<![CDATA[Begoña del Teso | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sun, 24 Oct 2021 12:17:19 +0200 hourly 1 <![CDATA[Begoña del Teso | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Erlojuak eta kotxeak salgai fotogrametan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2067/024/001/2021-10-22/erlojuak_eta_kotxeak_salgai_fotogrametan.htm Fri, 22 Oct 2021 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/2067/024/001/2021-10-22/erlojuak_eta_kotxeak_salgai_fotogrametan.htm
Blockbuster deituraz ezagutzen ditugun planeta osoko pantaila guztiak bere egiten duten pelikulen merkatari-tratulari-broker-marketin izarrak harago jotzen ari dira garaiotan.

Ez dira asebetetzen, ez dira kontent edo konforme filmean zehar objektu batzuk sakabanatze hutsarekin. Nahiz eta horretan, hiriburu handi bateko plaza nagusian mahaitxo bat, bi dado eta hiru godalet jarrita paseari inozoekin azpijokoetan hasten diren zimarkun finenen moduan jardun.

Ez, ez dira konformatzen. Gehiago nahi dute. Beti. Filmetik filmera produktu gehiago nahi dute erakutsi/saldu. Film bakoitzeko gero eta handiagoak, gozoagoak, desiragarriagoak suertatzen dira gure begi, belarri, ezpain eta erraien aurrean zabaltzen diren tentazio bideak, zirikaldiak.

Hala eta guztiz ere, ez dute nahikoa, ez dute sobran. Ez dira kontent. Pelikulak 163 minutu irauten badu ere, filma hasi aurreko eta bukatu osteko minutuak eta espazioa behar dituzte. Dirutza pagatuz ere. Ederki dakite martxant horiek inbertitutakoa bikoiztu, hirukoiztu, laukoiztuko dutela, ikusleek pantailan beren idoloek janzten, edaten, jaten duten hori nahi baitute jantzi, edan, jan. Eta, ahal bada, gidatzen dituzten kotxe eta motorrak gidatu. Eta akzioa, tragedia, abentura, amodiozko istorioa garatzen diren paisaiak bisitatu...

Horrela izanik, aretoan sartu orduko merkataritza gune batean zaude, susmorik ez baduzu ere. Etsenplurako, James Bonden No Time To Die hasi aurretik, pertsonaia guztiek eskumuturrean daramaten Omega erlojuaren alabantza ikusten dugu. Zinema iragarki luxuzkoa, pelikulatik hartutako eszena bat estilo handiz erabiltzen duena. Bada, ez pentsa, garrantzi handiko detaile bat da. Hain da erakusleiho ezinbestekoa pantaila, ze enpresa eta konpainien arteko lehia den. Lehia basa, kontraprogramazio moduko bat.

Hainbat aretotan, Omega erlojuen gorespena baino segundo batzuk lehenago, Hollywoodeko Zinema Akademiako kide, partaide, babesle eta hornitzaile den Rolex mitikoaren laudorioa da programatua. Eta Omegaren kasuan Daniel Craig bera agertzen bada, Rolexenean Scorsese dugu...

Pandemia baretzen hasi zenean, ekoiztetxe handiek errefus egin zioten pantailetan zein kutxatiletan dir-dir handiena egingo zuten pelikulak estreinatzeari, aretoak letargia hilgarri batean utziz. Erabakia ez zuten hartu soil-soilik ikusle bakar bat ere galdu nahi ez zutelako, baizik eta pelikula horietan agerian, begi bistan, tentazio ziren produktu guztien sortzaile eta jabe ziren konpainiek ahalik eta zabalkunde handiena exijitzen zutelako. Hertsi, estu, zorrotz taxututako eta sinaturiko kontratuen bitartez. Etsenplurik nahi? Tiger 900 motor prototipoa Bonden azken horretan erakusten duen konpainiak eskatu egin zuen, abokatuen bitartez, jendea, jendetza aretoetara bueltatu arte filma ez estreinatzeko. Exijentzia bera plazaratu zuten, atzerapausorik onartzen ez duten negoziatzaileen bidez, Jaguar, Aston Martin eta Land Rover ibilgailuen konpainiek...

Ulertzeko moduko jarrera. Hemen ez dago ez green washing-ik, ez ardura sozialik, ez planetarekiko kezkarik. Ez. Hau negozio hutsa da. Pantailaren merkatuan jokoan den negozioa. Pelikulak eta zinema saloiak merkatu postu paregabeak dira egun. Eta zenbat eta minutu gehiago izan filmak, orduan eta denbora eta espazio gehiago izango dute pelikula sostengatzen eta pelikulaz baliatzen diren produktu broker berri horiek...

Artikulua biribiltzeko edo, beste adibide maltzur bat: hain majoa den Venom horretan KIA kotxea agertzen da, gain-gainetik agertu ere. Badaezpada ere, tori anuntzioa pelikula aurretik. Bertan hizketan, kotxearen diseinatzailea eta filmaren efektu berezien ardura duen Sheena Duggal.

Goazen zinemara eta eros ditzagun erloju pare bat eta motor polita.]]>
<![CDATA[Galdetzerik al dut noiz, nola eta zenbatsu?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2067/032/001/2021-10-15/galdetzerik_al_dut_noiz_nola_eta_zenbatsu.htm Fri, 15 Oct 2021 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/2067/032/001/2021-10-15/galdetzerik_al_dut_noiz_nola_eta_zenbatsu.htm
Gustatuko litzaidake berri izatea. Kontu jakina da parlamentu, gobernu, aldundi eta udal guztietako kide ororen finantzak agerikoak direla. Herriak jakin dezake zenbat motor dituen zinegotzi horrek eta zenbat etxe Errioxan Batzar Nagusietako kide hark. Baina elkarrizketa (intimo samar) batean ez bada, inon ez da agertzen ezta argitan geratzen ere zenbat aldiz doazen zinemara gure agintari-ordezkariak.

Eta nik jakin nahi dut. Nahiz eta atrebentzia handia izan. Jakin nahi dut, asko eta asko lotsa gorritan geratuko direlakoan banago ere. Behar-beharrezkoa dut informazio hori. Nire ordezkariak ezagutzea behar eta merezi dut eta. Jakin behar dut zenbat aldiz joan ohi diren aretoetara. Pandemia aurretik, pandemia bitartean, pandemiaren oraingo azken-aurreko astinduotan.

Nahitaezko dut informazio hori. Zer motako zinema dute gogoko? Ba al doaz etxe ondoko, Lakua ondoko zinema areto korrienteetara? Autobusa hartzen dute eta hiritik kanpo-hurbil dauden merkataritza-guneetako horietara arrimatzen dira?

Seme-alaba txikiak dituzten horiek, euskarara ekarritako Herbehereetako film aspaldi samarrekoak ikusten dituzte familian igandean, arratsaldeko lau eta erdietako emanaldian edota Paw Patrol-eko gaztelaniazko bertsiorako sarrerak hartzen dituzte? Nerabe batzuen gurasoak direnek asteburuan dirua ematen diete After edota Fast &Furious 9 dasta ditzaten lagun artean? Eta galderarik sakonena... sos batzuk gehiago pasatzen dizkiete krispetak eta freskagarriak eros ditzaten?

Hain zuzen ere, hortxe nire kezka larriena: Arte eta Saiakerako zinema defendatzaile sutsuak dira soil-soilik parlamentuko, Jaurlaritzako, Batzar Nagusietako eta Labiko gure anai-arrebak? Zinemara joaten direnean (baldin badoaz...) zuri-beltzean filmaturiko Suediako klasikoak baino ez dituzte dastatzen? Museoetako zineklubetan eta menderaezinak diren beste zinemazale garbi-garbiekin elkartze sakratuan? Ziur behin eta berriro bueltatu zirela aretora iazko Urrezko Maskorra irabazi zuen Beginning zoragarri hartako hamabi minutuko plano tinko haren sekretuak harrapatzeko desira bizian?

Hain dira gazteak parlamentuetan zein Larrialdiei Aurre Egiteko Bidean gu ordezkatzen gaituztenak, ze ez diren akordatzen zinema aretoetan guk meriendatu egin ohi genuela? Sekula santan ez diote txikle bati papera kendu, aldamenekoak beren senetik ateratzen dituen zarata eginez? Pelikulan zehar beti izan ohi dira isiltasun osoan Donostiako Orfeoia kantuan ariko balitz bezala?

Nola, noiz, norekin doaz (baldin badoaz) gure ordezkariak zinemara? Edo etxean goxo-goxo streaming bidez ikusten dituzte pelikulak?

Dagoeneko tabernetako barretan jan eta edan badezakegu, zergatik ezin dugu gauza bera egin zinema aretoetan? Zergatik baimentzen dute ura, eta ez freskagarriak? Ez al dira edari eta edabe guztiak ura? Zikinagoa, garbiagoa, azukreduna, azukregabea, kafeinaduna, kafeina bakoa, gasduna, gasik gabea, baina, azken finean, ura. Tindatua, koktel-ontzitik pasatua, mikrouhinean berotua (tabernetako tortilla pintxoak nola) edo hozkailutik atera berria. Baina ura. Besterik ez.

Zer dute guk parlamentuetan jarritako horiek krispeten kontra? Zarata ateratzen dugula mastekatzerakoan? Eta zer? Normalean, jatorrizko bertsioan dauden Poloniako pelikula ezagutu beharrekoak programatzen dituzten saloietara ez dira hurbiltzen akziozko filmen zaletuak. Are gehiago, akziozko film horiek biharko sistema sofistikatuenetan sortua dute soinua, beraz, protagonistak borroka baten erdian izanez gero, hain benetakoa da kolpeen zarata, inor ez baita konturatuko zu krispetak jaten ari zarela. James Bonden azken horretan jaurtitako misilek hain eztanda ikaragarria egiten dute ezen inor ez den ohartuko zu Atlantan sortutako edabea hurrupatzen ari zarenik...

Eta beste kontu bat, gure enpresen ekonomiaz hain ardura handia omen duten gobernuetako gure ordezko horiek ez al dakite horren serio defendatzen (bide) duten euskal zinemak ez duela etorkizun handirik Dune-ko 164 minutu horiek ahalik eta goxoen pasa asmotan, ikusleek krispeta katxarro erraldoi pare bat erosten ez badituzte?

Ez al dakite aretoetako barran erositako krispeten tamaina handiko katxarro horiek salbatuko dutela aurrekontu txikiko pelikula maitagarri hori, karteldegian aste bat baino gehiago iraungo ez duen huskeria majoa?

Jakin nahiko nuke nik zer dakiten gure politikariek artea, merkatua, industria eta elkar sozializatzeko modua den zinemaz.]]>
<![CDATA[Ez dudala ikusi nahi!]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2073/032/001/2021-10-08/ez_dudala_ikusi_nahi.htm Fri, 08 Oct 2021 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/2073/032/001/2021-10-08/ez_dudala_ikusi_nahi.htm Granadino izeneko zezenak sartu zion adarra izterrean idazle fina eta 27ko belaunaldiko poeta guztien laguna izan zen horri. Kantatu egin zuen Federicok Ignacio plaza hartako harmailetan gora joan zela, herioa bizkarrean zeramala. Oihu egin zuen Granadakoak: «Ez dudala ikusi nahi!». New Yorken izandako poetak zioen toreroa argi-urratzearen bila joana zela. Eta ez zuela aurkitu. Berriro egin zuen orro geroxeago gaizkile alaen horiek fusilatuko zuten mitoak: «Ez dudala ikusi nahi!». Ignacioren odola. Baita erregutu ere: «Ez esan niri ikusi behar dudala! Ez dut sentitu nahi gero eta indar gutxiagoz darion txirrioa...».

Hantustez gainezkakoa irudituko zaizue konparazioa, badakit, baina Clint Eastwooden Cry Macho ikusten ari nintzela Federicoren «Ez dudala ikusi nahi!» ulu hori etorri zitzaidan burura.

Ez dut nik ikusi nahi maitatu izan ditudan horien maiestaterik gabeko gainbehera. Gainbehera tristea. Dotorezia gabeko gainbehera. Egiari zor, dekadentziak ez du zertan miserablea izan beharrik. Zinemak erakutsi/irakatsi digu maiz eta ederki asko nola ekin hondamendirako bideari. Urguilu handiz. Arrandia ederrez.

Gogoan eta begietan izan dut nik urteetan eta irudietan zehar Billy Wilderren Sunset Boulevard-en Gloria Swansonek jaurtitako esaldi bat. Dakizuen bezala, zinema mutua zela, izar handi-handia izandako Norma Desmondena egiten du Gloriak, bere buruari burlatan, bere buruarekin jolas maltzurrean.

Inor gutxik du gogoan. Inor gutxi akordatzen da berarekin. Baina berak, Normak, ez du penarik. Dekadentzia propioa ezin hobeki gobernatu zuen Eric von Stroheimek antzezturiko zerbitzari leial baten babespean bizi da, bere oroitzapenen eta ospe zimelduaren baitan; existitzen ez den mundu bateko erregina moduan. Eszena batean, Norma eskaileretan dagoela (dakizuen bezala izar handia izan behar duzu eskailerak elegante-elegante, duin eta harro jaisteko...), gigoloarena egingo duen William Holden ustezko gidoigilea ausartzen da iragana erabiltzera: «Handia izan zinen zu, Andrea». Desmond erreginak, jainkosa balitz bezala, azkar zuzentzen dio: «Naiz handia. Pelikulak dira txiki geratu direnak».

Dekadentzia izan daiteke handia. Ikusgarria. Dastatzeko moduko edabea. Pozoi gozoa... ondo gobernatuz gero. Bestela, endekapena baino ez da. Eta ez dira gauza bera, nahiz eta Elhuyar hiztegiak kasik sinonimotzat onartu.

Ez... Norma dekadentziaren tronuan zegoen subirano. Clint Eastwoodek, berriz, endekapenaren bidea hartu du. Eta mugan, hondamendia baino ez da.

Eta nik ez dut Harry Zikina edo Zaldun zurbila hondamendian ikusi nahi. Ez, ez dudala ikusi nahi!

Gauza ederra izango da, ez dut duda izpirik horretaz, 91 urte bete berriak izan eta oraindik ere zinemarekiko grina erraietan sumatzea. Zinemarekiko, kamerarekiko, munduarekin partekatzeko moduko istorioekiko. Ederra izan behar du, bai. Maite duzun mundutik ez aldentzeak. Gogoko izan dituzun liburuak irudietan jartzeko desira horrek... izan behar du bizigarri, bai.

Baina kontuan behar duzu hartu denbora zein kamera kide krudelak oso suerta daitezkeela. 91 urte baduzu, negoziatu beharko duzu kamerarekin. Denborarekin. Inkluso, kontatu nahi diguzun istorioarekin. Gurekin ere bai. Ikusleokin. Akordio batera iritsi behar dugu. Denok. Parekorik ez duen engainurik ederrena den zineman denak ez baitu balio, eta izan zaren guztia pikutara joan baitaiteke 91 urte bete berriak dituzula ezin baduzu onartu.

Agian ez diozu ezta erreparatu ere egin, baina Clint, Clint maitatua, badituzu urte horiek guztiak. Jada ez zara Leoneren cowboy hura. Jada ez zara bihotz beltzeko ehiztari zuria. Ez damutu. Onartu. Ahuldu zaizkizu hezurrak, eta bigundu zeneukan urguilu hura. Eta nik ez dut hori ikusi nahi. Maite zaitut eta. Ez, ez dudala ikusi nahi!]]>
<![CDATA[Indio eta bakeroetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1982/026/001/2021-10-02/indio_eta_bakeroetan.htm Sat, 02 Oct 2021 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1982/026/001/2021-10-02/indio_eta_bakeroetan.htm
Jolas horien inguruan, gaur egun arraza guztien arteko bizikidetza dela eta, ezin onartuzkoa den aitorpena egin behar dugu gutako askok: inork ez zuen nahi indioa izan. Hollywoodek eta sos txiki batzuen truke gurasoek erositako paper txarreko nobelak idazten zituzten Zane Greyek, Marcial Lafuente Estefaniak edota Mallorquik kontatzen zutenaren arabera, indioak ziren gaiztoak. Zorte txarreko gaiztoak izan ere. Bakeroak eta Zalduneriaren Zazpigarrenak genituen, barka, heroitzat. Heroi eta eredu. Lasai izan, ikasiko genuke gero ikasi beharreko ia guztia Estatu Batuetako Mendebaldeaz. Baina garai inozoago eta sinpleago haietan, inork ez zuen nahi indioarena egin.

Adinean aurrera egin ahala, mundu (sasi) intelektualean gero eta sakonago sartu ahala, konturatu ginen, ordea, ez zela komenigarria aipatzea bakeroen pelikulak gustuko zenituela. Are gutxiago onartzea gordeta zenituela bakeroen, indioen, soldaduen, zaldien panpin eta figura horiek. Bazenituela etxean, Mendebaldeko saloiak, Mendebaldeko eskortak, Mendebaldeko arrantxoak, Mendebaldeko fuerteak (ez genuen gotorleku hitza ezagutzen...) erreproduzitzen zituzten jostailuak.

Haurtzaroko inozentzia galeraren beste seinale ikaragarria izan zen bakeroen pelikulak gustuko zenituela ukatu beharra. Ez, westernak gogoko izatea zilegi zen; Soldier Blue, esaterako. Bale, ameto egiten zuten goi mailako maisu-maistrek; Bob Dylanek sortua zelako soinu banda, Sam Peckinpahren Pat Garrett & Billy The Kid gogoko izan zenezake. Bai, Dee Brownen Bury My Heart in Wounded Knee saiakera irakurrita edukitzeak ezabatzen zuen txikitan indioen (barkatu, jatorrizko herrien) kontrako zure bekatu oro. Beste guztiaren gainean debekua zen: Ezin bakeradak laket izan —tebeoekin gauza bera gertatu zen; tebeoak umekeria galanta ziren. Komikiak irakurri behar zenituen intelektualki esnetan izateko. Geroxeago baztertu beharko zenituen komikiak, eta nobela grafikoen aldeko apustua egin...—.

Ezin John Ford, Walsh edo John Wayneren zale izan. Ezin esan hamar aldiz zenuela They Died with Their Boots On ikusita.

Makurtu ginen batzuk inkisidore horien aurrean, baina ezkutuan, itzalen artean, janzten genuen sheriff izar plastikozkoa eta egiten genuen tiro plastikozko Colt haiekin. Ezkutuan ikusi VHS bideozinta antzinakoetan grabaturiko A Man Called Horse. Egun-argitan , berriz, esan esaten genuen The Assasination of Jesse James by the Coward Robert Ford edo Brokeback Mountain bezalako filmek parekorik ez zutela western guztien artean...

Horrela, penatan, minez ematen genituen egunak eta urteak... Oraintxe arte. Pasa den Donostiako Zinemaldian bizi izan genuen gure epifania partikularra. 69. edizioan, gure lotsatik, gure lotsa zahar horretatik askatu ginen.

Egun, ozen aldarrika dezakegu bakeradak maite-maite ditugula. Eta bakeradak badirela Euskal Herriko aspaldiko kultura tradizioaren munarri-froga-harri. Beldur eta belauniko ginen guztiok altxatu gara harro, eta lau haizeetara komentatu Almeriara egin genuen bidaia hartan espageti-gazpatxo-txorizo western zatar baina zoragarri haiek filmatzen ziren Tabernas herri aldera joan ginela erromes.

Oihu egin genuen, bai, Kursaal aretoan. Orro. Irungoa zen Jose Mari Zabalzaren Al Oeste de Río Grande eta Los rebeldes de Arizona kasik buruz genekizkiela errebindikatu genuen.

Kantutan hasi ginen Kuartango herriaren ohorez eta omenez. Jakin badakigulako, orain, euskarazko literaturarako Garaziko herria izan zena Zuatzu eta ingurukoak direla euskal bakeradentzako.

Eta hori guztia Madrilgo ECAM zinema eskolan eta EHUn ikasitako emakume euskaldun bati esker. Hamaika zinemalditan ibilitakoa, saritutakoa, Arteleku abangoardiako tenpluaren ondorengoa den Kultura Garaikidearen Nazioarteko Zentro Donostiakoan klaseak hartu eta eman dituena...

Maider Oleagak bakeradak ikusi ohi zituen aitonarekin. Eta, Bilbotik ez hain urrun, Kuartangoko herrikide hainbatek bakero nahi zuten izan. Txikitatik. Bertan burutu zuten, pentsa, gero Almerian txaloz eta sariz hartuko zuten Algo más que morir. Maiderrek hori kontatzen du galdu ezinezko Kuartk Valley berean. Eta hori dela eta, eman behar dizkiogu eskerrik beroenak. Bai berari, bai Kuartango herriari.

Egun batzuk geroago, Zinemaldi berean Jane Campionen The Power of the Dog ikaragarria, pozoiz, desiraz, minez beteriko westerna ikusi genuen.

Letra hauekin, horren zapalduak sentitu garenok harro errebindikatzen ditugu hirurak: Algo más que morir, Kuartk Valley eta Venezian zilarra lortu zuen Thomas Savageren nobelaren egokitzapen ezin hobe hori.

Bai, bakeroak gara laino artean.]]>
<![CDATA[Historia, zinemaren arabera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1954/032/001/2021-09-24/historia_zinemaren_arabera.htm Fri, 24 Sep 2021 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1954/032/001/2021-09-24/historia_zinemaren_arabera.htm Maixabel-etik aparte. Erreparatu, arren, erabilitako deklinabide atzizkiari Maixabel-etik idatzi dut eta ez Maixabel-engandik.

Ahalik eta luzeen gorde nahi dut neure burua Iciar Bollainen Maixabel pelikulatik ahalik eta urrunen. Eta ez Maixabel Lasarengandik.

Joango dira Donostiako Zinemaldiaren egunak eta bertan izandako zinema puskak estreinatuko dira gure etxe ondoko areto komertzialetan. Momentu horretan, ofizioak, lanbideak, beharrak bultzaturik, ikusiko dut Maixabel. Oraindik ez. Utz iezadazue nire libertateaz gozatzen, nire erabakitzeko eskubidea aprobetxatzen.

Zergatik egiten diodan errefus Maixabel pelikulari? Ba aspalditik ezer ez diodalako aurkitzen Iciar Bollainen zinemari, hain politikoki zuzena eta genero kontuetan hain orekatua eta egokia den horri. Ezer berririk ez dit eman, ez dit oparitu aspaldi zaharrean.

Sekula ez nau amildegiaren ertzerantz kolpatu. Zakarra deritzot bere zinemagintzari. Eta esku eta kamera artean darabilen etikak ez dit interesik pizten. Aurrejuzgua, bai horixe. Aurreiritzia, onartzen dut. Porlanezko zimenduekin, alta.

Badago beste zio bat, nerbioso, artega jartzen naute «zauriak sendatzeko»-edo egiten diren filmek. Jendea hunkituta eta malkotan uzten duten horiek. Kontatzen dutenagatik eta ez kontatzeko erabilitako moduagatik. Beldurra diot Maixabel-i. Eta promozionatzeko sortutako zaratak ematen dit min barrenetan.

Baina beste kontu batekin natorkizue, Iciar Bollainen filmaren harira. Hemengo, bertako, tokiko hainbat kritikari duda-mudatan izan dira egun luzez… Ulertu ahalko ote dute ez hemengoak, ez bertokoak, ez tokikoak ez diren horiek biktima eta biktimarioaren arteko topaketa honen testuinguru politiko eta sentimentala? Konprenitzen ahalko dituzte biktima horren eta biktimario horren bizitzak-eskolak-gizarteak-kulturak- lagun eta familia artekoak-sorterriak eraginiko jarrerak, jokabideak, hartutako erabaki zuzen-okerrak?

Badugu euskaldunok harrokeria puntu hori; inork ez ditu inoiz inon gure historia eta gure istorioak ondo eta zuzen kontatuko, gu bezalakorik ez baitago multibertsoan.

Antza, izugarriak gara. Ez besteak baino hobeak, baizik eta konplexuagoak, bide. Inork ez du bizi guk bizi izan duguna. Inork ez du oinaze bertsua jasan. Inork ez daki kontatzen bere sakonean guk pasatutakoa.

Ematen du ez dugula ez hemengoa ez bertakoa ez tokikoa ez den ikuslearengan inolako konfiantzarik. Are gutxiago zineman. Ez dugu ikasi pelikulak ez direla ez entziklopediak ez saiakerak. Pelikulak pelikulak dira, besterik gabe. Istorioak kontatzen dituzten artefaktuak. Istorioak kontatu, inkluso historia aldrebestuz. Erreparo handirik gabe. Azken finean, historia ez al da beste artefaktu bat? Harago joanda ere, hainbat eta hainbat kasutan guk bizitakoa ez al da guk geuk sortutako ameskeria hutsa?

Beste aldetik, seguru al gaude ez hangoak ez bertakoak, ez tokikoak ez garenok ezer ez dugula galtzen Kurosawaren, Glauber Rocharen, Rosselliniren, Kiarostamiren, Satyajit Rayren zinema dastatzen dugunean? Dena ulertzen al dugu Potemkin korazatua filmean kontatutakoak eragin zuen tragediaz, une eta gune hartako basakeriaz? Zer dakigu Oesteko pelikulek azaltzen duten mundu horretaz? Eta ez badugu doktorego baterako behar, axola al du?

Ez da batere ona osasunarentzat gure mixeriek parekorik ez dutela pentsatzea. Ez da batere komenigarria gu ulertuko gaituenik ez dela aldarrikatzea. Nahiko igualtsuak dira gure eta besteen istorioak.

Mundu gurea eta mundu horretaz dakiguna asmazioa da. Guk geuk, zinemagileek, margolariek, musikariek, idazleek, irabazleek, garaituek, biktimek eta biktimarioek —bai hitz pottoloa hori; errazagoak ziren garaietan, borrero, traidore, hiltzaile, gaizkile, kulpante bezalakoekin moldatzen ginen...— sortutako artifizioa (baita amarrua ere). Ez dakigu oso ondo nola funtzionatzen duen baina ibili, badabil, ba gabiltza.

Mantenduko naiz Maixabeletik urrun. Jendeak dio negar egin duela pelikulan. Nik, barkatuko didazue, Joyceren eta Hustonen The Dublinersekin nahiago dut penatu.]]>
<![CDATA[Zinemaldiaz harago]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2131/025/001/2021-09-17/zinemaldiaz_harago.htm Fri, 17 Sep 2021 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/2131/025/001/2021-09-17/zinemaldiaz_harago.htm
Are gehiago, bada Donostian bertan oraindik ere festibalik ote den galdetzen dizunik. Goiz-goizean tropelean, elastiko marradunez (zuri-urdina, jakina asko) jantzita, lauhazka korrika egiten duen makina bat kirolarik oraindik pentsatzen du birusak zeluloidea jan duela. Betiko.

Ez dut, benetan diotsuet, gaizki hartzen. Nik badakit, ordea, Olinpiar eta Paralinpiar Jokoak izan direla. Badakit Ligak aurrera egiten duela. Badakit Messik jada ez duela elastiko blaugrana janzten. Badakit Mbappek ez duela Madrilen arrautza-suspilorik jango. Momentuz. Badakit Mikel Landak utzi egin zuela Espainiako Itzulia. Badakit bihar Aguilera zelaian Racing 92en kontra arituko dela B.O. Badakit Arraun Lagunak taldean jo ta fuego jarduten duten neskak, Andrea Astudillo patroi zutela, txapeldun izan zirela Kontxan.

Idatzitako guztia ez dut idatzi postureo harroxko batean, baizik eta pentsatzen dudalako badirela uni/meta/multi bertso honetan jakin beharreko huskeria batzuk. Hala nola Donostian badela Zinemaldi bat.

Ez, idatzitakoa ez dut izkiriatu sasijakintsuaren plantan. Ez. Baliteke inbidiak jota idatzi izana. Zoragarria izan behar du Donostian SSIFF 69.a badela jakin ez eta Errenteriako Niessen aretoan pausatu ahal izatea, Halloween Kills filmaren helduera iragartzen duen afixaren aurrean belauniko. Belauniko bertan Jamie Lee Curtis dagoelako. Belauniko, afixa horrek uda laster pasako den moda dela frogatzen duelako. Eta uda bukatu orduko ailegatzen da udazkena, itsasoak zakar egiten du salto malekoi guztien gainetik eta hildakoak hasten dira maletak prestatzen Gau-Beltzarako.

Inbidiaz idazten dut badagoela jendea Zinemaldirik dela ez dakiena. Horiek guztiek oraindik baitute aukera hiriburutik kanpoko hainbat saltoki-guneetako aretoetara jotzeko eta ustekabe galant-galanta den Gunpowder Milkshake filmaz gozatzeko. Zin dagizuet Tarantinoren Kill Bill-eko emaztegaia bera makurtuko zela soldatapeko hiltzaileak diren emakume presto horien guztien aurrean...

Ederra deritzot Donostiako Zinemaldiaren berri eta beharrik ez izate horri. Hala izanik, aukera izango genuke astelehenean Baionarako bidea hartzeko. Tren geltokira iritsi bezain pronto, abiatuko ginateke Saint Esprit auzoko karriken artean, horren biziki maite dugun Atalante saloia muga. Ailegatu orduko, Kantuen kontrabandista kaminoetako fimaren lehenbiziko bi atalen aurrestreinaldiaren testigu, lekuko eta konplize ginateke. Atsegin osoz.

Zinemaldia existitzen ere existitzen dela ez bageneki, agian, Iruñean edo Bilbon ginateke gaur, Denis Villeneuveren Dune ikusten. Edo eztabaidatzen. Edo inspirazio, ardatz, iturri den Frank Herberten nobela erosten. Edo nolakoa ote Alejandro Jodorowskik amestu bai baina eratu, eratu ez zuen bertsioaz ezbai sutsuan Katakraken kanpoko kupela baten inguruan...

Izan ez bagenu SSIFFaren inguruko soberako, demaseko informazioa, igual ikusita izango genuke atzo Bilbon aurkeztu zen Los acordes de la memoria dokumentala. Bertan, Raul Madinabeitiak, Jose Ramon Soroiz bezalako jende fina konplize, zera kontatzen digu: akaso, batek daki, musika lagungarria gerta liteke, adinean aurrera egin ahala, memoriaren galera urrundu edo baretu ahal izateko.

Bitxia zenbat gauza zeluloidezkoz gozatuko genukeen Zinemaldirik ez balego. Edo izan bada ere. Miarritzen bagaude, esaterako, ez ahaztu Nora eta Akelarre direla ikusgai.

Bai, badago jendea Donostian Zinemaldirik dagoela jakitun ez dena. Pena, jende horrek La Polla Recordsen omenaldi sutsuan egindako No somos nada galduko dute-eta. Gaur bertan. Baita Jane Birkinen eta Charlotte Gainsbourgen arteko solasaldi gazi-gozoa ere. Eta Titane, eta…

Iritsiko dira Zinemaldirik gabeko gau eta egunak, baina irudiak iraungo du zutik. Mugimenduan. Inork ez badaki ere.]]>
<![CDATA['Ad minorem Ignatii gloriam']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1925/022/001/2021-09-15/ad_minorem_ignatii_gloriam.htm Wed, 15 Sep 2021 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1925/022/001/2021-09-15/ad_minorem_ignatii_gloriam.htm Bi anai eta Hil kanpaiak lanen autoreak berandu baino lehen erreibindikatu beharreko Andoaingo Zine eta Bideo Eskolan eta Urnietakoan estudiatu zituen kamera, muntatze eta gidoigintzaren sekretuak. Rayok Iruñeko Golem zinema areto preziatu eta estimu handikoetan egiten du behar, filmak proiektatzen. Rayok, ikus-entzunezko unibertsoan eskarmentu handia duen Iker Ganuza laguna ekoizlekide duela, Ignatius Loiolakoaren inguruko bere atrebentzia eta balentria erakutsiko dio munduari hil honen 27an. Non eta Loiolako basilikan (Azpeitia, Gipuzkoa). Noren babespean eta filma bere fundatzailearen inguruko proposamen aparta dela estimatu duen Konpainiarenean.

Iñigo du izenburu 90 minutu baino gutxiago irauten duen lan esperimental honek. Hitzik bat ere ez. Soinuak, berriz, zientoka, milaka. Zaunka egiten dute pelikulan zakur ikusezinek. Kukurruku San Pedroren uzkurtasuna salatu zuen oilar haren ondorengoak. Haizearen txistua zizpuru bihurtzen da arbolen artean. Edo orroa. Urrun-urrunean, errementari baten mailuak izutu egiten du trantze sakonean murgildutako ikuslea. Basoaren, errekaren, soroaren egun/ilunsentiaren murmurio orok hartzen du bere gain narrazioaren, kontakizunaren indarra, zama.

Berbarik ez da ahoskatzen Iñigo filmean, baina inoiz basilika batean entzun eta entzungo den filmik burrunbatsuena da. Andrea Saenz Pereirok —Kubako zinema eskolan ikasia, Ospel eta Irten barrura bezalako labur estrainioetan trebatua, La trinchera infinita-n esku hartua...— jaso zituen soinu eta zarata guztiak zuzenean. Baina gero, Xanti Salvadorrek bere soinu-laborategian alkimia fenomenoa gauzatu zuen, eta, hitzik ez den pelikula batean, Natura mintzatu egiten zaio arras sorgindua den ikusleari.

Hasiera batean, Rayok bestelako zerbait zuen buruan eta erraietan. Kontatu nahi zuen, Jerusalem helmuga zuela, Ignazio Loiolakoak Venezian egindako geraldia. Biltzekoa zen planetako beste lau kantoietatik etorritako bederatzi erlijiokide berriekin. Han eskale ibili zen, eta San Marco plazan egiten zuen lo; han eztabaidatzen zuen erlijioaz bertan finkaturiko hainbat jaun txit goren espainiarrekin...

Hori filmatu nahi zuen Rayok, baina dudatan hasi zen; zer egin hainbeste hizkuntzatan mintzatzen zen gizatalde hori bene-benetan, traiziorik egin gabe, islatzeko? Nolakoak ziren bakoitzaren kultura-manerak? Nolakoak euren hizkeren doinuak? Arraro egiten zaio Rayori, nahiz eta sakon miretsi, Martin Scorseseren Silence filmean portugesez mintzatzen ziren XVI. mendeko apaizak ingelesez aditzea. Baita Japoniako ministroak ere, Japoniako martiri kristauak...

Utzi egin zuen amets hori... eta pandemia lehertu zen. Eta pandemiarekin batera, konfinamendua. Eta kasik klandestinoa izan zen modu batean, kamera gerrillariak balira legez, ordu askotako egun gutxitan filmatu zuen, zuten, Iñigo. Loiolan? Azpeitian? Iruñean? Ez. Nafarroako Arbizu ondoko parajeetan.

Hori bai, abiapuntua dorretxean da. Kaperako erretaula gotikoan den margolan flandriar batean. Luzez begiztatu izan zuen Iñigok Deikunde hori, bere zauria sendatzen eta bere arima mintzen ziren bitartean, Araozko Magdalena koinatak utzitako santuen bizitzak kontatzen zituzten liburuak leituz. San Frantziskoren bizipenak adierazten dituzten orrialde batzuk ere jasotzen ditu kamerak, filmaren lehen pausoetan.

Argi puntu bat iluntasunean

Han, dorretxean, margolan eta liburu artean, parean, hasten da kamera mugitu gabe luze eta urrun jotzen duen ibilaldia. Argi naturalaz baliatu da Javier Agirre Erauso. Zer hobe ilargia, eguzkia, ilunantzak baino ez dituen eta hamalau minutu dirauen plano bat sortu ahal izateko? Zer hobe Josune Lasak mimoz aukeratu lihozko atorra baino, makila bat lagun bakarra, herrenka dabilen soldadu ohiaren gorputza estaltzeko, eta kamerak jasoko duen iluntasunean argi puntu bat izan dadin?

Iñigo hilaren 27an estreinatuko dute. Loiolako basilikan. 500. urteurren honetan. Atrebentzia osoz esan liteke Iñigo Lopez Loiolakoa jakinaren gainean zegoela; susmatu zuela, mendeen joan-etorrian, irudia jaso, gorde eta proiektatuko zuten aparailuak izango zirela. Izan ere, Ediciones Mensajerok plazaraturiko Gogo-Ihardunak-eko Lehen Ejertzizioan (euskaraz eta 28. orrialdean) honako hau idatzi zuen: «Lehen hasiaurrekoa zera da, konposizioa tokia ikusiz. Hemen zera ohartarazi behar da, ikus daitekeen gauza bat kontenplatzen, meditatzen denean (Kristo, adibidez) konposizioa zera izango dela, irudimen-begiez kontemplatu nahi dudan gauza dagoen toki fisikoan ikusi». Loiolan izango da ikusgai Iñigo. Hilaren 27an.]]>
<![CDATA[Titanioa: metal nobleagorik ez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1895/033/001/2021-07-21/titanioa_metal_nobleagorik_ez.htm Wed, 21 Jul 2021 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1895/033/001/2021-07-21/titanioa_metal_nobleagorik_ez.htm
Julia Ducornauren Titane-z ari gara mintzatzen; amatasunaz, aitatasunaz, familiaz, sexuaz, metalaz, heriotzaz, serieko eraileez, suhiltzaileez, haurdunaldiaz, autoez, odolaz, amaren bularraz, izaki ziborg-bionikoez... ustez, genekien guztia aldrebestu digun filmaz ari gara berbetan edo izkribuz. Dagoeneko, oso pelikula gutxi filmatzen dira zeluloidean, egia tristea, baina antigoaleko materia horren testura berriaz ere ari gara idazten, Juliaren ausardia, atrebimentu erradikalak bultzaturik.

Bai, zinemaldi guztietako garaikur preziatuena urrezkoa da. Berlingo Hartza, Veneziako Lehoia, Locarnoko Lehoinabarra, Rotterdameko Tigrea, Donostiako Maskorra, Valladolideko Galburua... Baina aurten zinemarekiko nobleagoa den metala aurkitu dugu Kosta Urdinean: titanioa. 1791. urtean Kornuallesen (Ingalaterra) aurkituriko elementu hau, besteekin konparatuz gero, guztiak baino iraunkorragoa eta gogorragoa dela kontu nabari eta jakina da. Horrexegatik jarri zion izen hori William Gregor zientzialariak, Greziako mitologiaren arabera, beste jainkoen aurrean makurtzen ez ziren hamabi titan (eme eta ar) horiek bezain menderaezina zelako, delako.

Cannes aurtengoan titanioak urrea gainditu du jendearen estimuan. Terrorearen, izuaren, dardararen bitartez, garenaz, izan gaitezkeenaz eta sekula izango ez garenaz hausnarketa librea eta musika basaz bustitako gogoeta gordina egin ditu Ducornau sortzaileak. Eta bidean garaitu ditu kide, pare, inspirazio, lagun, maisu, maistra dituen beste guztiak, zinema bera berrasmatu izan duen Apichatpong Weerasethakul barne.

Egiari zor, ezinezkoa, ezinezkoa bezain zuzengabea eta hutsala da Titane eta Memoria parez pare jartzeko nahia, asmo erotua, Zinemari berari min emango liokeen atrebentzia alferrikakoa, arras, oso, zeharo ezberdinak baitira Juliaren eta Apichatpongen manerak, moduak. Nahiz eta biak datorren aroko zinemaren soslaia gauzatzen ari diren. Pelikulaz pelikula.

Memoria-n denak hartzen gaitu ustekabean, denak hausten ditu, zinemaren aurrean gaudela, izan ohi ditugun segurtasun neurriak. Soinu bandatik hasita. Soinu banda idatzi dut eta ez musika-banda. Weerasethakulekin batera lan egin duten Akritchalerm Kalayanamitr, Sebastian Perez Aguayo, Juan Camilo Martinez, Lucia Arcila soinu- zarata-sortzaile, eragile, nahasle horiek gauzatu duten balentriak ez baitu bera bezalakorik izan aurtengo Cannesen.

Titane Titane da, Memoria Memoria da. Biak daude mundu honetatik at, baina, aldi berean, biak dabiltza mundu honetako erraietan barne, oso barne; erraiak eta segurantza guztiak zauritu arte.

Hamaika film gehiago izan ziren Cannesen. Hamaika horietatik askotan, jaio orduko gure barrenetan daramagun heriotzari buruzko pentsaketa gazi eta zuhurrak. Gaspar Noeren amodiozko eta tristeziazko agurra den Vortex horretan, beldurrezko eta fantasiazko zinemaren maitaleontzat nagusia, jainkoa eta deabrua den Dario Argento zinemagilea hiltzen ikusten dugu bitan banaturiko baina, aldi berean, bi zatitan lotutako pantaila batean.

Hanekeren Amour-rekin akordatu ziren asko eta asko film honen aurrean. Jakin, onartu gabe datorren garaietako zinemarantz kasik biluzik joan behar dugula. Cannes aurtengoak irakatsi diguna zera izan da: akabo konparazioak, akabo erreferentziak. Orain arte existitu ez den zinema bat ari da, ari dira sortzen. Guk, berriz, guk ikusleok, arte jaio berri baten aurrean bageunde moduan jo behar dugu; heltzekorik ez dugu izango bertan.

Sarerik ez dugu aurkituko, gordelekurik ez dugu bilatuko bidean. Armarik gabe sartuko gara oihanean eta zeluloidezko Amazonian galdu. «May We Start?»(Hasiko al gara, ba?) abesten dute Leos Caraxen Annette amesgaizto erromantikoan. Bai, prest eta presto gaude.]]>
<![CDATA[Gameluak eta zezenak gurean errege]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/023/001/2021-06-25/gameluak_eta_zezenak_gurean_errege.htm Fri, 25 Jun 2021 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1872/023/001/2021-06-25/gameluak_eta_zezenak_gurean_errege.htm
Herioak, ezinak, mingosturak setiatuko kontaketa da Arabiako Lawrencena. Atzo Errenteriako Ozzinema klubak gonbita luzaturik, Niessen aretoan ikusi genituen zinema puska erraldoi horrek irauten dituen hiru ordu, 37 minutu, 45 segundoak. Zeluloidearen zorabioaz aparte, bere buruarekin bakea sinatu ez zuen heroi baten erretratua eskaini zigun.

Hiru ordu, bai. 37 minutu, bai. 45 segundo, bai. Eta hala eta guztiz ere, askoz gehiago iraun zezakeen igandean Hernanin, uztailaren 3an Guardian eta San Fermin egunean Azpeitian ikusgai izango den Iñaki Agirrezabalagaren Suharra izenburuko dokumentalak.

66 minutu baino ez dira tokian tokiko pantailetan agertuko, baina 38 orduko material fina dago gordeta hainbat lekutan, Euskal Zezenzaleen Elkarteko zein Euskal Larrebehi Elkarteko artxiboetan, kasu. Geure geureak diren animalia batzuen, arraza batzuen, afizio eta ofizio batzuen testigantza jaso eta ematen duten 38 ordu. Hitzez eta irudiz eginak. Dronez harturik, txapelaz gain, GoPro izeneko kamera goi teknologiakoa buruan jantzita eskortan sartzen ziren ganaduzaleek filmaturik, susto majo pare bat baino gehiago hartu zuten kamerari prestuek jasota...

Suharra-k gure zezen eta behien inguruko berri ematen, zabaltzen eta partekatzen du. Bertoko arrazak ditu hizpide. Mari jainkosa gurearen zaindariak izan omen ziren betizu horiek, larrebehi horiek, Moncina arrazako abere horiek, Enkarterrietako Treceña ederrak eta Casta Navarrako nafar harroak... etxekotzen errazak ez direnak; mendietan libre, plazetan elegante, kaleetan serio dauden horiek. Suharra, askoren afizio, ofizio, ikertze lanen emaitza. Ikus-entzunezko pieza kategorixekoa. Hortxe agertzen dira Lasturren zein Orozkon, Carcarren zein auskalo zein sorotan animalia horien hazkuntzari dedikatzen diren gizon eta emakumeak, Tolosako plazan, Azpeitiko, Arabako Errioxako edo Usurbilgo auzoetan barrena zezenekiko jolas herrikoietan diharduten errekortariak, entzierro korredoreak, Portugaleko Forcados deituriko jauzilarien nobleziaren pare izan zitezkeen saltokariak, sokamuturretako txapeldunak...

Albaitariak ere bai. Albaitariak agertzen dira dokumental honetan. Albaitari afanetan, zuzendari- laguntzaile baten arduretan eta ikertzaile modutan. Izan ere, Asier Alvite Arregi zumaiarrak, Euskal Zezenzaleen Elkarteko presidentea izateaz gain, lehen sektoreko lanak saritzeko helburua duen Neiker Brta sari berezia eskuratu zuen apirilean, Betizua, Europako azken behi basatia desagertzear? izenburuko ikerkuntza zela medio.

Goi mailako jendea bildu da, animalia horiei zor zaien errespetuak bultzaturik, film hau aurrera atera ahal izateko. Bai ganaderuak bai pelikuleroak. Ikusmin ekoiztetxeko fundatzailea dugu Iñaki Arrizabalaga autorea; Escac Bartzelonako Zinema Eskolako ikaslea, berriz, kamera lepoan hartuta baserriz baserri, plazaz plaza ibilitako Ekain. Eta mundu hori ez zen erraza filmatzen. Pentsa ezazue: libre dauden animalia horiek harrapatu nahi edo behar izatera, zaldiz eta horretarako hezitako txakurrez egin behar dutela beharra konpromisoa hartu dutenek.

Lan maila handikoa Uztapideren bertsoekin hasi eta Beñat Lizasoren hitzekin bukatzen den hori. Soinua dela, muntaketa dela, erronka honetarako musika propio sortu du Irati Gutierrez trikitilariak.

Ez du Arabiako Lawrencek horrenbeste irauten, baina pasio berak bultzatua da. Eta Euskal Herriko bazter guztiak ari da korritzen.]]>
<![CDATA[Miarritzeko paradisu zaratatsuan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1884/028/001/2021-06-18/miarritzeko_paradisu_zaratatsuan.htm Fri, 18 Jun 2021 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1884/028/001/2021-06-18/miarritzeko_paradisu_zaratatsuan.htm
Avironekoa. Beti. Baiona hiria maite dudalako. Miarritze harrizko gutizia den moduan, oso urbanotzat jotzen dut nik Baiona. Gogorra. Odolez eta hizkeraz nahasia. Ibaiek zeharkatua eta itsasoarekin beti ametsetan. Judua, musulmana, kristaua (edo). Deserrirako bidea hartzen zuten guztien aterpe. Toreroa. Teatrala. Han, arkupetan ikasi nuen nik ostrak dastatzen. Ardo zuriz. Bertako tabernetako barretan probatu nituen nik arrautza egosiak lehenbizikoz. Arrautza egosiak bai, Iparraldeko pintxo herrikoiak...

Avironekoa. Orain eta beti. Ezpataz ere aritzen direlako bere kideak ibai ondoan. Ezpataz, floretez, sablez. La Peña Baionak kantatzen duen legez, «Agur agur Aviron Bayonnaiseko gure ekipari, gure herriko xuri-urdineri, Baiona honoratzen dutenei».

Iragan larunbatean gainditu zuen Miarritzeko B.O k (hain moñoñoa kolorez eta maneraz, hain harrosko beti bere intentziotan) Aviron. Ez genuen prezio merkean saldu gure porrota. Hortzak erakutsi genizkien biarriztarrei. Berdinketa trabatu batez bukatu zen partida baina, ai! Azken momentua , hagetako jaurtiketetan, B.Okoak nagusi. Eta Frantziako errugbiaren zeruko ateak zabaldu zizkieten. Gu, berriz, urguiluz eroriak. Malko harrotutan, galbidea izango ez den bigarren mailarako xenda hartu berriak

Aguilera errugbi zelaian gertatu zen. Larunbatean. Miarritzen. Atera ziren handik zaleak erromeria zalapartatsuan, surfeko, kasinoko, enperadore guztien, pirata guztien, literatura hankaz gora jarri zuten idazle guztien, jantzi-diseinatzaile guztien, aristokrata guztien, musika eta zinema izar guztien bizileku izan den hiriaren kaleak hartzeko prest. Banderak zabalik. Oihuka, kantutan.

Bazterrak nahasi ziren. Eta bi mundu apartak elkar endredatu zirenn. Elkar korapilatu. Besarkatu. Elkarri harriduraz begiratu.

Bi mundu ezberdin multibertsoan, fier eta gustura: Errugbiarena eta zinemarena. Egun berean eta ordu bertsuetan, martxan zen-eta Fipadoc, Miarritzeko Dokumentalen Zinemaldia. Bertan, denok maite dugun Le Royal aretoan zein beste leku mitikoetan, Gare du Midin, esaterako. Edo Kasinoan... Bertan, Donostiako Dock of the Bay beste zinema festan ikusi berriak ziren hainbat zeluloide puska izan ziren jaun, andre eta jabe.

Larunbat hartan, B.O.ko zaleek (covid-19ren kontrako kasik arau guztiaz pikutara bidaliz) topo, estropezu eta topa egin zuten Josu Martinez eta Txaber Larreategiren Caminho longe ikusi berri zutenekin. Eta hain zen mundiala, hain zen sekulakoa, hain zen dastagarria jende nahasmendu hori ezen Aviron Bayonnaisekoak ginen askok barre egin baikenuen. Malko artean, Santo Tomeko kafe eta musikarekin ametsetan. Deserritik bueltatzen zarenean zain dituzun mamu guztiak istant batez uxaturik.

Larunbatean B.Okoak paradisuan sentitzen ziren. Avironekook, aldiz, infernuan. Baina zaratatsua zen gure abegi berria. Eskerrak, gaitzerdi. Dock of the Bay zinemaldian, El Niño de Elche epaile zelarik, sari nagusia irabazi zuen Helmut Lachenmann: My Way miragarri/miresgarri horretan esaten den moduan, paradisua baldin bada kontatu/saldu diguten bezala, oso leku aspergarria behar du izan, ez bailitzateke bertan zaratarik, ez soinurik. Ez hostorik xuxurlaka, ez haizearen enbatarik, ez paperezko poltsen xirt-xirta ez ur beroaren xarta. Eta konpositore germaniarrak munduari darizkion soinu guztiak ditu maite, tresna, inspirazio. Denak: industrialak, jainkotarrak, deabruzkoak. Baieztatu nahi izatera, bilatu sarean Lin Liaoren zuzendaritzapean WDRko Orkestra sinfonikoak jotzen duen bere Notturno.

Paradisuan zaratarik ez balego, hobe infernurako bidea hartu. Han izango baita, duda izpirik ez, ikusleek saritu zuten Poly Styrene: I'm a Cliché filmaren protagonista. Emakumea, britaniarra, beltza eta hasi berritan zen punk mugimendu/iraultzaren ikonoa. Eredua. Erregina. Sufrikario handiz, amorru sakonaz ateak zabaldu zizkien punkean historia egingo zuten beste neskei. Beltza, gaueko izakia, britaniarra eta... ama. Hain zuzen ere, alabak osatu du filma.

Erraietatik sortu ere. Omenaldia eta kexa. Maitasun aldarrikapena eta sekula kitatuko ez diren zor askoren zenbaketa. Infernuan edo zarataz beteriko paradisuan elkartuko garelakoan (denak, Avironekoak, Aguilera aldera etorriko bide den Argentinako Pumas selekzioaren Tomas Cubelli, Lachenmann, Poly Styrene eta kuadrillakoak izan nahi duten beste hainbat), ez adiorik.]]>
<![CDATA[Eta Antonio poliziak Francisi egin zion tiro]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/031/001/2021-06-11/eta_antonio_poliziak_francisi_egin_zion_tiro.htm Fri, 11 Jun 2021 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1892/031/001/2021-06-11/eta_antonio_poliziak_francisi_egin_zion_tiro.htm Francis izengoitiaz zen ezaguna sustraiak Andaluzian eta familia Valentziako Torrenten zituen gazte hura. Lana eta bizitza egiten zuen Poliziak aspalditik setiaturiko eta astindutako Errenterian. Hiru ziren bertako gau-lokalak, hirurak perilosoak oso, sexua era bakar, bakan eta aspergarri batez ulertzen duen ohitura oneko jendearentzat. Hiru: Penny Lane, Cerebros eta Apolo. Apolon emakumez janzten zen Francis. Trabestia zen, nahiz eta, agian, gaur egungo lexiko-hiztegi politikoki ortodoxoetan hitz hori debekatua izan. Nork daki?

Dakigun guztia zera da: bere heriotza tragikoak bultzada eman zion jaiotzear zen Euskal Herriko gay mugimenduari. Manifak izan ziren, oihuak izan ziren, jipoitu zituen Poliziak Donostian zein Errenterian borrokan izan zirenak. Baina, egun, urteak, hamarkadak pasatuta, gauza jakina da Francisen hilketa izan zela hemengo Stonewall, erreferentzia mingarri eta izugarria atzoko, gaurko eta biharko LGTBI mugimenduarentzat.

Oroigarria dauka Vicentek Errenterian. Urtero omentzen dute bertan, baina atzoko errekuerdoa zinemaz zen gainezka, eta zinema areto bat bete zuen mukuru.

Atzo, Errenteriako LGTBI+ Mahaiak, Udalak eta Niessenen aterpe duen Ozzinemak bultzatua, babestua, bai Granadan bertan bai Malagako zinema jaialdian jendea ahoa bete hortz eta eskuak zauritu txalo utzi zuen Juana La Lorca filmarekin oroitu zen herria Francisekin.

Mundu mailako (kasik) estreinaldi mundiala izan zen. Aparteko balentria dugu Granadako Huescar herrian jaiotako Valeriano Lopez sortzaileak burutu duen pelikula. Askotariko diziplinetan ibilitako artista da Valeriano, aspaldian daude bere lanak ez mugarik, ez inposaketarik onartzen ez duten arte galeria eta museoetan.

Definitzeko eta sailkatzeko ezinak diren hainbat giza kreaturarekin batera, Valeriano jolasean eta sufrikarioan, aldarrikapenetan eta burletan ibili da Granadako Sacromonten, Viznarreko sakanean, San Vicenteko Baratzean, Kubako Santiagon eta Habanan. Erabili izan ditu Lorcaren poemak, erabili izan ditu sekulako zartatekoak eman eta hartzen dituzten kaleko eta plazako txotxongiloak, eskuz maneiatzen diren horiek. Erabili izan ditu aspaldiko mamu berdaderoek jantzi ohi zituzten izarak. Erabili izan du, harri-kartoizkoa ematen bazuen ere, gaurko gure oroipen lausoetan dir-dir egiten duen Espainiako zinema zaharraren mito makina bat.

Kantuz eta dantzaz errebelde, politikoki eskatimari, sexualki mokokari, poetikoki parrandazale jo izan du gauza sakratu bat bera ere tente utzi izan ez duen jendaia ausart horrek. Granadan eta Malagan gertatu zen eran, Errenteriako zinemazale guztiak, Niessen aretoan bildu ziren libertate egarti oro, zutik jarri ziren txalo zaparradan. Pelikulak merezi duelako. Eta Francisek ez baitzuen nahi izango beste omenaldirik Juan La Lorca bezalako atrebentziarik baino.

Hori gertatu zen atzo Errenterian. Kilometro gutxira ireki dituzte berriro zinema aretoak. Hendaiatik Baionaraino, Les Varietesetik L'Atalanteraino, Hegoaldean ikusi dugun zinema oro duzue: Nomadland, A Young Promising Woman, Caminho Longe... Goza ezazue, merezi duzue eta.

Bi azken-aurreko ohar: badakit ez zenutela duda izpirik izan, baina, zera: Vicenteren eraileak bederatzi hilabeteko kartzela zigorra jaso zuen eta... ez zen arrimatu ere egin presondegira.

Zinemari dagokionean, maltzurkeria galant bat: Cannesek Netflix gonbidatu du La Croisettera. Plataformak errefusatu egin du. Mendekua, hotzean, gozoagoa.]]>
<![CDATA[Lehoia Amazonian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/033/001/2021-06-04/lehoia_amazonian.htm Fri, 04 Jun 2021 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1891/033/001/2021-06-04/lehoia_amazonian.htm Tiempo de silencio filma, Luis Martin Santosen nobelaren egokitzapena, ezina zirudien erronka gainditu zuena. Behar dut. Behar dut ikusi. Behar dut El próximo otoño ikusi; Antxon Ezeizaren lehen filma, Victor Erizerekin batera idatzitako gidoi batean oinarritua, Hernaniko Elias Kerejetak ekoiztutako estreinako zinema enbidoa.

Behar dut. Behar dut ikusi. Behar ditut ikusi Luis Garcia Berlangaren goi-goi-goi mailako El verdugo eta Calabuch filmak, Espainiako zinema joan den mendeko urte ilunetan hankaz gora jarri, irauli eta aldrebestu zuten bi film horiek.

Lau filmak behar ditut ikusi. Ez daude inon eskura. Katalogoz kanpo aspalditik. Enkante digitaletan neurriz gaineko prezioetan. Hain duina, hain aurrerakoia, hain zinezale/jaleon lagun leiala den Filmin plataformaren artxiboetan ez dira agertzen. Ez bata, ez bestea, ez hirugarrena, ez laugarrena.

Ikusi. Behar. Ditut. Laurak. Desirak eta gaurkotasunak hala aginduta. Austro-hungariar inperioarekiko nostalgiak jota zen pornografo dotore haren mendeurrena ospatzen ari da mundua, eta bai Errenteriako Ozzinema zineklubak bai Donostiako Kresalak, ikusleek hala eskatuta, Berlangaren bi lan horiek emango dituzte beren pantailetan.

Bestalde, Oteiza, Larruquert, Basterretxea, Caro Baroja, Busca Isusi eta Mitxelena bera Academia errante delako arte bihurrikeria hartan lagun, kide, konplize izan zituen Marokoko Larachen jaiotako psikiatra fama handikoa ari dira omentzen Koldo Mitxelena Kulturunean.

Gaur bertan, batzuk ibiliko dira Martin Santosen Donostian barrenako paseo literario batean, Tiempo de destrucción lan bukatugabean Tolosan gertaturiko hilketa bat akuilu, hemengo industria jauntxoen inguruan bereak eta asto beltzarenak idatzi zituen hark Danborrada sakratua gorrotatzen zuela ahazturik; Kañoietan elkarteko bazkidea eta Marianistak ikastetxeko ikasle ohia izan bazen ere, Donostia hiria (arrazoi handiz) hautsez beteriko lekutzat jotzen zuela erreparatu barik, ibiliko dira, bai, paseoan, berbetan. Eta Ane Gabarainek irakurriko du Tiempo de silencio-ren zati bat. Euskaratua.

Camus bezala, auto istripu batean hila, Faulknerrek zauritua eta Patuak begiz jotako literatur zaldun hura ari dira egunotan omentzen Donostian. Hori dela-eta ikusi behar nuen nik Meliton Manzanas torturatzailea orpoz orpo izan zuenaren zinemara ekarritako kontakizuna.

Eta ikusi behar nuen El próximo otoño, Martin Santos izan zelako Ezeizaren bidaide Andaluziako kaminoetan. Urteak joan, urteak etorri, Ke arteko egunak filmatuko zuen autoreak aukeratu behar zituen Almuñecarren inguruetan bere pelikularako lokalizazioak. Luisen laguntzaz (edo). Abentura horretatik sortu zen Donostiako Sozialistekin endredo handietan ibilitakoaren azken kontakizun gogorra, Condenada belleza del mundo —300 euro ere eskatzen dute Interneten ale batengatik—.

Horiek nituen aipaturiko lau filmak ikusteko zio. Eta ez ziren inon eskura (filmategietan bai, jakina. Euskadikoak bildu berri du Ezeizaren ondare osoa).

...Amazonek erositako FlixOle kanalean ez bada. Madrilgo Atleticoaren presidentea den Enrique Cerezo ekoizleak Espainiako zinemaren %70 bildu du urteetan zehar. Metatu eta altxor bihurtu. FlixOle sortu eta azkar demonio, Estatu Batuetako erraldoiarekin akordio batera iritsi zen, lau haizeetara eta mila pantaila pribatutara zabaltzeko.

Amazonek eta Cholo Simeoneren jefea den Cerezok alokatu dizkidate beste inon ez diren zeluloide puska preziatuok. Ulertzen dut nik, ederki asko ulertu ere, Metro Goldwyn Mayerreko lehoiak aterpe hartu izana Amazoneko oihanean. Martin Santosek ere sistema aldatu nahi izan zuen. Baina ez berak ez guk ez genuen aldatzen lortu. Beraz, hobe dugu erlaxatu eta aprobetxatu aurpegi gozoko kapitalismoak eskura, amu, tentazio, kate, jartzen dizkigun delizia horiek. Jakinaren gainean izanda prezioa pagatu beharko dugula. Beti.]]>
<![CDATA[Zinemak 'macht frei'?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1987/029/001/2021-05-28/zinemak_macht_frei.htm Fri, 28 May 2021 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1987/029/001/2021-05-28/zinemak_macht_frei.htm
Wanda Jakubowskaren Ostatni Etap filmaz ari natzaizue. 1948koa. Naziek eraikitako herio-industriaren inguruan eta inguruetan jo eta ke, buru -belarri, neke eta min handiz, iraganeko, gaurko eta biharko baliabideekin, ikertzaile dabiltzan horiek askotan aipatua. Dachau, Treblinka, Mauthausen, Buchenwald eta horiek bezalako beste hainbat lekutan gizakion miserien nondik norako sinestezinak aztertzen dituzten horiek beti dute ezpainetan Wanda Jakubowskaren lan preziatu hori. Etengabe darabilte erreferentzia, atsedenik sekula hartuko ez duten mamuek setiaturik, Europako lurretan 1939-1945 artean gertatu zena ulertzen saiatzen diren Historia detektibe horiek. Konprenitzerik ez dagoena entenditu nahi eroak bultzaturik idazten dutenek.

Orok aipu, orok alabantzetan. Gutxik ikusita, alta. Atzo izan zuten aukera Donostian. Eta bihar Bilbon. Tabakaleran. Museoan. Ostatni Etap, Azken Etapa. Wanda Jakubowskak filmatua. Berak eta Gerda Scheinderrek idatzia. Bigarren Mundu Gerra bukatu berria zela, kontzentrazio esparruak itxi berriak zirela. Karlovy Varyko zinemaldian Kristalezko Kopa eskuratu zuten Wandak eta Gerdak. Baina horrek ez zuen izan eta ez du garrantzi handirik filmaren patuan.

Bestelako istorioak dira film hau beste askok lortu duten goien gradura altxatzen dutenak. Altxatu eta haratago, gorago eraman ere. Wanda Jakubowska komunista poloniarra zen. Emakumea, jakina. Zinemak hartua, jota, zoratua. Zinema zuen ofizio. Eta arma. 1938koa da bere lehen filma zuzendari gisa. 1988koa azkena. Naziek Polonia bereganatu bezain pronto sartu zuten Wanda Auschwitzen. Komunista zelako. Poloniarra zelako. Eta agian, nork daki?, emakumea zelako.

Urteak eman zituen bertan Wandak. Badakizue Herioari berari beldurra eragiten zion eremu hartako atarian bazela esaldi barbaro bat, Arbeit macht frei, Lanak libertatea dakar (edo). Badakizue, hantxe gertatutakoaren berri izan orduko, Adornok esan zuela poesia ezinezkoa zela jada. Badakizue beste hamaikak alderantziz pentsatu zutela, eta ozen aldarrikatu Auschwitz eta gero poesia inoiz baino beharrekoagoa, inoiz baino ezinbestekoagoa suertatzen zela.

Han eutsi zion biziari Wandak. Gogor. Gizakiok asmaturiko basakeriarik handienaren artean. Ez dugu idatziko parekorik ez duen basakeria zenik. Auschwitz aurretik gizakiak gizakia birrindu baitzuen. Kongon, Armenian. Auschwitz eta gero gizakiak gizakia akabatu baitzuen. Matxetez, tiroz, emakumeak bortxatuz: Balkanetan, Txetxenian, Ruandan. Baina han, Auschwitzen, Heriotza industria bilakatu zen: Produktuaren Garraioa (Logistika). Produktuaren Sailkapena. Produktuaren Etekinen (harribitxiak, maletak, ilea...) Bilketa. Produktuaren Sakrifizioa (gas ganberetan). Produktuaren hondakinen (gorpuen) errausketa... Filmaren irudi batean kea baino ez da ikusten gau beltzean. Etorri berriak ez daki zer dela eta; aspaldiko Auschwitzeko biztanleak ez du, ordea, dudarik: Denok izango gara, berandu baino lehen, kea...

Wanda Jakubowskaren esanetan, bizirik iraun zuen jakin bazekielako bizitako espantu hori kontatu behar zuela. Kamera batez. Ikusten, sufritzen zuen guztia irudi bihurtzen zuen bere baitan.

Gerra bukatzear zela sartu ziren aliatuak Auschwitzen, ezer ez zekiten plantak egiten... Eta Wanda aske geratu zen. Aske, zauritua gorputzez eta arimaz. Baina handik gutxira bueltatu zen esparrura. Auschwitzera itzuli. Esandakoa betetzera: Auschwitz filmatzera. Beste batzuek zituzten hartuak bertan irudiak, bai. Mundua bihotza bete dar-dar utziko zutenak. Baina erreportari horiek ez ziren biktimak, ez ziren lekukoak. Wanda bai. Baita Gerda Schneider gidoigilea ere. Biak bueltatu ziren. Eta sortu zuten pelikulak eragin zuzena izan du denok miresten ditugun hainbat zeluloidezko mirari organikoetan. Laszlo Nemesen Saul fia-n esaterako. Biak dira oso lan fisikoak, biei darie kirats bera, biak zikintzen ditu zaborrak berak. Antzekoak dira bietan zeluloidea erretzen duten sugarrak...

Jakubowskaren kamerak eredu ditu Eisenstein, Pudovkin eta Alemaniako espresionismoa. Wandak eta Gerdak bazekiten zer kontatu eta nola. Eta lortu zuten.

Baina ahanzturak estali zuen filma. Eta komunista izateaz damu ez zen Wandak ez zuen kabidarik Polonia berrian. Denek aipatzen zuten bere lana, baina gutxik zuten ikusia. Poloniako Gobernuak berak errezeloz hartzen zituen zinemazale/ikertzaile atzerritarren ahaleginak, pelikula berreskuratzeko. Baina Donostian izan da. Eta Bilbon izango da. Ikusgai. Wanda eta Gerda Auschwitzera bueltatu zirelako. Atariko esaldiari buelta emanda, bai, zinemak macht frei.]]>
<![CDATA[Odolez eta tintaz tatuaturiko zinema]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1906/025/001/2021-05-21/odolez_eta_tintaz_tatuaturiko_zinema.htm Fri, 21 May 2021 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1906/025/001/2021-05-21/odolez_eta_tintaz_tatuaturiko_zinema.htm
Txantxa gutxi, serio ari gara. Serio oso, baina fisika kuantikoak baino gehiago, beste zientziek, beste filosofiek, beste erlijioek ezagutzen, neurtzen, antzeman ez ditzaketen dimentsio ezezagunetatik ari gara berbetan. Dimentsio horietan, zendu berri den Franco Battiato hizketan dabil, Tarot karten bitartez, Alejandoro Jodorowski azti definiezinarekin. Jodorowskik nor eta Beethoven antzeztu zuen Francok berak sinaturiko balentria sinesgaitz, extravaganza neurrigabe batean. Musikanten zuen izenburu, eta bertan, telebistarako lan egiten duen emakume gidoigile bat obsesionatu egiten da musika jigante anker horrekin. Ezin burutik kendu, ezin bihotzetik kendu, ezin erraietatik kendu. Hain da larria eta eztitsua bere obsesioa ezen, azkenean, Ludwig bizitzara bueltatzen baita...

Inork ez zion kasu handirik egin pelikulari, baina gaur, zinemarekiko mendekotasun deliziosoan garen batzuk harriduraz eta Jodorowskik barrenetan dituen mila demonio horiek harturik, gur egiten diogu. Jodorowski, Arrabalen eta Toporren lagun eta kide, izan da marrazkilari, izan da antzerki gizona, izan da zinemagilea; izan da denok gustura eta belauniko ikusiko genukeen Frank Herbertek idatziriko Dune-ren bertsio surreal eta surrealista haren erdi autorea. Izan ere, amestu bai baina filmatu ezin zuen filmatu.

Artista txiletarra, ilunabarreko izaki eta demonioa gurea, izan da Marilyn Mansonen musikariaren inspirazioa. Nolako maisua, halako ikaslea…

Nicolas Winding Refnen zinema ere sorgindu du Parisen urteak eman dituen eroak. Drive, Only God Forgives edo The Neon Demon gauzatu dituen Danimarkako sortzaileak behin baino gehiagotan eskaini dizkio bere lanak Alejandrori. Nicolas ere, zinemaren mirabe hutsa baita, mugarik onartzen ez duten zeluloidezko erronketako maisua da. Pasa den asteburuan estreinatu zen Hego Euskal Herrian —kopia ezin hobeetan— 2009an filmatu zuen Valhalla Rising. Patuak ez zuen lagundu begiz jotako atrebentzia hau. Lurrean arrastaka bizirik (edo) irauten duten horiek bizkarra, lepoa, atzea eman zioten pasatako garaietan. 5,7 milioi dolar kostatu zuen Valhalla horrek, 31.000 baino ez zuen, ordea, egin zinema aretoetan. Hala ere, zuek segituan harrapatuko duzuen modura, bada film hau halabeharra eta betebeharreko zoria larruazalean tatuatua duen Herzogen eta Kinskiren Lope de Aguirreren anaierdi baten inguruko gogoeta garratza; erretratu panteista, animista. Eskozian da filmatua, natura baino existitzen ez den paisaietan; odolez eta lokatzaz da tindatua. Hitzik kasik ez da. Zertarako? Gurutzea, ezpata, aizkora eta eskuak arma darabiltzaten horiek ez dute hitz handien beharrik. Bergman, Fellini, Jodorowski bera, Lisandro Alonso eta Viggo Mortensenen Jauja, eta antzeko izen potoloak erabili izan dira, egun, gure karteldegiaren gailurrean den film hau ulertu eta sailkatu nahian. Alferrik. Ez baitago Valhalla sailkatzerik.

Aukera bakarra dago: letra horiek gure larruazalean, gure burmuinean zizelkatu eta filmaren arte zuzendariak zabor poltsa beltzekin sortutako itsasoan murgildu. Betirako. Zinemarekiko adikziotik inor ez baita inoiz sendatzen. Ezta sendatu nahi ere.

Odol Tinta zuen izena Donostiako San Jeronimo kaleko harrizko kriptan gauak eman ondoren, Bilboko Zabalgune plazarako bidea hartu zuen erakusketak. Bertan, 24 neska marrazkilarik omendu egiten zuten banpiroa, lapitza tatuatzeko orratza balitz bezala erabilita.

Ez baita markarik uzten ez duen adikziorik, hormetan zein paperetan. Zainetan, ezpainetan... sorbaldan. Donostiako Larrotxene kultur etxea aspaldi da mugitzen den irudiak seko jota daudenen bilgunea. Bilgune berezia non ezina ez den. Eta baldin bada, hobeto, handiagoa, beteagoa, odoltsuagoa izango baita borroka. Larrotxenen izan dira irakasle zinemaren euskal maisu handienak. Eta ikasle, euskal zinemaren etorkizuna kamera aurrean duten hainbat. Ekoiztetxeak eta guzti sortu izan dira bertan. Esaterako, By the Beach. Hain zen handia bertakoen zoramena ezen logoa larruazalean tatuatu zuten. Ederra oso, Coen anaien Barton Fink-en agertzen den afixa: neska bat hondartzan, Kaliforniako hareetan eguzkitako baten azpian. Film labur eskukada polita burutu dute By The Beachekoek. Suedian ere izan dira ikusgai. Zinemarekiko grinak ez du atertu. Eta tatuajea ez da ezabatu.]]>
<![CDATA[Psikopatak gu gaituk/n eta pixka batez gara hilik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1984/025/001/2021-05-14/psikopatak_gu_gaitukn_eta_pixka_batez_gara_hilik.htm Fri, 14 May 2021 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1984/025/001/2021-05-14/psikopatak_gu_gaitukn_eta_pixka_batez_gara_hilik.htm Birdboy eta Los Psiconautas animaziozko lan mardulak burutu dituena.

Bildu ziren bildu Alondegian, eta a zer barre karkarak entzun ziren han! Elkartu zen agertokian zinema jendaia, eta aupa! eta gora! hartu zuen besaulkietan zegoen jendaia-saldoak.

Suelto, bikoteka edo multzoka aurkeztu zituzten Fant Laburrean izeneko saila osatzen zuten 11 zinema puskak. Eta denetan eta bakoitzean deskubritu genituen joera, jarrera, eragin, jario, harrikada, amets, ameskeria, burutazio ehunka.

Deskubritu genuen, esaterako, zenbait egilerentzat euskal unibertso fantasiazkoa hezea dela. Iluna. Ospela. Arrea. Gauekoa. Eta gau horretan bizi diren izakiena. Defentsarik gabe, babesik gabe gara gu multibertso horretan, non Urtzik (Thor goiko eta Iparreko zeru jaunaren anaia, askoren ustez) aterpe hartu baitu kamino guztietatik at dagoen taberna batean.

Hozkirria, hozkirri atsegina, deliziosa nabaritu zuen edukiera mugatua mukuru bete zuen jendaiak Maria Fontanen Zerua hautsi zen gaua eta Xanti Rodriguezen Ospel horiek ikusterakoan, dastatzerakoan. Hozkirria eta beldurra erraietan, ez baikenuen Azkuna zentroan eskura gure arima, azienda eta etxea salbatuko zituen eguzki-lorerik.

Beldurrez, ikaraz, dardaraz ginela, zonbiak agertu ziren pantailan. Zonbi-zonbiak eta zonbi izateko prozesuan zeuden bi. Uxatu genituen izu printzak. Gosez ginen, goseak akabaturik. Zer edo zer jan beharrean geunden. Giza haragia balitz, hobe. Erik Campos Garcia zen gure zazpi egunetako gosearen kulpante alaena. Egiari zor eta errespetuz: bere Si te mueres te mato-ren 17 minutuetan baino ez ziguten iraun tripetan eragindako minak eta burrunbak.

Sinetsi ala ez, amodiozko istorioa da Eriken jukutria majoa. Zonbi bilakatu diren bi gizakiren artekoa. Elkarri egiten diote, trauskilkeria eder galant horretan, beldurrezko zinema serio eta tragikoan behin eta berriro sinaturiko juramentua: hiltzen bazara, hilko zaitut. Ederki dakigu Donostiako beldur eta fantasiazko akelarreetan, Bilboko Fant-eko meza beltzetan eta Sitgesko San Sebastian kanposantuan beilan gabiltzanok gure uni/multi/bertsoan Herioa ez dela, inoiz ere ez, inon ere ez, inola ere ez, Amaia.

Ez hilik ez bizirik geundela (Schrodingerren katua bezala) agertu zitzaigun pantailan Iñaki Altolagirre definiezina. Bera zen, bera da zinez eta zinemaz hain ondo mimatua den Aitor Mendilibarren eta Ibon Goikoren Irten barrura aldrebeskeriaren izarra. Protagonista, pertsonaia eta soinu bandaren demiurgo goreneko eta hardcorea.

Kristorenak zituen, ditu, filmak goitik hartutako plano beltzak, eta ordainezina da Irunberriko belarretan landaturiko telefono kabina (bai, zeharo ohikoa da film labur kuantikoetan telefono kabinak soroetan landatzea, ez pentsa...).

Aurrera (eta atzera) egiten zuen emanaldiak. Donostiako Larrotxene kultur etxean zinema eskarmentu polita hartuak diren ameslari batzuek (Juanmi Cuesta zuzendari lanetan, Amaia San Sebastian gidoigile...) eskaini ziguten beren Bombardeo. Amaiak esanda, hauxe duzue, kideok, lau lagunek egin dezaketena hiru sos txikirekin eta bi lokalizazio gunerekin. Ba, nahiko. Bastante. Dexente. Kotxe bat, irratia piztuta, eta gasolindegian ahazturiko panpina...

Minutuak baino ez ziren falta etxeratze agindurako, baina Azkuna zentroa hustu aurretik, Alberto Vazquezen Homeless Home-ren tristezia hurrupatu behar genuen. Tinta beltz-beltzaz tindaturiko labur honetan, orkoak, sorginak eta piztiak dolutan, minetan dira aterpe (edo) duten eremu estrainioan. Denek dakite egia (edo gezurra), gaztelaniaz Galiziako doinuz mintzatzen den zezentzar itxura duen abereak izan ezik. Piztiaren hitzetan, «pixka bat hilik sentitzen naiz».

Gu bezalaxe. Izua, terrorea, gaueko auzoak bidelagun ditugunok, beti sentitzen gara pixkatxo bat hilik. Eta gozoa da sentsazioa. Zin dagizuet.]]>
<![CDATA[Ilargi guztien azpitik, Deabrua dantzan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2163/029/001/2021-05-07/ilargi_guztien_azpitik_deabrua_dantzan.htm Fri, 07 May 2021 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/2163/029/001/2021-05-07/ilargi_guztien_azpitik_deabrua_dantzan.htm
Ongia egin zutenen babesik ez baitugu guk nahi. Inolaz ere ez. Guk, gaur, Gaitzaren besoetan nahi dugu dantza. Hilaren 16ra arte kontrapasean izateko gura, premia. Hilaren 16a, Tolosako San Germenio eta Amienseko Honorato santuen eguna.

Hamar gau emango ditugu dardara bizian, Leonard Cohenek idatzi eta Felipe Juaristik euskarara ekarri zuten modura, moduan, «eraman nazazu dantzan zure edertasunera, erretzen duen biolina joz, eraman nazazu izuan barrena barruan gorde arte».

Izuan barrena, bai. Gaur. Bilbon. Zintzo jokatzeko egindako juramentu oro hautsirik, gaurtik, akaso biziko ez dugun hurrengo igandera arte. Ilargia betetzen ari den arrats honetan hasiko da Bilboko Zinemaldi Fantastikoa. Fantastiko-Faszinagarria, Fanzinerosoa. Igor Legarretaren Ilargi guztiak filmak irekiko du ilunabarrerako atea, itzaletarako igarobidea.

Bilbon, William Friedkin maisuaren inguruko Leap of Faith dokumental sekulakoa izango dugu; Biblia eta aingeru itxura izan arren, aingeruak ez diren izakiak lagun. Egiari zor, baliteke aingeruak izatea. Berlingo zerutik jaitsi ziren horien antzera, eroriak. Eroriak bezain ederrak.

Malenkonian bizi dira (bizirik badira ere) betetzen ari den ilargiaren alde ilunean dauden kreaturak. Etsenplurako, bihar ikusgai ditugun 11 euskal film laburretako pertsonaiak. Bertan, esaterako, Donostiako, Eibarko eta Zaldibarko jendaia ezin hobea biltzen duen Irten barrura izeneko harrikada bitxi eta aparta, non antzinako telefono kabinak eta zaldi zuriak agertzen diren plano berean. Auskalo zergatik.

Dantzan ibiliko gara. Bilbon, argia maite duten horiek sekula ulertuko ez duten poz gazi batek harturik.

Donostiako Giza Eskubideen Zinemaldiak urratu zigun arima sendatu, sendotu, laztandu behar dugu. Odol gozoaz elikatuko dugu, koktel guztiak baino deliziosagoak diren pozoiez mozkortuko ditugu bost zentzumen ohikoak. Gehi seigarrena. Argiaren ondoan zoriontsu bizi diren horiek ez dute inoiz onartuko seigarren hori existitzen denik. Guk, ordea, gauez hildakoak ikusi orduko gurera gonbidatzen ditugunok, ederki dakigu seigarren hori ezinbestekoa dela bizirik (ala ez) irauteko.

Gaur, Loreen eta Fatimako Ama Birjinaren hilabeteak zazpi egun bete berri dituela, izango gara aker beltzaren larrean bazkan eta dantzan. Sendatu, sendotu, laztandu behar baitugu Donostiako Giza Eskubideen Zinemaldiak ahoan zein tripetan, ariman zein bihotzean utzi zigun gustu mina.

Bertan, Espainiako Errepublika, Portugalgo Krabelinen Iraultza eta Sant Jordiren dragoia omendu ohi ditugun apiril eder horretako arratsetan ikusitako pelikula kasik orok min eman ziguten Antzoki Zaharrean zein Viktoria Eugenian edo Tabakalerako zinema gelan. Ikusleen saria irabazi zuen David Franceren Welcome to Chechnya-k ez zuen esperantzarako zirrikiturik bat ere uzten. Ez baitago horrelakorik han homosexuala bazara. Banpiro guztiek, mamu guztiek, deabru-demonio-inkubo-sukubo-zonbi-psiko/serieko hiltzaile guztiek baino terrore handiagoa eragiten duen Kadyrov presidentearen hitz gordinetan, bere-berea balitz bezala gobernatzen duen errepublikan horrelako lizunkerietan diharduenik ez da. Baina ba-da-ez-pa-da-ere, daudenak torturatu eta akabatuko dituzte. Soldaduek? Bere armada pribatuaren kide basa horiek? Bai noski, baina zergatik zikindu behar eskuak haien odol ustelduaz? Txetxeniako hainbat eta hainbat eta hainbat familiaren eta leinuren tradizioak dio homosexualak Deabruaren kumeak direla, eta beren jardun sexualak arbasoen, gurasoen eta senitarteko denen ohorea lohitzen duela. Beraz, zilegi eta egoki deritzote kriminala hiltzeari.

Saiatzen dira urri batzuk begiz jotako jende hori salbatzen, herrialdetik irteten laguntzen, munduko beste txokoetan gordetzen, baina larrutik ordaintzen dute. Muturreko arriskuan daude denak, eta nabaria da erritmo eta irudi garratz horietan. Ez, Welcome to Chechnya ez da etxe ondoko aretoetara iritsiko. Donostian saria jasotzen zuen egun berean HBO ekoizleak Movistar plataformari saltzen zion. Beraz, egon zaitezte adi programazioari. Gu, bitartean, Kadyrovek eta bere zaleek baino askoz gozoago tratatuko gaituzten demonioekin hasiko gara amodio jokoetan.]]>
<![CDATA[Oscarretako nahas-mahasean aztarrika]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2067/032/001/2021-04-30/oscarretako_nahas_mahasean_aztarrika.htm Fri, 30 Apr 2021 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/2067/032/001/2021-04-30/oscarretako_nahas_mahasean_aztarrika.htm
Pandemiak jota den planeta honetako bizilagunei bost ikuskizuna ez zen ikuskizun hark. Nahiz eta mantra moduan errepikatzen diren There Is No Business Like Show Business (Ikuskizunaren negozioa bezalako negoziorik ez dago) eta The Show Must Go On (Ikuskizunari eutsi behar diogu) leloak, zaletuok buruz dakizkigun horiek, mendeetan zehar irmo iraun dutenak Los Angelesen Parisen bezala. Birusa birus eta ez-estreinaldiak ez-estreinaldi.

Inor gutxik pasatu zituen esna igande-asteleheneko ordu txikiak. Ez da harritzekoa. Sari banaketa guztiak aspergarriak dira arras. Bai Hollywooden, bai Cannesen. Venezian zein Donostian. Bilbon, Miarritzen eta Buenos Airesen. Eta gero gerokoa: sareak. Zure poltsikoko telefonoan baldin badituzu glamour gutxiko zeremonia horren irudiak, zertarako egingo duzu zaintza? Zertan izan behar adi, tente, zelati eta atezuan zenekiena (Nomaland-ek irabaziko zuela, hots) baieztatu arte?

Bai, arrazoi osoz egin zuten kale zaletuek gau hartan. Alta, benetan esaten dizuet kontu xelebre eta interesgarri franko gertatu zirela hantxe eta orduantxe.

Agian ez dute hausnarketa sakon baterako adina emango. Apika ez dugu inolako ondorio zehatzik aterako hiru ordu iraun zuen konexio hartatik baina, berriro diotsuet, kontuan hartzeko puntu pare bat, bizpahiru, lauzpabost (ere) izan baziren.

Esaterako, Hollywoodeko akademiakideak oraindik ez daude ez prest, ez presto, ez prestaturik zuzendari oldarkor batek luzaturiko probokazio garratzean erortzeko. Nahita eta gogoz erortzeko ere. Egonkortasunaren aldekoak dira akademiakide horiek, nahiz eta haien artean zinemagile basa, gazte, moderno, iraultzaile urri (oso urri) izan egunotan. Oreka nahi dute mantendu. Seguru sentitu filmetan eta moduetan eta pentsamenduetan. Hormonen, neuronen, kameraren, muntaiaren, argazkiaren edota soinuaren altaramendurik ez dute gogoko. Beraz, amildegiaren ertzera bultzatzen dituen sortzaileak ez du atarramendu onik aterako bere balentriaren truke.

Atrebentziaz jo duten hori kontent utzi nahian eta euren buruari benetan atrebituak direla frogatzeko asmotan, sariren bat eskainiko diote. Baina momentuz ez garaikur potolo-potoloa. Horrexegatik, hain benetakoa, hain ederra, hain barea eta, aldi berean, hain tristatua den Chloe Zhaoren Nomadland izendatu zuten garaile nagusi, eta Emerald Fennellen A Young Promising Woman-ek jatorriko gidoiaren Oscarrarekin konformatu behar izan zuen.

Bi film horiek maite ditut nik maite. Baina Emeraldearenak jitoan uzten nau pantailaren aurrean, aretoaren ilunpean. Gizonezkoen gainean mendeku hartu nahi duen neska psikopata horren erretratuak kinka larrian, desoseguan, artega utzi ditu Me Too mugimendua horren estimu handian duten hainbat eta hainbat. Eta nik hori dut plazer ezkutua.

Askok eta askok ontzat eta aintzat hartzen dutena kolokan, dudatan jartzeko tresna egokiagorik ez da zinema baino. Eta Emeraldek badaki erabiltzen arma hori. Ondorioz, ez zuen Oscar nagusia eskuratu...

Beste gogoeta bat inor gutxik ikusi zuen zeremonia haren inguruan. Ez Ameriketako Estatu Batuek ez Hollywoodek ez dute beltzekiko duten zorra oso-osorik kitatu. Igual sekula ez dute pagatuko. Bai, aktore eta izar beltzak izan ziren zeremonian. Gidari, gonbidatu, lagun eta ikur. Bai, Judas and the Black Messiah filma izendatu zuten sarietarako hautagai. Bai, musika beltza entzun zen ez-zeremonia hartan. Baina azken momentuan, esprintaren unean, kanpoan, bazterrean utzi zituen akademiak beltzak. Hala izanik, botak jantzita, joe ta ke kamera aurrean, bere arrazaren urguilurako Marveleko superheroia izanda hil zen Chadwick Boseman zokoratu zuen akademiak, eta Anthony Hopkinsi eman zion saria. Bai, Hannibal Lecter izandako horri. Egunotan, mantso-mantso adinak eta bizitzak jota den goi mailako gizartekide agure zuriarena egiten duen horri.

Bai, Oscarretako nahas-mahasean ibiliz gero, ondorio serioetara iritsiko gara; pixka batean arakatuz gero. Esaterako, akademiakideak gustura ibiliko lirateke bai horixe, Druk-eko mozkorti memeloekin zurrutean, filmaren zuzendariaren alaba hilaren omenez topa eginez. Horditu, gehienen negar faltsuetan itotako tristeziaz blai, jakina.]]>
<![CDATA[Koktel bat absenta eta tanta bi mikromatxismo]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2067/032/001/2021-04-23/koktel_bat_absenta_eta_tanta_bi_mikromatxismo.htm Fri, 23 Apr 2021 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/2067/032/001/2021-04-23/koktel_bat_absenta_eta_tanta_bi_mikromatxismo.htm
Atzo bertan, Netflixen bitartez gure etxeetako jan/edan gelan ikusgai izan dezakegun David Fincherren Mank eskaini zuen Errenteriako (Gipuzkoa) Ozzinema zinema bilkurak. Citizen Kane-ren gidoia sortu zuen Herman Mankiewiczen erretratu itzela, mila ñabarduraz eratua. Hermanen potreta, garai usteldu batena ere bai, urrezkoa zirudien Hollywoodekoa, izan ere.

Herman gizaki ondradua zen. Eta mozkor galanta. Egiari zor, inoiz ez zuen hobeto idazten ardotan zopatua zenean baino. Oscar saria irabazi zuen arren, ez zuen jaso Citizen Kane sortu izanagatik merezia zuen aitortza. Welles maisu handia, askoren uste faltsuan, egile bakarra zen. Alta, Hermanek alkoholez eta tintaz bustitzen zuen lumarik gabe, Orsonen maisulana ez litzateke existituko.

Aitzurra harrapatzen zuenean izan ohi zituen Hermanek argialdirik dirdiratsuenak, zorrotzenak, ondoan zirenak pareta kontra, defentsarik gabe, arima biluzik eta sekretu guztiak argitan uzten zituzten ateraldi beldurgarriak. Eta Oscar sarietako hamar sailetan finalista den pelikula honek, itzulinguruka ibiltzeke, inoiz hutsik geratzen ez den edalontzi bat whiski, bourbon edo gin eskuan, hori guztia adierazten du, parekorik ez duen zuri-beltz batean bildurik.

The Pogues musika talde errebeldeko sortzaile, buru, bihotz eta erraiak izan zen Shane MacGowani bere errespetu eta miresmen osoa luzatzen dizkion dokumentala ez da ezkutuan ibiltzen. Izenburutik bertatik badakigu zertan emango ditugun bi ordu: Crock of Gold: A Few Rounds with Shane MacGowan. Izan ere, horixe da asmoa, txikiteoan (txikiteo basan) jardutea Shanekin, Julien Templeren kamera lagun dugula eta trago guztiak ekoizpen ardura duen Johnny Deppen kontura direla.

Umetan, Irlandan, izeba Norak zerbeza beltzaz elikatzen zuen Shane, eta berdoztuta zenean, dotrina erakutsi. Zerbeza beltza, apartsua, herrialdearen ikurra zen. Whiskia ere bai. Zaletu zen Shane. Gehiegi, igual. Zaletu zen beste substantzietara ere. Laster jabetu zen pagatu beharreko prezioaz. Baina ez zuen atzera jo. Pagatu eta kito. Parekorik gabeko pelikula honetatik atera orduko hasiko zinateke, zin dagizuet kale/izkina/tabernazurrut gozoan. Baina birusa dantza dabilenez, balkoi-zurrutean izan beharko duzu, lagun, The Pogues-en Streams of Whiskey edo Birmingham Six altu-altu jarrita binilozko disko-jogailuan...

Nazioarteko Kritikarien Elkarteak belauniko eman zion iazko Donostiako Zinemaldian bere ikur preziatua Thomas Vinterberg zuzendariari, bere Druk izenburuko filma goraipatu eta laztanduz. Ez diot nik grazia handirik aurkitzen mundu osoak miresten duen film honi. Gogorrago jokatzeko eskatuko nioke nik. Nihilistagoa izatea. Zure burua galdutzat jotzen baduzu, ahalik eta urrutien egizu tiro, eta ez hasi ohiko gezur-malkoetan, ez hasi betiko bikote malapartatuen istorio malapartatuetan. Ez dakit, gozoegi dirudi filmak bere azken momentuetan. Ardoz gainezka dela nork ukatuko baina? Ardoz, ginebraz, garagardoz, vodkaz, xanpainez. Baina pertsonaiek ez lukete beren bizia emango edaten jarraitu ahal izateko. Beraientzat alkohola esperimentu triste batentzako tresna tristatua da. Besterik ez. Druk-eko horiek ez lukete inoiz alkoholak exijitutako prezioa pagatuko. Ez larrutik ez zeluloidez.

Hala ere, bada Druk-etik salbatuko nukeen kontu bat. Denon alegrantziarako, Louisianako New Orleans hiriko izaera jazzak berak bezain oldarkor islatzen duen Sarezac koktelaren formula agertzen da pantailan: absenta behar duzu. Benetakoa. Behar duzu bourbon on bat. Behar duzu biter bat...

Azken puntua, basoa tintaz eta alkoholez bete aurretik. Druk-en inguruan, mikromatxismo kasu bat baino gehiago detektatu genuen irailean eta sumatu dugu orain ere. Iaz, ar Alpha franko seko haserretu ziren Zinemaldiko epaimahaiarekin, euren generokideek bizitakoa, euren generokideen tristura jorratzen zuen pelikula baztertu zutelako epaileek, Georgiako Dea Kulumbegashvili emakume zuzendariaren Beginning filmari Urrezko Maskorra eskainiz. Haserre bizian ziren, bai. Biraoka. Ohartu gabe zinema handiagoz ari zela Dea Thomas baino.

Orain, gure etxe ondoko aretoetan estreinatu berri, Druk ikusten duten makina batek, lasai asko eta, antza, gure alabantzan, esan esaten dute guk, emakumeok, ez dugula bertako arrek edaten duten hainbeste edaten. Ahaztu dira, bide, Chavela Vargasek Mexikon (eta harago) zegoen tekila guztia hustu zuela...

Ez hasi, gu kontent uzteko faltsukerietan, otoi. Hori bai, Druk-eko gizontxoek baino askoz hobeto dakigu edaten. Eta badakigu bidertzian zenbait kanta botatzen gauerdiz arnoari. Merezi du eta. Zeluloide onak adina.]]>
<![CDATA[Gaur ez da atzo, atzo ez da bihar]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1911/025/001/2021-04-16/gaur_ez_da_atzo_atzo_ez_da_bihar.htm Fri, 16 Apr 2021 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1911/025/001/2021-04-16/gaur_ez_da_atzo_atzo_ez_da_bihar.htm
Sare sozialetako kirats-jariotik libratu nahian, bai ekoizleek, bai gidoigileek, bai zuzendariek, neurriak hartzen dituzte. Neurri zorrotzak eta erabaki aldrebestu samarrak, mundu osoa kontent uzteko, gutxiengoen onarpena lortzeko zazpi ahaleginetan, eta krudelki jipoitutako gehiengoen txalo zaparradaren oihartzuna entzun ahal izateko. Ahaztu barik, txartel-leihatilan eta ikusleen zein entzuleen kopuru-indizeetan ahalik eta zifra politenak eskuratzea dela (ia beti) helburu nagusia.

Eta onarpen hori, zifra eder horiek, indize guztiak euren alde izateko... eta zuzentasun politikoaren aldeko lobbyen besarkadaren esperoan, irauli baino gehiago, hankaz gora jartzen dituzte Historia eta istorioak, usadioak, garaietako moduak, tokiko eta urrutiko tradizioak, mitologiak eta ipuinak. Estutu egiten dituzte kontakizun ororen ertzak. Horren estu estutu, ezen sinesgarritasun osoa galtzen den. Maizegi, sarriegi. Sinesgarritasuna galdu, inkluso zinema kontuetan. Eta jakin, ederki dakigu denok, areto batean sartu orduko, sinesgarritasuna kanpoan utzi behar duzula, edo akabo (hasi aurretik) gozamena.

Baina sinesgarritasuna eta barne logika ez dira kontu bera. Filmik fantastikoenetan ere, egileek beraiek sorturiko logikari eutsi behar diote. Edo pikutara. Berdin dio banpiroak izatea edo estralurtarrak, baskoak eta komantxeak. Akelarreetan edo gizateriak eragin eta pairatu dituen gerretan, logika ezinbestekoa da. Nahiz eta irudikatu Bigarren Gerraostean Danimarkako lur elurtsuetan izoztu ziren naziak berpizten direla eta zonbi armada osatu...

Bilboko Enrique Urbizu zinema artisau eta artistak eta Michel Gaztanbide gidoigile itzelak egin duten Libertad lana idatzitako horren guztiaren adibide gardena da.

Izugarria dugu itxuraz eta maneretan. Lau ataletako telebista saila eta bi orduko film luze ikusgarria, espektakularra. Unax Mendia gasteiztarrak Espainiako Andaluzian ibili ziren bidelapur mitikoen erretratu aparta honetarako argia aurkitu egin du. Eta ez bakarrik emakumezko eta gizonezko siluetak pantailaratzeko, baizik eta hautsez, sasiz, milaka urteko zurbeltzez, olibondoz eta abandonuz beteriko lautada eta harkaitz horiei zerien dir-dir zakarra ikusleen begietara jaurtitzeko.

Sekulako ekoizpena da, espageti eta gazpatxo western horiek egiten ziren lur bertsuetan XIX. mendean kokaturiko western bene-benetakoa.

Bene-benetakoa? Bai eta ez. Ez eta bai. Kontua, idatzitakoa: inor mindu ez dadin esfortzu ikaragarriaz zamaturiko gidoia dugula. Eta egun bor-bor egiten duten giza borroka/kezka/ardura/desira guztien alde agertu nahia eta beharra. Txalogarria anbizioa, bai. Pentsamendu aldetik, bai. Zinema kontuetan, berriz, ez hainbeste.

Garaiak aldatu egin dira. Bai horixe. Joandakoetan, munstro batekin topo egin orduko garrasika hasten ginen emakumeok, salbatu behar gintuen arrari deika, desesperoan. Garrasika hasi, edo korrika. Baina ederki dakizue nolakoak ziren janzten genituen arropak eta zapatak. King Kong edo dinosauroak zure atzetik badabiltza, ez zara oso urruti iritsiko orratz-takoiz. Lehen baino berandu erortzen ginen, orkatila bihurritu eta hor geratzen ginen, zotinka, heroiaren zain.

Terminator-en agertu zen Linda Hamilton hark erakutsi zigun korrika egiten zineman. Gero, gerokoa. Bagara gerlariak, bagara sorginak, ezpatadun erreginak eta Pan Bendito bezalako auzo harroetako zaindari beldurgabeak. Baina egun, pantailetan, derrepentean, neskok badakigu zaldiz, badakigu tiroka, badakigu labanaz. Derrepentean trebezia guztien jabe gara. Gaur bai, gaur, kapazak gara ezpataz zein ordenagailuz eta espazio-ontziz. Baina XIX. mendearen hasieran?

Kontu bera homosexualitatearekin. Badakit gizakumeok bezain zaharrak direla sexu identitate guztiak, baina ziur naiz ez zirela berdin bizitzen duela 200 urte. Ez zirela berdin bizitzen erromatarren Erroman eta Andaluziako parajeetan. Ez zela berdin bizitzen Alejandro Handiaren edo amazonen inguruetan eta Espainiako hegoaldeko bidelapurren kuadrilletan.

Hala bada, eta ez banago horretan oker, testosteronaz blai diren manduler horien buruzagiak hilik den amorantearen buruari ematen dion musuak ez du logika handirik. Ez Historian. Ez pantailan. Eta gauza bera ideologiari lotuta. Badakit mendira jo zuten horiek ez zituztela kateak maite, baina beste modu batean ondratzen zuten libertatea. Erraietan egiten zioten gur, ez burmuinean.

Nik uste. Gaur ez baita atzo. Atzo ez baita bihar. Nekosoa izan da bidea. Eta luzea izango dugu borroka. Betor zinema gure ondoan. Baina ez dadin gu baino azkarrago joan.]]>
<![CDATA[Presoen gogoak, kartzelako pelikulen sorburu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1949/024/001/2021-04-09/presoen_gogoak_kartzelako_pelikulen_sorburu.htm Fri, 09 Apr 2021 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1949/024/001/2021-04-09/presoen_gogoak_kartzelako_pelikulen_sorburu.htm Kartzelako poemak berrargitaratu zutenean, Jose Luis Otamendi idazlea honela mintzo zen: «Ezer betiko ez dela onartuta ere, egingo nuke liburu honek guztizko gaurkotasuna duela, eta, beharbada, puska baterako biharkotasuna ere bai». Erran zuen ere askok buruz eta bihotzez ezaguturiko liburua «espetxeko euskal literaturaren tradizio aspaldikoan eta berriagoan txertatzen» dela.

Elkartu ziren horietako bat ere (ez bertsolaririk, ez musikaririk, ez idazlerik, ez argitaratzailerik) ez zen zinemarekin akordatu, nahiz eta denek aitortu Josebaren poemak herri honen «imajinarioaren parte bilakatu» direla.

Usu gertatzen da hori; pelikulekin ahazten da jendea literaturaz edo musikaz berba egiten duenean. Aspaldian ohitu ginen zeluloide jaleok. Dagoeneko, ahanztura horrek ez du minik ematen. Jada amorruak ez gaitu blai egiten, baina ez esan zaila ez denik imajinarik gabeko imajinarioa imajinatzea.

Kortaturen Sarri Sarri herri honen ereserkia bilakatu zela, nork ukatuko? Baina, zer litzateke erradikal guztion himno hori Youtuben 1.751.804 bisita izan dituen bideoa barik?

Ados. Akort. Bat gatoz, irudirik gabe ez da erraza herri baten iruditeria irudikatzea. Eta euskal zinema behin eta berriro bueltatzen da, preso egon denaren gogoa nola, han eta hemengo, atzoko, gaurko eta biharko kartzeletara. Ez baitago imajinarik gabeko imajinarioa imajinatzerik.

Hilaren 15erako, Gipuzkoako Oreretan Ozzinema Zineklubak Josu Martinez eta Txaber Larreategiren Caminho Longe programatu du, eta emanaldiaren aurreko aurkezpenean eta osteko solasaldian parte hartzeko gonbita Kristiane Etxaluzi luzatu.

Nire irudiko, dokumental ahaltsu honek Sarirren poemak sorrarazten duen imajinarioa betetzen du imajinez. Etxera itzultzear den Alfonso Etxegarai ETAko militante ohiaren hausnarketak, begiratzeko moduak, Espainiako agintariei gutun ofizialak idazteko eta sinatzeko manerak nahikoak dira Sarriren poemak dioena burura, begietara, bihotzera ekartzeko.

Alfonsok, esaterako, beldurra dio aireportuko poliziak, segurtasun guardiek eta, are check-in-eko enplegatuak ere, igual, nork daki, egingo dioten galdera sinpleenari ere. Beldurra ere beste inori baino gehiago ez ote dioten begiratuko, haren pausoa sosegatua ez delako edo sosegatuegia delako. Edo bere maleta ohikoa baino handiagoa, usadiozkoa baino arinagoa. Kristianengan, kezka bertsua: hainbeste urteren ondoren, huts egingo al dio, orain, indarrak?

Oraindik karteldegian dirauen Non dago Mikel? harrigarrian, Jon Arretxek Paco Etxeberriari (baita bere buruari ere) egiten dizkion gogoetetan, marrazten eta osatzen duen Intxaurrondoko kuartelaren maketan eta bere begirada xuabe galduetan, Sarriren poemaren pertsonaiaren itzala antzematen duzu; aske utzi bazuten ere, herriak heroitzat hartu bazuen ere, haren bihotz barruan betirako kondenatu bat dago.

Pixkana-pixkanaka, geure imajinarioa imajinaz ari da osatzen, zaila baita irudirik gabeko iruditeria irudikatzea. Egin daiteke, bai. Zineman ezer ez baita ezinezkoa. Aitziber Olaskoagak Jo ta Ke bere filmerako nahi zituen irudiak ez zuen lortzerik izan. Baina zinemak eta kontatzeko grinak kolpaturik dagoenarentzat, oztoporik ez. Herrera de la Manchako kartzelara hurbildu zen, eta han, bakardadean, soinuak eta absentzia guztiak lagun, gure iruditerian leku izango duten eta kasik irudiak ez diren irudiak sortu.

Baina maiz kartzelara itzultzen dena ez da bakarrik presoaren gogoa. Presoa bera bueltatzen da. Memoriari atseden emateko. Edo besteena astintzeko. Ala ezinbesteko salaketa egiteko asmotan. Edo proguaren zirkulua itxi behar delako.

Donostian, hilaren 23an hasiko da giza eskubideen egoera (beti) malapartatua aztertzen duen zinema jaialdia. Ostegunean, 29an, Oier Aranzabalen, David Pallaresen eta Ritxi Lizartzaren Apaiz kartzela proiektatuko da. Francok eta bere esan eta desiretara ziren guztiek (apezpikuek zein militarrek) gogoko ez zituzten hainbat abade errebelderen Historia eta istorioak kontatzen dira bertan, Kote Camachoren marrazki gogor, basa, abil eta bizkorren laguntzaz.

Zamorako espetxera bueltatuko dira horietako apaiz batzuk, Amuriza barne. Orain grafitiek eta naturak hartuak diren horma horien artean zer gertatu zen, zer nozitu zuten, zeren kontra egin zuten borroka kontatu nahian. Kartzelara bueltatu ziren abadeak. Preso egon denaren gogoa bezala. Gaur kasik aterik ez duen kartzelan sartu ziren, euskaraz, katalanez, espainolez mintzo. Intsumisoak nola. Gogoan Bi urte, lau hilabete eta egun bat filma? Armada guztien kontra ziren horiek berriro hartu zuten kartzelarako bidea. Harro, eta, atzo bezala, errebelde bihar.

Bai, presoen gogoak, presoen memoriak, presoen gorputzek irudiz osaturiko iruditeria irudikatzen laguntzen digute. Atzo. Egun. Bihar.]]>