, imajinatu».

Erietxe txikia da Arrasatekoa (Gipuzkoa), eskualde mailakoa, eta bakartzeak ezarritako neurriak betetzen badituzte ere, Peñak onartu du «malgu» jokatzen dutela. «Gurean, senideak ari dira pasatzen arratsalde osoak pazienteekin; baita gauak ere». Babes jantziekin beti. «Eta asko jotzen dugu telefonora. Sarri, haiek zuzenean darabilte. Adinekoak-eta gai ez direnean, senideek deitzen digute: informazioa gure ahotik jasotzeko». Azken ordua erietxean heltzen bada, argi du bete beharreko gutxienekoa zein den: «Xede nagusia da fisikoki familiako norbait egon ahal izatea. Nahiz eta igual ezin den besarkatu nahi izango zenukeen bezala, baina, behintzat hor egotea: presentzia ziurtatzea. Eta ezin bada, sarri ezin delako, kanalak zabalik izatea: esaterako, telefonoarena. Edo, adibidez, guk pazienteari helaraz diezaiokegu testu bat familiak eskuz idatzitakoa, gutun gisako bat: halakoak egundoko presentzia dira». Bat dator Marijuan: «Gakoa zera da erakustea: 'Hor nago, atearen beste aldean: entzuten zaitut'. Ahal bada, sendiko kide batek hor egon behar du; astronauta baten gisan jantzita bada ere: hor». Melendezek teknologia berrien bidezko lana txalogarritzat du. «Badakit profesional asko lan handia egiten ari direla: Whatsapp, Skype... Denak erabiltzen dira». Arrangura bat badu, ordea: «Langileen borondate onaren araberakoak dira; protokoloak eta baliabideak falta dira».

Etxean bertan

Birusa hesitzeko ahaleginei atxikita, Melendezek esan du hasieran ez zela egokitzat jo pazienteak etxean bertan hiltzeko bidea. Egun, ordea, kutsatzea orokortuta dagoela ikusita, uste du arta horiek etxean ongi eman daitezkeela. «Arta intentsiboei inolako onurarik aterako ez dien pertsona bat ongi egon daiteke bere etxean». Etxekoek jarraitu beharreko oinarrizko garbitasun arau batzuekin, aski izan daiteke:«Eskuak sarri garbitzea, maskarak erabiltzea, eskularruak erabiltzea...». Uste du aparteko babes jantzirik ez dela behar. «Ez, behintzat, familia hori paziente haren ondoan egoteko. Jakina, nik gero etxe horretara joan, eta handik aterata beste etxe batzuetara joan behar badut, nik jantzi beharko dut». Gainera, uste du etxean bertan hilda pazienteak gaixotasuna zabaltzeko arriskua ere urritu egiten dela. «Anbulantzia batean sartuta, larrialdietara eramanda... Egoera horietan, askoz ere pertsona gehiago izango ditu ondoan. Eta bizitzaren amaieraz ari bagara, amaiera tragikoagoa izango da: tristeagoa».

Bere zabalean eta bere gordinean: hor dira bakartzearen arrastoak, eta dolua ere zailduko dute usu. «Ondorio larriak ekarriko ditu; bai agur esan ezinik geratu diren familietan. Baita egoera oso gogorrak ikusi dituzten osasun arloko profesionaletan ere», esan du Melendezek. Bat dator Peña: «Familia berean, esaterako, biktima bat baino gehiago egon daitezke. Hori kudeatzea oso zaila da. Errituei begira, kontuan hartu beharko da; atzeratu egin beharko dira, beste era batean egin».]]>
<![CDATA[«Anbulantzian: bakar-bakarrik»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2078/004/002/2020-04-04/anbulantzian_bakar_bakarrik.htm Sat, 04 Apr 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/2078/004/002/2020-04-04/anbulantzian_bakar_bakarrik.htm
Leire Pikabeak orduz ordu kontatzen du oraindik aitaren azken egunak zelakoak izan ziren. Aurreko oroitzapenetan, aita oraindik sasoiko oroitzen du, Errenteriako (Gipuzkoa) kaleetan, bizilekuan: «Bihotza ahul zuen, eta giltzurruna ere pixka bat ukituta, baina bizitza normala egiten zuen, bere mugekin, baina normala: inolako mendekotasunik ez zuen. Ama eta biak bizi ziren». 78 urte zituen, eta COVID-19 gaitza zabaltzen hasi zenean, haienean ere, beste etxe askotan bezala, prebentzio neurriak hartzen hasi ziren, badaezpadakoak: ez ateratzea erabaki zuten gurasoek. «Gu ere aldendu egin ginen pixka bat. Hori bai, joaten ginen erosketak eta bazkaria eramatera: buelta bat egitera».

Berehala «makal» antzeman zuten aita. Etxean egon beharraren ondorioa zela uste zuten hasieran. Martxoaren 20 aldera hasi ziren «minak»: kezkak. Medikua bitan eraman zuten etxera, eta bietan esan zieten ez zela deus larria atzematen: ez zela komeni erietxera eramatea. Zioa argia zen: koronabirusa. «Sekulako beldurra sartu ziguten; ospitalera eramaten bazuten okerrago izango zela esan ziguten: arrisku gorrian jartzea izan zitekeela». Aita gero eta larriago zegoela ikusi zuten, ordea, eta larrialdi zerbitzuetara deitu zuten hirugarren aldiz. Orduan eraman zuten ospitalera; orduan ere, ohartarazpenak entzunda: «Oso arriskutsua zela esan ziguten berriro». Ezin dute ahantzi nola eraman zuten: «Anbulantzian: bakar-bakarrik». Erietxera eraman zuten beste aldi batzuetan ez bezala, ezin izan ziren haren ondoan joan: «Protokologatik-edo ez ziguten utzi». Berehala erietxetik deitu zieten: «Larri zegoela esan ziguten». Koronabirusaren susmorik ez zegoela esan zieten, hala ere.

Behin ospitalean, haren ondoan egoten utzi zieten: «Gauez, eta egunez». Behin pronostiko ilunena egin zietenean, halaber, familiako hainbat kidek bisitatu zuten. Ez denek. Koronabirusa, berriro. «Ahizpa bat etxean zegoen berrogeialdian; ez daki koronabirusik izan duen, ez diotelako testik egin, baina sukarra izan zuen. Etxean egon behar izan zuen». Bihotzak estutu zizkien beilatokian ere epidemiak, hango bakartze neurri zorrotzekin. Areago, presente dago, elkar ikusten duten aldiro, talaia batean baleude bezala begiratzera behartzen baititu:«Negar egin denok elkarrekin, besarkatu: hori ezin izan dugu egin». Horiek ukatzea, eta, esaterako, lanera joaten jarraitu beharra ez dute ulertzen: «Zer zentzugabea den hau».]]>
<![CDATA[«Aste honetan ikusiko dugu konfinamenduak fruituak eman dituen» ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1855/006/001/2020-03-31/laquoaste_honetan_ikusiko_dugu_konfinamenduak_fruituak_eman_dituenraquo.htm Tue, 31 Mar 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1855/006/001/2020-03-31/laquoaste_honetan_ikusiko_dugu_konfinamenduak_fruituak_eman_dituenraquo.htm <![CDATA[Zelula bizidunen habia behar dute]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1983/008/001/2020-03-29/zelula_bizidunen_habia_behar_dute.htm Sun, 29 Mar 2020 00:00:00 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1983/008/001/2020-03-29/zelula_bizidunen_habia_behar_dute.htm
AZELULARRAK DIRA

«Mikroorganismo azelularrak dira, eta, ugaltzeko, zelula bizidun baten barruan egon behar dute». Horra birusen definizioa, Arreseren hitzetan. «Orain dela gutxira arte esaten zen organismo bizidunak ere ez zirela». Izan ere, birus bat edo birus multzo bat, esaterako, gainazal batean uzten badira, hortxe ahituko dira; zelula bizidun batean sartzea lortzen ez duten bitartean, ezingo dira ugaldu: «Beren bideragarritasuna galdu egingo dute. Izan ere, infektatutako zelularen makineria erabiltzen dute ugaritzeko». Bakterioekin alderatuta, horixe dute alderik agerikoena: haiek berez gauza dezakete bideragarritasun hori. Kasu honetan, COVID-19 eritasunarekin ezagun egin den birus motak badu ezaugarri berezi bat: koronabirus bat da. «Bilgarria duten birusak dira, esferikoak; 120 nanometro inguruko diametroa dute», esplikatu du Arresek. Azaldu du klase horretako birusak normalean «inguruko baldintzetara sentikorragoak» izaten direla: «Beren bideragarritasuna errazago galtzen dute». SARS-CoV-2 birusean, alde horretatik, aparteko berezitasunak ikusi dituzte, ordea. «Izan ere, ikusi da egun batzuk iraun dezakeela gainazaletan». Birusek «espezifikoki» kutsatu ohi dituzte hainbat bizidun mota. Espezie batetik bestera «salto» ere egin dezakete: uste da SARS-CoV-2 birusa saguzarretatik heldu dela gizakietara. «Izan ere, gu haien antzekoak gara: saguzarrak ere ugaztunak dira». Bidean bitartekari bat egon dela uste dute, pangolina, baina hura ere ugaztuna da.

KLASE ASKOTAKOAK DAUDE

Birus mota asko daude. Zerrenda luzea du Arresek: «Animaliak kutsatzen dituzten birusak, landareak kutsatzen dituzten birusak, bakterioak kutsatzen dituztenak...». Sailkatzeko, irizpide asko erabil daitezke: «Bilgarria duten, zein azido nukleiko mota duten... Birusaren formaren arabera era sailka daitezke».

HEDATU EGITEN DIRA

Hedatzeko hainbat era dituzte birusek. COVID-19 gaitza eragiten duen birusa, esaterako, aurrez kutsatuta dagoen pertsona baten «transmisio zuzenaren» bidez zabal daiteke, edo birusaren arrastoak dituzten gainazalak eta objektuak ukituta. Adibidez, kutsatutako pertsona batek eztula egitean: «Hark eztula egin duen toki horretan birus asko egongo dira: kopuru handian». Horiek eskuekin ukitu eta gero aurpegira eramanda, esaterako, handia da kutsatze arriskua. Aerosolen bidez ere zabaltzen da usu birusa. «Gaixo batek eztul egiten du, eta norbaitek arnasten ditu tanta horiek». Listua ere transmisio bide bat da: «Musuak ematean, adibidez». Birusen unibertso zabalean, badira transmisio modu gehiago: gorotzak izaten dira zenbaitetan transmisiorako bide, edo sexu harremanak, edo odola, edo animalia zenbaitekin kontaktua izatea. Birusen beste transmisio mota bat izaten dira, halaber, eltxoak; zika, dengea eta hainbat gaitz ezagun, hain justu, horrelaxe hedatzen dira.

ZELULETARA DOAZ

Behin organismo batean sartuta, hura kutsatu egiten dute birusek, ez edonola: nolabait ere «programatuta» egoten dira zelula jakin batzuetara jotzeko. «COVID-19 eritasunaren kasuan, esaterako, batez ere albeoloetako zeluletara jotzen du: biriketara. Horra iristen direnean, ezarri egiten dira, eta kaltea eragiten dute». Hor hasten da eritasuna. Oraingo gaitz honetan argi geratzen ari da, hala ere, badirela eri asintomatikoak: birusa dute, baina sintomarik ez. «Baina, adi: birusa transmiti dezakete pertsona horiek ere». Ondo bidean, kutsatutako pertsonak sistema immunea aktibatuko du, eta birusa «neutralizatzera» egingo du. Badira, hala ere, gorputzean «latente» geratzen diren birus motak. Adibide bat ipini du Arresek, aski ezaguna: «Herpes birusa. Ezpainetan agertzen da; gero, askotan desagertu egiten da, eta estres egoeretan berriro agertzen da». COVID-19aren eta antzeko beste arnas aparatuko eritasunak-eta eragiten dituzten birusen artean, ordea, ez da horrelakorik izaten: «Eria sendatzen da, birusa desagertzen da, eta kito».

PATOGENOAK DIRA

Birus mota asko daude, baina gizakiei erasaten dietenak, behintzat, oro har, eritasun eragileak izaten dira. «Orain arte ezagutzen diren denak patogenoak dira», azaldu du Arresek. Ez beti maila berean, hala ere. COVID-19 gaitza horren adibide argia da; gogor oldartzen da zenbait eriren aurka, eta sintomarik ere ez die eragiten beste hainbati. Horrexek ekarri du, hein batean, haren zabalkunde bizkorra.

ALDAKORRAK DIRA

Birusek berezko ezaugarria dute aldatu egin daitezkeela: «Mutatu egiten dute». Ez edonola: «Mutazio horrek arrakastatsua izan behar du». Alegia, onura ekarri behar dio birusari. Eta onura birusentzat zer den, horra: «Zelula asko kutsatzea; birusak zabaldu nahi du». Bideragarria izateko era bakarra horixe du, hain justu. COVID-19 eritasuna eragiten duen birusa RNA motakoa da, eta horrek esan nahi du tankera horretakoak ez direnak baino aiseago mutatzeko modua izaten duela: «Gaitasun handiagoa du». Gripearekin ere, esaterako, arazo handia izaten dira mutazioak; ondorioz, txertoekin asmatzea zaila da usu.

ZER IKERTUA BADA

Badira ezagutu ere egiten ez diren birusak. «Ugariak dira; guk oraindik gutxi batzuk ezagutzen ditugu», onartu du Arresek. Bakterioen ondoan, gutxi ikertu dira. Gaitzagoak dira horiekin egindako ikerketak, laborategian birusak haztea zaila baita. «Aldiz, erraz hazten dira bakterio batzuk». Horregatik, bakterioak ezagunagoak dira, eta haien zenbait onura ezagunak dira jadanik. Birusen inguruan, ordea, ikerketa ia guztiek haien izaera «patogenoa» izan dute ardatz orain arte. «On hori ez dute oraindik aurkitu». Hala ere, Arresek nabarmendu du iragan hamarraldian ikerketarako eremu berri bat zabaldu dela, eta oinarri berriak jarriak direla mundu berriak aurkitzeko. Berriki ikertzen hasi dira, esate baterako, hainbat birus bakteriofagok, propio, onura dakartela hesteetara; baina ikerketa lerro horretan asko sakondu beharko dute oraindik. Hastapenetan daude, halaber, ingurumenean eragina duten hainbat birusek izadiaren hainbat prozesutan dituzten egitekoei buruzko ikerketak. Arresek uste du COVID-19ak ekarri dituen ondorio larriak bidea izan daitezkeela ikerketa hauspotzekoa; ikerkuntzaren aldeko inbertsio eta plan egokirik ezean, ordea, zaila izango da.

AURRE EGIN DAKIEKE

Birusak patogenoak nola diren, haien kontrako botikak garatzeak aparteko garrantzia izaten du. Arresek azaldu du birusek berezko dituzten ezaugarriei erreparatzen zaiela: «Horiek izango dira, hain zuzen ere, ituak». Badira «fusioa» eragoztea bilatzen duten botika klaseak ere: «Alegia, birusa zelulari lotzea saihesten dutenak». Interferona izaten da hirugarren bidea. «Birusen aurka gizakiok ekoitzi ohi dugu», esplikatu du Arresek. Interferon «birkonbinatua» egiten dute laborategietan, eta birusen «ugaritzea inhibitzeko» erabiltzen da. Hain justu, hainbat eritasun tratatzeko bidea izaten da gaur egun. «Eta probatzen ari dira koronabirusaren kontra ere erabiltzea».]]>
<![CDATA[Osakidetza prest da zaintza intentsiboetako unitateetako oheak bikoizteko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1965/003/001/2020-03-25/osakidetza_prest_da_zaintza_intentsiboetako_unitateetako_oheak_bikoizteko.htm Wed, 25 Mar 2020 00:00:00 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1965/003/001/2020-03-25/osakidetza_prest_da_zaintza_intentsiboetako_unitateetako_oheak_bikoizteko.htm
Hainbat testetan birusaren arrastorik ez dagoela frogatu behar da gaixoak guztiz sendatuta daudela esateko, eta egoera horretan, adibidez, 48 paziente daudela esan du Osakidetzak. Astia beharko da, beraz, datu hori nola handitzen den eta sendotzen den ikusteko. Eguneko datuen berri emateaz gain, atzo Eusko Jaurlaritzako Osasun sailburu Nekane Murgak aurkeztu zuen izurriari aurre egiteko Osasun Sailak ondu duen plana; Urkullu lehendakariak larunbatean iragarri zuen, eta atzo zehaztu zuten nolakoa izango den. Zainketa intentsiboak behar izaten dituzte eri askok, eta, hain justu, plangintza horren bidez arta horiek emateko unitateetako oheak bikoizteko prest direla adierazi zuen Murgak.

Kontingentzia plana ondu dute lau egoera aintzat hartuta. Lehen planaren egoeran daude oraindik, adibidez, Gipuzkoa eta Araba: zainketa intentsiboak emateko oheak %50 ugaritu dituzte, geroko uzteko modukotzat jo dituzten hainbat jarduera atzeratuta. Hori aski ez denerako, bigarren antolaketa bat proposatu du planak: itunpeko zentroetara jotzea ohe bila. Horrekin ere ez da aski, ordea, zenbait kasutan, eta horrela daude orain Araban, adibidez; horregatik, moldaketa erantsi batzuk egin behar izan dituzte pazienteen arta ona bermatzeko. Egoera asko korapilatuko balitz, azkenik, arta intentsiboetako unitateetako oheak «beste toki batzuetan» ere jarriko lirateke: planaren laugarren maila litzateke hori, eta azkena. 550 ohe bermatuko lituzke, orotara, pazienteentzat. Osasun sistema oraindik horren premian ez dagoela azaldu zuen Murgak, baina «prest» daudela, egoera hori heltzen bada, behar diren moldaketak egiteko.

Plan horren martxa ona bermatzeko, arta bereziko unitateen arduradun bakar bat ipiniko dute hiru herrialdeetarako: hartara, profesional horrek osasun sistema osoko «ikuspegi orokorra» izango du, eta horren araberako neurriak hartu ahal izango ditu. Sistemaren eraginkortasuna bermatze aldera, halaber, lau eremutan banatu dute osasun zerbitzua, geografia aintzat hartuta: Bizkaiko kosta, Bizkaiko barrualdea, Gipuzkoa eta Araba. Ondu duten planaren barruan, era berean, profesionalentzako materiala, lantaldeen martxa ona eta profesional guzien trebakuntza bermatzeko urratsak egiteko asmoa dute. Premia izango da; izan ere, langileen partetik kexuak izan dira.

Osakidetza da COVID-19aren ondorioz ospitaleratze gehien dituzten osasun zerbitzuetako bat: kasuen %30 inguru artatu dituzte erietxean. Murgak krisiaren hasieratik onartu du kopuru handia dela, eta, kasu arinenak etxean artatzea dela asmoa. Telefono deiak hartzeko zerbitzu berri bat jarri dute, informazioa emateko; izan ere, orain arte martxan egon den aholkularitza telefonoa gainezka eginda egon da sarri.]]>
<![CDATA[«Egoitza medikalizatzea nahi dugu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1907/007/002/2020-03-25/egoitza_medikalizatzea_nahi_dugu.htm Wed, 25 Mar 2020 00:00:00 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1907/007/002/2020-03-25/egoitza_medikalizatzea_nahi_dugu.htm
Egunotan beste hobekuntza bat ere ikusi dute: lortu dute zuzenean telefonoz hitz egitea amamarekin, haren ahotsa entzutea. «Arnasa hartu dugu». Oraingoz, gainera, ondo bidean doa eritasuna. Adinekoei gogor erasaten die normalean, baina birus honen eboluzioa zein izango den antzematea ez da erraza sarri: «Gure amamak, esaterako, ez du inolako sintomarik. Ondo dago». Beste egoiliar asko, dela eritasunaren ondorioz, dela aurretik zituzten beste hainbat patologiaren eta mendekotasunen ondorioz, telefonoa hartzeko gai ere ez direla esan du, eta haiekin komunikatu ezinik jarraitzen dutela familia askok, informazio urriarekin. Kezka horien harira, elkartu egin dira hainbat sendi. «Izan ere, gure senitartekoak oso bakartze gogorra sufritzen ari dira, eta ez dute merezi hori». Egoitza barruan bakartuta egoteak esan nahi du egoiliar bakoitzak bere gelan igaro behar duela eguna.

Egoera honetan langileak nahi eta ezin ari direla sentitu dute egoiliarren senideek: iritsi ezinik. Koronabirusaren aurretik ere, ordea, sentipen hori bazutela esan du Artamendik: baliabideak urriak iruditu zaizkie usu, eta langileen prestakuntza hobetu beharrekoa. «Gure inpresioa ez da oso ona. Ia urtebete daramagu liskarrean haiekin. Eta liskar horiek ez dira langileen aurkakoak; ahal duten guztia egiten dute haiek. Baina egoiliar askok mendekotasun larriak dituzte, eta zaintza handia behar dute». Orain, koronabirusaren ondorioz gabezia horiek oraindik ere agerikoagoak direla iruditzen zaie, eta zaintza hobea ezinbestekoa dela aldarrikatu dute. «Ez dakigu Osakidetzak osasun langile gehiago eraman dituen; baina uste dugu beharrezkoa dela», azaldu du. «Egoitza medikalizatzea nahi dugu guk».

Izan ere, martxoaren hasieratik, birusaren itzala zabaltzen hasi zenetik, oraindik ere gordinago ikusi dute prekaritatearen eta baliabide urritasunaren zidorretan jardutera behartuta dagoen lantalde batek zaintzen dituela egoiliarrak: une larri honetan ere bai. Estutasun horretatik atera nahi dute zentroa. Eta, ororen gainetik, egoiliarrekin harremanetan jartzeko bideak nahi dituzte. «Agian, orain gauza handia da hainbeste informazio eskatzea; baina, finean, informazio hori gurea da».]]>
<![CDATA[«Hein batean, jokoz kanpo harrapatu gaitu birusak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1864/009/001/2020-03-25/hein_batean_jokoz_kanpo_harrapatu_gaitu_birusak.htm Wed, 25 Mar 2020 00:00:00 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1864/009/001/2020-03-25/hein_batean_jokoz_kanpo_harrapatu_gaitu_birusak.htm
Zer gertatu da egoera horrenbeste larritzeko?

Pixka bat berandu hasi gara erantzuten, Txinatik zetozen datuak ez baititugu garaiz kontuan hartu. Baina aintzat hartu behar da Txinan ere hilabetean igaro zirela kasu bakar bat izatetik hiri oso bat kutsatuta egotera. Hilabete horretan, urtarrilean, argi ikusi zen birus hau oso kutsakorra zela. Beste kontu bat da guk pentsatu izana hain indartsu helduko zela Italiara edo Espainiara... Baina, tira, oro har, orain arte gaitzari aurre egiteko ebatzi diren etapak dira OMEk 2005ean zehaztu zituenak SARS, MERS eta beste hainbat eritasunen izurrien bilakaerak aztertu ondoren. Haiek, nolabait ere, berak bakarrik itzali ziren, hainbat herrialdek hartutako erabaki irmoen ondorioz. Zer gertatu da? Hein batean, jokoz kanpo harrapatu gaituela orain birus honek. Baina gero uste dut neurri egokiak hartu direla; aurrena, birusa hesitzen saiatzeko ahaleginak izan ziren, baina horiek ez ziren aski izan, eta konfinamenduaren alde egin behar izan da azkenean. Eta zera esan behar da: konfinamenduek funtzionatu egiten dute. Beti funtzionatu dute. Serio egiten badira, oso eraginkorrak dira tankera honetako epidemiak kontrolatzeko neurri gisara.

Zeuk esan duzu: jokoz kanpo hartu ditu, hein batean, epidemiak herrialde asko, aurrez beste toki batzuetan jazotakoari neurria hartu ezinik. Nola uler daiteke hori gaur egun? Ezagutzaren transferentzia gauzatzeko tresnak hain ugariak dira...

SARSaren epidemiaren ostean-eta plazaratu ziren gomendioetako bat izan zen OMEk azkar esku hartzeko ahalmen handiagoa behar lukeela halako kasuetan. Nazioarteko taldeak behar lituzke, bizkor batean epidemia bat duen munduko bazter batera joateko, eta han eragiten hasteko. Munduan ez da hori gertatzen ari, ordea; ez behar lukeen abiaduran, behintzat. Izan ere, hainbat estatuk badituzte halako sistemak, baina beren nazioetarako bakarrik dira. Nazioarteko sistema bat ehuntzea litzateke orain helburua. Horiek ondo jarduteko, ordea, ezinbestekoa da halako egoeraren bat duten estatuek lehenbailehen jakinaraztea zer gertatzen ari zaien.

Nazioarteko talde horiei ahalmena ere eman beharko zaie. Eragiteko, erabakiak hartzeko...

Bai, SARSaren epidemiaren harira zenbait erabaki hartu zituen OMEk, eta hainbat estatuk kritikatu egin zuten; izan ere, argudiatu zuten halakoak ezin zirela utzi nazioarteko talde baten esku. Gaizki ulertutako nazionalismo horren ondorioz, behar adinako sendotasunik ezin izan zaio eman nazioartean esku hartzeko ahala izango duen sistema bat eraikitzeko prozesuari.

Baina, halakoetan, erantzunak ahalik eta globalena izan behar du, ezta? Ezinbestekoa da...

Bai, globala izan behar du. Onartu behar dugu, gainera, bagenekiela hau gertatuko zela. Ez Bill Gatesek orain dela urte batzuk horren berri emateko bideo bat egin zuelako bakarrik. Aditu guztiak ari ziren esaten hiru-lau urtean behin halako zerbait izaten dugula. Jende asko esaten ari da hau zisne beltz deituriko bat dela; hala esaten zaie, hain justu, aurreikusi ezin diren gertaerei. Baina, ez, hiru urtean behin halako zerbait gertatzen bada, horretarako prest egon beharko genuke. Ea oraingo honetan ikasten dugun. Epidemiologian beti esaten da halakoak saihestea ez dagoela gure esku, baina prestatuta egotea, bai: gure esku dago. Halakoen mehatxua iraunkorra da egun; erantzunak ere iraunkorra izan behar du.

OMEk ahalmen handiagoa behar duela diozu. Orain ere ari zen abisatu eta abisatu. Haren hitzak ez dira aintzat hartzen?

Halaxe da. Hamabost urte daramatza esaten hainbat eritasun epidemia bihurtzen direla, eta, aurrerago, pandemia; sistematikoki gertatzen da, gainera, hori. Ez zitzaion esku hartzeko gaitasunik eman, ordea; horrelako sistemak ehuntzeko beharko lukeen funtsik ere ez. Eta horren ondorioz gaude orain gauden tokian. Oraingoak aurrekoek baino ondorio larriagoak izango ditu; NBE Nazio Batuen Erakundeak nazioarteko esku hartze bat behar dela erabakitzea espero dut.

Adinekoei eta osasun egoera kalteberan daudenei gogor erasaten die birus honek. Haien osasun arta ona bermatu beharra agerian utzi du pandemiak. Horren arabera jardungo duen osasun sistema baten defendatzaile irmoa zara zu...

Bai, garrantzitsua da paziente horiek guztiak radar batean atzemanda edukitzea. Eta, hain zuzen ere, horretarako urratsak eginda baleude, Txinan birusaren ondorioz adinekoekin zer gertatzen zen ikusita, birusa hona heltzean, neurriak hartu ahal izango lirateke propio pertsona horiek babesteko. Zer gertatu da? Arta eredu hori ez dagoela oraindik guztiz garatuta. Ondorioz, ezin izan dugu era proaktiboan jardun adineko pazienteek eta kronikoek dituzten beharrei begira.]]>
<![CDATA[BIRUSAREN ETA AURREIRITZIEN MENDE]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1953/002/001/2020-03-22/birusaren_eta_aurreiritzien_mende.htm Sun, 22 Mar 2020 00:00:00 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1953/002/001/2020-03-22/birusaren_eta_aurreiritzien_mende.htm
Gizarteak usu pertsona urtetsuak «homogeneizatzera» egiten duela salatu du Goikoetxeak, ñabardurarik gabeko multzo batean sartzera, eta horren erakusgarri dela gertatzen ari dena. «Aniztasuna askoz ere handiagoa da, baina adinekoak segituan lotzen dira patologia askorekin: hauskortasunarekin. Baina, adinekoen artean, zortzitik bi ez daude egoera horretan», azaldu du. «Askoz ere egokiagoa litzateke esatea, oro har, osasun egoera kalteberan daudenentzat dela arriskutsuagoa birusa; ez adinekoentzat bakarrik», azaldu du. «Izan ere, agian arriskutsuagoa da gaixotasun hau paziente onkologiko batentzat, osasun oneko 70 urteko pertsona batentzat baino». Bat dator uste horrekin Javier Yanguas psikologoa; aditua da zaharrekin lotutako gaietan, eta argi du «homogeneizazioak» kalte handiak dakartzala: «Maiz, edadekoak galtzaileen taldean sartzera egiten da: ez zait gustatzen irudi hori». Guztiz bidegabea deritzo, gainera, eta okerra: «Hirugarren adinekoez hitz egiten da era kolektiboan, baina 65 urteko pertsona batetik 90 urteko batera, alde handia dago; aita eta semea izan daitezke».

Egoera bidegabeak

Gainezka ari dira osasun sistemak koronabirusaren ondorioz, eta orain dela aste batzuk irudikatzen ere zail ziren egoerak gertu- gertu sentitzen dira orain: muturrekoak. Izan ere, ez dago argi sortuko diren premia guztiei erantzuteko gai izango diren osasun zerbitzuak, hau da, paziente guztiak behar bezala artatu ahal izango dituzten. Auzi etiko zailak sor daitezke hor, eta adinaren aldagaiak gai honetan hartu duen garrantzia zama arriskutsua izan daitekeela ohartarazi du Yanguasek: «Adinak irizpide bat izan behar du, baina ez bakarra». Bestela ere, erabaki zailak hartu behar izaten dituzte usu medikuek ospitaleetan. Orain are korapilatsuagoak izan daitezkeela iritzita, asteon bertan Espainian arta intentsiboetako osagileak batzen dituen Semicyuc elkarteak protokolo bat plazaratu du, zeinean sor daitezkeen egoerei erantzuten laguntzeko irizpideak ebazten baitira: denentzat tokirik ez bada, pazienteen bizi esperantza eta balio soziala, biak hartuko dira aintzat.

Urak hain nahasita dauden honetan, etikaren eremutik hainbat protokolo ardaztu behar dira, Goikoetxearen aburuz, birusak ekarri duen eremu berri honetan ez lar labaintzeko: «Izan ere, adinekoen inguruan gizartea ulertzeko dagoen era honek egoera oso bidegabeetara eraman gaitzake». Uste du ospitaleetako arta ona bermatzeko ez ezik epidemiak ekarri dituen beste hainbat ondoriotarako ere atondu behar direla irizpide etiko horiek, eta lehenbailehen, gainera. «Ez da erraza; izan ere, denok hain nahasita gaude, halako kaos emozionala dugu... Ez da inoren errua. Baina antolatzen hasi behar dugu». Konfinamendurako ezarri diren arauek, esaterako, zahar asko aski egoera larrian utzi dituztela ohartarazi du. «Kontuz jendea bakartuta edukitzearekin; pairamendu handia eragin diezaiekegu pertsona askori. Ondo dago adinekoekiko ardura sentitzea, baina martxa honetan, azkenerako denok apartatuko gara haien ondotik». Ondorio larriak izan ditzakeela uste du: «Bada jendea hauskortasun emozional handia duena; bakartzea oso gogorra izan daiteke haientzat». Bat dator Yanguas: «Bakartzea beharrezkoa da, baina, hori onartuta ere, gai izan behar dugu bakartze neurrien atzean dauden errealitateak ikusteko». Adinekoekin hitz egiten jarraitu behar dela gogorarazi du: «Leihotik leihora, besterik ez bada ere».

Alde horretatik, kezkaz ikusi du egunotan Goikoetxeak, kutsatzeak eragozte aldera, bakartu egin dituztela zahar etxeetako egoiliarrak ere: ezin dute orain senitartekoen bisitarik jaso. «Zer gaude, erotuta? Bisitarik gabe utziko ditugu datozen hilabeteetan? Orain, bakartzea bera bihur daiteke arazo». Ulertzen du bat-bateko erabaki horien zergatia, baina horien ondorioak arintzeko neurriak hausnartzen hastea premiazkoa deritzo. «Datorren aste honetan bertan hasi behar dugu». Bakartze neurriek halako garrantzia hartu duten garaiotan heriotzak nolakoak diren ere ongi gogoetatu behar dela uste du. «Osasun sistemaren humanizazioaz hausnartu behar dugu. Jendea hilko da pandemia honekin; baina hilko direnen kopuruan bakarrik ez genuke pentsatu behar: pentsatu behar genuke, era berean, nola hiltzen diren ere».

Gizartearen erantzuna

Epidemia gizartearentzat erronka handia dela onartu du Goikoetxeak: «Jendeari laguntzeko aski kohesio dugun ikusi behar da. Zer egingo dugu, esaterako, egun batetik bestera beren etxeko adinekoarentzako eguneko zentrorik gabe geratu diren familia horiei laguntzeko? Ez dago deus programatuta horrelako kasuetarako; ez dakit gizarte gisara prest gauden erantzuteko». Beste biderik ez dagoela oroitarazi du, ordea, Yanguasek: «Birus honek gogorarazi digu ahulak garela. Ahulak ginen lehen ere: baina ameskeria batean bizi ginen. Inork uste du modu indibidualean aterako garela honetatik? Kooperatibo izatea beste hauturik ez dugu».]]>
<![CDATA[«Baliabideak eskas izateko atakan gaude; auzi etiko zailak sortuko dira»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1985/003/001/2020-03-22/baliabideak_eskas_izateko_atakan_gaude_auzi_etiko_zailak_sortuko_dira.htm Sun, 22 Mar 2020 00:00:00 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1985/003/001/2020-03-22/baliabideak_eskas_izateko_atakan_gaude_auzi_etiko_zailak_sortuko_dira.htm
Oro har, erruz hitz egin da birus honek zaharrei eragiten dizkien arazoez. Edadekoentzat da arriskutsuagoa edo, oro har, osasun ahulagoa duten pertsonen arriskuaz aritu behar da?

Txinan eta Italian bildutako datuek, bai eta orain arte hemen jasotakoek ere, erakusten dute birus honek gogorrago erasaten diela 70 urtetik gorakoei eta, horien artean, egoera kalteberenean daudenei. Baina, bestela ere, 30-40 urtetik gora, jendeak asma badu, edo bestelako arazoren bat, arazoak areagotu egiten dira. Hasieran, katarro bat besterik ez zela esaten zen, baina zerbait larriagoa izateko arriskua handitu egiten da birus honekin.

Artatzen ari zareten zaharretan zer ari zarete ikusten? Zer eboluzio du gaitzak?

Bada jendea arnas aparatuko infekzio batean ohiko diren sintomak dituena: sukarra, eztula, arnasa hartzeko arazoak... Arnasa hartzeko arazo horiek handitu egiten dira zenbaitetan: oxigenoa behar dute, bronkioak zabaltzen laguntzeko botikak hartzea...

Pneumonia larriekin amaitzen dute askok, eta hildako asko adinekoak dira. Hilgarritasunari begira, ohiko gripearekin alderatuz, aldea nolakoa da?

Azken datuen arabera, eta gurearen antzeko populazioa duen herrialde batera begira, Italiara, 80 urteko gaixoetan %10ekoa da: nahiko altua da. 60 urtetik aurrera hasten da gora egiten. 60 urtetik gora, %2; 70etik aurrera, %5; 80tik aurrera, %10. Kontuan hartu behar dugu Italian arazoak dituztela gaitzak erasandako pertsona guztiak behar bezala artatzeko, baina bai: heriotza tasaren datuak ohiko sasoikako gripearekin alderatuta, aldea bada, handiagoa da. Izan ere, sasoikako gripean adineko pazienteen heriotza tasa %3 inguru izaten da.

Italian eriak behar bezala artatzeko zailtasunak dituztela esan duzu. Aurki da egoera hori hemen? Zenbait pertsona bazter uzteko arriskua egon daiteke?

Madrilgo zenbait zentrotan egoera horretara iristen ari dira, eta, hemen, epidemiaren eboluzioari begira, hel gaitezke. Kasu horretan, adinean bakarrik oinarrituta inor bazterrean uztea saihestu behar litzateke. Adina aldagai bat da, baina ez bakarra. 80 urteko pertsona asko daude egun osasun bikaina dutenak, eta bizitza oso aktiboa daramatenak. Pertsona horiek gaitzari buelta emateko gaitasun handia dute, gazteago askorenaren parekoa. Baina bai, baliabideak eskas izateko atakan gaude, eta auzi etiko zailak sortuko dira hor.

Zergatik da oldarkorragoa birus hau adinekoekin?

Gaitza atzemateko testa jende gehiagori egiten ari zaizkion herrialdeetako datuetara begira, ikus dezakegu birusak agian gehiago erasaten diela gazteei adinekoei baino, baina egoera kliniko larriagoetara daramatza adinekoak. Adinekoen sistema immuneari gehiago kostatzen zaio birus berri horren aurka egitea; denbora gehiago behar du erreakzionatzeko, eta, usu, erreakzionatu duenerako, birusak irabazia izaten du borroka.

Gogorra izan beharko du adinekoentzat behin eta berriz entzutea zeinen kalteberak diren birus berri honen aurrean. Akaso garrantzitsua da gogora ekartzea, era berean, gaindi dezaketela haiek ere eritasuna, ezta?

Bai, bai, jakina. Egun, arta on batekin, arnas aparatuko beste edozein infekzioren antzeko eritasun bat da. Konplikatuak dira halakoak usu adineko jendearentzat, baina arta on batekin, gainditzeko modukoak. Arazorik handiena da egun, gripearekin-eta ez bezala, txertoa falta zaigula gaixotasun honen aurka egiteko.

Bakartuta egon beharra arazo larria izango da zahar askorentzat. Zer aholku eman dakieke?

Osasun aholkuak bete behar dituzte,konfinamenduari buruzkoak ere bai: ikusita dago, kutsatzeak saiheste aldera, lagundu egiten du. Orain, etxean egonda ere, mugi daitezela, etxeko korridoreetan gora eta behera, besterik ez bada ere. Eta garrantzitsua da, ahal dela, ingurukoekiko komunikazioari eustea: telefonoaren bidez, bestelako gailuekin...

Adinekoak hainbeste babestu behar direla sentitzeak ez dakar zenbait unetan beldurra ere? Haiek lasai ukitzekoa, laztantzekoa, besarkatzekoa...?

Gertuko harremana dugun adineko pertsona bat bada, egun batetik bestera ezin diogu hura besarkatzeari utzi. Orain, etxera heldu berritan, eta, esaterako, erosketa egiten egon bagara, aurren-aurrena eskuak ongi garbitu behar ditugu. Behar adinako babes neurririk hartu gabe maitasun keinu bat izateak ondorio txarrak izan ditzake. Higienea ezinbestekoa da halako kasuetan.]]>
<![CDATA[«Ez da okerragoa, langileen lanari esker, baina akituta gaude: akituta»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2114/003/001/2020-03-20/ez_da_okerragoa_langileen_lanari_esker_baina_akituta_gaude_akituta.htm Fri, 20 Mar 2020 00:00:00 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/2114/003/001/2020-03-20/ez_da_okerragoa_langileen_lanari_esker_baina_akituta_gaude_akituta.htm
Atzo jakin zen, halaber, Baionako Haranbillet zahar etxeko paziente bat kutsatu duela koronabirusak; 86 urteko emakume bat da, eta iragan asteartean eraman zuten Baionako ospitalera, sintomak zituelakoan. Herenegun jaso zuten erantzuna: positiboa da egin dioten testa. Ekintza Sozialerako Herriarteko Zentroak (CCAS) kudeatzen du zahar etxea, hala, Euskal Hirigune Elkargoak segurtatu du «beharrezko neurriak» hartu dituztela Haranbilleteko egoiliar eta langileentzat.

Arabako langileen ordezkariak azaldu du beren asteotako lan jarduna guztiz zedarritu duela gaixotasunak, eta nahi eta ezinean ari direla egoitza zenbaitetan. «Zentro askotan, batez ere txikienetan, ez dago baliabiderik, eta ez dago informaziorik; aspaldi salatzen ari ginen prekaritatea, eta ageri-agerian geratzen ari da orain». Babeserako materialak, esaterako, usu berandu iritsi zaizkiela deitoratu du: «Zenbait kasutan, oso berandu. Batez ere, zentro txikietan; badira, adibidez, maskararik gabeko tokiak adinekoentzako etxebizitza komunitarioetan-eta. Zentro handietan badira, baina erabilera arrazoizkoa egiteko esan izan zaie langileei, eta are, berrerabiltzeko ere bai zenbaitetan. Zenbait material berrerabiltzen ari dira, eta, berez, behin bakarrik erabiltzekoak dira». Langileek gaixotzeko beldurra dutela esan du, eta gaixotasuna transmititzekoa. «Izan ere, ez dira ari testak egiten; badira langileak, adibidez, etxean daudenak modu prebentiboan, sintomaren bat izan dutelako, baina ez die inork ere testik egin... Eta egoera horretan nork artatzen ditu egoiliarrak? Badira langileak txandak bikoiztu behar izan dituztenak, eta hamabi ordu baino gehiagoko lanaldiak egiten ari direnak». Arduratu egiten ditu egoerak, eta izan dezakeen bilakaerak. «Segurtasun irudia eman beharko litzaiguke; segurtasuna sentitzeko, eta transmititzeko». Gogora ekarri du osasun egoera kalteberan daudela egoiliar asko eta asko, eta senitartekoen bisitak debekatuak dituztela orain, gainera, epidemiaren ondorioz. Ahulagoak egiten ditu horrek.

Sanitas San Martin zentroko egunotako jardunaren lekuko izan den langile batek ere mintzatu nahi izan du BERRIArekin: anonimoki. Jada birusa egoitzara heldua zela hasi zen beharrean bertan. Gertatzen ari zenari buruzko informaziorik ez zutela salatu du: «Batere ez. Ez ziguten ezer esaten». Materiala ere falta zela ikusi zuen zenbait unetan: «Ez zen aski. Betaurrekoak, adibidez, ni han nengoela iritsi ziren: bi, denentzat». Egun batzuen buruan, lana uztea erabaki zuen. Etxekoekin akordatu zen, familiarekin: «Izutu egin nintzen». Langile eskasia handia ikusi du berak ere: «Ni han lanean nengoela, adibidez, hamabi orduko txandak egitea proposatu zieten lankideei». Miretsi egin du haien lanerako jarrera: «Izugarrizko lana egiten ari dira».

Gipuzkoan ere arazoak

Arazoak heldu dira Gipuzkoako zentro soziosanitarioetara ere; 11 kasu positibo atzeman direla onartu zuten atzo Gipuzkoako Foru Aldundiko iturriek. Tolosako Iurramendi zaharren egoitzan, urritasunak dituzten pertsonentzat Hondarribian dagoen zentro batean, eta Donostiako Berriz 1 zahar etxean agertu dira. Bederatzi eri egoera onean daudela esan zuen atzo aldundiko eledun Eider Mendozak, eta bi, larri: «Aurrez patologiak zituztelako». Halakoetarako protokoloak indarrean daudela esan zuen, eta «lasaitasunez» hartu behar dela egoera.

Ardura ezkutatu ezinik daude, ordea, Gipuzkoako zahar etxeetako egoiliarren senitartekoak. Epidemiaren ondorioz zentro «askotan» hartu diren neurriak desegokiak iruditu zaizkiela esan dute. Bisitak ukatuak dizkiete, ezin dituzte senitartekoak ikusi, eta «inkomunikazio» hori apurtzeko ez dela «ahaleginik» egin sentitu dute. Salatu dute, halaber, babeserako materiala falta dutela langileek: «Badira maskararik ere ez duten zaintzaileak».]]>
<![CDATA[Nahieran ezin da mugitu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1969/003/001/2020-03-15/nahieran_ezin_da_mugitu.htm Sun, 15 Mar 2020 00:00:00 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1969/003/001/2020-03-15/nahieran_ezin_da_mugitu.htm
Mugikortasuna mugatuta al dago?

Bai, Hego Euskal Herrian, bai. Espainiako Gobernuak atzo onartutako dekretuaren arabera, jendearen mugikortasuna mugatuta dago atzotik. Ororen gainetik, jendea etxean geratzera bultzatu nahi da. Espainiako Gobernuaren agindua da, eta, beraz, bete beharrekoa. Eusko Jaurlaritzako buruzagiek atzo azaldu zuten ez zutela beharrezko ikusten oraindik neurri hori. Betiere, hori bai, pertsonen artean metro eta erdiko distantzia errespetatu behar dela gogoratu zuten. Espainian onartu duten dekretua oinarri hartuta, errepideetan egiten diren mugimenduak ere mugatzeko era izango da orain, eta aldi oro agintariek ezarriak dituzten irizpideak bete beharko dira beti.

Noiz atera ahal izango da etxetik?

Espainiako Ministroen Kontseiluak atzo onartutako dekretuaren arabera, «larrialdietarako eta lanera joateko» atera ahal izango da, oro har, kalera: «Aisialdirako, ez». Dokumentuak zehazten ditu zazpi egoera zehatz kalean ibiltzea baimenduko dutenak. Bat: janaria, botika edo beharrezko bestelako lehengaiak erostea. Bi: osasun zentroren bat bisitatu beharra. Hiru: lanera joatea. Lau: ohiko bizilekura itzultzea. Bost: mendekoak zaindu behar izatea. Sei: finantza erakundeetara joatea. Zazpi: beharrezko egoera batean egotea. Zortzi: aurrekoen antzekoa izan daitekeen beste egoera arrazoituren bat. Polizia indarrek «baimena» izango dute, neurri horiek betetzen direla bermatze aldera, egokiak diren «egiaztatzeak» egiteko.

Garraio publikoetan zer neurri hartuko dira?

Murriztera egingo da. Espainiako Gobernuak onartu dituen jarraibideen arabera, %40-%60 urrituko dituzte zerbitzuak, eskaria aintzat hartuta, betiere, eta jendeak lanera iritsi ahal izango dela bermatuta. Espainiako Gobernuak jarri duen irizpideetako bat da, eta Euskadiko Garraioaren Agintaritzak ere horixe onetsi zuen atzo. Bidaiarien segurtasuna bermatze aldera, tokien herenak bakarrik erabili ahal izango dira.

Gurtza tokietan zein arau bete behar dira?

Gainerako eremuetan bete beharko den baldintza bete beharko da gurtza tokietan ere: jende multzoak saihestera egin beharko da beti. Toki horietako jarduna bertan behera utzi behar dela zehaztu zuen atzo Jaurlaritzak onartu zuen aginduan; Espainian onartu duten dekretuan, berriz, jartzen du hiletetarako-eta erabili ahal izango direla halako tokiak, baina betiere lehenetsi behar dela pertsonen artean metro bateko tartea egongo dela bermatzea.

Zein denda egongo dira irekita? Nola jokatu?

Zerrendatu egin dituzte «premiazkoak» diren merkataritza eremuak: janari dendena, botikena, arropa garbitegiena, betaurreko dendena... Zerrendan ez daudenak, itxita egongo dira. Betiere, ahalik eta denborarik urrienean egon beharko da toki horietan, jende asko pilatu gabe. Parisek ere «ezinbestekoak» ez diren toki publikoak ixtea erabaki du.]]>
<![CDATA[«Orain, gure artean dago»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/003/001/2020-03-14/orain_gure_artean_dago.htm Sat, 14 Mar 2020 00:00:00 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1909/003/001/2020-03-14/orain_gure_artean_dago.htm
Edonora hel daiteke

Instituzioek emandako lehen irizpideak atzerrian ibilitako pertsonentzat izan ziren: haiek egon behar zuten sintomen adi. «Orain, ordea, guztira hedatzen ari da», onartu du Basarasek. Test bat egitea ezinbestekoa da sintomak COVID-19aren ondorio diren jakiteko, eta osasun sistemek orain ezin diztuzte horretarako eske guztiak erantzun. «Hain justu, Espainiako Osasun Ministerioak emandako azken irizpideetan jartzen du soilik sintoma larriak dituzten pertsonei egiteko testa», azaldu du Basarasek.

Jakin gabe ere, neurriak hartu

Oso oldarkor agertzen ez badira, gripearen edo hotzeriaren oso antzekoak dira sintomak; eztula, sukarra, nekea... Inork halakoak baditu, eta test baten bidez koronabirusaren ondorio direla baieztatu ezin badu ere, komeni da aparteko neurri batzuk hartzea, badaezpada ere. Batetik, «garbitasun neurriak» indartu behar dira: esaterako, gaixo dagoen pertsonak bere sukaldeko tresnak erabiltzea komeni da, garbitasunerako ere aparteko toallak-eta erabiltzea, eta produktu desinfektatzaileak erabiltzea etxea garbitzeko, lixiba-eta. Ahal duen guztietan, halaber, kontuz ibili behar du etxeko gainerakoekin harremanak izatean, eta maskarak erabiltzea ere komeni da.

Sintomak hasi aurretik ere transmititu daiteke

Instituzioek orain arte eman dituzten irizpideetan nabarmendu dute, oro har, aparteko neurriak hartzen hasteko unea markatzen dutela sintomek. «Izan ere, sintomak daudenean, birusak kutsakortasun handia du», adierazi du Basarasek. Onartu du, ordea, gaixoa sintomak izaten hasi aurretik ere egon daitekeela transmisioa: «Baina maila baxuago batean». Eta badira gaixo asintomatikoak ere: «Txinan ikusi dute hori». Horregatik komeni da herritar guztiek hartzea aparteko neurriak, sintomak ez badituzte ere, eta herritar guztiak ahalik eta gutxien mugitzea etxeetatik.

Lehen sendatuen datuak heldu dira

Koronabirusa gaitz larria da zenbaitetan, baina gehienetan sendatu egiten da. Argi printza bati izan ziren atzo, amaraun ilun batean, Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak sendatuei buruz emandako datuak. Bederatzi pertsona dira: bost gizon eta lau emakume. Euskal Herrian gaitza gainditu duten lehen pertsonak dira. Adin tarte guztietako pazienteak daude. 21-40 urte adin tartekoak dira bi; bost, 41-65 bitartekoak; beste bat 65-70 tartean dago, eta 76-80 urte arteko multzokoa da azkena.]]>
<![CDATA[«Neurriak gero eta estuagoak dira, eta ez dakigu noiz arte izango den»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/006/001/2020-03-13/neurriak_gero_eta_estuagoak_dira_eta_ez_dakigu_noiz_arte_izango_den.htm Fri, 13 Mar 2020 00:00:00 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1892/006/001/2020-03-13/neurriak_gero_eta_estuagoak_dira_eta_ez_dakigu_noiz_arte_izango_den.htm
Donostiako Txara 2 egoitzan erizain laguntzailea da Ana Sastre; ezinegona antzeman du hark ere. «Egoiliar askoren bizitza goitik behera aldatu da; asko ohituta daude goizean eta arratsaldean familiaren bisita izatera». Deitoratu du, gainera, usu sentitzen dutela egoitzak kudeatzen dituzten enpresek «estropezuka» hartu dituztela neurriak, eta bakoitzak bere erara. «Esaterako, badakigu egoitza batzuetan bisitak debekatzea erabaki dutela».

Uste izatekoa da neurriak zorroztu egingo dituztela, oro har administrazio guztiek, gainera; herenegun, Frantziako Gobernuak jakinarazi zuen galarazi egingo dituela bisitak zahar etxe eta epe luzeko osasun zentroetan. Gasteizen ere zaintzapean dago adinekoen zentro bat: han bizi ziren hiru lagun hil dira.

Babestu elkarteak Bizkaiko zahar etxeetako egoiliarren senideak batzen ditu, eta egoera horrek sortzen dien ezinegona nabarmendu du elkarteko ordezkari batek, izenik eman gabe. «Badira haserre dauden familiak». Badakite COVID-19 gaitza oso oldarkorra dela adinekoekin, eta ulertzen dute neurri horien zergatia; berriki jakin dute, esaterako, Barakaldoko zentro batean (Bizkaia) positibo bat agertu dela, eta ulertzen dute oso garrantzitsua dela saihestea. Baina usu salatu dute baliabideak falta direla adinekoen ondo artatzeko, familiartekoen zaintza erabakigarria dela zaintza osatzeko, eta urduri daude horregatik.«Familiek lan handia egiten dugu», azaldu du elkarteko ordezkariak. «Eta orain senitartekoak haiekin tarte txikiagoan gaudenez, langile gehiago jarri beharko lituzke aldundiak. Logikoena hori litzateke». Nabarmendu dute adinekoak ondo artatzea bermatu behar dela betiere: «Izan ere, burua ondo daukatenentzat gogorra da egoera hau, eta inork ez daki, gainera, noiz arte luzatuko den».

Landa erizainak azaldu du oro har lanerako irizpide argiak jaso dituztela osasun agintariengandik: «Nahiko argi daukagu zer egin behar dugun. Beti ager daiteke, hala ere, argi ez dagoen egoeraren bat». Izan ere, guztiz apartekoa da koronabirusak ekarri duen krisia. «Baina zirkularrak-eta sarri-sarri iristen ari dira, eta materiala-eta behar dugun ere galdetu digute». Zalantza bat ere badute airean, hala ere: «Gutako bat gaixotu eta bakartzen bagaituzte, nor etorriko da lanera?». Sastrek adierazi du ez dakitela zer egingo duten lan egin ezinik geratzen badira tenperatura apur bat dutelako edo sukarra dutelako: «Ez dakigu zer protokolo jarraituko den horretarako».]]>
<![CDATA[Lanaren parte dute ezinegona]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/006/001/2020-03-11/lanaren_parte_dute_ezinegona.htm Wed, 11 Mar 2020 00:00:00 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1879/006/001/2020-03-11/lanaren_parte_dute_ezinegona.htm
Zeresana eman du, esaterako, Txagorritxun eri atzeman zuten lehen medikuaren kasuak; izan ere, sindikatuen arabera, halakoetarako ezarritako protokoloa ez zen ongi martxan jarri orduan. Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak irmo gezurtatu ditu kasu horri buruz esandakoak, baina ELAko ordezkari Esther Saavedrak eutsi egiten dio lehengo astean egin zuten salaketari. «Langile hori egon zen lanean 8-9 egun inguru sintomekin», deitoratu du. «Guk esaten dugu, beraz, protokolo hori ez zegoela ondo diseinatuta». Areago ere badoaz kritikak: «Oso berandu egin dira gauzak; esaterako, hasi ziren masiboki trebakuntza ematen ja gaitza hona heltzean». Eta behargin guztiak aintzat hartu gabe: «Langile kategoria asko daude. Seguruenik mediku batek baliabideak izango ditu gaixotasunari aurre egiteko. Baina atarian, adibidez, administrari bat egon ohi da...». Hortik aldarria: «Lantalde guztiek trebakuntza jaso behar dute. Eta trebakuntza bermatu behar da, baita ere, azpikontratatuentzat. Esaterako, ni box batean egon banaiz erituta, eta gero garbiltzaile bat badator hura garbitzera, bermatu behar da pertsona horren osasuna».

CCOO sindikatuak ere salatu ditu antzeko gabeziak egunotan; birusa atzemateko testak egiteko orduan «akatsak» egon direla esan du, eta hainbat «kategoriatako» langileei ukatu egin zaiela azterketa egiteko aukera: esaterako, erizain laguntzaileei eta zeladoreei trabak jarri dizkietela adierazi du. Zeladore baten kasua kontatu dute, adibidez, zeinak, CCOOren aburuz, lau aldiz eskatu behar izan baitzuen testa egiteko, eta ja sintomak oso aurreratuta zituela egin zioten: zaintza berezietako unitatean sartu behar izan zuten zuzenean. LABen ere medikuez aparteko kategorien egoerarekin kezkatuta daude. Hara Bea Aranzastik lehengo astean ikusitako kasu hau, garbitzaile batena: «Galdakaon paziente bat hil zen, eta 70 langile-edo etxera bidali zituzten, haren inguruan ibili baitziren. Garbitzaile hari, berriz, esan zioten ezetz, bueltatzeko; ordu laurden bakarrik egin zuela eriaren ondoan, eta buelta zitekeela lanera». Kritikagarria deritzo. «Izan ere, langile azpikontratuak ere babestu behar dituzte». Trebakuntza, gainera, oro har aski urria izan zela dio: «Hasi zen, gainera, berandu».

«Hankaz gora»

Osakidetzako hainbat medikuk ere onartu dute ezinegonaren hegian sentitzen direla maiz. «Dena hankaz gora dago», zioen lehengo astean Arrasateko erietxeko (Gipuzkoa) mediku Iñaki Peñak. Gertu dute Gasteizko Txagorritxu erietxea; kutsatu egin dira han hainbat mediku, beste asko bakartu egin behar izan dituzte, eta horren eragina sumatzen ari dira. «Baina, nire aldetik, ez da kritika bat. Hau kudeatzea oso zaila da». Badaki, gainera, luzerako dela: «Hilabeteetako kontua izan daiteke». Sistemaren partetik, ordea, medikuekiko kezka igartzen dutela esan du. «Hasieratik ari dira goitik gu ongi zaintzen, gu ez erortzeko». Lankideen artean, ordea, «urduritasuna» ere badela esan du; ez da egoera erraza.

Donostiako Ospitalean ari da Felix Zubia. «Plana da birusa ahalik eta motelen zabaltzea», azaldu du. «Izan ere, arrisku handiena da osasun sistemak gainezka egitea». Beren arlora trebakuntza heldu dela esan du. «Baina, bestela ere, gu gure arloan oso ohituta gaude antzeko gaixotasunetara», azaldu du. Onartu du ezin duela esan zer jazo den beste kategoriekin : «munstro» bat da Osakidetza, oso handia bertan jazotzen den guztiaz jabetzeko.]]>
<![CDATA[Anonimotasuna ezbaian dago]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/014/001/2020-03-11/anonimotasuna_ezbaian_dago.htm Wed, 11 Mar 2020 00:00:00 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1917/014/001/2020-03-11/anonimotasuna_ezbaian_dago.htm
Egun, Espainian eta Frantzian indarrean dauden legeen arabera, ezinezkoa da; emailearen anonimotasuna urratzeko motibo bakar bat onartzen da: donazioaren bidez jaiotako pertsonaren «osasuna» auzitan egotea. Gainerakoan, konfidentzialtasuna erabatekoa da. Badira bestelako era batean funtzionatzen duten herrialdeak, ordea; tartean badira anonimotasunean jardun ostean, jarreraz aldatu duten hainbat herrialde ere: esaterako, Erresuma Batua eta Herbehereak. Eta joera hori EB Europako Batasun osora zabal dezakeen gomendio bat zirriborratuta dago: izan ere, Europako Kontseiluaren Biltzar Parlamentarioak esanda dauka agiri batean egokia litzatekeela, hemendik aurrera egiten diren tratamenduetan, anonimotasun hori bertan behera lagatzea. Ingurumari horretan, badira mugimendu gehiago ere. Frantzian, esaterako, auzia eztabaidagai dute bioetika gaiak arautzeko lege berrian. Espainian, gaiari buruzko bi agiri kalean dira. Bioetika Batzordeak auzia aztertzeko atera duen txostenean egin du anonimotasuna kentzearen alde; Espainiako Ugalkortasun Elkarteak —arloko profesionalena da—, berriz, agiri batean azaldu du ez dagoela anonimotasuna bertan behera uzteko motiborik.

Itziar Alkorta Zuzenbide Zibileko irakaslea da EHU Euskal Herriko Unibertsitatean, eta aditua ernalkuntza lagunduarekin lotutako gaietan. Ulertzen du zerk ekarri duen eztabaida lehen lerrora: «Orain hasi dira anonimoak izan diren emaileen bidez jaiotako umeak heldutasunera iristen, eta hitz egiten», azaldu du: «Gero eta gehiago dira esaten dutenak beraiei kaltea egin diela familia barruko sekretuak». EHUko irakasleak auzia behar bezala ulertzeko hitz garrantzitsu bat aipatu du: «Sekretua». Izan ere, ez da ezohikoa ahopean esandako hitzen oihartzuna donazio bidez seme-alabak izan dituzten sendietan. Ezinezkoa da ama bakarrik izatea erabaki duten emakumeentzat, baita bi emakumez osaturiko bikoteentzat ere, baina bikote heterosexual askok erabakitzen dute ez deus esatea seme-alabei beren jatorri biologikoari buruz. Alkortaren arabera, %85 inguru dira. Espainiako Ugalkortasun Elkarteak gaiaz atera duen agirian bertan argi onartu dute hori: «Ikerketa guztiek agerian uzten dute guraso gehienek ez dietela seme-alabei beren sorburuaren berri ematen». Are gehiago, dokumentu horretan adierazi dute programak sortu behar liratekeela ernaltzeko era horren atzean oraindik dagoen «estigma» arintzeko: gurasoei horren gainean mintzatzea errazteko.

Baina esan nahi ez duten gurasoek, edo zama hori gainditu ezin dutenek, anonimotasuna bermatzen duten legeen babes konplizea sentitzen dute sekretuan betikotzeko: egun, inolako agiri ofizialetan ez da jarri behar deus era horretan jaiotako pertsonen ernalkuntzak izan zuen berezitasunaz. «Legeak esaten du erregistro zibilean ezin dela inolako aipamenik egin ume horien jatorriari buruz», gogoratu du Alkortak.

Jakin nahia

Eta sekretuaren aldeko hautu hori —edo jatorriaren berri izanda ere haren identitatea ezagutu ezina—«ezinegon» motibo da tratamendu horien bidez sortutako zenbait pertsonarentzat: «Hain zuzen, beraiek esaten dute hori: pertsona helduek. Horri aurre egitea zaila da. Heldu moduan, aritu gaitezke esaten adingabeek zer behar duten, zer ez duten behar, baina hauek ez dira adingabeak. Beraiek esaten badute, kasu egin beharko zaie». Europako Kontseiluaren Asanblea Parlamentarioak gaiari buruz zirriborratu duen agirian bertan jartzen du, hainbat ikerketari erreferentzia eginda, donazio bidez jaiotako pertsonen erdiek-edo «gutxienez» badutela beren jatorri genetikoari buruzko informazio motaren bat izateko nahia, eta hori aintzakotzat hartu behar dela.

Pentsatzekoa da igaro urteotan genetikaren arloan egin diren aurkikuntzek, eta horien hedatzeak halaber, motiboak ekarri dituztela gaiari buruzko gardentasuna sustatzeko ere: izan ere, egun banku genetikoak badira Interneten, edonoren esku; horietan DNA laginak partekatu eta jatorri biologikoen bila ibiltzeko era dakarte. Legearen babesik izan gabe ere, hor daude horiek erabiltzeko tentazioa eta aukera, eta pentsatzekoa da jendeak erabiliko dituela; izan ere, anonimotasuna bertan behera uztea erabakitzen bada ere, erabaki hori izango da hemendik aurrera tratamendu horien bidez jaiotakoentzat; sorburu biologikoen berri izan ezinik jarraituko dute askok.

Tratamenduen porrota

Gorka Barrenetxea medikua da; ernalketa lagunduaren arloan dihardu, eta Espainiako Ugalkortasun Elkarteko zuzendaritzako kidea izana da. Uste du anonimotasuna bertan behera uzteak arazoak ekarriko dituela. Argi du, esaterako, Erresuma Batuan aldaketa egitea kalterako izan zela. «Ekarri zuen emaileen desagertzea. Izan ere, emaile gehienek ez dute anonimotasuna galdu nahi. Orain, Erresuma Batuko emakumeek sarri joan behar dute beste toki batzuetara haurdunaldi bat lortzeko». Gogora ekarri du, gainera, tratamendu askoren arrakastaren zioa donazioan emandako gametoak direla. Andre askok, esaterako, adinean gora, emakume gazteagoen obuluak behar izaten dituzte, eta ataka zailean geratuko direla uste du. «Ez dute etsiko, jarraituko dute tratamenduak egiten. Baina tratamendurik eraginkorrenak galduko dira; benetan galduko dutenak izango dira haurra izan nahi duten emakume horiek».

Hainbat iturrik klinikei leporatzen diete beren jarrerak zera duela atzean: egun lagundutako ernalkuntzaren tratamenduen atzeko «negozio» oparoa apaltzeko beldurra. Barrenetxeak ukatu egin du, ordea, kritika horren funtsa: «Guk jarraituko dugu tratamenduak egiten, baina eraginkortasuna galduko dugu. Gure tratamendu kopurua ez da jaitsiko, baina emaitzak eskasagoak izango dira, urriagoak. Eta ekarriko du, baita ere, ugalketa turismoa delakoa; nik ugalketa erbesteratzea esaten diot. Kontsultan azaldu beharko diogu jendeari: 'Zoaz estatu batetik bestera; hori da zuk familia bat izateko aukera bakarra'».

Zenbaitetan, osasun motiboak ere aipatzen dira anonimotasuna bertan behera uzteko; jatorri genetikoa ezagutzea garrantzitsua izan daitekeela donazio bidez jaiotakoentzat. Baina Barrenetxeak uste du argudio ere hori ahula dela. «Egun, askoz ere seguruagoa da emaile baten haziarekin edo emaile baten obuluekin jaiotzea», defendatu du. Informazioa, gainera, ematen dela esan du: «Identitatea ez beste edozer jakin daiteke».

«Identitatea». Alkortak esan du muga hori apurtzeak ez lukeela beldurrik eman behar. «Aldaketa egiten bada, emakume eta gizon helduagoak izango dira emaileak, normalean familia dutenak». Emaile horiek anonimotasunaren babesik gabe ere eroso senti daitezkeela uste du: «Eta prest egongo dira etorkizunean beren gametoetatik jaiotako ume horiek ezagutzeko». Aldaketak gogoeta bat egitera behartuko lituzke, hori bai, era horretan haur bat izatera doazen sendiak. «Ezkutatu ezineko zerbait izango denez, gurasoek prestatu egin beharko dute horren berri emateko. Ernalkuntza tratamendu batean sartzen bazara, behartuta egongo zara, psikologikoki ere, ongi ulertzera hori zer den; ez da bakarrik, zera: 'Gu bion artean ume bat izan nahi dugu; bagoaz'. Familiek ongi ulertu beharko dute, eta formakuntza jaso beharko dute, haur horrek etorkizunean jakiten duenerako, edo nola esan behar zaion jakiteko. Ekintza eskuzabal hori nola azaldu jakin beharko dute familiek. Erresuma Batuan badira horretarako programak: gurasoentzako, eta eskoletarako».

Paradigma berri bat

Beharrezkoa deritzo: «Izan ere, urteotan paradigma bihurtu da zera: 'Hau tratamendu mediko huts bat da. Zuk ezin baduzu, jarriko dizugu ordezko zerbait... Baina ehun huts bat da; ez da inportantea. Inportantea da zuk duzun guraso izateko borondatea'». Uste du, ordea, ezin dela familia horien eraikuntza ongi oinarritu jaioko diren pertsona horien jatorri biologikoa ukatuta. Barrenetxeak ere onartzen du gurasoen azalpenen garrantzia; uste du, hala ere, gehiegi erreparatzen zaiela gametoen donazioen bidez umeak izan dituzten familien betebeharrei. Esan du «ugalketa naturalaren» bidez jaiotako pertsonen artean ere badirela sorburu biologikoak zein diren ez dakitenak, eta ez direla nabarmentzen halako kasuetan gurasoek dituzten obligazioak.

Badaki, hala ere, zenbait pertsonarentzat «psikologikoki» garrantzitsua izan daitekeela, identitatea eraikitzeko bidean, jatorri biologikoa ezagutzea. Gogoeta hori bera ikusi izan du, adibidez, emaileen gametoak erabiliz familia sortzeko bidean kontsultan izan dituen hainbat pazienteetan ere. «Nik izan ditut paziente batzuk hemen, Euskal Herrian, adierazi didatenak: 'Nik nahi dut emaile bat, baina ezagutu nahi dut nor izango den emailea'». Atzerrira bideratu behar izan ditu; esaterako, Danimarkara. Izan ere, hango ereduan anonimotasuna hautazkoa dute bai pazienteek eta bai emaileek. «Beraz, lau aukera daude». Anonimotasuna bertan behera uzteko eskeak ozentzen hasi direla ikusita, agian eredu horren aldeko hautua egin daitekeela onartu du. Garbi utzita, hala ere, sektorean ez dutela horretarako aparteko beharrik ikusten: «Gure ustetan, onena litzateke orain arteko moduan jarraitzea».

Alkortak argi du, ordea, egungo ereduak hobetu beharrak badituela. Adierazi du anonimotasunaren auzia argitzeaz gain, egun kliniketan dauden hainbat «kontrol falta» zuzentzera ere egin behar dela. Espainiako legeriaren kasuan, adibidez, urraketak agerikoak direla dio, eta aspaldikoak. «Esaterako, oso nabarmena da emaileen erregistro ofizialik ez egotea; gauza bat da anonimotasuna mantendu nahi izatea; beste bat, berriz, legea ez betetzea. Erregistro horrek eginda egon behar zuen, eta orain dela 35 urte egon behar zuen. Orain, Espainiako Ugalkortasun Elkarteak egindako erregistro bat dago, borondatezkoa, zeinean nahi duenak ematen baitu izena; baina kostata egin da hori ere». Nabarmendu du aldaketak badatoz arazo horiei ere adi erreparatu beharko zaiela.]]>
<![CDATA[«Esan digute gauero hots egingo digutela» ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/004/001/2020-03-10/esan_digute_gauero_hots_egingo_digutela.htm Tue, 10 Mar 2020 00:00:00 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1872/004/001/2020-03-10/esan_digute_gauero_hots_egingo_digutela.htm <![CDATA[Gizon bat hil da auto istripu batean Usurbilen]]> https://www.berria.eus/albisteak/178581/gizon_bat_hil_da_auto_istripu_batean_usurbilen.htm Mon, 09 Mar 2020 11:02:20 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/albisteak/178581/gizon_bat_hil_da_auto_istripu_batean_usurbilen.htm <![CDATA[Gasteizko hezkuntza zentro guztiak ixtea erabaki du Jaurlaritzak]]> https://www.berria.eus/albisteak/178589/gasteizko_hezkuntza_zentro_guztiak_ixtea_erabaki_du_jaurlaritzak.htm Mon, 09 Mar 2020 07:54:54 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/albisteak/178589/gasteizko_hezkuntza_zentro_guztiak_ixtea_erabaki_du_jaurlaritzak.htm neurriak «erabakigarritzat» jo ditu Jaurlaritzak, horien artean Gasteizko hezkuntza zentroak ixtea eta jende pilaketak saihesteko neurriak hartzea. Ikastetxeetara eta adinekoentzako zentroetara joan aurretik tenperatura neurtzeko gomendatu die Araba, Bizkai eta Gipuzkoako herritarrei. * Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailak erabaki du zabaltzea goizean koronabirusaren hedatzea saiheste aldera hartutako neurriak, eta Gasteizko hezkuntza zentro guztiak ixtea erabaki du. Haur eskolak, eskolak, institutuak eta unibertsitateak itxita egongo dira hilaren 23ra arte. * Bastidako (Araba) ikastolan eta eskola publikoan ere bertan behera utzi dituzte eskolak, eta 200 ikasle inguru etxean geratuko dira datozen 14 egunetan. * Gipuzkoan 69 urteko emakume bat hil da gaitzaren ondorioz, herrialde horretan horregatik hil den lehena.]]> <![CDATA[«Inkongruentzien» zirimolan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/017/001/2020-03-08/inkongruentzien_zirimolan.htm Sun, 08 Mar 2020 00:00:00 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1946/017/001/2020-03-08/inkongruentzien_zirimolan.htm
Unean uneko informazioa ematea zaila dela onartuta ere, eta birusarekin kutsatuta agertzen den kasu berri bakoitzaren gaineko azalpen zehatzetan tematzeak, oro har, herritarrentzat zenbateko onura ekar dezakeen zalantzan jartzeko modukoa bada ere, osasun publikoarekin lotutako auzietan saihestu beharreko hitzak izan behar lukete halakoek. Gizarteak ahalik eta informazio argi eta zuzenena behar du. Orain, krisi honen erdian, bereziki.

Baina, bestela ere, zabaldu eta zimendu sendoz hornitu beharrekoa da instituzioek herritarrengana —eta herritarrek instituzioetara— heltzeko duten bidea; zidorra baita gehiegitan, eta, aldapatsua, gainera, sarri. Erakundeek hautatzen dute, gehienetan, noiz helarazi mezuak gizarteari: zelaia izaten da orduan bidea, baina, sarri askotan, estu-estu zedarritua, helarazi nahi duten mezu hori hauspotzeko pentsatutakoa soilik. Atea propio herritarrek zabaltzen dutenean, instituzioetako aldaba jotzea erabaki eta galdera egiten dutenean, maiz nekosoa da instituzioen jardunaren berri izatea. Osasun gaietan ere bai. Aste honetan bertan argi ikusi da; EHU Euskal Herriko Unibertsitateko Opik ikerketa taldeak eta Araba, Bizkai eta Gipuzkoako Medicus Mundik osasun publikoa sustatzeko aldeko erreminta bat aurkeztu dute: Oseki. Hutsune bat betetzera dator.

Webgune bat da egitasmoaren erakusgarri nagusia, zeinean osasunaren eta gizarte aldagaien arteko harremanei buruzko datu ugari biltzen baitira. Egitasmoaren sustatzaileek onartu dute datu horietako asko instituzioek egin eta sustatutako ikerketen emaitzak direla eta, gainera, argitaratuta daudela; «sakabanatuta» zeuden, ordea, orain arte, eta, ondorioz, askotan «eskuratzen zailak» ziren herritar gehienentzat, amaraun nahasi batean. Horrek eraman ditu egitasmoa sustatzera. Izan ere, ondo hezitako gizarte bat lortze aldera, ezinbestekoak dira informazio tresna argi eta zuzenak. Horiek ahaldunduko dute gizartea, eta koronabirusaren inguruan bolo-bolo zabaldu diren hainbat albistek eta zurrumurruk, esaterako, argi eta garbi utzi dute gizartearen sendotasuna ezinbestekoa dela halakoetan. Hori da erarik onena alarman eta beldurrean oinarritutako mezuak ez bazkatzeko.

Koronabirusak logika asko dar-dar jarri dituen egunotan, adierazpide lausoak ez dira batere lagungarriak. Lasaitasuna sustatzeko hitzak hedatzea, eta, kontrara, larritasuna eragiten duten ekintzak behar adinako argibiderik gabe zabaltzea, ere ez. Egun batetik bestera Gasteizko erietxe bateko ehun langile inguru baino gehiago bakartu behar izan dituztela jakiteak, esaterako, harridura eragin du, eta atzetik iritsi dira antzeko albiste gehiago; oso ondo esplikatu behar dira halako erabakien zergatiak. Ezinegona sortu dute, halaber, hainbat sindikatuk osasun sistemako langileen segurtasun faltaren inguruan zabaldu dituzten salaketek. Zalantza eragiten duten eremu labainkor asko dira. Ingurumari horretan, erakundeetara heltzeko bidea lauso antzemateak ez du batere laguntzen.]]>
<![CDATA[Zazpi erantzun epidemia hobeto ulertzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1993/007/001/2020-03-07/zazpi_erantzun_epidemia_hobeto_ulertzeko.htm Sat, 07 Mar 2020 00:00:00 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1993/007/001/2020-03-07/zazpi_erantzun_epidemia_hobeto_ulertzeko.htm
Orain artekoak ikusita, zer ikasbide daude?

Txinan otsailaren erdialdera bitartean jasotako datuen arabera ikasitakoak zerrendatu dituzte. Sintomei begira, horra: kutsatuen %81ek sintoma «arinak» izan zituzten, %14k «larriak», eta %5ek «kritikoak». Kasu larrienei usu pneumonia sorrarazten die birusak, eta, zenbaitetan, heriotza. Birusa transmititzeko moduen harira, ikasbideak lausoagoak dira. «Ez dago oso argi», onartu dute ECDCko adituek: «Baina, itxura guztien arabera, oso azkar hedatzen da». Zer ikertua badagoela uste dute: «Hobeto ulertu behar dugu nola transmititzen den birusa gaitzaren etapa ezberdinetan». Aparteko azterketa eskatzen duen gai bat dute begiz jota; susmoa dute batere sintomarik ez dutela izaten zenbait pazientek, edo oso-oso arinak izaten dituztela, ia atzeman ere ezin direnak, eta aparteko erronka dakar horrek transmisioari begira.

Zer eboluzio izan dezake honek?

Egoeraren larritasuna aitortu dute. Datozen asteetan gaitza Europan era «iraunkor eta orokorrean» hedatzeko arriskua «moderatu-altua» da. Hainbat herrialdetan gorakada izango dela argi dute. Hainbat motibo dituzte hori esateko. Baga: gero eta herrialde gehiagok «esportatzen» dituzte birusa duten pertsonak. Biga: sintoma arinak dituzten pertsonak daude tartean, birusa hedatzeko arriskuaz jabetu ere egiten ez direnak. Higa: ordura arte batere kasurik agertu gabeko toki gero eta gehiagotatik iristen ari dira birusari buruzko berriak.

Gripearekin alderatuta, zer ezberdintasun ditu?

ECDCren arabera, urtero Europan 15.000-75.000 pertsona artean hiltzen dira gripeak eragindako osasun arazoen ondorioz. Oraingoz, COVID-19 gaitzak hildakoak gutxiago dira. Baina aparteko arriskugarritasuna du: izan ere, gaixotasun ohikoa da gripea, eta aurrez gripearekin erituta egonda, horrekiko «immunitatea» garatuta dute pertsona askok; babes hori txertoen bidez lortzen dute beste hainbatek. Hedatzen ari den eritasun berriaren inguruan, ordea, ez dago horrelako babesik.«Ondorioz, jende gehiago infektatu daiteke», onartu dute ECDCko adituek: «Sasoikako gripe batek baino ondorio txarragoak izan ditzake».

Epidemiologikoki, zein dira neurririk onenak?

ECDCko adituen aburuz, herrialde guztiek egin behar dute, aurrena, «inportatutako» kasuak garaiz atzematera, eta haiek inguruan izandako pertsonak ere kontrolatu eta bakartzera. Birusa heltzeko ahaleginak dira horiek: eustekoak. «Behin tokian bertan ere transmisioak gertatzen direla ikusitakoan, berriz, osasun publikoko baliabideak bideratu behar dira ondorioak apaltzera». Orduan epidemia sartzen da beste aldi batean: «Ondorioak arintzeko fasean». OMErekin batera, egoera mota bakoitzerako jarraibideak helarazi dituztela esan dute, eta herrialde guztiek badakitela zer egin behar duten.

Noiz hasi behar da jendetzak saihesten?

Gripearekin lotutako ikerketek erakusten dutenaren arabera, behin epidemia «ondorioak arintzeko fasean» sartuta dagoela, eta goia jotzen duen bitartean, jende asko elkarren ondoan elkartzen duten jarduerak bertan behera uzteak «urritu» egiten du birusaren transmisioa. Halako erabakiak, ordea, «kasu bakoitzaren ezaugarriak» aintzat hartuta hartu behar direla esan dute. Baina garrantzitsua iruditzen zaie oroitaraztea jende asko elkarren ondoan ibiltzeak «erraztu» egiten duela birusa ordura arte iritsi ez den tokietara heltzea, eta haren transmisioa eta hedatzea.

Mutazioren bat izan dezake birusak?

«Beti gerta daiteke hori», onartu dute ECDCko adituek. «Galdera da mutazio horietakoren batek eraginen bat izan dezakeen haren ahalmenean eta oldarkortasunean». Horren inguruko erantzunik ez dute, ordea: «Birusari buruzko informazioa eskasa da; ezin da aurreikuspenik egin».

Helduko al da aurre egiteko eraren bat?

Ez dute erantzun bat eman ECDCko adituek: «Hainbat ikerketa daude martxan birusari aurre egiteko, baina emaitzarik ez dute eman oraindik ere». Horiek horrela, gogora ekarri dute medikuek egun eritasunaren sintomak arintzeko botikak eman ditzaketela; ez dago beste ezer ere. Zenbait kasutan, oxigenoa-eta ere behar dituzte gaixoek; halakoek eritasunari aurre egiteko «eraginkortasun» handia dutela gogorarazi dute.]]>