<![CDATA[Arantxa Iraola | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 24 Apr 2019 20:38:42 +0200 hourly 1 <![CDATA[Arantxa Iraola | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Botika etxeari kontu eske]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/006/001/2019-04-23/botika_etxeari_kontu_eske.htm Tue, 23 Apr 2019 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1872/006/001/2019-04-23/botika_etxeari_kontu_eske.htm
Horixe izan zen Marianen kasua; Depakine hartzen ari zela geratu zen haurdun, eta medikuek ez zioten horren arriskuaren berri eman. Azken hiletan hasi dira botika hartutako andre asko sendagaiaren nahi gabeko ondorioen gaineko informazioa jasotzen, beren kabuz gehienetan —azalpen eske joan ostean hasi zaie osasun sistema erantzuten—, eta antolatzen. Asaldatuta jaso dituzte albiste asko; izan ere, ikerketa batzuen arabera, 1990eko hamarkadatik ziren ezagunak botikaren ondorio gaiztoak.

Horiek horrela, Espainiako Avisav elkarteak orain bi aste jakinarazi zuen lau familiak auzitarako bidea hasi dutela, eta beste hainbat horretarako urratsak egiten ari direla. Horietako bat da, hain justu, Marianena. Alabaren egoerak bultzatu du: 30 urte ditu egun, eta, txikia zenetik, arazoak izan ditu garapenean. «Atzerapena du. Baina ez digute inoiz zehaztu zer duen», esplikatu du amak. «Hitz egitean igartzen zaio, batez ere. Ibiltzean ere bai: motelago dabil». Urteak egin zituzten medikutan, alabaren arazoen motiboa zein zen argitu nahian, baina inork ez zien inoiz lotu azido balproikoarekin —horixe da sendagaiaren izena; Depakine, berriz, marka komertzialarena da—: «Beti esaten ziguten kasu arraro bat zela gurea».

Marianek orain esku artean du, ordea, alabaren arazoak eta Depakine lotzen dituen ziurtagiri bat: mediku batek egindakoa. Botikaren inguruko albisteek arduratuta Osakidetzara argibide eske jo duten gainerako familiak bezala, Murtziara (Espainia) bideratu dute bera ere: hango osagile bat ari da kasu guztiak aztertzen. Hark ez du dudarik izan. Atzerapena eragin dezaketen gainerako motiboak «baztertuta», lotu egin behar da Depakine botikarekin.

Hainbat familia

Ez da agiri hori lortu duen euskal sendi bakarra. Pankrean arazo bat du Piliren semeak —ez du abizenik eman nahi berak ere—. Gantzak xurgatzeko zailtasunak sortzen dizkio, eta, ondorioz, beherakoak-eta izaten ditu sarri. Gaitza botikarekin lotzen duen agiria lortu du berak ere. Urrutiraino joan behar izan dute dokumentua lortzeko, Osakidetzak bidaiaren gastuak ordaindu ere ez ditu egin, baina idatzia eskuratzea oso garrantzitsua izan dela onartu du: «Abiapuntu bat da. Izan ere, behin baino gehiagotan entzun behar izan dugu gure haurren arazoek ez zutela loturarik botikarekin, gure irudimenean zegoela guztia. Orain mediku baten ziurtagiriak esatea ez dagoela nire semearen osasun arazoa azaltzeko beste ziorik, eta, zientzia irizpideekin, onartzea Depakineren ondorio dela, hori niretzat oinarri-oinarrizkoa da. Orain ja badut erakusteko moduko zerbait. Familia medikuak ere hala onartu dit: ondo gordetzekoa da agiria».

Izan ere, bestelakoak ere jaso dituzte. Orain dela hilabete batzuk, Osakidetzara argibide eske jo zutenean, hainbat gutun jaso zituzten beren seme-alaben arazoen eta Depakineren arteko lotura auzitan jartzen zutenak. «Depakine ez litzateke arrazoi bakarra, ezta garrantzitsuena ere», zioen eskutitzetako batek. Kontsultetan ere sendagile asko sinesgogor antzeman zituztela salatu zuten orduan: «Medikuek sentiarazten digute esajeratuak garela: gezurtiak». Diotenez, halaxe nabari dituzte oraindik maiz.

Itziarrek ere izena besterik ez du eman nahi. Garapenean arazoak ditu haren semeak, eta horiek Depakinerekin lotzen dituen agiria dauka berak ere. Uzkur sumatu du bere neurologoa, ordea, orain berriro. «Honetaz hitz egiteari utzi beharko geniokeela esan zidan. Hedabideek min handia egin dutela». Kexu da: «Dena dira eragozpenak». Ezinbestekoa deritzote, ordea, argibide eske jarraitzeari. Pili: «Murtzian artatu gintuen mediku hark berak esan zigun: 'Errudunak bilatzea baino gehiago, erantzukizunak bilatzea da kontua'. Gertatu da, ados; baina horren ondorioak jasaten dituzten pertsonak hemen daude».

Zer egin aztertzen

Haien alde egin nahi dute. Auzitara joko duela argi du Marianek. Zer egin aztertzen ari dira beste bi andreak. Itziar: «Behin honaino iritsita, ez dut baztertzen auzitarako bidea». Pili: «Nik gaur ez dut asmorik urrats hori egiteko; baina ez dakit nire semeen osasunak zer bilakaera izango duen: ez dut baztertzen aurrerago egitea». Kaltea eginda dago, baina kalte-ordainen batek hobetu egin dezake beren seme-alaben geroa; ondo dakite hori. Eta, jakina, biktima ororen nahiak ere bultzatzen ditu: oker egindakoa aitortzeak. Itziar: «Onar dezatela zer egin duten, akats bat egon dela». Pili: «Eta kalteak izan dituztenak lagun ditzatela: era batean edo bestean, baina lagun ditzatela».

Familiek Sanofi salatuko dute, «informazio falta» leporatuta. Badakite tresna boteretsuak izango dituela defendatzeko, eta zaila izango dela. Auzi honen gaineko kudeaketaren ardura, hala ere, ez dago enpresaren gain bakarrik, sendion ustez. Horregatik, Osakidetzara gutunak idazten jarraitzen dute. Pili: «Eskatu diet, arren, balproatoak eragin ditzakeen enbriopatien inguruan Frantziako Estatuak duen gida irakurtzeko; zeren desinformatuta daudela baitirudi. Patologia pila bat eragin ditzake, prospektuan ageri direnez gain». Beste hainbat herrialdetako administrazioek ere —Frantzia eta Erresuma Batua aitzindari— hartu dituzte neurriak kaltetuei laguntzeko.]]>
<![CDATA[«Baliabideak behar dira, eta familia bat atzetik»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2161/012/001/2019-04-21/baliabideak_behar_dira_eta_familia_bat_atzetik.htm Sun, 21 Apr 2019 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/2161/012/001/2019-04-21/baliabideak_behar_dira_eta_familia_bat_atzetik.htm
Noiz sartu zen zuenean gaitza?

JOSEBA ERREKALDE (J.E): Akordatzen naiz; abendua zen, orain dela zazpi urteko abendua. Izebak deitu ninduen bazkaltzeko; ez zen ezohikoa elkarrekin bazkaltzeko geratzea. Akordatzen naiz ongi bazkari hartaz: mahai gainean jarri zidan diagnostikoa.

Ordura arteko bidea bakarrik egin zuen...

J.E.: Bai, isilean... Bueno, ez nuke esango isilean, baina uste dut oso gutxi partekatu zuela. Bera konturatu zen, bere kabuz. Konturatu zen bere izateko eran eta bere egiteko batzuen barruan zerbait gertatzen ari zitzaiola memoria aldetik, espresatzeko gaitasunen aldetik. Bere kabuz joan zen medikuarenera, eta bere kabuz jaso zuen diagnostikoa. Nik ez dakit zenbat jenderi kontatu zion aurretik; dakidana da ja behin niri jakinarazi eta gero familian zabaldu egin genuela zer zuen.

ANTTON ELOSEGI (A.E.): Nirea ezberdina izan zen. Justu erretiroa hartutakoan hasi nintzen ordu pila bat pasatzen etxean; ekainean erretiratu, eta abuzturako hasi nintzen gauza bitxiak sumatzen. Oso aldatuta ikusten nuen: gutxituta. Behin, bere anaiaren izena gogoratu ez zuenean, esan nuen: «Hau zerbait bada». Internetera jo nuen, eta han berehala ohartu nintzen sintoma guztiak hor zirela. Baina ez nion inori kontatu nahi izan hasieran; ez nuen sinetsi nahi. Arrazionalki nioen: «Ez dago beste irtenbiderik». Baina ez duzu sinetsi nahi. Hainbat hilabete igaro nituen inori ezertxo ere kontatu gabe; gero, semeari esan nion. Kasualitatez, Gipuzkoako alzheimerdunen elkarte Afagiko lehendakariordea zena ezagutzen nuen, eta hari azaldu nion nola geunden. Hark: «Sintoma horiekin, zoazte lehenbailehen neurologoarengana».

Arantxa bera jabetu al zen?

A.E.: Engainatuta eraman nuen, depresioa zeukala esanez: psikologo batengana joango ginela... Eta, bueno, ez zion askorik begiratu ere egin espezialistaren izenari. Gero, gorabeherak izan genituen. Lehenbiziko espezialistak esan zuen bazitekeela zerbait egotea, baina joateko handik urtebetera. Ez ginen konforme geratu erantzun horrekin, eta beste iritzi baten eske jo genuen. Azkenean, 2011n heldu zen diagnostikoa. 2009 bukaeran hasi, eta 2011ko ekainean. Arantxak jakin nahi izan zuen diagnostikoa. Garrantzitsua izan zen; gaixoak jakitea eta onartzea oso inportantea da.

Era batean edo bestean, zaintzara behartu zaituzte gaitzak. Zeintzuk dira zailtasunak?

J.E.: Guk, gure esperientziaren arabera, adibidez, zera ikusi dugu: fisikoki gaizki dagoen pertsona bati segituan baloratzen zaio mendekotasuna, baina burutik gaizki dagoenari ez hain erraz. Guk izeba egoitza batean sartzeko-eta urratsak hasi genituenean, esaterako, zera esaten zuten: 'Andre hau ez dago hain gaizki...'. Alor kognitiboaren balorazioa ez dago ondo araututa.

A.E.: Ez dago, ez. Arantxari, adibidez, puntu gehiago eman zizkioten besoa hautsi eta pixka bat okertuta geratu zitzaiolako, arazo kognitiboengatik baino, eta besoko arazo hori ez da ezer ere... Eta Arantxak, bai fisikoki eta bai mentalki, era nahiko paretsuan egin du behera. Baina badira beste batzuk burutik joanak daudenak baina kapazak direnak motxila hartu eta mendira joateko...

I.R. (IDOIA REKALDE): Hori da gure kasua. Oso ondo ibiltzen da, baina burua ez du ondo. Eta hor asko sufritzen da. Zeren eta berak nahi ditu gauzak kontatu, baina ezin du. Bera beti izan da konformatze onekoa, eta orain ere ailegatzen da momentu bat esan behar diozuna: «Ezin duzu, izeba. Lasai». Eta, orain arte, edozer gauza zela ere, berarekin hitz egin genezakeen. Baina orain ezin du.

Gabezia gehiago ere atzemango zenituzten urteotan...

A.E.: Beste arazoetako bat osasun sisteman dago; familia medikuak, neurologoak... Usu ez daukate behar adinako trebakuntzarik horrelako kasuak artatzeko. Familia medikuarekin, esaterako, aldatzea tokatu zaigun guri. Batekin, oso ondo; bestearekin, berriz, bueno... Ez zen konturatzen, adibidez, zenbait gauza nirekin hitz egin behar zituela Arantxarekin hitz egin aurretik. Eta neurologoekin ere, antzeko zerbait. Gero, gabezia orokor bat da, ni bezala zaintzaile bakar eta unibertsal garenontzat, guk ez izatea inolako estatusik; nik, esaterako, eskutik eta oso eskutik eraman behar dut toki guztietara, baina ni ez naiz inor. Eta ez zait inoiz gertatu, baina norbaitek esan dezake: «Berak jakingo du, bada». Eta ez; berak ez daki. Ezin duzu esan: «Ni naiz zaintzailea. Ni naiz, une honetan, bera».

Zaintza lanok eskatzen duten ahal ekonomikoa ere ez da edonolakoa izango, ezta?

J.E: Halaxe da, zeren eta guk, adibidez, hautua egin genuen, egoitza batean itunpeko lekurik lortu ezin, eta leku pribatu bat hartzeko izebarentzat; baina hori gauzatu ahal izan zen gaitasun ekonomiko bat bazegoelako... Beste familia askok ezingo dute. Eta, alde batetik, guretzat lasaitasun bat izan zen egoitzan sartzea: ezin genuen ja etxean ongi zaindu.

A.E.: Afagiko talde batean nago, eta konturatzen naiz pribilegiatua naizela. Tokatu zitzaigun bioi erretiroa hartuta egotea, etxea ordaindua genuen, ni osasun onean nengoen, etxea egokituta zegoen, eta familiaren sostengua eduki dugu beti: nahiz eta aldamenean ez eduki. Lagunen aldetik ere bai: bai nireak, bai bereak. Baina bestelako kasuak ezagutzen ditut. Eta zenbat jende ote dago ezkutuan! Etxetik atera ezinik, laguntzarik gabe... Afagi oso elkarte ona da, eta urte asko daramatza lanean, baina, dauzkagun datuen arabera, ez da iristen etxean gaixo bat duten familien %10era. Horrek erakusten du zenbat familia dauden nola-hala motxila bizkarrean hartu eta nahiko bakarrik. Batzuk aberatsak izango dira, eta hamar neurologo eta hamabost zaintzaile izango dituzte etxekoak zaintzeko; baina gutxi batzuk izango dira. Gehienak larri ibiliko dira.

Laguntzak badira mendekoak zaintzeko. Baina ez dira aski. Usu etxeko langileen jarduna ezinbestekoa da zaintzan...

J.E.: Baliabideak behar dira, eta familia bat atzetik. Eta hori guztiek ez daukate. Eta ileak lazten zaizkit niri migrazioaren kontrako mezuak entzuten ditudanean. Halakoak botatzen dituztenei esango nieke: «Zuek zainduko dituzue gure adineko guztiak?». Etxeko langile horiek ez bagenitu gure adinekoak zaintzeko... Egoitzetan ere, gero eta langile gehiago atzerritik etorritakoak dira.

Lan horien duintzean eta profesionalizazioan aurrera egitea ezinbestekoa da...

A.E: Bai, bai, bai. Horixe.

J.E: Bai, eta haien kontratazioan ere harago egin behar da. Ez daukate, adibidez, langabezia saririk. Zergatik? Beren lana zer da, beste lan batzuk baino balio gutxiagokoa? Gure adinekoen zaintzak beste atal batzuetako langileenak baino gutxiago balio du? Jendeak esaten du: «Gure ama zaintzea da munduko gauzarik inportanteena». Bada, ea zer baldintza jartzen ditugun mahaiaren gainean. Hipokrisia bat bada hor gizartean: gure adinekoak ondo zaindu nahi ditugu, baina gero dena irensten dugu, eta dena irentsarazten dugu. Euskararen gaiarekin ere arazo bat bada. Nik nire izeba ezagutzen dut, badakit zer borrokatan ibili den, eta egun ez dauka zaintzaile euskaldunik. Baten bat bada euskalduna, eta bere atean bada e bat erakusteko euskal hiztuna dela, baina...

Zahar etxea, eguneko zentroa... hainbat baliabide erabiltzen ari zarete gaur egun. Zer irizten diezue azpiegitura horiei? Lan gatazka betean daude horietan orain langileak...

I.R: Gure kasuan behintzat, egoitzan langile asko aldatzen dituzte. Guretzat ez da erraza, eta gaixoentzat, atera kontuak, beti pertsona ezberdinekin egotea...

J.E: Oro har, borondate ona ikusten da egoitzan, eta oinarrizko diskurtsoa oso ongi dago. Baina hori gero gauzatu egin behar da; eta, eguneko 24 orduetan zuk ez baduzu ongi prestatutako eta ongi pagatutako eta ongi baloratutako lantalde bat, ideia horiek gauzatzea ez da erraza izango.

A.E: Gure kasuan, lantaldea oso ona iruditu zait; oraindik ez dut sumatu horrelako jende aldaketarik; hizkuntzaren arazoa ere ez.

Maribel Tellaetxeren sendiak, Portugaleten (Bizkaia), lehen lerroan ipini du eutanasia legeztatzeko eskea. Alzheimerrarekin urteak zeramatzan. Zer pentsa emango zizuen albisteak. Aldez aurreko borondateen agiriak eginak dituzte, gainera, zuen senideek; era izan zuten bizitzaren bukaeraz gogoetatzeko...

I.R: Nik argi daukat. Haiek idatzita utzi dutena guk errespetatu egin behar dugu; Portugaleteko familia horrek egin duen bezala: azken muturreraino saiatu behar zuten hori errespetatzen. Bizitzeko askatasuna dugun bezala, hiltzeko askatasuna ere izan behar dugu.

Egun, ordea, legez ezin da horrelakorik egin. Ate hori ireki behar litzateke? Heriotzako unea aukeratzeko era ematekoa?

A.E: Bai, zalantzarik gabe. Kontua da: zein da momentu hori? Maribel Telleatxek, esaterako, esana zeukan: «Zuek, senarra eta seme-alabak, ezagutzen ez zaituztedan unean, hortik aurrera ez dut bizi nahi». Oso garbi esan zuen, eta moralki oso argi zekiten zer nahi zuen, baina hori oso gutxitan izaten da horrela: hain garbi. Arantxak, adibidez, ez du hori esan. Eta hori da gauza bat inork ezin duena asmatu haren ordez.

Ez da hain ohikoa ere bi emakumeok gaitzari buruz publikoki hitz egiteko erakutsi duten adorea. Estigma hor da, ezta?

A.E: Estigmarekin eta ezkutatzearekin oso lotuta dago.

J.E: Izeba beti izan zen borrokalaria: beti. Hartzen zituen erronkak kontzientzia osoz eramaten zituen. Uste dut gaixotasuna etorri zitzaionean ere horrela egin nahi izan zuela: ahal izan zuen arte.]]>
<![CDATA[Emakume batek taldeko bortxaketa bat egin diotela salatu du Iruñean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1958/014/001/2019-04-21/emakume_batek_taldeko_bortxaketa_bat_egin_diotela_salatu_du_iruean.htm Sun, 21 Apr 2019 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1958/014/001/2019-04-21/emakume_batek_taldeko_bortxaketa_bat_egin_diotela_salatu_du_iruean.htm
Larunbat gauean jai giroan murgiltzeko asmoz irten, eta Iruñeko etxe batean hainbat gizonek sexu harremanak izatera behartu zutela salatu zuen emakumeak. Poliziei azaldu zienez, substantziaren bat eman zioten, horren bidez bere buruaren jabe izateari utz ziezaion. Behin haren eragina pasatuta, gertatu zenaz jabetu zela adierazi zuen emakumeak, eta orduan erabaki zuela salaketa ipintzea. Txandaka, hainbat gizonek sexu harremanak izatera derrigortu zutela kontatu zien poliziei. Efe agentziaren arabera, atxilotu gehiago izan daitezke, ikerketa oraindik ere abian baita. Hainbat hedabideren arabera, erasoa Jarauta kaleko etxe batean gertatu zen.]]>
<![CDATA[Emakume bat hil da Gasteizen auto istripu batean]]> https://www.berria.eus/albisteak/165408/emakume_bat_hil_da_gasteizen_auto_istripu_batean.htm Sat, 20 Apr 2019 18:12:24 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/albisteak/165408/emakume_bat_hil_da_gasteizen_auto_istripu_batean.htm <![CDATA[Hiru gizon atxilotu dituzte Iruñean andre bat bortxatzea egotzita]]> https://www.berria.eus/albisteak/165406/hiru_gizon_atxilotu_dituzte_irunean_andre_bat_bortxatzea_egotzita.htm Sat, 20 Apr 2019 08:09:37 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/albisteak/165406/hiru_gizon_atxilotu_dituzte_irunean_andre_bat_bortxatzea_egotzita.htm <![CDATA[Sendotasuna falta du]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2161/008/001/2019-04-19/sendotasuna_falta_du.htm Fri, 19 Apr 2019 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/2161/008/001/2019-04-19/sendotasuna_falta_du.htm
Mendekotasun Legeari atxikita -Espainian 2006an onartu zuten- aldaketak izan dira urteotan. Maizen hautatzen den bidea izaten da mendeko pertsonak diru kopuru bat jasotzea hilero -gehienez ere, 521 euro da- etxean behar dituen zaintzetarako; horretarako, etxekoren batek hartu behar izaten du zaintzaile nagusiaren rola. EAEn, esaterako, laguntzen %43,5 tankera horretakoak dira. Urriagoak dira -%8 inguru- propio zaintzarako pertsona bat kontratatzeko laguntzak: gehienez ere, 833 eurokoak. Laguntza horiek ematen, aitzindaria izan da Gipuzkoako Diputazioa. Bide urratzailea izan da langile horiei, propio, alorrean jarduteko trebakuntza eskatzen ere. Administrazio gehiagok ere sustatu gura dute laguntza mota hori: horretarako asmoa azaldu du berriki, adibidez, Nafarroako Gobernuak. Horrela, egun ezkutuan dauden 2.700 lanpostu lan merkatu arautura eramatea nahi du. Horiez gain, etxez etxeko laguntzaileak ere badira; udalen bidez jarduten dute horiek, ordu bakan batzuetako arreta ematen.

Etxeko langileetara jotzen dute usu familiek zaintzan laguntzeko, eta langileen lan baldintzen kaskartasuna oztopo handia da bidean. Izan ere, aparteko lan erregimen bat dute, oinarrizko hainbat eskubide ere aintzatesten ez dituena. Ipar Euskal Herrian ere, sindikatuek salatu izan dute haien egoera «prekarioa». Frantziako legeriak ez die ezartzen aparteko erregimenik, baina hainbat kontratazio bide badira, eta guztietan zer hobetua bada. Etxeko langileen eskubideen alde dihardutenek, ordea, alde onak ere ikusi dituzte Frantziako legerian: izan ere, etxeko langileen kontratu batekin, zaintza konpartitua egin daiteke, eta onuragarritzat dute jokatzeko era hori.

ELE Etxeko Langileen Elkartearen azken datuen arabera, etxeko langileen %95 zaintza lanetan ari ziren iaz; %97, andrazkoak ziren. Elkarteko kidea da Isabel Otxoa, eta langile horiei prestakuntza eskatzea egokia iruditzen zaio. «Zaintzen ere ikasi egin behar da; ez da berez dakigun zerbait». Bide hori, ordea, ezinbestean beharginen lan baldintzak hobetzearekin -«duintzearekin»- batera egin behar dela ohartarazi du. «Ados, langile horrek badaki diabetes bat kontrolatzen, edo bestelako egoera bati erantzuten, baina gero gutxieneko soldata du». Bidegabekeria hori biluztera egin behar dela uste du. Ezin da ahantzi, gainera, lan horiek usu paperik gabeko langileek hartzen dituztela, arauz kanpoko egoeretan. Adineko pertsonaren etxean bertan bizi dira sarri, lanaldi oso luzeetan. «Zenbait adineko pertsona etxean daude, etxeko langile batek gau eta egun zainduta; asteko zazpi egunetan. Eta hor ez dago inolako kontrolik», ohartarazi du. Ez da ezohiko hautu bat: «Paperik gabeko jendeak erraz lortzen du lana». Soldata oso apalak jasotzen dituzte. Iaz elkarteak egindako txostenaren arabera, era horretan lanean ari ziren beharginen artean ehunekorik handiena osatzen zuten 858tik beherako soldata jasotzen zutenek. Orotara, %15,6 ziren; paperik gabeen artean, berriz, %30.

Berrordainketa

Etxean bertan mendeko adinekoa zaintzeko hautua egiten dute familia askok, eta igaro krisi urteotan joera hori handitu egin dela diote adituek. Zahar etxeetako artarengatik pagatu behar izateak -itunpeko lekuak ere ez dira debalde; egoiliarrak pagatu egin behar du, betiere bere gaitasun ekonomikoaren arabera- horretan eragina duela esan du Zalakainek. «Zaharren egoitzetako berrordainketa ez da txikia», onartu du. «Eta galga da diru pixka bat daukazunean». Egonaldia luzatu daitekeela pentsatu, eta urteetan aurreztea lortutako dirua kolokan ikusten dute familia askok. «Progresibitatearen eta unibertsaltasunaren arteko dema dago hor». Egoitzen izaera asistentzialegia ere eragozpen da usu jendearentzat egoitzetarako urratsa egiteko. Iraganean izan zirenaren eta gerorako goldatzen ari den ereduaren artean daude egun zentro asko. «Ospitalearen, kuartelaren eta hotelaren» arteko ezaugarriak direla onartu du Zalakainek. Apurka zeren itxura hartu behar duten badaki: «Etxearena».

Bidea abian dela uste du: «Seguruenera, hemendik hamar urtera oso ezberdinak izango dira». Sanchok ere pentsatzen du zaintza sistema aldaketa «sakon» baten atarian dela. «Ezin dugu ahantzi zerbitzu sozial publikoak, oro har, gazteak direla gurean; Europako beste hainbat herrialdetako egoerarekin alderatuta, atzeratuagoak». Apurka, ordea, pertsona erdian jartzen duten zaintza ereduak nagusitzen ari direla adierazi du: «Indarra hartzen ari da pertsonengana hurbiltzeko hautua; osotasunetik, eta beren iritziak aintzat hartuta». Etxean zahartzeko hautua «erraztera» egin behar dela pentsatzen du.

Prebentzioa

«Prebentzioan» ere harago egin behar dela uste du. Horretan erakunderik gertukoenek -udalek- baliabide gehiago ipini behar dituztela uste du Zalakainek. «Izan ere, sarri beharrei ez zaie erantzuten premia oso handia den arte». Ezkutuan ere badira kasu larriak. Hurkoa fundazioak iragan otsailean hauskortasun egoeran dauden adinekoei buruzko ikerketa bat aurkeztu zuen, hainbat udalerritan galdezka ibili eta gero egindakoa. Fundazioko ordezkari Jose Luis Marañonek aurkeztu zuen. Azaldu zuenez, erroldak hartu, eta ate joka ibili ziren adinekoen etxeetan: zuzenean, erantzun zezaten. Eta isilik geratu ziren asko. «Susmatzen dut badaudela %5-edo erantzun ez duten arren, gaizki daudenak: beharrean daudenak». Horiengana heltzea ezinbestekoa dela ohartarazi dute: «Inork ez daki existitzen direnik ere».]]>
<![CDATA[Irungo harrera sarea kexu da]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/010/001/2019-04-19/irungo_harrera_sarea_kexu_da.htm Fri, 19 Apr 2019 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1857/010/001/2019-04-19/irungo_harrera_sarea_kexu_da.htm
Plataformako kideek berriki emandako datuen arabera, 938 pertsona artatu, informatu eta lagundu dituzte urtea hasi zenetik: horietako 819 gizonezkoak izan dira, 78 andrazkoak eta 41 adingabeak. Guztien harrera «duina» bermatzeko, hainbat taldetan antolatuta daude sarean. Harrera egitekoa, informazioa ematekoa, jantziz hornitzekoa, osasun arta behar dutenei laguntzekoa... «Lan hauek guztiak, ordea, kalean egiten ditugu», salatu dute: «Irungo San Juan plazan».

Lehendik ere deitoratu dute sareko ordezkariek Irungo Udalaren jarrera migratzaileen auzian. Orain aste batzuk, esaterako, eskatu zuten hiriko tren geltokiaren kanpoan argibide taula bat jartzeko; horren bidez, nahi zuten adieraztea migratzaileei non dagoen propio haien artarako aterpea: Martindozenea. Irungo Udalak azaldu zuen, ordea, ez dagoela horretarako «inolako beharrik». Sareko ordezkariek azaldu dute udaran migratzaileen etorrerak ugarituko diren ustea dagoela eta laguntza behar dutela harrera lanetan jarraitzeko.]]>
<![CDATA[Salatu dute EHUko sail batek bidea hasi duela sexu jazarpena egitea egotzitako irakasle bat kontratatzeko]]> https://www.berria.eus/albisteak/165337/salatu_dute_ehuko_sail_batek_bidea_hasi_duela_sexu_jazarpena_egitea_egotzitako_irakasle_bat_kontratatzeko.htm Wed, 17 Apr 2019 09:53:12 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/albisteak/165337/salatu_dute_ehuko_sail_batek_bidea_hasi_duela_sexu_jazarpena_egitea_egotzitako_irakasle_bat_kontratatzeko.htm <![CDATA[Argazkia mugitzen ari da]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2161/010/001/2019-04-17/argazkia_mugitzen_ari_da.htm Wed, 17 Apr 2019 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/2161/010/001/2019-04-17/argazkia_mugitzen_ari_da.htm
Yanguasek azaldu du Latinoamerikan-eta, adibidez, «heldu zaharrak» izeneko kategorian sartu ohi dituztela. Maria Silvestre soziologoak ere onartu du akaso hemen ere «izen berri bat» asmatu behar dela horiez aritzeko. Ikertua du erretiratuen gaia, eta uste du zaharren inguruan gailentzen diren estereotipo eta aurreiritziekin zurtz sentitzen direla soslai horretako adineko pertsonak. «Desoreka handia dago zaharrei buruz dagoen iruditeriaren eta adinekoek beren buruaz duten irudiaren artean. Egun, erretiroa hartu eta 20-30 urte egin daitezke bizirik; asko, osasun onean. Horren ondorioz, aniztasuna eta eskeak aldatzen ari dira, baina iruditeria berri bat ez da sortu».

Askotan, sasoian sentitzen diren adineko pertsonek boluntariotzaren aldeko hautua egiten dute, eta badira hori sustatzeko elkarteak. Zaintza lanetan -isilean, ohi denez- ere ari dira asko. Baina, oro har, Silvestrek argi du bide berriak antolatu behar direla adinekoen parte hartzea sustatzeko: «Gutxi instituzionalizatuta daude». Eta ez erarik erakargarrienean, gainera. La Caixa fundazioan dihardu Yanguasek, zaharrentzako zerbitzuak koordinatzen, eta onartu du erretiratuentzako egoitzak husten ari zaizkiela: «Erretiratu berriek ez dute beren burua horietan ikusten». Aisialdi hutsaz haragoko alorrak sustatu behar dituztela defendatu du Silvestrek. «Izan ere, soldatapeko lana lagatakoan, edadeko pertsonek egin dezaketen gauza bakarra ez da Alacantera oporretara joatea; hori ongi dago, baina bestelako esperientziak ere egin daitezke: solidarioak, edo esperientziak trukatzekoak». Parte hartzeko eredu horiek gainerako belaunaldiekin elkarlanean itundu behar direla uste du Yanguasek, haien kezkak ere aintzakotzat hartuta. «Pentsioak-eta defendatzen ari dira orain adineko pertsona asko. Eta arrazoi dute: leku hori irabazi dute. Baina gizartea aldatzen ari da, eta zaharrek orain gizarte berri honen parte izan behar dute».

Edadekoek eratutako elkarteak badira egun; indartsuak horietako batzuk. Nagusiak deitutakoa da, esaterako, horietako bat; erretiratuek osatutako Bizkaiko 138 elkarte batzen ditu: 50.000 lagun. Alfonso Sierra diruzaina da bertan; haren ustez, adinekoek badituzte «plataformak» parte hartzeko: «Arazoa da sarri jendeak ez duela izena ematen». Baina gauzak mugitzen ari dira: erretiratuek berriki pentsioen defentsan eginiko mobilizazioak, adibidez, horren seinale dira.

«Irudi eta eredu berriak asmatu behar ditugu: guk geuk», defendatu du Garmendiak. 68ko maiatzaren loratzearen bueltan gazte zirenak dira orain erretiratzen ari direnak; «bizipen» horiekin guztiekin heldu dira erretirora, eta hori arrastoa uzten ari den susmoa du: zantzu asko ikusten ditu. Ohartarazi du, hala ere, irudi berri horiek eratzean denboraren joanaren legeak ezin dituztela ukatu: «Ezin dugu sortzen diren irudi berrietan beti-gaztearen figura hartu. 66 urte ditut, eta ez dut etxean sartuta geratu nahi. Baina eredu berriak eraikitzean kontuan hartu behar dugu, eta kanpo aldera ere garbi adierazi behar dugu: adinekoak gara, geldoagoak gara, zailtasun batzuk ditugu...». Bat dator Yanguas ere: «Hauskortasuna beti dator».

Erakargarritasun falta

Zahar izateagatik inor ezin da baztertu, ordea. Adinkeria da adinarengatik jendea baztertzea, arbuiatzea. Horren lorratza agerikoa dela onartu du Garmendiak. «Zaharren irudia aldatzen ari gara; baina ez da erakargarria, ez da alaia, ez da positiboa». Probatua du: lanean, nahi baino bazterragoko jardunetan. «Erretiroa sarri hasten da erretiratu aurretik; nire lankide batek oso ondo definitzen du: bekadun xaharra. Nire lantokian bertan izan dira halakoak: ni bekadun xaharra izan naiz. Beste batzuk ere bai. Ez da indibiduala; hasieran zuri gertatzen zaizunean, duda egiten duzu. Gero ikusten duzu: orokorra da». Eta usu gordinagoa, gainera, andreentzat. Silvestre: «Generoaren aldagaiak hor jarraitzen du; zahartuta, bikoitz zigortzen dira emakumeak». Galeren aroan, zamatsuagoa da haientzat eder izan beharraren «logika».

«Homogeneizazioa oso-oso mingarria da»]]>
<![CDATA[«Homogeneizazioa oso-oso mingarria da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2054/011/001/2019-04-17/homogeneizazioa_oso_oso_mingarria_da.htm Wed, 17 Apr 2019 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/2054/011/001/2019-04-17/homogeneizazioa_oso_oso_mingarria_da.htm
Gero eta usuago hitz egiten da adinkeriaz. Bazterkeria orotan bezala, aurreiritzi eta estereotipoak gailenduko dira hor ere...

Bai, eta zahartzaroaren inguruko aurreiritziak barneratzen baditugu, geure buruari iruzur egiten ari gara: egunen batean gu ere zaharrak izango gara, eta uneren batean aurreiritzi horiek guztiak gure kontra etorriko dira. Haur bihurtzen direla, berekoiak direla... Sarri askotan entzuten dira horrelakoak, baina berekoia dena, segur aski, beti izan da berekoia. Pertsona nagusi guztiak homogeneizazio prozesu batean sartzea oso-oso mingarria da, denontzat.

Tratu txarrak dira bazterkeria horren adierazpen gordinena?

Bai. Hala ere, bereizi behar dira familiaren arloan puntualki izaten diren tratu txarren hainbat kasu. Zu bazaude egunean hamasei edo hogei orduz zure senide bat zaintzen -eta badira horrelako egoerak-, horrek erretze sindrome bat eragin diezazuke zuri, eta ekar dezake une jakin batean erantzun txar bat ematea zure senideren bati: horrelako jokabideak badira. Hori, berez, bada tratu txarra, baina ez da nahita egindakoa. Guk fundazioan badugu zerbitzu bat, Euko Jaurlaritzarekin hitzartutakoa, zaintzaileei telefono bidezko arta emateko, eta askotan agertzen dira horrelako egoerak. Sarritan, senideak txarto sentitzen dira aitari, amari edo senarrari erantzun txar bat eman diotelako, edo aldatu egin delako lehen harekiko zeukaten maitasuna. Askotan pentsatzen dute: «Hilko balitz hobe», «Beste egoera batean banengo, askoz ere hobeto»... Erruduntasun sentimenduak sortu edo areagotu egiten ditu horrek guztiak.

Zuen talaiatik ongi ikusiko dituzue zaintza sistemaren ezinak. Egoera zailak asko al dira?

Orain arte, zaintza sistema familia barruan geratu da, eta bai erkidego autonomoetan, bai estatuan proposatzen diren politikak dira zainketa oso espezializatuak emateko: mendekotasun egoera oso larrietarako. Baina zaintza lan gehienak familia esparruan geratzen dira. Arlo pribatutik publikora atera beharko lirateke; izan ere, guztiok daukagu eskubidea arnasa hartzeko eta zaintza lan horietan ez guztiz erretzeko.

Horren ondorioz, ezkutuan daude tratu txarren kasu asko?

Bai. Familia esparruan geratzen dira, eta ez dira ateratzen. Askotan, esaterako, ez dira jasotzen etxean egun osoan bakarrik geratzen diren adinekoen kasuak: baina horiek ere tratu txarrak dira. Adineko bat geratzen bada 08:00etatik 21:00etara bakarrik, inorekin hitz egin gabe, inolako kontakturik gabe, etxetik irten gabe, hori ere tratu txarra da. Baina horrelakoak salatzerik ez dago, ez daudelako tipifikatuta. Badira zahar etxeetan-eta izaten diren tratu txarrak ere; horiek, ordea, normalean senideek salatzen dituzte. Baina gero eta gutxiago dira, administrazio publikoak ikuskaritzak-eta egiten baititu.

Ohera eta aulkietara lotuta egon behar izaten dute zenbaitetan. Maiz ikusten dira halakoak?

Egun lantzen den eredua normalean izaten da pertsona ardatz hartzea, eta eredu horrek erdian jartzen du egoiliarra: haren beharrak, nahiak eta interesak. Pertsonak lotzea? Gero eta gutxiago egiten da, eta badaude egoitza batzuk ja halako praktikak guztiz baztertuta dituztenak, eta ziurtagiri baten bidez adierazten dute, gainera, jarduteko modu hori dutela. Zenbaitetan erabiltzen dira lotura mota jakin batzuk, baina gero eta gutxiago.

Bakardadea aipatu duzu lehen. Tratu txartzat hartu behar da?

Bai, jakina. Bakardadea norberaren erabaki baten ondorioa bada, arazorik ez dago hor; arazoa izaten da nahi ez den bakardadea, eta hor aldagai asko biltzen dira. Alde batetik, fisikoak izan daitezke. Adineko bat laugarren solairuan bizi bada igogailurik gabeko etxe batean, eta igo eta jaisteko arazoak baditu, horrek eramango du bakardadera. Badaude beste egoera batzuk, zeintzuetan bakardadea sentitzen duten nahiz eta jende askorekin egon; beren bizitzan errotutako lagunak, senideak eta abar desagertu direlako sentitzen dira bakarrik. Hor eragitea ere bada gizartearen ardura.

Bazterkeriaz ari zara. Aldiz, usu kontsumoaren zurrunbiloan ematen zaie hitza adinekoei. Hain justu, iragarkietan mundu oso bat bada haientzat...

Bai, badagoelako kontsumorako esparru handi bat zahartzaroaren inguruan. Baina hor ere, esaterako, ezberdintasuna egiten da gizon eta andreen artean: sexismoa agerikoa da. Gernu jarioari zuzendutako produktuetan-eta, adibidez, beti agertzen dira emakumeak; ez da kontuan hartzen horrelako arazoak badituztela gizonek ere. Andreekin, ordea, bai: gero eta gazteagotan, gainera.

Aisialdi eskaintza oso bat ere bada adinekoei begira...

Imsersok-eta [adineko pertsonen eta gizarte zerbitzuen institutua, Espainiakoa] antolatutako bidaietarako tokiak aukeratzeko-eta, bai: aisialdirako nolako baliabideak nahi dituzten aukeratzeko ematen zaie hitza; baina praktika politikoan ez dago lekurik adinekoentzat. Eta praktika politikoa ez da bakarrik alderdien praktika, baizik eta komunean ditugun gaiei zuzendutakoa: gure herri eta hirietako gaiei buruzkoa.

Pentsiodunen borroka, alde horretatik, interesgarria da, ezta?

Bai, eta borroka horrekin zabaldu dute arrakala bat; oso interesgarria. Zabaldu dute salaketarako eta parte hartzerako bide bat, eta, gainera, oso indartsua.

Argazkia mugitzen ari da ]]>
<![CDATA['Aita Mari' itsasontziak Greziara joateko baimena lortu du]]> https://www.berria.eus/albisteak/165297/039aita_mari039_itsasontziak_greziara_joateko_baimena_lortu_du.htm Tue, 16 Apr 2019 07:37:15 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/albisteak/165297/039aita_mari039_itsasontziak_greziara_joateko_baimena_lortu_du.htm <![CDATA[Gizonezko bat atxilotu dute Getxon emakumezko bat bortxatzea egotzita]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/010/001/2019-04-13/gizonezko_bat_atxilotu_dute_getxon_emakumezko_bat_bortxatzea_egotzita.htm Sat, 13 Apr 2019 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1893/010/001/2019-04-13/gizonezko_bat_atxilotu_dute_getxon_emakumezko_bat_bortxatzea_egotzita.htm
Andreak kontatu du adinekoak zaintzeko iragarki bat erabili zuela gizonak berekin harremanetan jartzeko. Areetan geratu ziren biak, gizonak lanerako eskaintza bat zuelakoan. Handik etxera joateko proposamena egin zion emakumezkoari, eta, behin hara iritsita, sofan esertzeko esan zion; atzetik hurbildu zitzaion ondoren, galtzak jaistera behartu zuen, eta bortxatu egin zuen. Atzo arratsaldean, komisarian zegoen oraindik gizona, epailearen aurrean deklaratzeko zain.

Albiste honek agerian utzi du ogibide gisara zaintza lanak eta etxeko zereginak dituzten emakumeen kalteberatasuna. Baldintza aski kaxkarretan dihardute gehienetan, eta lantokia zaintzen dituzten familien etxean bertan izateak —usu lo ere han egiten dute—, gainera, aparteko arrisku egoeretan jartzen ditu sarritan.

Halaxe ondorioztatu du, esaterako, ELE Etxeko Langileen Elkarteak iazko jardunaren berri emateko plazaratu zuen txostenean. «Ez da salbuespena izaten tratu txarrek eragindako estresa», salatu du. «Sarri arbuiozko mezuak dakartza; lanerako duten gaitasuna auzitan jartzen diete, kobratzen dituzten soldatak ez dituztela merezi esaten diete, eta iruzkin arrazistak ere egiten dizkiete; baita gura ez dituzten hurbilketa edo proposamen sexualak ere. Lan arloko agintariek, ordea, ez dute ezarri andreen defentsarako esku-hartze mekanismo benetako eta praktikorik». Paperik gabeak izaten dira, gainera, behargin horietako asko —aipatu txostenaren arabera, iaz %24 ziren—, eta horrek oraindik gehiago zailtzen du haien egoera.]]>
<![CDATA[Gizon bat atxilotu dute Getxon sexu eraso bat egitea leporatuta]]> https://www.berria.eus/albisteak/165142/gizon_bat_atxilotu_dute_getxon_sexu_eraso_bat_egitea_leporatuta.htm Fri, 12 Apr 2019 15:52:20 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/albisteak/165142/gizon_bat_atxilotu_dute_getxon_sexu_eraso_bat_egitea_leporatuta.htm <![CDATA[Gauetako zarata «jasanezina»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/012/001/2019-04-06/gauetako_zarata_jasanezina.htm Sat, 06 Apr 2019 00:00:00 +0200 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1857/012/001/2019-04-06/gauetako_zarata_jasanezina.htm
Bizilagunen arabera, zaratak hasi berritan —otsailaren 24an hasi zen arazoa— hainbat neurketa egin zituzten udaltzainek eta 30-60 dezibeleko zaratak neurtu zituzten etxe barruetan; martxoaren 13tik aurrera, ordea, adierazi dute neurketak egiteko tresnarik ez dutela eskura, eta ez dute gehiago ahaleginik egin. ETS Euskal Trenbide Sareak sustatutako obrak dira, eta erakunde horrek ere hartu du hainbat neurketa egiteko ardura; bizilagunen aburuz, ordea, «urriak» izan dira, eta, gainera, obrak egiten ari diren lekutik «urrun» egindakoak. Beraz, horien emaitzak zalantzazkoak iruditzen zaizkie.

«Lo egin nahi dugu»

Lo egin nahi dugu leloa nagusitu zen atzo elkarretaratzean. Donostiako Udalaren «utzikeria» salatu zuten: «Erabatekoa». 180 auzok elkartu eta gauetan obrak bertan behera uzteko eskatuz salaketa bat izenpetu zutela gogorarazi zuten, baina guztiz antzua izan dela. Antzokian zen ekitaldi batera sartu zen alkatea, eta azalpenak eskatu zizkioten: gaia aztertzen ari direla adierazi zien.]]>
<![CDATA[Geroa saregileena da]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/015/001/2019-03-31/geroa_saregileena_da.htm Sun, 31 Mar 2019 00:00:00 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1943/015/001/2019-03-31/geroa_saregileena_da.htm euskaltzain oso izeneko karguaren zina egiteko ekitaldia. Kargurako iazko otsailean izendatu zuten, baina sarrera hitzaldia egitea falta zitzaion: euskaltzain osoak akademian onartzeko egiten duten ekitaldi hotsandikoa. Mende bete badu akademiak, eta iraganaren lorratza agerikoa da haren ekitaldietan eta keinuetan, baina berritasuna ere agerikoa izan zen atzo. Esaterako, berritasuna da oraindik andrazkoak euskaltzain oso izatea —seigarrena da oraindik Urkia; 24 aulki ditu akademiak—. Belaunaldi berri bat ere badakar akademiara: ikasketa guztiak euskaraz egin dituen lehen euskaltzain osoa da Urkia. Harro oroitu zuen atzo: «Ikastolakumea naiz». 1965ean jaioa da, eta bere herriko ikastolako lehen promozioko kidea izan zen. Mundurik berrienarekin dago lotuta, halaber, Urkiaren jakintza eremua: lexikografiaren eremuan dihardu, teknologia berrien bidez lanerako era aitzindariak goldatzen. Haren ikerketa lana mugarri izan zen, esaterako, Xuxen zuzentzaile automatikoa garatzeko. UZEIko langilea da 1983tik, Lexikografia saileko zuzendaria 1992tik. Atzo, batez ere, «sareak ehuntzeko» eskatu zuen.

Euskaltzain emeritua da orain Joan Mari Torrealdai; haren tokia betetzeko izendatu zuten Urkia. Ondoan nahi duela adierazi zuen euskaltzain berriak: «Ordezkaezina da». Gazte-gaztea zela, hura ezagutu zueneko kontuak ekarri zituen gogora, laudoriozko hitzak. «Joan Mari euskalgintzako alor askotan ikusi izan dugu bere onena ematen beti, 2003an bere onen hori kentzen saiatu baziren ere», azaldu zuen; hain justu, Euskaldunon Egunkaria-ren kontrako operazioan bidegabeki atxilotu zutela gogorarazi zuen. «Errespetua, esker ona eta miresmena besterik ez ditut Joan Marirentzat, eta 29. aulkia berarekin partekatzeko ohorea».

Sarrera hitzaldiari Hiztegitik kofradiara goiburua ipini zion Urkiak. Mamiz bete zuen: hiztegigintzan akademiak egindako bidea laburtu zuen, eta etorkizuneko erronkei ere erreparatu zien. Bidean, «gizartearen zerbitzura» jartzeko hautua egin dela nabarmendu zuen. «Ezer ez da betiko, are gutxiago hiztegia. Moldatzen eta eguneratzen ez den hiztegiak ez du deusetarako balio. Lexikografia ez da zerrenda alfabetikoan esanahia jasotzea bakarrik: alderdi psikologikoa eta soziologikoa ere kontuan hartu behar dira», azaldu zuen: «Gizartea aldatuz doa eta, halabeharrez, hiztegiak ere egokitu beharra dauka». Urteotan eginiko urratsak aintzat hartzeko erakotzat ditu: «Berandu hartu genuen lexikografia modernoaren trena, baina iritsi ginen, eta ez genuen eserleku txarra hartu, gainera».

Armiarma sarea

Hemendik aurrerako urratsetarako «sareak ehuntzea» ezinbestekoa dela pentsatzen du. «Saregilez josia dago Euskaltzaindia: zein bere aldetik bere sarea ehuntzen», adierazi zuen. Harago egin nahi luke: «Armiarma sare handi bat osa dezakegu Iker sailekoen artean. Eta, horrekin batera, ez ditzagun Jagon saileko lagunak ahaztu». Zer irudikatzen duen argi du Urkiak: «Kofradia bat da amesten dudana, saregileak eta sare-konpontzaileak batuko dituena. Izan badugu Euskaltzaindia, baina guztiak modu finean saretzea besterik ez da falta, hau da, koordinatzea». XXI. gizaldiak «berehalako zerbitzua» ezinbestekoa dela gogoratu zuen, eta soilik akademiako sareak ehunduta eman ahal izango zaiola erantzun egokia horri. «Hizkuntzalaritza aplikatuaren garaian gaude, eta ezin dugu tren hori galdu». Abisua eman zuen: «Egungo arriskua heriotza digitala da».

Andoni Sagarnak eman zion erantzuna. Euskaltzain berriaren soslaia goratu, eta iraganean itzalean geratutako hainbat andre hartu zituen hizpide —Julia Fernandez Zabaleta, Julene Azpeitia, Julita Berrojalbiz, Karmele Rotaetxe...—; akademiarekin lotuak denak, euskararen sustatzaile eta ikertzaileak, baina gizarte ez-parekide batek haiengan ezarritako «berunak» apalaraziak.]]>
<![CDATA[Euskaltzain karguaren zina egin du gaur Miriam Urkiak]]> https://www.berria.eus/albisteak/164606/euskaltzain_karguaren_zina_egin_du_gaur_miriam_urkiak.htm Sat, 30 Mar 2019 07:59:15 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/albisteak/164606/euskaltzain_karguaren_zina_egin_du_gaur_miriam_urkiak.htm <![CDATA[«Linguizidioa» agerian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/004/002/2019-03-30/linguizidioa_agerian.htm Sat, 30 Mar 2019 00:00:00 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1876/004/002/2019-03-30/linguizidioa_agerian.htm Egia, aitortza eta erreparazioa euskaldunontzat manifestuaren lehen hitzak dira. Atzo aurkeztu zuten, EHE Euskal Herrian Euskaraz-ek antolatutako ekitaldi batean, Donostian. Jatorrizko hizkuntza albo batera uzteko prozesu gehienetan «sufrimendua» dagoela gogorarazi dute testuan: «Pertsonaren izatearen muinean eragiten duen mutilazioa izaten da norbere hizkuntza galtzea. Nortasunaren eremu intimoenari lotutako galera». Euskararen kontrako «linguizidioa» -euskara guztiz suntsitu ez duena, «zorionez»- egon dela oroitu nahi dute agiriarekin: kontzientzia hori hedatu. Mila lagunek baino gehiagok egin dute bat mezuarekin; orain, behin ezagutzera emanda, izenpe gehiago espero dituzte.

Bi emakumek irakurri zuten manifestua. Kontxita Beitia izan zen horietako bat. Andereño ibili zelako da ezaguna: 1960ko hamarraldian ikastolen sarea ehuntzen ibili ziren emakume haietako bat izan zelako. Usu kontatu du bere istorioa; guztiz lotuta dago atzoko manifestuarekin. Izan ere, familia euskaldun batean jaio zen, baina, oro erdarak irensten zuen giro hartan, galdu egin zuen hizkuntza. Elbira Zipitria andereñoarekin berreskuratu zuen, gaztetan: erdarazko mundu batean -1940ko hamarraldian hasi zen euskarazko eskolak ematen, Donostian- ia uharte zen emakume harekin. Euskaltzale gazte bat izan zuen atzoko agerraldian aldamenean Beitiak: Ane Aizpuru.

«Euskaldunok ez diogu gure borondatez uko egin euskarari. Herri gisa zapalduak, zatituak eta ukatuak izan garen bezala, hiztun komunitate gisa ere zapalduak, zatituak eta ukatuak izan gara», adierazi zuten. Bideo bat prestatu dute, propio, manifestuarekin zabaldu nahi duten mezua hedatzeko: Ahotsak egitasmorako jasotako lekukotasunen bilduma bat da -adineko pertsonenak-, eta guztiak dira euskal hiztunek pairatutako «jazarpen, debeku, zigor, isun zein mespretxuen» erakusgarri. Historian Euskal Herri osoan gertatutakoen «lagin txiki bat» direla adierazi zuten EHEko ordezkariek.

Eskakizunak

Horregatik guztiagatik, hiru eskari egin dituzte manifestuan. Egia eskatu dute lehenik. Ikerketa «independente, integral eta sakona» nahi dute Espainiak eta Frantziak euskal hiztunen kontra «inposatutako» legediaren eta erabakien inguruan: «Hizkuntza eskubideen urraketaren dimentsioa ezagutu nahi dugu». Bigarren eskakizunak aitortza du ardatz: «Nahiko genuke euskararen eta euskaldunon aurkako jazarpen politika garatu duten instituzioek, eragileek eta pertsonek egindako kaltea aitortzea». Agirian bertan onartu dute, hala ere, hori gertatzeko itxaropenik ez dutela: «Ez soilik egindako kaltearen aitortza egiteko inolako borondate edo keinu txikiena ere ez dutelako adierazi, baizik eta euskararen aurkako politika linguizida mantendu eta are sakontzeko adierazpenak gero eta ugari eta oldarkorragoak direlako». Hirugarren eskea da erreparazioa. «Osoki burujabea izango den hizkuntza politika batek» bakarrik ekar dezakeela uste dute, eta mezu zuzena dute Frantziako eta Espainiako estatuentzat: «Ez dezatela oztopatu herri hau bere hizkuntza berreskuratzeko egiten ari den ahalegina».

Ororen gainetik, jazarpenek eta debekuek lagatako ondorioak agerian utzi nahi dituzte manifestuarekin: «Ez dugu ahaztu nahi, ez dugu ahaztu behar zer gertatu den. Egun bizi dugun egoerara zergatik eta nola iritsi garen ezagutu beharra dugu, egun oraindik ere pairatzen dugun egoera bere osotasunean ulertzeko ezinbestekoa baita. Gertatutakoa ezagutu gure ondorengoei transmititzeko ere, ezagutza horretatik euskararen berreskurapena bururaino eraman dezaten».

]]>
<![CDATA[«Botikak ipintzen ditugu, baina kentzea ahazten zaigu gero»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/005/001/2019-03-26/botikak_ipintzen_ditugu_baina_kentzea_ahazten_zaigu_gero.htm Tue, 26 Mar 2019 00:00:00 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1857/005/001/2019-03-26/botikak_ipintzen_ditugu_baina_kentzea_ahazten_zaigu_gero.htm Osasungintza berria? Bere jardunetik ikasten duen osasun sistema goiburupean antolatu dituzte mintzaldiak. Aurreko hainbat bilkurarekin alderatuz oraingoan jende gutxiago izan dela onartu du Felipe Aizpuru Barandiaran osasun ikertzaileak (1957, Gasteiz). «60 bat lagun. Garai onenetan, 200 ere baginen». Ez dio aldatzeko itxurarik hartzen horri: «Pentsatzen dut hori izango dela joera: gazteek ja ez dute ikusten halako gauzen beharra guk ikusten genuen eran. Ikastolara joanak dira, medikuntza ere euskaraz ikasi dute sarri...». Jardunaldi mamitsuak izan direla esan du: «Oso pozik gaude». Osasun sistemek gero eta «eraginkorrago» nola jardun aztertu dute. Osakidetzako erakunde zentralean dihardu berak, analisi aurreratuen unitatean. Jardunaldien egitaraua ontzen jardun du; hizlari ere bai.

Osasun sistemak jardunaren jardunaz hobetzeko modua lotu duzue digitalizazioarekin. Hein batean, handitu egin ditu egindakotik ikasi eta erabaki hobeak hartzeko erak, ezta?

Egun, medikutara banoa, niri buruzko informazio osoa hor du: ikus dezake, adibidez, zer gertatu zitzaidan atzo, esaterako, ospitalera joan nintzenean... Horretarako balio du digitalizazioak. Baina guretzat hori bakarrik gutxi da. Egun, adibidez, gure elkargoa bakarrik kontuan hartuta, bi milioi pertsonaren informazioa daukagu; Osakidetzak egunero gutxi gorabehera 100.000 kontaktu dauzka herritarrekin... Informazio hori guztia pilatu eta ondo aztertzen badugu, datu horiek ezagutza bihur daitezke. Ikerkuntzarako ere aukera eman dezake.

Digitalizazioari esker erdietsitako datuak finduz eta partekatuz joan ahala, beraz, osasun sistema eraginkorragoa egin daitekeela diozue...

Zero akats; hori da helburua. Egun, tamalez, ez da hori gertatzen. Iatrogenia delakoa mundu osoan hirugarren heriotza kausa da; osasun aktibitateak sortutako arazoak hartzen ditu kontuan. Zenbaitetan, ezin da saihestu: adibidez, zure gaitzarentzat botika bat hartu behar duzunean nahi eta nahi ez, eta badakigunean botika horrek nahi gabeko ondorioak dituela. Baina beste gauza batzuk eragotzi daitezke. Esaterako, egun saiatzen gara ospitalean dauden pazienteak lehenbailehen etxera bidaltzen: jendeak pentsatzen du hori egiten dugula aurrezteko, baina ez. Ospitale batean zenbat eta egun gehiago pasatu, orduan eta probabilitate handiagoa duzu ospitale infekzio bat izateko; hori oso arriskutsua da.

Datu horiek jaso eta era ahalik eta egokienean aurkezteko prozesuan ba al da eredu gisara hartzeko osasun sistemarik inon?

Eskandinaviarrei begiratu izan diegu; Finlandian, adibidez, edo Suedian eta Danimarkan, badituzte sistemak zeintzuetan pertsona bakoitzak jaiotzen den unetik duen kode identifikatzaile bat; horrek erraztu egiten du, adibidez, osasun datuak hezkuntzakoekin erkatzea... Ez dut uste erabili dutenik hori era orokor batean, baina badaude erreferentzia partzial batzuk non saiatu diren halako ereduak erabiltzen eskala txikian. Ondo joan direla ematen du, eta ez dugu zalantzarik: etorkizunak bide horretatik joan behar du.

Pazienteen artean usu kezka izaten da espezialitateen arteko koordinazio falta; zorabiatuta sentitzen dira. Hor ere aipatzen duzun gisako esperientziak aski lagungarriak izango dira, ezta?

Hori da lantzen ari garen honen guztiaren beste zutabe garrantzitsu bat. Honekin guztiarekin espero dugu erabaki partekatuak hartu ahal izateko tresnak ematea, bai medikuentzat eta bai pazienteentzat. Pazienteen eta klinikarien arteko erlazioa adituen arteko erlazio gisara ikusten dugu guk: mediku edo erizainak ez gara inor pazienteek ez badigute ezer ere esaten. Pazienteek, berriz, behar dute gure ezagutza: gure esperientzia. Alde horretatik, nik uste dut datozen urteetan gero eta gehiagotan ikusiko ditugula erabaki partekatuak. Gure biltzarrean ere hitzaldietako batek horra zer izen zuen: Pazienteen iraultza. Orain arte osasuna beti egon da profesionalen eskuetan: pazientea bazetorren guregana galdezka: «Zer egingo dut? Zer egingo zenuke zuk zure ama balitz?». Bada ez, horiek ez dira galdera zuzenak. Galdera zuzena da: «Ea, mediku. Zer gertatuko zait halako egiten badut? Eta beste halako egiten badut?». Benetako boterea norberaren nahietan dago; ni gaixoa banaiz, gai izan behar dut erabakitzeko kirurgia bat egingo dudan edo ez, baina ondo jakinda ondorioak...

Depreskripzioaren gaia ere jorratu duzue. Gainpreskripzioa dagoelako izango da, noski...

Bai, hori ere oso inportantea da. Batez ere, zaharrengan; baina ez haiengan bakarrik. Izan ere, botikak ipintzen ditugu, baina gero ahaztu egiten zaigu kentzea. Noizean behin egin behar da pazienteen errepasoa: «Ea, zer hartzen ari da?». Zenbaitetan, hamazazpi botika dira. Bada, ikusi beharko da zer eragin daukaten; gainera, kontuan hartu behar da botikek pertsona zaharrengan daukaten eragina ez dela berdina izaten. Batzuetan, adibidez, hipertentsioaren kontrako botikak hartzen ari badira, probalitate handiagoa izaten dute eroriko bat izateko: sarri, aldaken hausturak-eta izaten dira halakoen ondorioz. Beraz, errepaso hori oso garrantzitsua da. Erabaki behar dugu, adibidez, 90 urte dituen paziente bati emango diogun botika bat gehiago bizitzen lagunduko diona edo inportanteagoa den mina kentzeko hartzen duena.

Eta lehengoa berriz, ezta? Osasun sistema unean uneko datuekin eguneratuta egotea giltzarri da alde horretatik ere...

Bai, bai, hori ere bai. Izan ere, horrela mapa osoa daukagu; ez bakarrik bi, hiru edo hogei paziente aintzakotzat hartzen dituena, baizik eta ikuspegi osoa.]]>
<![CDATA[Nazioarteko adopzioak egiteko araudi berri bat ezarriko du Madrilek]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/010/001/2019-03-23/nazioarteko_adopzioak_egiteko_araudi_berri_bat_ezarriko_du_madrilek.htm Sat, 23 Mar 2019 00:00:00 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1893/010/001/2019-03-23/nazioarteko_adopzioak_egiteko_araudi_berri_bat_ezarriko_du_madrilek.htm
Bateratu egin nahi dituzte, halaber, adopzio prozesuak bideratzen dituzten erakundeen jardunbideak: kontratu eredu bera eskaini beharko dute guztiek, eta prezio bera ipini beharko dute prozedurak dakartzan gastuentzat. Kontrola ezarriko dute adopzioak egiteko hautatzen diren herrialdeei dagokienez ere: eragotzi nahi da bidera daitezkeen baino eskabide gehiago jartzea martxan. Horretarako, Espainiako Osasun Ministerioaren ardurapeko zuzendaritza batek egin daitezkeen eskeen kopurua adostuko du, autonomia erkidego bakoitzari propio aholku eskatuta. Prozesuak sobera ez luzatzea lortu nahi da era horretan, eta haurren premien araberako familia egokiak aurkitzea.

Adopzio prozesuak bideratzen dituzten erakundeek kontrol bikoitza izango dute. Estatuak atzerrian egingo duten lana kontrolatuko du; autonomiek, tokian tokikoa. Batzorde tekniko bat eratuko da kontrol hori indartzeko. Familiek nahieran hautatu ahal izango dute zein erakunderekin aritu.

Goraldi bat izan zen, baina nazioarteko prozedurak %90 urritu dira azken hamar urteotan. Ministerioaren arabera, 2016an estatu barruko prozedurak 696 izan ziren; atzerrikoak, 567. Balantzak estatuko adopzioen alde egin zuen, 1997tik lehenengoz.]]>
<![CDATA[Kazetaritza ez baita «delitua»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1844/006/001/2019-03-21/kazetaritza_ez_baita_delitua.htm Thu, 21 Mar 2019 00:00:00 +0100 Arantxa Iraola https://www.berria.eus/paperekoa/1844/006/001/2019-03-21/kazetaritza_ez_baita_delitua.htm
Arbelaitz ez zen bakarrik egon atzo: jendea erruz batu zen epaitegi atarian auziaren artxibatzea eskatzeko. Argia-ko kazetaria da, eta haren lankideek deituta egin zen elkarretaratzea; Informatzen jarraituko dugu eta Kazetaritza ez da delitua aldarriak zabaldu zituzten pankarta batean: ofizioaren defentsa egin zuten. Lantaldearen izenean, Mikel Garciak adierazi zuen auzibidea artxibatzea espero dutela. «Bidegabekeria» amaitzea besterik ez dute nahi: «Gainerakoa izango litzateke kazetaritza konprometitua, kazetaritza kritikoa, epaitegietara eramatea eta, azken buruan, informatzeko eskubidea bera ere auzitan jartzea».

Babesa ematera joandakoen artean zegoen, besteak beste, Martxelo Otamendi, BERRIA egunkariko zuzendaria. «Onartezina da», deitoratu zuen. Antton Olariaga marrazkilaria, Kontseiluko idazkari nagusi Paul Bilbao eta Eleak mugimenduko ordezkari Joseba Alvarez ere han ziren, protestara batu ziren beste herritar askoren ondoan. Argia osatzen duten andre eta gizonek «eskertu» egin zituzten atxikimendu keinuak. 400 pertsona baino gehiagok eskatu dute asteotan auzibidea bertan behera uzteko.

Iazko maiatzean

Kasuak 2018ko maiatzean du sorburua. Arbelaitz Ernairen agerraldi baten berri ematen ari zen, eta han grabatu zituen irudi batzuetan ikusten da nola ertzain batzuek identifikatzeko eskatzen dioten euskaraz mintzatzeko eskakizuna egiten ari zen emakume bati. «Orain, aldiz, ertzainak esaten ari dira ez zutela identifikatu euskaraz aritzeagatik, baizik eta identifikazioa oztopatzeagatik», azaldu du Arbelaitzek. Erantsi du, ordea, badirela «frogak» erakusteko polizien jarrera hizkuntza eskubideen urraketa batekin lotuta zegoela. Esate baterako, aurretik ere eginak zituzten euskararekiko «mespretxua» erakusten zuten adierazpen batzuk, eta gero etorri zen euskaraz ari zen gaztea identifikatzeko urratsa. Hori erakusten saiatu zen epailearen aurrean. «Esaterako, adierazi nion hogei minutu lehenago identifikatuta zeudela ja agerraldiko arduradunak». Argi du: hizkuntza hautuak ekarri zuen berriz ere horretan hastea.

Hasieran, Ertzaintzak berak onartu zuen kasu hartan ez ongi aritu izana, Hizkuntza Eskubideen Behatokira helarazitako gutun formal batean. Baina gero isuna jarri zioten euskaraz aritzeko eskea egin zuen pertsonari, eta salaketa, berriz, Arbelaitzi.]]>