<![CDATA[Arantxa Iraola | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 05 Aug 2020 01:33:24 +0200 hourly 1 <![CDATA[Arantxa Iraola | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Eritasunari buruzko lezio berrikusia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1990/005/001/2020-08-05/eritasunari_buruzko_lezio_berrikusia.htm Wed, 05 Aug 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1990/005/001/2020-08-05/eritasunari_buruzko_lezio_berrikusia.htm

EZ DA GRIPEAREN ANTZEKOA;

OSO EZBERDINA DA,

ETA LARRIAGOA

«Gripearen antzekoa da». Erruz entzun zen esaldi hori krisiaren hasieran; oraindik ia izenik ere ez zuen gaitzak, baina hari buruz jarduteko usu errepikatu zen ideia hori. Lorratza utzi du gizartean, baina guztiz gezurtatu behar da. «Transmititzeko bidea nahiko antzekoa da; arnasbideetatik kanporatzen ditugun tantatxoen bidez transmititzen dira biak» , adierazi du Basarasek. Hortik harago, «guztiz ezberdinak» dira. Askoz ere «kutsakorragoa» da, adibidez, COVID-19a: «Gripearen kutsakortasun maila 0,5 da; alegia, kutsatu bakoitzak 0,5 pertsona kutsatzen ditu. Birus honen kasuan, bi-hiru pertsona izan daitezke, eta hainbat kasutan, bost: maila horretara ere iritsi izan da». Hilgarritasun tasan ere aldea handia da: «Hamar aldiz handiagoa». Dudarik ez da, beraz: «Larriagoa da». Hein batean, larritasun horren zio nagusia da «birus berri bat» dela, eta, ondorioz, immunizatu gabeko populazio bat duela aurrean. Errealitate hori aldatuz doan heinean egoerak hobera egin dezakeela onartu du Basarasek: «Baina etorkizun hori noiz izango den ez dakigu». Sintomei dagokienez, batez ere aurrez osasun kaltebera dutenekin dira oldarkorrak, baina bestela ere izan daitezke larriak: «Orokortasun moduan, pertsona gazteetan klinika arinagoa du; baina arau hori ez da beti betetzen». Sintomarik gabeko infektatuak ere badira, baina hori ez da ezohikoa: beste eritasun batzuetan ere gertatzen da.

SINTOMAK EZ DIRA ARNAS

APARATUAN BAKARRIK

AGERTZEN

Denborarekin ikusi da, era berean, hasieran uste zenaren kontra, birus honek ez diola soilik arnas aparatuari erasaten. «Hasieran uste zen sukarra eragiten zuela, ondoeza eta ezohiko pneumonia bat... Orain ikusi da zenbaitetan larriagotu egiten dela pneumonia hori. Askotan eragina izaten du, gainera, beste organo batzuetan ere: bihotzean, burmuinean, gibelean.... ». Hilabeteotan ikusi da, halaber, behin gaitza gaindituta ere epe luzerako ondorioak uzten dituela zenbait erirengan: «Ondorengo hilabete eta urteetan aztertu beharko dira ondorio horiek. Goiz da oraindik ere noiz arte geratuko diren jakiteko».

SINTOMARIK GABE ERE,

KUTSAKORRA DA

Osasun agintariek krisiaren hasieran zabaldu zituzten lehen ohartarazpenak sintomak zituztenei begirakoak izan ziren —eztula eta sukarra zutenei begirakoak, bereziki—, birusa solik haiek transmititu zezaketela uste baitzuten. «Hasieran Txinatik eta beste herrialde batzuetatik iristen ziren datuek hori erakusten zuten», azaldu du Basarasek. Ondoren ikusi da, ordea, sintomarik ez dutenek ere heda dezaketela gaitza; zaildu egin du horrek izurria menderatzeko lana.

EZ DAGO ARGI

ZENBAT IRAUTEN DUTEN

ANTIGORPUTZEK

Eritutako pertsonek, antzeko gainerako prozesuetan ohikoa den eran, antigorputzak garatzen dituzte birusaren kontra: «Hori egiaztatuta dago». Ez dago argi zenbat irauten duten, ordea, organismoan. «Izan ere, ikusi da antigorputz horiek pertsona batzuetan desagertu egiten direla 2-3 hilabete pasatu ondoren». Desagertze horren ondorioak ez du izan behar, ordea, ezinbestean, babes falta; «oroimen zelula» batzuk geratzen dira maiz organismoan, eta «berrinfekzio» baten aurrean defentsak «arinago» aktibatzea dakarte. Kasu honetan «oroimen zelula» horiek nola diharduten azaltzeko ikerketak giltzarri dira orain.

BEROAK ETA EGUZKI IZPIEK

EZ DUTE SUNTSITZEA

LORTZEN

Eguzki izpiekin eta tenperatura altuekin, birusen «iraunkortasuna» ahuldu egiten da usu. Birus honen inguruan ere esperantza hori maiz nabarmendu da: beroarekin apaltzea espero zen. «Baina birus hau berria izanik, zer ikusi da? Iraunkortasun hori ez dela jaisten. Nahiz eta eguzki izpiak egon, tenperatura altuak egon, ez dira gai birusa suntsitzeko». Klima beroko hainbat herrialdetan izurria nola zabaltzen ari den ikustea aski da horretaz jabetzeko: «Beroak eta eguzkiak, momentu honetan, ez daukate eraginik birusaren kontra. Etorkizunean ez dakigu izango duten. Populazioaren gehiengoa immunea denean, akaso, izango dute eragina; gaur egun, ez».

AIREAN GERATZEN DIREN

PARTIKULEK KUTSA

DEZAKETE

Hasieran esaten zenaren kontra, «ebidentzia zientifikoak» badira orain erakusten dutenak airean gera daitezkeela birusa daramaten tantatxoak, airearen mugimendua badago higitu egiten direla airean, lurrera edo gainazaletara jaitsi gabe, eta horiek ere kutsa dezaketela gaitza. «Ez dakigu zer neurritan, baina badirudi baietz», onartu du Basarasek. «Dena den, ez dakigu oraindik oso ondo zenbat denbora egon behar duen pertsonak aire kutsatu horrekin kontaktuan; hori askoz ere gehiago sakondu behar da». OME Osasunaren Mundu Erakundeak orain aste batzuk onartu zuen, hainbat erresistentziaren ostean, transmisio modu hori aintzat hartzeko erakoa dela; batez ere, leku itxietan. «Oso garrantzitsua da toki itxiak ondo aireztatuta egotea, eta leku itxietan maskararik jantzi gabe denbora askoan ez egotea».

MASKARA BABESERAKO

BALIABIDE FUNTSEZKOA DA

Azken asteotan egin dute osasun agintariek maskararen erabileraren gaineko ohartarazpen argia; bidean, mezuak orotarikoak izan dira, eta kontrajarriak ere bai sarri. Merkatuan maskara gutxi egon izanak baldintzatutako auzia izan da Basarasen ustez, baina, arnasaren bidez zabaltzen den birus bat izanda, onartu du hasieratik «funtsezkotzat» hartu behar zela maskarek horren hedapenean izan zezaketen zeregina. «Asiako herrialdeetan, Txinan, Hego Korean, jende guztiak zeraman». Europan bertan, Txekian eta Austrian, esaterako, erabilera derrigortzera egin zela esan du, eta «kasu oso gutxi» egon direla. Beste hainbat neurri ezin dira ahantzi, hala ere: «Esaterako, eskuen garbiketa. Egun, ez daukagu besterik: distantzia, maskarak eta eskuen garbiketa».

TXERTOAREN INGURUAN

ITAUN ASKO DAUDE

ORAINDIK

Txertoan jarrita dago esperantza. «Ehun prototipo baino gehiago daude martxan. Bizpahiru badaude ja fase aurreratuetan: ikusiko dira emaitzak», azaldu du Basarasek. Itaun asko daude oraindik. Txertoa hartu duten guztiek «antigorputzak» sortuko dituzten ikusi behar da aurrena; gero, zenbat irauten duten. «Oraindik oso goiz da erantzuteko». Ezin da jakin txertoaren zenbat dosi beharko diren ere.]]>
<![CDATA[Bi pertsona hil dira gaur uretan itota]]> https://www.berria.eus/albisteak/185096/bi_pertsona_hil_dira_gaur_uretan_itota.htm Fri, 31 Jul 2020 16:43:50 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/albisteak/185096/bi_pertsona_hil_dira_gaur_uretan_itota.htm <![CDATA[Eraso transfobo eta arrazista bat salatu dute Gasteizen]]> https://www.berria.eus/albisteak/185018/eraso_transfobo_eta_arrazista_bat_salatu_dute_gasteizen.htm Thu, 30 Jul 2020 11:19:02 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/albisteak/185018/eraso_transfobo_eta_arrazista_bat_salatu_dute_gasteizen.htm <![CDATA[Txertoaz, lerroburu deigarriez harago]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1880/004/001/2020-07-30/txertoaz_lerroburu_deigarriez_harago.htm Thu, 30 Jul 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1880/004/001/2020-07-30/txertoaz_lerroburu_deigarriez_harago.htm

GORKA ORIBE

EHUko Farmazia irakaslea

«Izugarria da urtarriletik hona egin den lana: ez sinestekoa»

Liluratuta dago EHU Euskal Herriko Unibertsitateko Farmazia irakasle Gorka Oribe txertoa lortze aldera hilabeteotan egin diren urratsei begira. «Izugarria da urtarriletik hona egin den lana: ez sinestekoa». Horra Oriberen zenbaketa: 160 egitasmo daude martxan, 30 jada fase klinikoetan sartuta daude, eta horietako lau hirugarren fasean, azkenekoan. «Horrelakorik ez da inoiz gertatu zientziaren garapenean». Hortik esperantza: «Baikor nago. Agian orain, hirugarren faseak egin ahala, emaitza batzuk ez dira onak izango, baina, oraingoz dakigunaren arabera, ondo doaz». Onartzen du, hala ere, unearen kritikotasuna: «Orain dator faserik zailena, hirugarren fasean ahalegintzen baitira errealitateko egoeretara ahalik eta gehien hurbiltzen». Milaka pertsonari jartzen diete prestatzen ari diren txertoa azken txanpa honetan, gizartearen «azpitalde» ezberdinetako pertsonak hautatzen direla aintzat hartuta betiere: hortik konplexutasuna.

Gizartean ikerketen seriotasunari buruzko mezuak ozendu behar direla uste du. «Txerto batek hirugarren faseko irizpide guztiak betetzen baditu, ja merkatura doa: horretarako exijentziak oso handiak dira. Hori gizartean jakinarazi behar da: pedagogia egin behar da. Imajinatu txertoa dugula eta populazioaren erdiak ez duela jarri nahi. Plan orokor bat egin behar luke administrazioak horretarako». Berandu baino lehen: «Datuak ikusita, agian urte bukaeran buka daitezke orain hasitako hirugarren fase horiek. Uste dut Oxforden lantzen ari direna izango dela lehena. Uste dut izango ditugula emaitzak aurten, ez dakit urrian, azaroan edo abenduan... Txertoa ere aurten?Agian izan daiteke azpitalde batzuentzat». Errusiako kasuaz, informazioa urria dela esan du, eta «kezkagarria» dela berria.

RAFAEL BENGOA

Osasun politiketako nazioarteko arduraduna

«Urte bukaerarako espero dut, eta otsail alderako jartzen hastea»

Errusiarrek atzo txertoaz emandako albistea hizpide hartuta, halakoak tentu handiz hartu behar direla ohartarazi du osasun politiketako nazioarteko aditu Rafael Bengoak. «Teorian, albiste ona da, baina ikusi egin behar da». Adierazi du OME Osasunaren Mundu Erakundeak orain arte ez dituela jaso ikerketa horren gaineko argibideak, eta zientziaren bide eraikitzaileekin baino «lehia komertzialarekin» lotuagoa egon daitekeen susmoa agerikoa dela. «Inork ez du trena galdu nahi; zenbait ikerketa taldek beren aurrerabideak oso agudo jakinarazten dituzte, dirua lortze aldera», onartu du. Arriskutsu deritzo: «Ona da lehia pixka bat egotea, baina espioitza industrial giro batean, ez...» Oro har, hala ere, ikerketa taldeek informazioa «partekatuz» jardun dutela esan du, oso ondo egin dela lan prozesua gehienetan. Horiek horrela, Txinan, Erresuma Batuan eta Ameriketako Estatu Batuetan abian dauden egitasmo aski aurreratuen ondoan, herren ikusten du atzo Errusiak jakinarazitakoa: «Galdera markarekin». Onartu du, hala ere, ikerketak asko aurreratuta ere galderak beti egongo direla. «Beste txertoak ere, atera berritan, behin-behinekoak izango dira; gero, urtez urte perfekzionatu ohi dira txertoak. Baina ez gaitzala engaina behin-behineko hitzak...». Merkatura heldu aurreko prozesua oso zorrotza izaten dela adierazi du, berme handiak eskatzen direla, eta halaxe jakinarazi behar dela.

«Gero, txertoa nola jartzen hasi ere pentsatu beharko da. Ez da erraza izango. Gobernuek lehenetsi egin beharko dute nori jartzen hasi; adinekoak izan daitezke aurrenak, edo gaitz kronikoak dituztenak, eta osasunaren arloko profesionalak, adibidez. Baina erabaki horiek gobernuenak dira, eta ez dira samurrak. Ja lantzen hasiak behar lukete gobernuek hori». Hirugarren fasea behar bezala burutu eta plazara irteten aurrena Oxfordeko edo Modernako txertoa izango dela uste du: ez du argi zein. «Urte bukaerarako espero dut, eta otsail-martxorako, adibidez, Euskal Herrian jendeari jartzen hastea». Tarte luzea da. Erne ibili beharko da: «Udazkena beroa izango da».

ANA GALARRAGA

Elhuyarreko zientzia dibulgatzailea

«Orain, ikusi behar da ea erantzuna benetan nahikoa den babesteko»

«Zalantzarik gabe, bide ofizialetan iragartzen ari direnarekin ateratzen ari diren ikerketetan, datu guztiak eskura jarrita, Oxfordeko hori, AstraZenecarekin garatzen ari direna, hori da gugandik gertuen dagoena; pauso guztiak ezarrita dauden bezala betetzen ari dira han, eta oso azkar, gainera», nabarmendu du Elhuyarreko zientzia dibulgatzaile Ana Galarragak. Bat dator solaskideen iragarpenetan: «Urte honen bukaeran egongo da txertoa». Baina ñabardura egin du: «Bueno, hirugarren fasea azkarren bukatzen dutenen emaitzak egongo dira bukatuta...». Gero helduko da txertoa: «Baina hori dena, onbidean badoaz. Ezusteak egon daitezke». Zer ikertua franko dago oraindik. «Bigarren faseetan parte hartu dutenei, esaterako, urtebeteko jarraipena egin behar zaie oraindik». Pertsona horiek antigorputzak sortu dituztela ikusi da, baina horrekin ez da aski. «Orain, ikusi behar da ea erantzun hori benetan nahikoa den birusetik babesteko», azaldu du. «Eta ez dago argi erantzun horrek zenbat denbora iraungo duen ere». Seriotasunez ari diren ikerketa taldeen jardunaren ondoan, gaiaren inguruan ateratzen diren beste hainbat berrik bestelako jarduteko era bat erakusten dutela adierazi du Galarragak. «Lehia zientifikoa alde batetik dago; ekonomiko-politikoa, bestetik». Hor OMEren jarduna ezinbestekoa dela uste du: «Prozesuak gardenak eta bidezkoak izatea bermatu behar du; horretarako mekanismoak baditu». Oroitarazi du txertoa «azkar» garatze aldera beste aldagai batzuk bazterrean uzten badira dudak ugaritu egin daitezkeela txertaketaren unerako.

«Pedagogia» ezinbestekoa dela onartu du Galarragak ere. «Asmatu zen, esaterako, azaltzen zergatik konfinatu behar genuen; geroztik hutsuneak agertu dira, kontraesan handiak. Txertoarekin hori aldatzen ez bada, arriskua dago indartzeko txertoekiko errezeloa daukaten taldeen indarra». Gero, txertoa nola jartzen hasi ere erabaki beharko da: «Hori ere ondo azaldu behar da»]]>
<![CDATA[Arriskua zegoen, eta hausten ari da]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1964/003/002/2020-07-18/arriskua_zegoen_eta_hausten_ari_da.htm Sat, 18 Jul 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1964/003/002/2020-07-18/arriskua_zegoen_eta_hausten_ari_da.htm normaltasun berri batera —aztertzekoa da normaltasun hitzaren inguruan egon den tema— egiteko urratsak.

Ulertzekoa da instituzioen partetik, eta gizartean oro har, halako gogoa izatea itxialdian utzitako jarduerak berriz abian jartzeko, baita jarduera ekonomikoa hauspotzeko ere. Baina egoera hauskorra da oraindik. Hasteko, biztanlerian seroprebalentzia neurtzeko egin diren azterketek argi erakutsi dute kalteberatasuna handia dela oraindik birus berri honen aurrean: ezagutzera eman diren azken datuen arabera, Hego Euskal Herrian, adibidez, herritarren %4,3k izan dute COVID-19a. Oso indartsua egiten du horrek birusa. Bigarrengoz, erruz errepikatu da udan birusa ahulduko zela, eta aro bare baten esperantzarako heldulekua izan da, baina ez dago beroarekin birus hau benetan apaltzen dela erakusteko ebidentziarik zientzian; halaxe, ikusi da nahi baino ustelagoa zela uste hori. Oro har, birusaren inguruan zalantza handiak daude oraindik: artegagarria da hori onartzea, baina ezinbestekoa. Horiei guztiei erantsi behar zaie maskararen erabilera orokortzeko neurri argirik ez dela hartu orain arte, eta zenbait eremutan jendearen arteko distantziak behar bezain tinko zaintzera ere ez dela egin. Festak eta topaketa handi guztiak bertan behera uztea aski galera handia izan dela gogoratuta, turismoak ere kolpe oso latza hartu duela kontuan hartuta, birusa ia ahaztuta zegoela sentitzeko tokientzat zirrikituak ere egin dira, paradoxaz beteak. Baina normaltasun berri hori hausteko arriskua zegoen, eta hausten ari da.

Datuak okertu dira, eta herritarrak «erlaxatu» egin direla nabarmendu da, errieta tonuan. Baina igaro asteotan, alarma egoera bertan behera geratu zenetik hona, hauteskunde kanpaina bat ere tartean egon dela gogoan hartuta, normaltasun hitzari atxikita agintariek ozendutako goiburuak ugariak izan dira, eta hori ere ezin da ahantzi. Hondartzetako eta terrazetako martxa berreskuratzea ia ikuskizun baten gisan erakutsi duten albisteek ere hauspotu dute giro jakin bat.

Izurriak bere eboluzioa izango du, politikarien zuribideez, ekonomiaren herrenak eragindako aldarriez eta herritarren kexuez harago. Eta hori argi esplikatu behar da. Horretarako, testak egiteko gaitasuna aregotzea eta ospitaleetarako arnasgailu gehiago eskuratzea bezain garrantzitsua da komunikazio politika sendo eta argiak izatea: ardura sustatzera bideratutakoak.]]>
<![CDATA[PCR testen bitartez, 33 positibo atzeman dituzte; horietako 11, Bilbon ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/010/001/2020-07-14/pcr_testen_bitartez_33_positibo_atzeman_dituzte_horietako_11_bilbon.htm Tue, 14 Jul 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1877/010/001/2020-07-14/pcr_testen_bitartez_33_positibo_atzeman_dituzte_horietako_11_bilbon.htm <![CDATA[Azken zenbaketan 33 positibo atzeman dituzte, 11 Bilbon]]> https://www.berria.eus/albisteak/184262/azken_zenbaketan_33_positibo_atzeman_dituzte_11_bilbon.htm Mon, 13 Jul 2020 07:38:45 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/albisteak/184262/azken_zenbaketan_33_positibo_atzeman_dituzte_11_bilbon.htm <![CDATA[Eguneko kronika. Maskaren azpiko galderak ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2570/010/001/2020-07-13/eguneko_kronika_maskaren_azpiko_galderak.htm Mon, 13 Jul 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/2570/010/001/2020-07-13/eguneko_kronika_maskaren_azpiko_galderak.htm <![CDATA[Maskaren azpiko galderak Errenterian eta Ordizian]]> https://www.berria.eus/albisteak/184209/maskaren_azpiko_galderak_errenterian_eta_ordizian.htm Sun, 12 Jul 2020 12:40:43 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/albisteak/184209/maskaren_azpiko_galderak_errenterian_eta_ordizian.htm <![CDATA[Tutera eta Ordiziako kasuen oldarraldien harira, adi ibiltzeko esan dute agintariek]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/006/001/2020-07-11/tutera_eta_ordiziako_kasuen_oldarraldien_harira_adi_ibiltzeko_esan_dute_agintariek.htm Sat, 11 Jul 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1872/006/001/2020-07-11/tutera_eta_ordiziako_kasuen_oldarraldien_harira_adi_ibiltzeko_esan_dute_agintariek.htm
Ordizian atzeman diren kasuei dagokienez, positibo gehienak jende gaztea direla azaldu zuen atzo Murgak; batez beste, 32 urte dituzte. Aintzakotzat hartzeko moduko datua da hori; izan ere, adinean gora egin ahala gordindu egiten dira eritasunaren sintomak, eta pronostikoa larriagoa izaten da. Sailburuak onartu zuen, hala ere, gazte horien inguruko kontaktu «estuengana» heldu ahala agertu direla adin handiagoko pertsona positiboak ere. Dena dela, kasu multzo horretan kutsatutako inork oraingoz ez du joan behar izan erietxera larri dagoelako, atzo Murgak helarazitako datuen arabera. Arabako kasu berriak «funtsean» familia baten barruko transmisio baten ondorio direla azaldu zuen, eta positibo horiek ez dutela oraingoz aparteko neurririk hartzea eskatzen. Ezta ikertzen ari diren gainerakoek ere. «Oraingoz ez dago transmisio komunitariorik», nabarmendu zuen Murgak: «Guk behar diren egiaztapenak egin ostean jartzen ditugu abian gure ekintzak».

Onartu zuen, hala ere, gimnasio batean egona zela Gasteizen positibo eman duten pertsonetako bat, jende gehiago inguruan izan zuela orduan, eta adi daudela, testek zer erakutsiko. Eskoriatzan ere (Gipuzkoa) testak egin dira kasu baten harira; zehazki 53 azterketa egin dituztela nabarmendu zuen sailburuak, eta positibo bat agertu dela. Gainerako kasuetan deus nabarmentzekorik ez dagoela esan zuen Murgak. Baionako Belharra erietxean ere kasu bat topatu dute, eta ikerketa zabal bat jarri dute jatorria argitzeko.

Idiazabalgo udalekuak

Oraingoz, aparteko neurriak Ordizian bakarrik hartu ditu Jaurlaritzak; maskara une oro eraman behar dute han, eta tabernetako jarduera mugatuta dago: barran, adibidez, ezin da deus hartu, distantziak zorrotz kontrolatu behar dira, eta 23:30ean itxi egin behar dituzte. Beste hainbat neurri ere hartu behar izan dituzte Ordizian; udalekuak, esaterako, bertan behera utzi dituzte, eguneko zentroetako jarduna eten egin dute, eta zahar etxeetako kontrola ere areagotuta dago. Inguruko herrietan ere hartu dituzte hainbat prebentzio neurri, eta izurriaren ondorioak iristen ari zaizkie. Atzo, esaterako, Idiazabalgo Udalak azaldu zuen bertan behera utzi zituela haurrentzako udalekuak positibo eman duelako begiraleetako batek. Prebentzio gisara, PCR testak egingo dizkiete udalekuetan parte hartzen ari diren guztiei, bitartean bakartuta egon beharko dute. Lasaitze aldera, esan zuten begiraleak ez duela «harreman zuzenik» izan udalekuetako umeekin. Ordiziako kasuekin kezka handia azaldu dute osasun publikoko arduradunek: 2.573 test egin dituzte egunotan herrian eta 44 positibo agertu dira. Oldarraldiarekin lotutako kasuak dezente gehiago dira, ordea, eta horrek erakusten du zabalduta dagoela. Kasuek sorburua Etxezarreta kaleko hainbat ostatutan dute; ohiko topalekua dira herrian.

Tuteran, «blindatuta»

Hildakorik ez dago kasuen azken zenbaketan, baina berriki erietxetara birusa duten bi adineko heldu direla onartu zuen Murgak. Nafarroako Osasun kontseilari Santos Indurainek aitortu zuen kezkatuta daudelagaitzak Tuteran eta inguruetan izan dezakeen eraginaz, eta «blindatu» egin dituztela han zentro soziosanitarioak, bisitetara begira-eta. Iruñean ere adi daude familia baten barruan agertu diren kasuei, bost pertsonak positibo eman baitzuten. Kontrolatzen ari dira.]]>
<![CDATA[Beste 11 positibo zenbatu dituzte Ordiziako agerraldiarekin zerikusia dutenak]]> https://www.berria.eus/albisteak/184110/beste_11_positibo_zenbatu_dituzte_ordiziako_agerraldiarekin_zerikusia_dutenak.htm Fri, 10 Jul 2020 07:11:41 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/albisteak/184110/beste_11_positibo_zenbatu_dituzte_ordiziako_agerraldiarekin_zerikusia_dutenak.htm ]]> <![CDATA[«Distantzia da oraingoz dugun tresna eraginkor bakarra»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1864/010/001/2020-07-09/distantzia_da_oraingoz_dugun_tresna_eraginkor_bakarra.htm Thu, 09 Jul 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1864/010/001/2020-07-09/distantzia_da_oraingoz_dugun_tresna_eraginkor_bakarra.htm
Birusa berriz oldartzen hasi dela erakusten duten datuak albisteen lehen lerro dira egunotan. Azkar zabaltzen da birus hau...

Bai, SARSaren eta MERSaren birusekin alderatuta, adibidez, berezitasun hori badu honek; horregatik hesitu ziren haiek hobeto. Kasu honetan ez da lortu. Ezin dugu ahantzi SARS-COV-2 birusa, beste haiek bezala, animalietatik heldu dela gizakietara; normalean, animalietatik gizakietara jauzi egiten dutenean birusek, ondorioak nahiko txarrak izaten dira, oldarkorragoak. Horixe jazo da, hain zuzen ere, kasu honetan.

Oldarraren fase larriena joan zen. Birusa orain ahulagoa dela esateko motiborik ba al dago?

Konfinamenduak ekarri zuen birusa gutxiago hedatzea. Horrek ez du esan nahi denborarekin birusa ahuldu ez daitekeenik, oldarkortasuna urrituko ez zaionik, baina konfinamenduak apalarazi zuen zirkulazioa; zorionez, konfinatu egin ginen, eta horregatik baretu zen: gure arteko kontaktuak urritu genituelako.

Egon dira zientzialariak adierazi dutenak orain birusa ez dela hain erasokorra…

Ez dakit hori esango nukeen, baina egia da birusek ostalari edo eramaile batengan -dela animalia, dela gizakia- denbora bat daramatenean oreka bat bilatzen dutela. Birus batek bere eramaile guztiak hilko balitu, bere burua ere hilko luke. Beraz, oreka baten bila, birusek zenbaitetan oldarkortasuna baretzera egiten dute. Baina ezin dute apaldu denbora tarte bat ostalarian egin gabe.

Birusek apaltzeko joera izan dezaketela jakiteak pentsaraz dezake izurriak denborarekin ahultzera egingo duela. Arinegi ateratako ondorioa da?

Ez da hain sinplea. Hori gerta daiteke, baina normalean gertatzen da birusaren zirkulazioa handiagoa denean. Denbora behar da oraindik ere birusa apalduko den ikusteko. Ikusi egin behar da oraindik birus honek zer eboluzio klase duen, baita genetikoki ere.

Oraindik goiz da ondorioak ateratzeko?

Niretzat bai. Egia da birusak dezenteko zirkulazioa izan duela, eta oso gogor erasan die zenbait pertsonari, baina oraindik ere infekzio maila apala da biztanlerian. Uste dut hainbat hilabete igarotzen utzi behar ditugula, ikusteko benetan indartsuago datorren, esaterako, negua datorrenean.

Erruz hitz egiten da neguaz, orduan birusak izan dezakeen oldarraldiaz. Zerk eragin dezake, bada, aldaketa horretan?

Aldaera genetikoez harago, beste aldagai asko daude. Tenperatura faktore bat da arnas aparatuan eragiten duten birusentzat, baina faktore esanguratsuena hezetasuna da. Animaliekin-eta egindako ikerketek argi erakutsi dute hori. Birus bakoitza mundu bat da, baina, tenperatura kontuan hartuta, hezetasun erlatiboa da birusetan eragina duten aldagaietako bat; izan ere, tenperatura hotzetan hobeto kontserbatzen da birusa, egonkorrago. Baina aldagai asko daude; neguan ere eragina izaten du, adibidez, denbora gehiago pasatzeak toki itxietan…

Eta horietan handiagoa da kutsatzeko arriskua…

Gertutasuna badago, bai. Izan ere, gure arteko hurbiltasuna da birusaren hedatzean eragina duen aldagai arriskutsuena. Ni metroan edo autobusean banoa inguruan sei pertsona gainean ditudala, metro eta erdiko tartea baino txikiagoa badugu, haiek ni edo nik haiek kutsatzeko arriskua handiagoa da. Eta neguan hori gertatzen da: toki itxietan denbora gehiago egoten gara, eta horrek birusaren zirkulazioa eta birzirkulazioa eragiten ditu.

Beraz, birusaren ezaugarriez baino gehiago, argi dago bizi ohiturez jardun behar dela, ezta?

Gure bizi ohiturak kontuan hartu behar ditugu. Horrez gain, esandakoa: birusak tenperatura hotzetan eta hezetasun pixka batekin egonkorragoak izaten dira, eta hizketan ari garela ihes egiten digun tantatxo hori, adibidez, neguan denbora gehiagoz egoten da airean. Baina aldagai gehiago ere badira. Gure mukiak ere ezberdin daude, adibidez, giro lehor eta hezeetan. Eta hortxetik sartzen da, hain justu, birusa.

Baina elkarren arteko distantziak zaintzea ezinbestekoa da...

Elkarren arteko distantzia da birusak zirkula ez dezan oraingoz eskura dugun tresna eraginkor bakarra. Urruntze soziala ez zaigu gustatzen, baina elkarrekin gaudenean gutxienez metro eta erdira egotea, edo maskara edo babesak erabiltzea erabakigarria izango da kutsatzeak saihesteko. Eta horri erantsi behar zaio ager daitezkeen kasu berrien jarraipena. Izurriaren lehen kolpeak ezustean harrapatu gintuen, baina erremintak baditugu kontrolerako. Eta ezin da ukatu: urruntzea aldagai ezinbestekoa da. Ni zenbaitetan harrituta geratzen naiz ikusten ditudan gauzak ikusita.]]>
<![CDATA[Ez da normala, eta ez da ikuskizun bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1953/010/002/2020-07-08/ez_da_normala_eta_ez_da_ikuskizun_bat.htm Wed, 08 Jul 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1953/010/002/2020-07-08/ez_da_normala_eta_ez_da_ikuskizun_bat.htm
Jarraipen informatiboari ere adi erreparatu behar zaio. Konfinamendu ostean hondartzetan eta terrazetan eguneroko martxa zer-nolakoa izango den azaltzeko, berriz betetzen nola hasi diren kontatzeko, orriak bete dira, bideo pila bat egin dira: normaltasuna hitzarekin lotu dira, gainera, sarri askotan albiste horiek, halako lorpen sentimendu batekin. Eta hilabete askotan itxita egon ostean, ulertzekoa da bozkarioa; ulertzekoa da mugarri horiek nabarmentzeko gogoa ere. Baina ez dira ikuskizun bat. Eta, normala hitza egoera honek guztiak sorrarazitako artegatasuna baretze aldera sarri-sarri erabiltzera egin bada, kontuz ibili behar da: egoera ez da normala.]]>
<![CDATA[Ehunka test egin dituzte Ordiziako taberna gune bateko kasuen harira]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/010/001/2020-07-07/ehunka_test_egin_dituzte_ordiziako_taberna_gune_bateko_kasuen_harira.htm Tue, 07 Jul 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1917/010/001/2020-07-07/ehunka_test_egin_dituzte_ordiziako_taberna_gune_bateko_kasuen_harira.htm

[EUS] Txalo zaparrada gaur egun guztian PCRak egiten aritu diren osasun langileei.#ordizia#koronabirusa#coronavirus#COVIDー19

[CAS] Aplauso masivo para las personas trabajadoras que hoy han estado realizando las pruebas de PCR durante todo el día. pic.twitter.com/UiMKH90nqC- Ordiziako Udala (@Ordiziako_Udala) July 6, 2020



Boluntarioki hala erabakitako herritarrak joan ziren atzo testak egitera; Etxezarreta kaleko tabernetan ekainaren 27tik hona ibili diren herritarrei zuzendua zen deia. Zehazki, Sarri, Haka, Miami eta Kebab ostatuen gaineko kezka plazaratu zuten osasun agintariek. Etxezarreta kaleko gainerako ostatukoak irekita egon ziren atzo, eta jendea ibili zen horietan. Herritik kanpo bizi eta ostatu horietan ibili diren pertsonentzat ere jarri dute kontakturako bide bat: 900-20 30 50 telefonora deitu behar dute. Espainiako osasun agintariek ere hizpide izan zituzten atzo Ordiziako kasuak; «inportatutako» kasu batetik eratorritakoak direla jakinarazi zuten.

Testak egiteko karpak ipini zituen Osakidetzak osasun zentroaren aldamenean, Barrena parkean, eta horietan naro-naro ibili zen atzo jendea egun osoan. Osasun agintarien arabera, atzo bertan 500-700 test egitea zen hasierako asmoa: minutuko ia proba bat egiteko gaitasuna zutela adierazi zuten. Karparako ordua eskatzeko ilaran, adibidez, Aitor eta Itziar Zabalegi neba-arrebak. Telefonoz osasun zentroarekin kontaktuan jartzea zeinen zaila izan den esan dute biek. «Goizean goizetik aritu gara: ezin iritsi dabiltza». Behin kontaktua eginda, informazioa nahiko argia izan zela onartu zuten. «Aholkua izan da, emaitza izan arte, bakartuta egoteko, eta negatibo izanda ere, egun batzuetan adi ibiltzeko». Izan ere, ezin da guztiz fidatu: izaten dira testetan negatibo eman ostean ere agertzen diren kasuak. Aurrez, asteburuan, informazioa nahi baino nahasiagoa izan zela kritikatu zuten neba-arrebek. «Iturri ezberdinetatik informazio berdina jaso dugu: baina ez osoa». Sare sozialen bidezko mezuak nagusitu zirela esan zuten, eta horien inguruan usu sortzen diren «mesfidantzen» harira, egokiagotzat luketela informazio iturri fidagarriagoen emaria osoagoa izatea.

Adur Ezenarro alkatearen arabera, osasun publikoko arduradunekin elkarlanean hartu dituzte hartu beharreko erabaki guztiak eta bide horrexetan jarraitu dute; larunbatean izan zuten lehenengo positiboen berri, eta kasuak taberna batekin lotuta zeudela eta, ostatu hori itxi zuten aurrena, beste hirurak ere ixtea ebatzi zuten ondoren. Etxezarreta kalea eta inguruko beste hainbat desinfektatu egin dituztela esan zuten, eta, akaso, hartu beharko direla neurri gehiago ere.

Jendea galdezka

Osakidetzaren izenean testak egiteko eremuan ziharduten teknikarien arabera, gaur ere jarraitu beharko dute lanean azterketak egiteko karpan: «Jende asko dago». Gaur testa egiteko ordua zutela zioten herritarrak ere bazebiltzan han inguruan. Kezkatuta mintzo ziren, batez ere, itxaronaldian zer egin behar duten argi ez zutelako: ez zietela behar bezalako argibiderik eman azaldu zuten hainbatek. «Fisioterapeuta naiz. Ezin naiz lanera joan? Gurekin afaltzen egon zen adiskide batek denda bat du. Ezin du denda zabaldu? Zer esan behar diot?», galdezka ari zen andre bat. Osasun teknikarien aholkua izan zen betiere emaitzak izan bitartean bakartuta egotea komeni dela.

Horiek horrela, badaezpadako hainbat neurri ere hartu zituzten atzo Ordizian. Hastekoak ziren haurrentzako udalekuak, esaterako, bertan behera utzi zituen udalak. Gipuzkoako Foru Aldundiak ere, zer etorriko ere, izurriaren aurkako kontrol neurriak «indartzea» erabaki zuen, Ordizia, Beasain eta Lazkaoko eguneko zentroak itxi egin dituzte, eta eskualdeko zahar etxeetan, halaber, kalera irteteko aukerarik gabe utzi dituzte bertan bizi diren adinekoak. Beasaingo Arangoiti eta Lazkaoko Txindoki zahar etxeetan, gainera, bisitarik gabe ere utzi dituzte: zazpi egunez. Ordiziako San Jose zahar etxea birmoldatzen ari dira, eta itxita dago: inguruko egoitzetan daude herriko adinekoak. «Adi egon behar da», gogoratu zuen Gipuzkoako Diputazioko Gizarte Politiketako diputatu Maite Peñak. «Gaitza ikusezina da, transmisio azkarrekoa, eta oldarkorra, bereziki, pertsonarik hauskorrenekin».

EH Bilduk, halaber, adierazi zuen bertan behera utzi duela bihar herrian egitekoak ziren ekitaldia: «Osasun larrialdi honetan, argi dugu lehentasuna herritarren osasuna eta segurtasuna bermatzeak duela; uste dugu ez dela unea bertan kanpaina ekitaldi bat egiteko». Ostiralean kanpaina Ordizian amaitzekoa zen Elkarrekin Podemos, eta Espainiako Gobernuko presidenteorde Pablo Iglesias, alderdiko idazkari nagusia, bertara joatekoa zen; ez da egingo ekitaldi hori ere.

Hamabi kasu guztira

Jaurlaritzako Osasun Sailak bederatzi koronabirus kasu berri jakinarazi zituen atzo eguerdian egin zuen datuen eguneraketan; Nafarroako Gobernuak, berriz, hiru. Hamabi kasu berri dira guztira. Jaurlaritzako iturrien arabera, atzo jakinarazitako kasu berrietako hiru zeuden Ordiziako ostatuetako positiboekin lotuta. Gipuzkoan beste kasu bat Irunen atzeman zuten. Beste hiru Bizkaian atzemandakoak izan ziren, eta gainerakoak, Araban.]]> <![CDATA[«Dena izan da oso arraroa»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1948/011/001/2020-07-07/dena_izan_da_oso_arraroa.htm Tue, 07 Jul 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1948/011/001/2020-07-07/dena_izan_da_oso_arraroa.htm
COVID-19aren inguruko prozesuaren ezohikotasunak duda ugari sortu dizkie, gainera, ikasle gazteei. Donostiako ikasle bat da Euken Alberdi; lehen asteetan oro itaunak zirela onartu zuen. «Ez genekien zer gertatuko zen». Orain, onbidean, Kirol Zientziak ikasten egon nahi du aurki, Bartzelonan. Azterketarako hainbat erraztasun eman dizkietela onartu zuen: «ondo prestatu gabeko gaiak» saihesteko era izango dute. Hain justu, bi azterketa motaren artean aukeratu beharrean izaten dira normalean ikasleak. Kasu honetan, ikasturteak izan dituen berezitasunak tarteko, bi hautuetako galderak aukeratu ahal izango dituzte. Oro har, estimatu dute ikasleek neurri hori. «Izan ere, martxotik orain artekoa gogorra izan da», azaldu zuen Irati Martikorena gazteak. «Historia eta horrelako gaietan, adibidez, apunteak-eta bidali dizkigute, eta geuk moldatu behar izan dugu horiek ulertzeko».

Irakasle ugari zeuden ikasleekin. «Babes morala ematera etorri gara», azaldu zuen Donostiako Larramendi ikastolako irakasle Amaia Intxaustik. Matematika irakasten die letretako ikasleei, eta, oro har, gazteek egin duten lana nabarmendu egin behar dela adierazi zuen: «Lan oso ona egin dute». Azken asteotan zentroetara joateko era izan dutela gogoratu zuen, eta gaiei azken bultzada bat ematen lagundu dietela. Eskertu zituen irakasleak ere etsaminetako aukerak «malgutzeko» neurriak; horiek horrela, ikasleek martxoa bitartean emandako gaiak bakarrik erantzuteko aukera izango dutela onartu zuen. Oro har, hala ere, etxeko martxan jardunda ere, landu beharreko gai guztiak lantzeko aukera izan dute beraiek zentroan. Ez nekerik gabe. Eskolak itxi eta lehen bi asteak, esaterako, oso gogorrak izan zirela azaldu zuen, eta egunak behar izan zituztela izurriak ekarritako egoera berriari neurria hartzeko.

Asteazkena bitartean jardungo dute ikasleei etsamina egiten. 11.758 ikasle Batxilergoa eginda iritsi dira selektibitatera; 836, Lanbide Heziketako ikasketak burututa. Erdiak baino gehiagok, %57k, euskaraz egingo dute.]]>
<![CDATA[«Kaos bat zen: kaos kontrolatu bat»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/002/001/2020-06-20/kaos_bat_zen_kaos_kontrolatu_bat.htm Sat, 20 Jun 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1877/002/001/2020-06-20/kaos_bat_zen_kaos_kontrolatu_bat.htm
Oldarraldi bat izan du birus honek, eta hortxe egon zarete. Zer ikusi duzue erietxeetan? Zer irudi geratu zaizkizue?

NEREA ARRIOLA (N.A.): Asko. Egoera surrealista izan zen niretzat. Egun batetik bestera pasatu ginen lan egiteko beste modu batera, eta dena geratu zen. Nik gogoan dut zainketa intentsiboetan, Donostian, hainbat egun egin genituela itxaroten. Gasteiztik zetorren informazioa entzuten egin genituen hainbat egun, eta geldirik geunden: zain. Eta hasi ziren pazienteak iristen, bata bestearen atzetik. Lehen astea horrela joan zen: pazienteak etorri eta etorri... Ikasi egiten duzu, asko, datozen neurrian. Lan egiteko metodologia guztiz aldatu zen. Nire irudipena da duela denbora pila bat gertatu zela. Eta sentipena zera da: kaosa. Emozionalki ere karrusel bat. Fisikoki ere oso nekagarria, baina, batez ere, buru aldetik: emozionalki. Orain ari gara barneratzen gertatu den hori.

IÑAKI PEÑA (I.P.): Guri antzeko zerbait gertatu zitzaigun. Gasteiz oso gertu dugu, eta zuzenean informazioa jasotzen genuen handik; atzean, Donostia. Momenturik txarrena astebete izan zen: ez zen gehiago izan. Blokeatuak genituen Donostia eta Txagorritxu [Gasteizko erietxea], biak: ezin genituen pazienteak bidali hara. Argi dago: paziente bat ez badago zainketa intentsiboetara bidaltzeko eran, kudeatu egiten duzu hori; hori da nire lana. Baina besteak? Eta Gasteiz itxita zegoen, eta Donostian beldur ziren. Egon zen aste bat zeinean ez baikenuen pazienteak nora bidali.

Egoera gogorrak ziren...

N.A: Kaos bat zen: kaos kontrolatu bat. Pertsona batzuk arnasgailuarekin, sedazioarekin, monitorizazioarekin, eta, gainera, sedazioaz haragoko botikekin... Dena kablez beteta, eta gu, astronauta batzuk bezala jantzita. Egokitzapen prozesu iraunkorrean geunden: lanari, gaixo mota horri... Paziente kritikoak kudeatzen badakigu zainketa intentsiboetan, baina hor zegoen, gainera, ingurumari hori guztia. Presio soziala zegoen, emozionala, eta, gero, gainera, pazienteak bakarrik zeuden: familiarik gabe. Sendiak ere kudeatu egin behar izan dira.

Gauza asko batera…

N.A.: Eta koronabirus hitzak daukan pisua. Hori guztia kudeatu egin behar da. Baina ikasketa prozesu bat izan da. Orain, beste oldarraldi bat badago; gutxienez badakigu zer dagoen. Segur aski, psikologikoki gogorra litzateke, baina badakizu zer dagoen. Kudeaketa aldetik, edota babes jantziak erabiltzeari dagokionez, adibidez. Jarri eta kendu, ikasi egiten da azkenean, eta era automatikoan egiten da. Baina gogoratzen naiz, lehen aldietan...

I.P.: Bai, eta betaurrekoekin ezer ez ikustea: ikaragarria da. Egoera martzianoa izan da: martzianoa. Eta bota dituzu pare bat gako. Bat da bakardadearena.

Hain justu, birusa tarteko, bakarrik egon behar izan dute paziente askok. Zuen erietxean ere bai, Iñaki? Ala zuenaren erako zentro txikiagoetan malgutasun handiagoa izan duzue?

I.P: Ospitale txiki baten alde ona, esate baterako, hori da: halako krisi batean ere, gertutasuna dugu pazienteekin, haiek bakarrik ez egoteko. Eta ni, alde horretatik, pozik nago. Eman diegu aukera hainbat familiari azken agurra egiteko... Niri zainketa aringarrietako begirada izateak ere asko lagundu dit. Beste gauza bat da. Larrimina ezberdina da.

Donostia ospitalea handiagoa da. Bakarrik hilko zen jendea…

N.A.: Gehienak, gehienak. Uste dut azkena hil zen gizonaren kasuan utzi zitzaiela alabei sartzen. Familiarengatik; bera ja sedatuta zegoen. Aurretik egon zen triste. Eskatzen zuen bakarra zen norbaitek berari eskutik heltzeko: hori bakarrik nahi zuen. Erizain gisa, etsigarria zen. Batetik, ezin zarelako egon hainbeste denbora babes jantzi batekin; bestetik, ez daukagulako jenderik. Ez dugu izan erizainen lanaren parte diren behar horiek asetzeko adina jenderik. Dena zen klinika, klinika, klinika...

Eta zaintzaren alde hori bigarren mailan geratu da?

N.A.: Bai, eta aldi berean, ez. Baina ikusi da erizainen lana zein inportantea den antibiotiko bat jartzeaz, intubazio batean laguntzeaz edo monitoreak ikusteaz aparte ere. Zeren pertsona horiek bakarrik baitzeuden, eta behar zuten konpainia, esplikatzea, animoak ematea... Hori ere gure lana da.

ZIUetan, bestela, badituzue bideak jendea bakarrik ez hiltzeko. Ezohikoa izan da hau...

N.A.: Normalean, ikusten bada pazientea ez aurrera eta ez atzera dagoela, familiarekin hitz egiten da: prestatu egiten da. Deitu egiten zaie, eta egoten dira pazientearekin egon behar duten astia. Batzuk, bost minutu, eta beste batzuk, ordu pare bat; batzuek ikusi nahi dute amaiera, eta beste batzuek, ez. Aukera hori badago; bakoitzak kudeatzen du nahi duen eran.

I.P: Kasuok bereziak egin ditu kutsatzeko arriskuak. Hori ez da gertatzen normalean.

Zuek sentitu duzue kutsatzeko beldurra?

N.A: Hasieran, igual. Gero, gaitzarekin lan egiten duzunean, errespetua diozu, baina beldurra kentzen diozu. Nik, ni kutsatzekoa baino gehiago, gurasoak kutsatzeko beldurra izan dut. Hori zen nire kezkarik handiena. Gurasoak kutsatzea, edo maite dudan jendea. Eta gero beldurra inguruan ere ikusi dut, lankideen artean eta. Batez ere, erizain helduagoetan: bikotekide helduak zituztenak, edo guraso helduak, eta haiek zaindu beharra.

I.P.: Beldurra nik ere ikusi dut inguruan. Nire kasuan, ez.

Gripe baten antzekoa zela esan zen…

I.P: Eta ez da. Ez da gripe bat: argi eta garbi. Ez du zerikusirik.

N.A.: Gripe batek ez dio horrelako jipoia ematen gorputzari. Eta urtero izaten ditugu gripe garaian gripearekin ZIUan hiltzen diren adinekoak. Baina, kasu honetan, jendea gaizki: oso-oso gaizki...

I.P.: Eta oso azkar. Hori da diferentzia nagusietariko bat. Hau une batetik bestera zen. Bat-batean, 39 graduko sukarra eta... Denborarekin ikasi dugu nola doan: ostikoka ikasi dugu.

N.A.: Bai. Eta izan ditugu kasuak emozionalki oso gogorrak. Nik baditut zenbait kasu buruan ez zaizkidanak inoiz ahaztuko: izen eta abizenekin. Batzuk, zorionez, atera dira, baina beste batzuk, ez.

I.P: Nire lehen kasua izuak jota hil zen. Etxean zegoen, larrimin momentu bat izan zuen, eta erietxera. Ospitalera heldu, eta sagu tranpa batean sartu zen... Derrepentean, denok astronauten moduan jantzita haren inguruan. Oihuka hasi zen, hil egin nahi zuela. Azkenean, sedatu egin genuen... Hori bai, lortu genuen semeak haren ondoan egotea, babes jantziak soinean zituztela. Hortxe egon ziren. Paziente hori 24 orduz lagunduta egon zen. Material faltarik-eta ez dugu izan guk horrelakorik egiteko. Are gehiago: babes jantziak senideekin batera janzten genituen. Hori niretzat polita izan da. Medikua eta senitartekoa, elkarren ondoan. Zergatik ez? Gauza asko izan dira berriak eta itsusiak, baina hori, adibidez ,niretzat oso hippya izan da. Horiek dira, hain justu, ospitale txikien onurak.

ZIUetatik at geratu diren pazienteez ere erruz hitz egin da krisi honetan, eta edadeak horretan izan dezakeen pisuaz; aintzat hartuta, gainera, erasokorragoa dela gaitza adinekoekin. Baina ez da guztiz berria, ezta? Zainketa intentsiboetarako eriak hautatzea ohiko lana da medikuentzat. Ez da erraza izango...

I.P.: Entrenatuta gaude. Baina zenbaitetan gogorra da. Eta adina? Bai, adinarekin arrisku handiagoa duzu. Carlos Soria mendizalea hor duzu, 84 urterekin 8.000koetan; salbuespena da. 84 urterekin, normalena da eritasunen bat izatea. Baina hori bizitza normalean horrela da. Etortzen direnean gure erietxera, eskualdekora, galdera maiz hor dago: «Zergatik dago hemen? Zergatik ez Donostian edo Txagorritxun?». Eta esan behar da: «Bada, hemen dago, txarto ipintzen bada ez dugulako hara bidaliko».

Baina hori ez du koronabirusak ekarri, eta adinari bakarrik ez zaio erreparatzen halakoetan...

I.P: Hori da. Hori esan egin behar da, oso inportantea da.

N.A.: Nik ez dut erabaki hori hartzen, ez dagokit. Nire lana beste bat da. Baina, bai, ZIUetan beti erabaki da nor bai eta nor ez. Ez bakarrik adinarengatik edo pluripatologiengatik. ZIUko egonaldi bat gogorra da, oso gogorra, eta mundu guztia ez dago prest hori eramateko, eta agian alzheimerra daukan 95 urteko pertsona bati sufrimendu handia eragingo diozu. Egia da borroka egin behar denean borroka egin behar dela: jo eta su. Baina oso gogorra da.

Beldurra sortzen du gaur egun koronabirusa hitzak?

N.A.: Bai, bai. Eta nik ere badiot: beldurra diot. Errespetua eta beldurra. Guri orain esaten badigute COVID-19 positibo bat sartu dela, denok jarriko gara alerta.

I.P.: Hori horrela da. Izango da beste hitz tabu horietako bat, minbizia bezala edo. Baina hori hor dago, eta, gainera, ezin da beste modu batean izan.

Zer-nola ikusi dituzue hartu diren bakartze neurriak eta hori arinduz joateko pausoak?

N.A.: Ulertuta zaila dela erabakiak hartzea, ni, osasun arloko profesional gisara, frustratuta sentitu naiz, adibidez, hedabideetan informazioa kudeatu den erarekin. Nik ez nien albisteei erreparatzen; asko estresatzen nintzen: ez dakit zenbat kutsatu berri, ez dakit zenbat ez dakit zer... Derrepente, ordea, hortik pasatu gara arintze neurrietara: dena normala dela esatera. Eta ez da normala. Ez dut esan nahi gaizki egon behar dugunik, baina ez da normala. Eta esplikatu egin behar zaio jendeari zergatik ezin diren, esate baterako, jendetzak bildu.

I.P.: Baina igual bada garaia #etxeangeratu traola horretatik #etxeanezgeratu dioenera pasatzeko. Adineko jende pila bat geratu da hor, fobia pila bat azaldu dira, eta aldatu egin behar da hori. Ezin da oraindik esan: «Etxean geratu». Jendeari esan behar zaio ez geratzeko etxean, ez beldurtzeko.

N.A: Nik arduradun politikoei eskatuko nieke koherentzia handiagoa, eta komunikatiboki hobetzea pixka bat. Oso anbiguoak iruditzen zaizkit. Normaltasun berria kontzeptuak berak jendea nahasi dezake. Ez da normala. Egoera berri bat da: izan daitekeena ona, polita, zeinean geratu zaitezkeen lagunekin...

Gozamena ere izan dezake…

N.A.: Bai, noski.

I.P.: Gauza batzuk aldatu egin behar dira. Niri deigarria egiten zait, adibidez, hau [ondoan haur parke bat hesituta dago]... Ze tontakeria! Tontakeria bat da. Aurten igual atrakzio parke batera ezingo gara joan. Baina horko parke horretara zergatik ez? Zergatik ez?

Txaloak jaso dituzue; heroi ere deitu zaituztete…

I.P: Heroi izatearena, erabili den hizkuntza belikoa... Ni kontzientzia eragozlea izan nintzen, orain inork soldadua naizela esateko; ez, mesedez. Orain, izan dira une politak. Hemen, etxean, nire gauzak egiten, eta derrepentean, zortzietan, txaloak, kalera hurbildu, eta jendea txaloka: alde batetik oso polita izan da.

N.A.: Egia da gauza horiek badutela puntu emozional hori. Baina ni ateratzen nintzen txalotzera autonomoei, jendeari... Izan ere, bazen ekintza kolektibo bat.

I.P: Eta esfortzu kolektibo bat.

N.A:Ni horrekin geratuko naiz. Eta gu ez gara soldaduak; ez gara heroiak. Langileak gara; ez gehiago eta ez gutxiago: langileak. COVID-19arekin, edo gabe; guk gure lana egiten jarraitzen dugu, gauden departamentuan gaudela.

Hutsuneak atzeman dituzue?

N.A: Pertsonalean inbertitu behar da, trebakuntzan, erizaintzaren espezializazioan: gure karrerak espezializazioak behar ditu... Niri orain intentsiboetako kontratua amaituko zait, eta igual erditzeetako gela batera joan behar dut.

Horrek dakarren lanerako zailtasuna areagotu egingo zen horrelako krisi batean...

I.P.: Gazte-gazteak, imajinatu...

N.A. Etortzen zen jende berria, munduko borondate on guztiarekin. Eta, adi, oso ondo egin da lan. Egoera kontuan hartuta, oso ondo egin da lan. Baina bestelako egoera batean jende horri babes bat ematen diozu, eta orain ezin genuen. Eta, jakina, arnasgailuez asko hitz egin da. Baina nork hitz egiten du arnasgailu horiek kontrolatuko dituzten pertsonez?]]>
<![CDATA[«Agur esateko eskubidea ez da bigarren mailako kontua»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/002/001/2020-06-18/agur_esateko_eskubidea_ez_da_bigarren_mailako_kontua.htm Thu, 18 Jun 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1877/002/001/2020-06-18/agur_esateko_eskubidea_ez_da_bigarren_mailako_kontua.htm online bada ere. Eskertu ere egin dio gaiaz publikoki aritzea: «Ez da erraza».

Izurriaren hasierak hauskortasun egoera batean harrapatu zuen zuen ama, Jon Mirena...

JON MIRENA LANDA (J.M.L.): Bai, bi iktus izan zituen. Hala ere, aurrera atera zuten. Pixkanaka aurrera ari zen: errekuperazio bidean. Basurtuko erietxetik atera eta Gorlizera eramatea zen asmoa, han errehabilitazioa egiteko. Dena geldiarazi zuten, ordea, bere aldamenean zegoen pazienteak COVID-19an positibo eman zuelako. Nire amak ere eman zuen positibo, eta orduan galdu egin genuen amaren arrastoa. Azken goiz bat egin ahal izan genuen berarekin, eta gero geuk ere joan egin behar izan genuen etxera, bakartuta. Horrek eragin du egonezina, urruntasuna.

IZASKUN ANDONEGI (I.A.): Komentatu duzu, Jon, amaren arrastoa galdu zenutela...

J.M.L.: Dena zegoen primeran amak positibo eman zuen arte. Positibo eman zuenean, sartu zuten gela batean, hor zegoen, eta inor ere ez zen sartzen. Eta une haietan garbi zegoen ez zegoela protokolo garbi bat han. Esaterako, proba egin zioten babestuta, baina gero inor ez zegoen han babestuta. Orduan, ez genekien zer egin: «Etxera joan behar dugu? Sartu behar dugu? Nor sartuko ote da?». Azkenean, ni sartu nintzen; sartu nintzen, nolabait ere, protokoloaren kontra, eta egon nintzen goiz osoan: gauzak normalizatu ziren arte. Gero ja sartzen hasi ziren erizainak, haiek ere babestuta, eta orduan gu -hiru anaia gara- bidali gintuzten. Esan ziguten lasai joateko, haien eskuetan gelditzen zela; ordutik amaren jarraipena egin behar izan genuen etxetik. Aurrena pabiloi batean egon zen, gero beste batean, ondoren Santa Marina erietxean bukatu zuen... Larrimin handia zen; deitzen baduzu esaten dizute, ez dizute esaten, ez dago erarik kontaktatzeko... Lau egunean joan zen, baina amaigabea izan zen niretzat: oso luzea.

COVID-19ak, beraz, ekarri zuen aldaketa erabatekoa...

J.M.L.: Alde batetik, nik ez dut kritikatu nahi sistema: sinpleegia litzateke. Bertan egon ginenean, primeran tratatu gintuzten. Eta uste dut borondate on osoz esan zigutela: «Segi etxera. Batetik, zuek isolamenduan egon behar duzuelako. Gu arduratuko gara». Alde horretatik, uste dut ondo jardun zutela. Gertatzen dena da ez zegoela pentsatuta, oro har, horrek esan nahi duela zuk galtzen duzula kontaktua. Eta nik etxean nengoela esaten nuen: «Joan behar dut? Joaten banaiz kutsatu naiteke, eta ekarri dezaket gaitza etxera?». Eta, aldi berean, haiek ere lanean daude, eta ikaragarrizko olatua izan zen. Dena hasi zen unea zen; gainezka zegoen, eta ez duzu trabarik egin nahi, baina zure ama dago tartean. Azkenean, lortu genuen komunikazioa izatea, baina ez zegoen protokolizatuta horretarako bidea. Horri begiratu beharko litzaioke hurrengo baterako. Ez dut esaten haiek gaizki aritu zirenik, baina bizitzaren amaierako eskubideak eta agur esateko eskubidea ez dira bigarren mailako kontuak: lekua egin behar zaie. Hori protokoloetan txertatu behar da. Gainera, egoera horietan, behin esaten dizutenarekin ez da nahikoa. Nire burutik pasatu zen, esaterako, konfinamendua apurtu, eta amaren ondora joatea.

I.A.: Noski, nola ez. Nola ez.

Hilabeteotan izan diren arazoen adibide argi bat Jon Mirenaren bizipena. Halako asko ikusten ari zarete dolu prozesuetan laguntzen ari zareten adituak?

I.A.: Bai. Ikusten ari gara kasu oso antzekoak. Batez ere konfinamenduaren hasierakoak, zeinean izugarrizko ezjakintasuna baitzegoen. Profesionalei ere laguntzen aritu naiz prozesuan, eta haiek ere ez zekiten nola jokatu. Gero, kanpotik zetozen arauak politikariek hartutakoak ziren, ez ziren osasun arloko profesionalek hartuak. Osasun arloko profesionalenak balira, bizitzaren amaierako erabaki horiek seguruenera beste modu batean hartuko ziren. Ulertu egin behar da; larrialdia oso handia izan da, baina nahi gabeko ondorio handiak utzi ditu. Bizitza bukaerako zenbait eskubide ez dira kontuan hartu, batez ere behar emozionalak, psikologikoak eta espiritualak. Hala ere, esan nahi dut osasun arloko profesionalek, oro har, oheburuetan egon diren horiek, hilzorian zeuden pertsona horien familia bihurtu zirela puntu kritiko batean: humanizazio horren eskuak izan ziren. Horren lekukoa izan naiz ni. Baina orain dolu horien liseriketa egin behar dugu.


Jon Mirena Landa. / Luis Jauregialtzo, Foku.

J.M.L.: Hor gakoa da ziurtasuna behar duzula. Komunikazio kanal bat ezarrita egotea eta norbaitek esatea: «Joan etxera, eta hitz egiteko aukera izango dugu arratsaldeko zortzietan». Aldiz, esaten badizute lasai joateko, baina gero ibili behar baduzu nora deitu, nora ez deitu, zoratu egiten zara.

I.A.: Jonek esan duen hitz gakoa da ziurtasuna. Gizakiok behar dugu segurtasuna gure bizitzan zehar, eta, halako momentu zail batean, pertsona maite baten arrastoa galdu duzunean, ildo bat ezarri behar da esateko nolako kontaktua mantendu behar den.

Jendea sendatzeko asmoz hartutako erabakiak izan ziren, birusari hesia jartzeko...

I.A.: Bai, larrialdi horretan garrantzitsuena izan zen bizitzak aurrera ateratzea. Baina beti iristen da une bat zeinean ezin baita pertsona bat sendatu. Prozesu guztietan badago puntu bat non pertsona begiratu behar den, ez gaitza. Pertsona osotasunean begiratu behar da, haren sendia ere bai, eta ezin dira ahantzi beste beharrak. Ez dago aitzakiarik.

Baina beldurra zegoen...

I.A.: Bai, beldurra zegoen, kaosa, ados nago. Baina beste neurri batzuekin egongo zen era beste modu batean jarduteko, eta ez da egin. Hiltzera doan pertsonaren ondoan egon da profesional bat, egon da pertsona bat. Zer alde legoke, esaterako, pertsona hori egon beharrean Jon Mirena egotean amaren ondoan? Edo beste senide bat... Eta hori, beharra baldin badago. Izan ere, batzuetan familiek ez dute ondoan egon nahi. Badakit oso polemikoa dela hori, baina beti errespetatu behar dira familien eta hiltzera doan pertsona horren beharrak. Eta aukera eman behar da. Ez da gauza bera aukera ematea edo ez ematea. Gero bakoitzak erabakiko du: hor dago askatasuna.

Dolua ondo bideratze aldera, kontu horiek guztiak oso garrantzitsuak direla nabarmendu ohi duzue sarri askotan arloko profesionalek. Gainerakoan, pisutsuagoa da prozesua, ezta?

J.M.L.: Bai, hau guztia landu egin behar duzu. Egoera oso arraroa izan da. Bakartuta geunden etxean, eta mundu guztia zegoen halako egoera arraro batean. Guk hileta, esaterako, orain egingo dugu. Une hartan informazioa falta zen hori egiteko moduen inguruan ere, eta laga egin genuen. Eta falta zaizkizu euskarriak dolua egiteko. Ordezkatu egin behar dituzu; nik ordezkatu nituen, adibidez, idazten. Gero, nire ama oso positiboa zen. Aspalditik esaten zidan aitarekin joan nahi zuela. Guk heriotzaz hitz egin dugu etxean, eta gauza positibo horietara jotzen duzu. Baina zailagoa izan da; euskarriak falta zaizkizu.


Izaskun Andonegi. / Jon Urbe, Foku

Distantziei eutsi beharrak, oro har, dolu prozesuak zaildu egin ditu. Besarkadarik gabeko doluak dira, agurrik gabekoak...

I.A.: Bai, batzuek esaten dute dolua diferituan bizitzen ari direla. Erritualek badute beren pisua eta esanahi antropologikoa. Adibidez, Jonek esan du orain egingo dutela agur kolektiboa... Baina agurra ekintza intimo bat ere bada. Jonek bere prozesu propioa egin beharko du amarekin, eta bere anaiek ere bai: bakoitzak berea. Prozesu horiek bakarrik ere egin behar ditugu; gero partekatzeak gertatutakoari zentzua ematen laguntzen digu, eta errealitatean horrekin topo egiten.

J.M.L.: Bai, bakoitzak bere prozesua egin behar du. Baina egia da, baita ere, badaudela zati batzuk izoztuta geratu zitzaizkigunak. Errautsak hartzea, hileta prestatzea... Hori guztia izoztuta zegoen; bazenekien helduko zela, baina ez zenekien noiz helduko zen ere. Hori kontu arraroa da. Baina guztiz ados; bakoitzak sortu behar du bere prozesua. Dimentsio indibidual hori ere hor dago.

Birusa hor dago. Etorkizunera begira, protokoloak behar dira halakoak saihesteko, ezta?

J.M.L.: Bai, ezustean harrapatu gaitu honek, baina gerora begira buelta bat eman beharko litzaioke. Nola antolatu behar da hau? Zer aukera eman behar dira? Nola? Zer baldintzatan? Eskaintza bat egoteko. Gero jendeak erabakiko du hartu nahi duen edo ez.

I.A.: Hori da, aukera eman, eta gero norberak erabakitzeko askatasun hori izan dezala.

J.M.L.: Hor badago sakoneko kontu bat. Nik ez daukat erabat garbi, baina gauza bat da erlijioa, eta beste bat da gu hiltzen garenean, edo gure senitarteko bat hiltzen denean, hor badagoela zerbait oso sakona gure eskubideen barnean dagoena. Hori bidera daiteke modu erlijiosoan, edo erlijiotik kanpo. Baina kontua ez da: «Hil da, eta kito». Ezin ukituzko hori bada eskubideen barruan kudeatu beharreko zerbait. Hor oso gauza serio bat dago, eta modua egin behar da horri bide bat emateko eta guk erabakitzeko, baita salbuespeneko egoeretan ere. Jakina, ez badago prestatuta, ez dago egiterik. Baina baldin badakigu berriz antzeko egoera bat etor daitekeela, presta dezagun. Badakit zaila dela, baina ezin dugu esan: «Besterik gabe, kendu egingo dugu». Eta hori, alde batera utzita bakoitzak zer pentsatzen duen: beste mundurik badagoen, ez dagoen... Duintasun kontua da.]]>
<![CDATA[«Mendekotasuna kutxa batean sartu da, eta itxi egin da» ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/002/001/2020-06-17/laquomendekotasuna_kutxa_batean_sartu_da_eta_itxi_egin_daraquo.htm Wed, 17 Jun 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1877/002/001/2020-06-17/laquomendekotasuna_kutxa_batean_sartu_da_eta_itxi_egin_daraquo.htm Online egin dute topaketa. Beste bi haur ere baditu Zabalbeaskoak; aurrez aurreko topaketa baterako astia ateratzea zail du. Lizarrara joateko taxi egokitu bat behar luke Malkorrak: 200 euro dira. Ez zuten elkar ezagutzen, baina zuztar berekoa dute mezua.  
Maialen Zabalbeaskoa. / Jaizki Fontaneda, Foku Elkartu-k salatu du itxialdian sendien gain geratu dela mendekoen zaintza ia osorik... MIKEL MALKORRA (M.M.): Bai, egoera aztertzea erabaki genuen, eta ondorio nagusia izan zen familiek hartu dutela zaintzaren ardura nagusia. Lehendik ere bagenekien hori. Badira baliabide publikoak, baina familiek hartu behar izan dute orain ere ardura nagusia. Krisi batean gaude, eta lehen fasean, bereziki, zaintzen krisi bat egon zen. Urteotan, gainera, sendien kontrako neurriak hartu dira, eta, zentzu horretan, iraingarria ere izan da. Horra zuen kasua, Maialen. Itxialdian alabari errehabilitaziorako-eta behar dituen zaintza guztiak eten zitzaizkiola salatu duzu. Instituzioetan ate joka ibili zarete, hedabideetara ere jo duzue: arta horiek, beste era batean bada ere, bermatzeko eskatu duzue. Azkenean, alaba zentro itxi batera eraman duzue... MAIALEN ZABALBEASKOA (M.Z.): Ez genuen nahi horrela bukatzerik, baina senarrak eta nik horretara bultzatuta ikusi dugu geure burua: ezin genuen gehiago. Ez digute deitu ere egin erietxetik, ez digute erantzunik eman hezkuntza arlotik... Eta, bere tratamenduak jaso gabe, gero eta okerrago zegoen Aiora: sufritzen, minarekin. Aspaceren zentro batean sartu behar izan dugu. Oso ondo dago han, baina oso gogorra da. Arazoa da orain ez dudala ikusten ia. Alaba 24 orduan etxean neukan lehen, eta orain batere ez: oso gogorra. Nik uste nuen hedabideetan-eta aterata lortuko nuela erantzun bat, baina ez da posible izan. Eta berriro esango dut: Aspace ondo dago, bai, baliabide asko ditu han. Baina hori, pertsona hauek baztertzea, ez da bidea. Helburuak izan behar luke gurekin bizitzea. Jende askok ikusten ditu jada, ordea, hilda baleude bezala. Nabaritu egiten da hori. Eta, azkenean, nekatu egiten gara: horrela ezin da bizi. Ni mundu honetara heldu nintzenean, izugarria izan zen. Esaten dizute: «Zure alaba horrela dago; agur». Eta erietxetik ateratzen zara, eta horra: alabarekin, gurpil aulki batean, eta ez dakizu nora jo... Ez dizute laguntzen bide bat sortzen. Ordutik, borroka bat izan da. Abandonu bati buruz ari zara... M.Z.: Nire alaba Aspacen hartu ez balute, hilabete batzuetan hilda legoke. Biriketako fisioterapia behar du, bizkarrezurreko zati bat hausteko beldurra nuen... Ikaragarria. Baina esan dut, nire ondorioa da gizarte honek ez dituela barneratzen pertsona horiek, haien sentimenduak. Dena oso azalekoa da. Horrelako pertsona bat ikusi, eta diogu: gera dadila ohean. Niri esan didate: «Zure alaba ez dago errehabilitatzeko; mantentzeko tratamenduetarako dago. Kito». Beraz, ohetxo batean sartu eta hiltzen utziko dut? M.M.: Halakoak jende askori gertatu zaizkio. Mendekotasuna kutxa batean sartu da, itxi da, eta ardura arlo publikotik pribatura pasatu da. Esan diete familiei: «Tori, hau zuen ardura da». Itxi dira errehabilitaziorako zentroak, eguneko zentroak. Hezkuntza arloan ere arazo asko ikusi ditugu: saiatu dira haur guztiek, modu batean edo bestean, etxetik jarrai ziezaieten eskolei, Internet bidez. Baina gure kolektiboko haur askok ezin dute horrelakorik egin, zerbitzu osagarriak behar dituzte. Hori guztia eten egin da. Gure beldurra da: hau eten egin da, baina itzuliko da? Osasun arazo kronikoak beti hartu dira arazo moduan. Eta baliatuko balitz egoera hau gainetik kentzeko zerbitzu hauek? Prestazio hauek? Kalte oso handia izango litzateke. Zer-nolako arazoak jaso ditu maizen Elkartu-k familiei itxialdian galdetuta? M.M.: Askori zer moduz zeuden galdetu, eta erantzuna honako hau zen: «Ohituta gaude. Gu etxean egoten ohituta gaude». Niretzat horrek hausnarketa ikaragarria dakar. Izan ere, gure kolektibo barruan arazo nagusia hori da: bazterkeria. Gizartearen zati batek konfinamendu egoera era iraunkorrean bizi duela ikusteak gogoetarako motibo izan beharko luke. Bestalde, hitz bat nabarmenduko nuke: ikusezintasuna. Ikusezinak direla esan dute askok, ez gaituztela aintzat hartzen: erabakiak hartzen direla gure iritzia kontuan izan gabe. Konfinamenduak ekarri duen beste ondorio bat izan da zentroak gotortzea, birusa sar ez dadin. Desgaitasunak dituzten pertsonak usu zentroetan bizi dira. Bisitekin-eta zer moduz? M.Z.: Lehengoan joan nintzen lehen aldiz ikustera. Eta, jakina, ez zen izan bisita normal bat, gainera: COVID-19arekin egindako bisita bat izan zen. Hasieran esan zidaten ezin nuela hartu ere egin. Eserleku batean jarri ninduten. Aiorak, ikusi ninduenean, negarrez hasi zen; ni ere negarrez hasi nintzen. Eta zuzendariak esan zuen: «Ezin liteke». Mantal bat atera zuten, eta, hura jantzita, egon nintzen Aiora besoetan nuela bi ordu. Ikaragarria. Ez dakite zer min egiten ari diren... Beste familia bat bazen han: aita bat hiru hilabete zeramatzana semea ikusi gabe. Semea atera zuten, eta ez zion kasurik egiten. Aitak: «Seme, hemen nagoela». Eta ez zion kasurik egiten. Ez dut inoiz ahaztuko... Argi ikusten ari da nolako gizartean bizi garen. Pertsona askok horrelako ume bat ikusi, eta zera bakarrik pentsatzen dute: «Niri ez dakidala tokatu». Besterik ez. Hain azalekoa da dena. Nik lagunak galdu ditut nire alaba horrela dagoenetik... Esaten dute ezin dutela gainditu. Barkatu? Arazoa da ez digutela erakutsi txikitatik horrelako pertsonekin bizitzen: ez beldurrik izaten. Aldrebes, ikusten zer amodio atera dezakegun hortik. Hori da arazoa. M.M.: Guztiz ados. Berak dioena lortzeko izan beharko genuke, ordea, gizartearen parte: berdintasunean. Hori ez da horrela. Gehiegitan hautatzen da oraindik segregazioaren bidea. Hezkuntzan dezente hobetu da, baina gaur egun oraindik badago zer hobetua. Lan munduan? Lan babestuan bukatzen dugu gehiegitan: segregazioa da hori. Bizimoduan? Gehiegitan egoitzatara bideratzen da gure bizimodua.
Mikel Malkorra. / Jon Urbe, Foku Egoitzetako egoera oso gogorrak aurkeztu ditu Maialenek. Antzekoen berri izan duzue Elkartu-n egindako azterketan? M.M.: Guztiontzat izan bada egoera gogorra, pentsa egoitzetan dagoen jendearentzat! Gela batean bakartuta. Ez egoitza batean: gela batean. Gainera, askotan beste norbaitekin partekatu beharreko gela batean, seguruenera. Askotan informazio oso gutxirekin. Hori izan da sarri esan diguten beste kontu bat: «Ez dakigu ezer: ez dakigu noiz aterako garen, nola, zer gertatzen den». Beldurra ere egon da; horrenbeste gauza entzun dira egoitzen inguruan. Etorkizunean hausnarketa egin beharko litzateke egoitzetan ematen den artaz. Orain dela urte batzuk ikerketa bat egin genuen, aztertu genuen inklusioaren gaia, eta bazegoen datu esanguratsu bat: egoitzetan bizi diren pertsona denak zeuden bazterketa egoeran edo bazterketa arriskuan. Ondo dago bermatuta izatea janaria, arropa, garbitasuna... Baina hori ez da inklusioa. Arreta ereduaz, esaterako, asko hitz egiten da egun. Esaten da pertsona ardatz duen eredu bat izan behar duela. Niri barregarria ere egiten zait: pertsonei buruz ari gara, pertsona ez badago ardatzean, zer egongo da, bada? Arretaren ardatzean ez: pertsonak egon behar du erabakien ardatzean. Eta bai, hilabeteotan izan dira egoera gogorrak. Oraindik badira. Lehengo astean hasi dira egoitzetako egoiliarrak ateratzen. Pentsa! Noiz hasi ziren ateratzen haurrak? Duela aste dezente, eta desgaitasuna duten pertsonak, orain, eta oso tarte mugatuan, gainera: ordubete. Salbuespen egoera batean egon dira. Ez datoz garai errazak. Kezka duzue orain arte lortutako arta ereduan inboluzio bat egongo den? M.Z.: Nik baietz uste dut. Gure kasuan bezala erantzunik ez izateak asko esaten du. Hiru Hamalau elkartean jarduten dugu guk Aiorarekin, eta presidenteari bizkarra eman zioten bilera batean. Halakoak oso esanguratsuak dira. Nik martxotik dei pila bat egin ditut, eta oraindik alabaren mediku errehabilitatzailea ez da nirekin harremanetan jarri. Telebistan eta egunkarietan atera naiz, eta ez dute erantzun. Hemen zerbait larria dator; nik daukadan sentipena hori da. Positiboa izan nahi dut, baina... Begira non dagoen nire alaba. Atera kontuak: Txibiteren idazkariari ere idatzi genion, eta ez dute ezer egin. Badakit nire alabari zerbait gertatuko zaiola, guztioi bezala. Baina ez nuke nahi nik ez egiteagatik gertatzea, edo sufritzen hiltzea: hori ezin da onartu. Zer burutan sartzen da hori? M.M.: Etorkizunari dagokionez, lehenengo asteetan banuen itxaropena: neurri publikoen arloan aldaketaren bat helduko zen esperantza. Gero, asteak pasatu diren heinean, ez dakit esperantza gutxitu egin den edo desagertu egin den, baina uste dut ikusi dela garrantzi gehiago ematen zaiela beste gauza batzuei gizarte politikei edo pertsonei baino. Arriskurik handiena da niretzat prozesu hau amaitzea apainketa xinple batekin, ez eraldaketa sakon batekin. Eskubideak gal litezke? M.Z.: Nik positiboa izan nahi dut, baina hori ikusten ari naiz. Hemen beti egon den arazo bat izan da, adibidez, udara; urteak daramatzagu eskatzen udaran baliabideak jartzeko umeontzat, behar dituzten artak jasotzeko. Erantzuna beti izan da: «Hau osasun arloaren kontua da; hau hezkuntza arloarena...». Beti pilota elkarri jaurtitzen. Eta orain? Martxotik errehabilitaziorik gabe, eta uda iritsiko da, eta agur esango dute: «Amaitu da ikasturtea. Irailean, ikusiko dugu». M.M.: Bai, eskubideen galera bat badago orain, eta egongo dela iruditzen zait niri ere. Lehengora noa: zentroetan egoera nolakoa den ikusi besterik dago. Diskurtsoa beti izan da zenbat kutsatze egon diren zentroetan. Apenas hitz egin da, ordea, egoera hau zentroetan bizi izan den moduaz. Informaziorik izan duten, ahalbidetu zaien teknologia kanpoko jendearekin kontaktuan egoteko... Edo irteerak. Norbaitek adierazi digu: «Oraindik atera gabe jarraitzen dut, eta horren gaineko erabakirik hartu gabe». Hori da sakoneko arazoa. Izurriak gordin erakutsi du arazo hori; instituzio batean bizitzeak ez erabakitzea esan nahi du... M.M.: Erabat, erabat. Egoitzak behar dira, baina eredu egoki batekin, eta bultzatu behar dira, baita ere, desinstituzionalizazio politikak. Eta arriskuak badaude. Eten diren zerbitzu guztiak nola itzuliko dira: ehuneko ehun? Parte batean? Begirada atzera botata, 2008ko krisian mendekotasuna oso kalteturik atera zen. Kezkatzen nau distantzia sozialak ere. Asko hitz egiten da horretaz, eta arrisku asko ditu. Hasi zaigu jendea kontatzen, esaterako, lehen semaforoko botoiari emateko edo erosketa egiteko laguntza jasotzen zutela, eta orain ez dela hain erraza. Nire beldurra da atzera joatea horretan ere; oraindik ere distantzia handiagoa sortzea gizartearen eta gure artean. Bihar: Izaskun Andonegi eta Jon Mirena Landa doluaz.>> ]]>
<![CDATA[«Zergatik ezin dituzte adinekoek hainbat arrisku beren gain hartu?»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2276/006/001/2020-06-10/zergatik_ezin_dituzte_adinekoek_hainbat_arrisku_beren_gain_hartu.htm Wed, 10 Jun 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/2276/006/001/2020-06-10/zergatik_ezin_dituzte_adinekoek_hainbat_arrisku_beren_gain_hartu.htm
«Osasun kontzeptuari» buruzko gogoeta sorta batekin ireki duzue agiria, epidemian kontzeptu herren bat nagusitu dela iritzita. Zeren falta antzeman duzue?

Osasun krisiari aurre egin behar zitzaion; inork ez du hori zalantzan jartzen. Baina, paraleloki, zera aztertu behar da: krisiaren gidaritzan beti lehenetsi dira osasun irizpideak, eta beste irizpide batzuk ere kontuan hartzearen falta sumatu da. Erabakien dimentsio psikologikoa, soziala eta espirituala ez dira aintzat hartu, eta horiek ere osasunaren parte dira. Areago, horiek ere oso garrantzitsuak dira jende askorentzat.

Zer eremutan ikusi dira gabezia horiek, zuen ustetan?

Guk adineko pertsonen eta desgaitasunak dituztenen alorretan dihardugu bereziki, eta, kolektibo horietan, osasun fisikoaren osagarri diren beste dimentsio horiek oso garrantzitsuak dira. Eta, hain justu, horiek ez aintzakotzat hartu izanak ondorioak utzi ditu. Bada, esate baterako, mugimenduak mugatuta eduki dituztelako hainbat pertsonak, edota aparteko beldurrak sortu zaizkielako egoera honekin guztiarekin... Oraindik ere ikusteko daude konfinamenduak pertsona horiengan utzi dituen ondorioak.

Osasun krisia hor dago oraindik. Berriz konfinamendu bat egin beharko balitz, zer-nola antolatu beharko litzateke arazo horiek ez errepikatze aldera? Zer akats eragotzi behar dira?

Hartzen diren neurriek benetako arriskuaren araberakoak izan behar dute, ingurumari bakoitzari egokitutakoak. Gainerakoan, adinekoen zentroetan adibidez, abusu eta bazterkeria egoerak ager daitezke; areago, tratu txarrak ere bai. Neurri orokorrak bereizkuntzarik gabeko modu batean ezartzera egiten bada, normalean hor kolektibo kalteberenen beharrak kanpo geratuko dira. Beraz, kolektibo horietan diharduten profesionalen hitza aintzat hartu behar da erabakiak hartzeko orduan. Jendea bakartu behar bada, bakartu egin behar da; argi dago. Baina arloan diharduten profesionalen iritzia kontuan hartzea garrantzitsua da.

Eta horren falta sumatu duzue?

Guri, esaterako, zentroetako langileek esaten ziguten haiek beste era batzuk ikusten zituztela pertsonen segurtasuna bermatzeko; ez zela beharrezkoa egoiliarrak zentro batean 30-40 egunean bakartuta edukitzea... Izan ere, gu gure etxeetan egon gara bakartuta, baina, adineko pertsonen kasuan, haien logelak hartu dira haien etxetzat. Eta ikusi dira zentroetan gauzak egiteko beste modu batzuk, baina, instituzioetatik jaso dituzten protokoloen arabera, debekatuta zeuden horiek; ezin zituzten bideratu. Horregatik, helburua litzateke protokolo horietan segurtasuna ez izatea balio bakarra. Segurtasuna balio bat da, garrantzitsua, eta babestu egin behar da. Baina beste balio batzuk ezin dira alboratu. Hori argi ikusi zen, esate baterako, baita ere, pertsonei adinaren araberako ordutegiak ipini zitzaizkienean kalera irteteko. Zergatik ezin dituzte adineko pertsonek zenbait arrisku beren gain hartu?

Beraz, debeku eta antzekoen gainetik, pertsonen autonomia sustatzera egin behar da?

Guk ez dugu uste autonomia ororen gainetik dagoenik. Osasun larrialdi batean gaude, eta hainbat neurri hartu dira, eta egokiak izan dira: beharrezkoak. Baina, behin bizitzaren balioa babesteko neurri batzuk ezarrita, gizartearen osasun komunitarioa babestera eginda, ahal duzun orduko, beste balio batzuk ere sustatzen hasi behar duzu: autonomia ere bai. Pertsona bat soilik atera daitekeela 19:00etatik 20:00etara? Zergatik? Utz diezaiotela bere arriskuak hartzen. Ondo dago informazioa ematea, hauskorragoa dela gogora ekartzea, baina gero berak erabakiko du arrisku hori bere gain hartu nahi duen.

Krisi honek agerian utzi duen adinkeriaz erruz hitz egin da. Aipatu duzunaren gisako neurrietan, esate baterako, nabarmena izan da. Beste zein erabakitan ikusi duzue adinkeriaren itzala?

Gauzak aldatuz joan dira, zorionez, krisiak aurrera egin ahala, baina lehen erreakzio bat izan zen osasuna eta segurtasuna lehenestea ororen gainetik, eta egin ziren hainbat protokoloren lehen zirriborroetan defendatu ziren, adibidez, pertsonak adinaren arabera baztertzeko irizpideak.

ZIU zainketa intentsiboetako unitateetan-eta hartzeko, ezta?

Hori da. Zorionez, osasun profesional askoren lan onari esker, protokolo horien erabilera ona izan da azkenean kasurik gehienetan, eta ez diete jaramonik egin irizpide horiei. Gero aintzat hartu behar da, gainera, adineko pertsonen eta kolektibo zaurgarrien inguruan zer irudi zabaldu den gizartean izurri honen harira... Zenbait mezu zabaltzeko egon den erak kalte egin diezaioke urte askotan horien irudia indartze aldera egin den lan handiari.

Lehen hildakoak izan zirenean ere, zenbat aldiz gogorarazi zen zaharrak zirela...

Bai, eta gakoak izan behar luke ez pertsonen adinak, baizik eta haien osasun egoerak. Garrantzitsuena ez da ea egoitza batean bizi zen, edo 80 urtetik gorakoa zen.

Zahar etxeetan hildako asko eragin ditu epidemiak. Adinekoen zaintzarako eredu berri bat behar dela inoiz baino argiago utzi du errealitate latz horrek?

Krisi honek agerian utzi ditu hor zeuden hainbat gabezia. Adinekoen zentroek han bizi direnen etxeak izan behar dute; ez dute ospitaleak izan behar. Jakina, ez badira erietxeak, ez dituzte osasun baliabide guztiak; beraz, koordinazio ona eta joria izan behar dute gizarte eta osasun sistemek pertsona horien beharrei ongi erantzuteko. Sustatu egin behar dira zentro horiek, behar den eran; ratioetan, soldatetan, trebakuntzan... Gero, pribatu edo publikoak izan behar duten? Ez zait gehiegi gustatzen eztabaida hori. Baina argi dago horien gaineko lidergoak publikoa izan behar duela; alor publikoak zehaztu behar du zer izan behar duten zentroek, eta eskatzen zaien hori egiten dutela kontrolatu behar dute.

Krisiak utzitako alde baikorrak ere nabarmendu dituzue. Zein?

Asko direla esango nuke. Egoera gogorra izan da, fase latzena pasatu dugula dirudi, eta ikasbide asko atera daitezke. Izan ere, orain garrantzitsua da ikastea, zertan huts egin den ikustea, hori aldatzeko. Ongi zerk funtzionatu duen ere aztertu behar da, hori indartzeko. Egon dira, esate baterako, oso ondo funtzionatu duten praktikak. Adibidez, adinekoentzako egoitzen arloan eta, malgutasun handia erakutsi dute zentroek; gai izan dira goizetik gauera jarduteko modua moldatzeko, protokolo berriekin aritzeko. Harro egon behar dugu, oro har, osasun zentroetan-eta egin den lanarekin. Orain birpentsatu egin behar da egun dugun eredu soziosanitarioa, eta bilatu behar da era koordinatu eta malgu batean jardutea egun dauden beharretara egokituta. Pertsona ardatz duen eredu mota izan behar du, eta, esan bezala: segurtasunak ezin du izan aintzakotzat hartuko den balio bakarra.

Bizitzaren amaieran dauden pertsonen eta haien senitartekoen beharrak ere aintzat hartu behar dira, esaterako. Alor horretan ere izan dira gabeziak...

Horixe da: beste balio batzuk, segurtasunaz aparte. Zentroetako hainbat egoiliarrek adierazi digute haientzat txarrena ez zela hiltzea, baizik eta bakarrik hiltzea. Adineko pertsona batek onartua izan dezake amaitzear dela bere bizitza, eta garrantzi handia izan dezake, esaterako, beretzat une horretan bere gertukoak ondoan izateak... Baina horretarako argi izan behar da guretzat nagusi den balioa, bizitzarena, une horretan ez dela garrantzitsuena pertsona horrentzat. Hala ere, arloan izan diren arazoei, krisiak aurrera egin ahala, kasu askotan erantzun zaiela uste dut: malgutu egin dira hainbat prozedura.]]>
<![CDATA[«Senitartekoen bidez jakin ditugu kasuok; ez gaituzte aintzat hartzen»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2010/002/002/2020-06-09/senitartekoen_bidez_jakin_ditugu_kasuok_ez_gaituzte_aintzat_hartzen.htm Tue, 09 Jun 2020 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/2010/002/002/2020-06-09/senitartekoen_bidez_jakin_ditugu_kasuok_ez_gaituzte_aintzat_hartzen.htm
Eta egunotako erantzunean ere «akatsak» ikusten ari direla esplikatu du Oñatek. Esaterako, kutsatutako pazientearen ingurukoak kontrolatzeko hartzen ari diren neurrietan, «hainbat langile kategoria» bazter utzi direla salatu du: «Mantentze lanetako beharginak, adibidez, ez dituzte deitu ere egin». Langile kategoria zenbaiti, halaber, ez zaizkiela babes jantziak eskaintzen kritikatu du. Kexak badituzte Basurtun ere. «Langileek esaten dute test gehiago egin behar direla», adierazi du Beikak. Babesgabe sentitzen dira egun egiten dizkietenekin. Adibide bat jarri du LABeko ordezkariak; orain COVID-19 kasuak agertu diren pabilioiko langileei apiril hasiera aldera egin zizkieten birusa zuten jakiteko testak, eta ordutik ez dizkiete errepikatu. Hortik aldarria: «Test gehiago egin behar dituzte, eta fidagarriagoak». Babes jantziekin eta ere, eskakizunak eta kezkak badirela nabarmendu du. «Gaitzaren beste oldarraldi bat etor daitekeela eta, gordetzen ari dira, baina etorriko da baldin eta orain jendea babesten ez bada».

ELA sindikatuaren eskeak

Txagorritxuko eta Basurtuko kasuen harira, ohar bat plazaratu du ELAk. Gertaerok argi erakusten dute sindikatuaren aburuz, konfinamendua arintzeko prozesua «behar besteko bermearekin» ez dela gauzatzen ari, eta uste du zorroztu egin behar direla hainbat neurri. Lau puntutan bildu ditu. Puntuetako bat da erietxera bisitan doazen guztiei tenperatura hartzea. Beste bat, babes material «nahikoa eta egokia» erabiltzea: «Material batzuen eskasia antzematen da oraino, nitrilozko eskularruena, adibidez». Arreta maila bakoitzeko «arriskuen balorazioa» ere eskatu dute, eta horren araberako neurriak hartzea. Puntu horren gaineko ñabardura bat egin du ELAko ordezkari Esther Saavedrak; lehen arretako zentroetan, oro har, birusaren sarrera eragozte aldera ezarri diren «zirkuituek» ondo funtzionatzen dute, baina erietxeetan «teorian» geratzen da maizegi horien eraginkortasuna. Lehendik eta adierazia dute ospitaletako zenbait langilek, esaterako larrialdietako zerbitzuetakoek, horietara ailega daitezkeen COVID-19 kasuen gaineko kontrol erabatekoa egiteko zailtasunak.

Beste puntu batean heldu den hilabeteetan egongo den lan zamari taxuz erantzuteko «giza baliabideak» eskatu dituzte. ELAko ordezkari Esther Saavedrak gogora ekarri du langileak «oso nekatuta» heldu direla udara, izurriak atzeratutako lan zama askori erantzun beharko zaiela orain, eta lan taldeak indartu egin behar direla orain ezinbestean. «Behar adinako giza baliabideak behar dira. Izan ere, lan karga oso handia izango da bolada batean».]]>