<![CDATA[Begoña del Teso | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 16 Oct 2019 15:06:20 +0200 hourly 1 <![CDATA[Begoña del Teso | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Katedralean, zinema]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1880/028/002/2019-09-04/katedralean_zinema.htm Wed, 04 Sep 2019 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1880/028/002/2019-09-04/katedralean_zinema.htm
1.000 zinema minutu izan dira ikusgai, entzungai, dastagarri, eztabaidagarri. 60.000 zeluloide segundo. Askotan digitalean filmaturikoak, digitalean aurkezturik, bideo bilakaturiko segundoak. Sariak izan dira. Ohorezkoa ere bai. Omenezko Urrezko Meliton ikurra Txema Blasco aktore gasteiztarrak jaso zuen. Iruñean. Medemekin, Paul Urkijorekin, Montxo Armendarizekin lan egina da Txema.

Sariak izan dira, bai, Iruñean. Ohorezko aipamenak, zilarrezko oroigarriak, urrezkoak... sariak. Beren barrenetan sos batzuk zituzten sariek, dirurik gabe ezinezkoa baita filmatzeari eustea.

Gaztea oso da irabazle guztien artean ikur distiratsuena eta diru kopuru handiena jaso duen hori. Gaztea oso, eta nafarra: Maria Monreal Otano. Kazetaria. Badu, NIFFen izan diren beste autore, epaile eta ikusle guztien antzera, libertatearekiko engaiamendu benetakoa. Con los ojos abiertos du izena dokumental bereak. Filma Kazetaritza ikasketetako azken lana da. Azken lan sariduna, existitzen den emakume libre gazte baten potreta. Alba Mariscal du izena, eta, bere kasa, andre eta jabe bizi da izan beti eta edonon Nafarroan, arau eta kate ia guztiak hautsirik. Bere xalotasun oparoan, Monreal Otanoren lanak Agnes Varda ezinbestekoaren Sans toit ni Loi ezin ahaztuzkoa dakarkizu burura, begietara, sentimenduetara.

1.000 zeluloide minutu. Egun hausnarketarako, probokaziorako, borrokarako eta moda sozialetan erortzeko hainbeste bide, parada eta beta ematen duten gaiak ardatz zuten 60.000 segundo. Planeta zuten hizpide; migrazioak zituzten mami; baita feminismoa ere. Eta LGTBI mugimendua; desgaitasunak, adinekoak... Egia esan, beharbada, hain ziren gazteak, eskarmentu gabekoak eta hasi berriak egileetako asko, ezen inozo xamar jokatzen zuten kameraz eta gidoiaz. Oraindik ere munduak, bizitzak, ideologiek ez dituzte gaiztotu. Oraindik zintzo jarduten dute. Itxaropentsu, leun, bigun. Baina zer nahi / espero duten badakite. Eta zinema darabilte arma, tresna, mailu, ispilu.

1.000 minutu. Batzuek aspalditik ezagutzen dugun zeluloide onaz bete ziren. Hala nola, Iratxe Fresnedaren Irrintziaren oihartzunak proiektatu zen egunean. Emanaldia eta gero izandako solasaldiaren hamaika segundo aberatsak suertatu ziren. Hala nola Laura Galanen aspaldiko Cerdita plazaratu zen arratsean. Mila zinemalditan saritua, beldurrezko film baten antza du labur horrek. Aztoraturik sumatu / susmatzen du bere burua ikusleak, zeren eta egileak serial killer baten alde egotera bultzatzen baitu.

60.000 segundo. Batzuk zinema ezagunaz bete ziren. Esaterako, hain eder eta malurus filmatua den Jose Herreraren Cazatalentos pantailan agertu zen arratsean. Kasik pantailaratu orduko ohorezko aipamena eskuratu zuen.

1.000 minutu zeluloidez gainezka. Hiru egunetan. Iruñean. Egia erran behar badugu, Farhadik ekainean emandako ikastaroan parte hartu zutenen lanak erakutsi ahal izateko eta navarrorum erresuman egiten den zinemaren osasunaren berri emateko planteatu zuten sortzaileek jaialdia. Bueno, navarrorum zinema sasoian da, eta Darbareye Elly eta Todos lo saben lanen autorearekin kamera erabiltzen ibili diren horiek ederki asko ikasi dute ikasi beharrekoa. Proba gisa, Martin Barandallaren La interprete broma sotila.

60.000 zeluloide segundo. Iruñean biziki maite dugun zenbaiten konplizitatean. Nortzuk ibili dira lagun? Esaterako, Katakrak liburu denda/argitaletxe/jatetxe/taberna/ateneo librea; edo Erresuma Zahar honen hiriburua udaro dantzan eta kantuan jartzen duen Flamenco On Fire jaialdia.

1.000 minutu digitalean. Oroitzapenik zoragarriena? Egoitzak! Kondestablearen Jauregi zaharberritua, San Agustin kale berezi, bizi eta amore ematen ez dakien horretan den Nafarroako Antzerki Eskola menderaezina. Eta, eta... Iruñeko katedrala bera! Kanpai jolearen etxe ondoan izan ziren, memento askotan, ikusgai biharko zinemaren egile lehentxa horien estreinako zeluloidezko pausoak. Eliza Nagusian, bai. Navarreriaren bihotzaren taupaden artean.]]>
<![CDATA[Zinema, errealitatearen ispilu hautsia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2044/032/001/2019-06-11/zinema_errealitatearen_ispilu_hautsia.htm Tue, 11 Jun 2019 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/2044/032/001/2019-06-11/zinema_errealitatearen_ispilu_hautsia.htm
Bi ordu luzez mintzatu zen irandarra, patxadaz eta zorion sakonaz; zinemaren misterio, sekretu, lilura, ustekabe handiez. Ikuslearekin, hizkuntzarekin, munduarekin, begiradarekin duen harreman estuaz eta oparoaz. Errealitatearen paradoxez. Muntaketa gelan gertatzen den mirariaz. Poesia persiarraz. Hizpide, aztergai, pentsarazteko zio izan ziren ere planeta honetako gizon-emakumeak lotzen eta, aldi berean, aldentzen gaituzten barruko eta kanpoko izaera-manerak, gizarte-moldeak.

Bi Oscar sari dituen zinema autorea tokian tokiko hizkuntzak bertako zinemagintzan izan dezakeen eraginaz mintzo zen. Persiako hizkera erabili zuen adibide. Poeta handienetan handienetarikoa den Rumiren XIII. mendeko izkribuak aipatuz, milaka urte dituen Irango lengoaia inolaz ere ez dela zuzena esan zuen; berba itzulinguruak dituela maite; eta, horren erakusgarri, oso gutxitan hartzen dituztela hiztunek hitzen bidezidorrak. Horrek isla du Fahradiren zinemagintzan, zeinetan pixkanaka-pixkanaka, apurka-apurka dakien ikusleak —baita pertsonaiek ere— jakin beharrekoa. Beraz, irandarraren zinemaren bereizgarri nagusietako bat persieraren nortasuna da.

Zerekin, norekin izan behar da leial, beraz? Istorioarekin. Pertsonaiekin. Gizakiekin. Hangoekin. Hemengoekin. Herrialdeekin. Farhadik maite du paradoxaz beteta dagoen bere aberria. Ederki daki zentsura existitzen dela. Ederki jakin ere, zentsura izan arren, jendeak debekatuta dagoena egin egiten duela, edan edaten duela, irakurri irakurtzen duela, ikusi ikusten duela, filmatu filmatzen duela. Badaki aurrekontu murritzek mugatzen dutela Irango zinema. Baina ez du inporta: pelikula handiak egiten dira. Handiak oso.

Egundoko beste paradoxa bat mahairatu zuen zinemagileak: emakumeen egoera han gordina bada ere, Irango zinema ez litzateke dena emakume zinemagileak gabe.

Zinema-emakume fin baten izena agertu zen askotan Fahradiren solasaldian: Hayedeh Safiyari, haren bost filmen muntatzailea. Espainolez jakin gabe, berak egin zuen gaztelaniaz mintzaturiko Todos lo saben-eko muntaketa. Kasu honetan, hitzen lengoaia ez baita garrantzitsuena, zinemaren lengoaia baizik.

Behin eta berriro heldu zien Farhadik bi kontu zehatzi: gidoiaren abiapuntuari eta muntaketari. Haren aburuz, gidoia ezin da hasi kontzeptutik, horrela egiteak istorioaren galera ekarriko bailuke. Sentimenduetatik; barne prozesu batetik; irudi, hitz, istorio jakin batetik ekin behar zaio gidoiari. Begirada batetik; ideia batetik. Etorriko da, gero, dudarik ez izan, kontzeptua.

Muntaketaren garrantzia

Farhardik muntaketaren garrantzi erabatekoa azpimarratu zuen Iruñean. Izan zaitezke zinema zuzendaria aktoreen lanaz ezer jakin gabe. Izan zaitezke autore argazkigintza menderatu barik. Baina ez zara zinema zuzendaria ez bazara muntatzailea, ez baduzu ulertzen bertan datzala pelikula baten sekretua, miraria. Hala ere, aitortu zuen berak ez zituela bere filmak muntatzen. Beharrezkoa, ezinbestekoa sumatzen baitzuen kanpoko begirada bat. Bere konfiantzako muntatzaileari libertate osoa ematen dio, baina muntaketa aretoan beti ezartzen da bien arteko hizketa emankorra.

Bi orduz luzatu zen irandarraren maisu-lezioa. Galdetu zioten: Iran utzita, zergatik egin duen zinema Frantzian eta Espainian, zergatik etorria den Euskal Herrira. Erantzun zuen: gustuko duelako bereak ez diren errealitateetan murgiltzea; atzerritar baten begiradaz azaleratzea bertakoek, ohiturak eraginda, jada ikusten ez duten hori. Jakin badakielako amodioa, gorrotoa, inbidia, tristezia, alegrantzia denok era bertsuan sentitzen ditugula. Aldatzen dena zera da: sentimendu horiek islatzeko manerak.

Sorterrira bueltatzekoa da Farhadi. Maite du. Harro esan zuen, Iranek ezarri zituela oinarriak demokrazia aurreratuenetako bat izateko, Bigarren Mundu Gerra ostean, Europa iparraldeko herrialdeak baino are lehenago; baina AEBek plan horiek zapuztu zituztela, Iranek petrolioa duelako eta planeta honetako geopolitikan eremu giltzarria delako.

Farhadi Nafarroan izan da astebetez. Haren ikasleek egindako film laburrak Iruñeko I. Zinemaldian pantailaratuko dira, udan.]]>
<![CDATA[Cannes, eskandalu magistrala]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1912/029/001/2019-05-30/cannes_eskandalu_magistrala.htm Thu, 30 May 2019 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1912/029/001/2019-05-30/cannes_eskandalu_magistrala.htm
Horrexegatik. Hori frogatu nahi izan duelako, dena gertatu da Cannesen aurten. Dena. Denak izan dira Cannesen aurten —Scorsese izan ezik. Bekatu larria egin du Martinek, Netflixekin filmatu baitu bere azken filma eta hori Cannesek traiziotzat jotzen du—. Eta dena ikuskizun bilakatu da han. Kosta Urdinean. Espektakulua. Eskandalua. Han, maiatzean, hamabi egunez oro handiesten baita. Dena. Oro. Guztia. La Croisetteko areto, espaloi, lorategi, luxuzko hotel, denda, hondartza, ertz, areto eta jauregietan gertatzen denak ez baitu igualik inon. Inoiz.

Boteprontoan, sumatzen duzu Itsas Alpeetatik datorren mistral haizea harrotzen. Eta jendearen burua nahasten. Zeluloideari darion lurrina toxikoa izateaz gain, mendekotasun-sortzaile limurtzaile galanta baita.

Quentin Tarantinok, Brad Pittek eta Leonardo Di Capriok Once Upon A Time in... Hollywood aurkeztu zutenean gertatu zen. Mundua erotu zen ordu luzez. Kasik bira egitea ahaztu zitzaion planetari. Pelikula eguerdian zen estreinatzekoa. Goizeko zortzietatik ilaran zen jendetza. Eta ez bakarrik zain. Eta ez bakarrik esperoan. Baita eske ere. Erreguka. Otoi. Denek ez zuten desiratutako sarrerarik, akreditaziorik, paper ofizialik. Aretoko ateak irekiko lizkieken giltza magikorik. Denak ziren, beraz, gonbit baten eske. Kasik belauniko.

Arratsalde partean, gala emanaldian, joko bera, eromen bera. Sasoian zeuden garai haietako Rolling Stonesen edo Pink Floyden kontzertu baten aurrean geundela zirudien. Edo Championsen finalean. Cannesen ezerk ez baitu mugarik. Are gutxiago desirek. Eta ikusi zuten zorioneko horien zine itxaropenak zinez bete zituen pelikulak. Ikusgarria baita. Espektakularra. Mundiala. Bitxia. Aparta. Zure begietan, zure belarrietan egiten du eztanda kontrolatu gabea. Abuztuaren 14an izango da Euskal Herri osoko aretoetan. Zaudete erne.

Baina haize eroa ez zen Tarantinoren egunean bakarrik harrotu. Luxuzko dendetako erakusleihoak estaltzen zituen Xavier Dolanen Matthias et Maxime ikusi nahi zutenen errenkadak. Borroka bizian zebilen bertako zaina, Cannesen ez baitago, debalde, maila goreneko erakusleihorik estaltzea. Han luxua erlijioa baita. Ordu pare bat eman zuten lehian Dolanen ikuslegaiek eta segurtasun zainek, Zinemaldiaren langile dotore uniformedunak testigu eta bakegile. Azkenean kasik denek izan zuten aukera filma ikusteko. Cannesek aurkitu/sortu/besarkatu/laztandu/sariz goratu izan duen Laurence Anyways eta Mommy-ren autorearen azkena askok erdeinatu dute oraingoan. Ziorik gabe, neure irudiko. Bi gizonezkoren arteko musu ustekabekoak sorrarazten duen sentimendu zurrunbiloa ironia poetikoz dago kontatua. Zinemari egiten dio burla amultsua. Gizonezkoen anaitasunari botatzen dio begirada gazi-gozoa. Musika maisu darabil, eta bere kamera artegak badaki pertsonaiengan fin pausatzen. Baina Cannesen dena da markaz eta neurriz kanpokoa. Pelikula bati eskaintzen diozun atxikimendua edo mespretxua barne.

Ezerk ez du orekarik Cannesen. Eskandaluak ere ez. Gaizpidea ematea izan daiteke han garaipenaren seinale. Ikurra. Blasoi. Orain urte batzuk, sustraiak Tunisian dituen Abdelatif Kechiche zinemagile frantziarrak zinemaldia trantze sakonean, delirio baten sukar-ametsean murgilarazi zuen La vie d'Adéle-rekin. Goratu zuten denek ozen, eta urrez jantzi. Inor ez bide zen ohartu amodio lesbiko haren kontakizunean, kamera lamiti haren atzean, bazela pornografo ilustratu eta fin bat, gorputzak eta sexu jolasak eragindako mugimenduak maite zituena. Ez, ez ziren konturatu. Hala izanik, aurten Cannes osoa harrapatu zuen ustekabean aurtengo bere Mektoub My Love: Intermezzo beroak. Hiru ordu eta erdi pasatuko ditugu hondartzan eta diskoteka batean. Argudiorik kasik ez. Sentsazio fisikoak, berriz, irudika ditzakezuen guztiak: eguzkiaren galda bizizko sua, harearen ukitu zakarra, denboraldiko azken marrubien azukre gorri likatsua, ardo ttantta batzuk neska baten larru azalean; diskotekaren iluntasun argiztatua, alkoholaren usaina, hanka eta ipurdien mugimendua, bat-bateko solasaldiak, gorputzen topaketak pistan, zigarreten kea begietan, Abbaren abestiak, fokuen distira... Desira. Gorrotoa. Izerdia. Sexuaren usaina. Azal beltzaranen distira. Hausturarik ez duen mugimendu sutu, frenetiko batean. Izugarria da filma. Gaspar Noeren zinema datorkizu erraietara memento askotan. Zorabioa nabaritzen duzu buruan, hezurduran ere bai. Jakin, badakizu aretoan asko eta asko nerbioso daudela. Ezinegonean. Ez dute ulertzen, ez dute euren burua abandonatu pantailan, ez dute amore eman. Zuk bai. Zuk konprenitu duzu Abdellatifek zer erakutsi nahi dizun.

Baina etortzeke zegoen eskandalua areagotu zuen eszena: hamahiru minutuko cunnilingus bat, Cannesko bazterrak harrotu/astindu eta inkisidore berriak asaldatu zituena. Banderak zabalik, txispaz, tuitez eta abarrez armaturik, horren modan dagoen emakumeen aldeko defentsari ekin zioten. Cannesen bildu ginen eme askori ezer galdetu gabe. Esan, esan zuten, orroka, gure gorputza mespretxatzen zuela pelikula osoak, baina sexu eszena hura muga guztietatik at zihoala. Tutik ez zuten ulertu fariseu moderno horiek. Eszena hori justu kontrakoa zen: gure plazeraren erreibindikazio bikaina. Baina eskandalurik gabeko Cannes ez da Cannes. Are gutxiago mugarririk gabeko aurtengoan.

Cannes 2019, ekainaren 5ean Iparraldean estreinatuko den Parasite-k eskuratu zuen Palma urrezkoa. Maleziaz tindaturiko komedia iluna, gidoi trinkoa duena, kamera libre batek filmatua. Cannes 2019, ekainaren 9an estreinatuko den Mati Diopen Atlantique-k denon mirespena bildu zuen. Musikari aparta baten alaba, zuzendari bikain baten iloba, Claire Denis berdingabearen dizipulu Senegalgoak badu zer kontatua Afrikaz. Eta badaki kontatzen. Cannes 2019, Lapurdiko aretoetan ikusgai den Dardenne anaien Le jeune Ahmed-ek zuzendaritzaren ikurra jaso zuen. Zuzendari hobeak izan dira aurten Kosta Urdinean, baina film zorrotzak gure begirune osoa merezi du, nahiz eta bukaera hala moduzkoa izan. Cannes 2019, urriaren 9an Baionan estreinatuko den La fameuse invasión des ours en Sicilie-k, animaziozko puska zoragarriak, harritu zituen ikusle azkarrak bertan goiz batean. Epiko-mistiko-lirikoa den film horren gidoigilea The Sisters Brothers-ekoa da, Maulen jaiotako Thomas Bidegain, hots.

Cannes 2019. Errumaniako zinemak ez du amore ematen. Dudarik baduzue, erne izan eta estreinatzen denean, ikusi La Gomera burla beltza. Bertan, arte zuzendari lanetan, Iparraldeko Arantxa Etxeberria.

Cannes 2019, Stallone eta Delon, adinean eta jakindurian jaun eta jabe. Cannes 2019, eskandalu guztien gainetik, promesa guztiak beterik.]]>
<![CDATA[Pauline, Agnes eta besteak Berlinen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1958/024/001/2019-02-20/pauline_agnes_eta_besteak_berlinen.htm Wed, 20 Feb 2019 00:00:00 +0100 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1958/024/001/2019-02-20/pauline_agnes_eta_besteak_berlinen.htm
Alta, zinema hor zegoen gure zain. Izkinetan, historiak eta istorioek besarkaturiko hainbat eraikuntza eta aretotan. Colosseum zineman, kasurako. Martin Gropius Bau adreilu eta harrizko jauregian, kasurako. Berlinale Talents-ek —munduko zinema ikasleen topaketak— egoitza duen Hau Ufer I eta II etxe bietan, kasurako.

Ederrak dira oso Berlingo zinema jauregi guztiak. Plazererako, zeremoniarako dira eginak. Aretoan sartu aurretik edo emanaldia bukatu orduko, baduzu bertan champagne kopa bat hartzeko aukera edo tentazioa. Haus der Berliner Festspiele izenekora basoan zehar iristen zara, eta gazteentzako zinema festibalak berea duen Haus der Kulturen der Welt horretara, geroxeago, Branderburgo Atetik pasatuko den 100 zenbakiko autobusean helduko zara.

Zaila, zaila da oso hori bezalako ingurunean zeluloide puska interesgarririk ez topatzea, zinema memento bene-benetakorik bizi ez izana. Esaterako... Donostiako Tabakaleran haren lanaren berri jaso genuen Manuel Abramovich argentinarraren Blue Boy izeneko film laburra. Zilarrezko Hartza lortu zuen. Bertan, txaperoek —prostituzioan dabiltzan hainbat mutilek, alegia— kamerari kontatzen diote ofizioaren hamaika kontu, eszena, une. Bai, ofizioa idatzi dut. Manuelek zilarrezko ikurra jaso zuenean, haren ondoan, mutil horietako bat ikusi genuen oholtzan, prostituzioa lana dela (Sex Work is Work) aldarrikatzen zuen elastikoa soinean zuela. Harro, fier, erronkari.

Zinema zerion Berlini, bai, dagoeneko igarota diren egunotan. Parekorik ez duen dokumentala ikusi genuen, Pauline Kael zinema kritikariaren ingurukoa. Esan, esaten dute, negarrontzi, emakumeon presentzia eskasa izan dela orain arte zeluloide mundu honetan, baina Paulinek idazten zuenak sutan jartzen zituen pantailak, asaldatzen zituen ekoizleak, eta ahoa bete hortz uzten ikusleak eta zinema maite zuten horiek guztiak. Hamarkadetan zehar. Non idazten zuen, bada? The New Yorker-en, non bestela? Robert Garverren What She Said dokumentala dokumentua baino askozaz gehiago da. Ez ditu ezkutatzen Paulinek izan zuen botere neurrigabearen ondorio garratzak; ez du leuntzen haren harrokeria fina; baina, Quentin Tarantinorekin batera, Woody Allenekin batera, Francis Ford Coppolarekin batera, haren atrebentzia mugagabea omentzen du.

Nola ez aurkitu, bada, zinema dantzan, garraio publikoko langileek grebara deitu zuten ostiral hartan? Nola ez, Agnes Vardak egun berean agurra egin bazion bizitza osoa eskaini dion arte horri? Berlinale Kamera jaso baino ordu batzuk lehenago, 91 urterekin, akaberara iristen ari zela bazekiela aipatu zuen, denon txalo hunkituen artean. Eta akabera horretarako prestatu nahi du bere burua. Lasai asko. Besteek sortutako irudiak ikusten, esan zuen. Azken patxadaz.

Sail Nagusian irabazi behar zuen filmak, So Long, My Son lanak, ez zuen irabazi, nahiz eta bere 180 minutuetan zinemak berezko duen lengoaiaren erabilera aberatsa eta harrigarria ageri. Epaimahaiak, Juliette Binoche buru, nahiago izan zuen ezer berririk ematen ez digun François Ozonen azkena, Elizaren etengabeko sexu bekatuak salatzen dituen dokudrama klasikoa. Segituan izango duzue Iparraldeko aretoetan; beraz, elkarrekin eztabaidatuko dugu laster.

Urrezko Hartza bereganatu zuen Synonymes-ek ederki erakusten du egungo zinemaren ahulezietako bat: ausarta da, oso, formaz, moldez, amorruz; baina gidoiak egiten dio kale, sarritan ez baitio estu heltzen egileak berak —eta ez beste inork— proposaturiko tentsioari. Hala ere, Lapid israeldarrak badu eskuan, airos, zeluloidearen tresneria osoa. Eta erabiltzen daki.

Zinema barra-barra egin zuen, bai, oraindik ere itxuraldaketa txundigarrian diharduen hiri preziatu honetan. Berlingo metamorfosiak ez du etenik, ez du atzerapausorik. Zinemak ere ez. Batzuk Netflixen auzi nekagarrian —ez al dira konturatzen unibertsoa aldatzen ari dela, itzulerarik gabeko bide berrian dela, gaudela?— alferrik zikintzen ziren bitartean, Finlandiako Stupid Young Heart-ek irabazi zuen Generation sail etorkizunezkoan. Fotograma horietan egiten den gizartearen erretratuak eman beharko liguke zer pentsatu, eta ez Netflixek zinemari luzatzen dion sostenguak.

Berlin eta Zinema. Zinema eta Berlin. Parekorik ez daukan bikotea. Bertan aurkeztu zen, esaterako, flamenkoa aldrebestu, gaurkotu, hankaz gora jarri, transformatu duen El Niño de Elche kantariaren inguruko dokumentala, Leire Apellanizen proiektua.

Sail Nagusiaz zergatik kezkatu, Berlingo txoko guztietan zinema zure zain badago, pantaila handietan zein pantaila txikietan? Egia esan, dena izan daiteke pantaila. Baita Berlingo kristalezko eraikuntza askotako fatxada zirraragarri horiek ere. Baita zure smartwatch-a ere. Azken finean, zinema ura bezalakoxea da: dagoen ontziaren itxura hartzen du... berezko izana galdu barik.]]>
<![CDATA[Har dezagun jauregia!]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1936/028/001/2018-05-24/har_dezagun_jauregia.htm Thu, 24 May 2018 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1936/028/001/2018-05-24/har_dezagun_jauregia.htm
Cannesko Festival International du Film. Adina: 71 urte. Osasun eta adore egoera: hala moduzkoa. Norbaitek indarberritu beharko luke. Adinaren ajeak desager daitezen. Ezinezkoa izango da ez baldin baduzu temati, burugogor jokatzen errota-hegalak baino beso luzeagoak dituzten egungo eta biharko jiganteen kontra; ez badituzu zure aldamenetatik uxatzen gaur eta bihar irudiak sortzen (irabazi asmotan, jakina, ez gara gu inozoak, ez gara atzo jaioak) laguntza ezin hobea emango duten eta duela gutxi arte ezezagunak ziren plataformak.

Netflixez ari naiz, ez izan dudarik. Baina baita politikoki ortodoxoegi jarduten duen aukeratzaile sortaz ere. Eta erabaki xumeak, arriskurik gabeak hartzen dituzten epaimahaiez. Pentsamendutik ezin kendu eromen merkeak hartutako ikusleak. Nadine Labakiren horren gezurteroa den Capharnaüm-i buruz ari natzaizue berbetan. Ikusle horiek fin-fin jantzirik, txalo jotzen diete besteen mixeriak sasi-salatzen dituzten zinema puskei. Ez batzuk ez besteak ez dira sekula ahalke horretaz. Ezta damutu ere. Bihotzez jokatu dutela uste dute. Jakin gabe txalo zaparrada horiek besteekiko zorrak zuritzeko ere ez dutela balio.

Adinaren ajeak. Adorearen, tentsioaren beherakada. Etorkizuna nola eta nondik datorren jakiteko, ulertzeko ezina. Har dezagun bai jauregia! Ezin dugu ameto egin Kore-edak behin eta berriro errepikatzen (eta hobetzen) duen pelikula berak (Un affaire de familie) urrea irabazi izana. Ez dizuet esango zeinek irabazi behar zuen. Baina, ez jokoan ezer gutxi jartzen duen film erraz honek. Are gutxiago aurten sariketan Pawlikowskiren Cold War, Jia Zhang-keren Les éternels, Alice Rohrwacherren Lazzaro Felice edo Lee Chang-Dongen Burning genituela.

Adinaren kemen triskantza. Orain, kasik bezaturik dela saritzen dute Spike Lee! Bai, har dezagun jauregia! Ez intentzio txarrez. Bakarrik inori galdetu ahal izateko zergatik ziren zeluloidezko altxor eta atrebentzia guztiak beste sailetan. Un Certain Regard-en, esateko. Hona hemen zerrenda amaiezina: krudela bezain eztitsua den Lukas Dhonten Girl, zinema eskola zahar eta berri guztietan ikusi beharko zuten Bi Ganen Un grand voyage vers la nuit, Marokoko emakumeez horrenbeste eta horren ondo mintzatzen zaigun Sofia; Amazoniako herrien bertsolaritza Cantoria dela irakasten digun Joao Salaviza eta Renee Naderren Chuva e cantoría na aldeia dos mortos. Eta jakina, Eskandinaviako noir-a, Eskandinaviako kreatura fantastikoak eta mundu osoko izu eta alegrantzak lotzen dituen Gräns.

Har dezagun jauregia, bai. Bertan setioari eusten dioten horiek jakin dezaten borroka galduta dutela. Ekoiztuko du Netflixek Scorseseren azken-aurrekoa. Bukatuko dute haien laguntzaz Wellesek, diru eskasian beti, amaitu ezin zuen The Other Side of the Wind eta aurkeztuko du Cuaronek Roma, Cannes baino zinbelagoak diren beste zinemaldietan. Ez, ez da Netflix zinemaren zauri guztiak sendatuko dituen lagun jatorra, baizik poltsa diruz betea duen (eta betetzen jarraitu nahi duen) erraldoia... baina jauregia hartu behar dugu.

Aldarrikatzeko pantaila bakarra ez dagoela egun. Zure smartphonean Godard bat edukitzea ez legokeela batere gaizki, eta bideoak irrati izarra hil ez zuen bezala, ezerk ez duela mugimendua duen irudia akabatuko.

Jauregirantz goazen bitartean, zorionekoak zuek, Iparraldeko irakurleok, hortxe baitituzue Gilliamen azken mirari eroa (L'homme qui tua Don Quichotte), airean zein lurrean, trenbideetan zein unibertsitateetan greban den herrialdeari horren ondo doakion En Guerre, denon ahotan dantza egin duen Plaire, aimer et courir vite eta harriduraz dastatuko duzuen Todos lo saben ausart desegokia

Har dezagun, bai, jauregia!]]>
<![CDATA[Inork ez espero, denok behar]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1957/032/001/2018-02-28/inork_ez_espero_denok_behar.htm Wed, 28 Feb 2018 00:00:00 +0100 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1957/032/001/2018-02-28/inork_ez_espero_denok_behar.htm
Touch me not filmak irabazi zuen joan den igandean bukatu zen 68. Berlinale. Kontrako jarrera sutsuan diren kritikariek, irain gisa, behin eta berriro aipatu dituzte new age bizi filosofia musikatua eta autolaguntzarako balio duten liburuak. Oso irain baldarrak dira, nik uste, eta, pelikula behar den bezala ikusi eta geureganatu dugunontzat bereziki, errazak, alferrikakoak eta debaldekoak. Izotzezkoa dirudien arren sutan den lan horrek bere buruari galdetzen dio sexua zer den eta zertan datzan; sexua nola, sexua norena, sexua zertarako. Guri ere galdetzen digu, eta azpimarratzen gure ardura dela erantzuna aurkitzea. Eta agian, jakina, ez da erantzun zuzenik izango. Baliteke horrekin mindu izana horren kontra diren horiek. Berlindik sariz betea joan den zinemagile hasiberri horrek ez die eman ez espero, ez nahi zutena.

Urtero —eta zinemaldi guztietan— legez, baina, sariak bost... Wes Anderson jaun fantastikoak jaso zuena salbu. Aurreneko animaziozko filma izan zuen Fantastic Mr. Fox hartatik baino haratago doan Isle of Dogs ikaragarri eder eta ausartagatik jaso du saria. Hori balentria The Grand Budapest Hotel-en egilearena, hori abilezia tradizio handiz beteriko animazioa menperatzeko.

Urtero bezala, ikurrek ez dute axola. Las herederas eta Museo filmek eskuratu dituztenak ez badira. Paraguaiko eta Mexikoko zinemek indartsu, borrokan eta sasoian eusten diotela argi eta garbi erakusten duten bi zinema puska sendo dira Marcelo Martinessiren eta Alonso Ruizpalaciosen lanak. Ederra oso emakume edadetu lesbianaren fabula gazia. Egoera ekonomikoak bultzatuta, auzoko beste andre aberatsen txoferra da emakume hori. Las herederas-ek delikatua, hauskorra ematen du, baina burdinazkoak ditu zeluloidea eta animoa. Museo-k, berriz, Mexikoko zinemaren bultzagile animosoenetarikoa du babesle nagusia: Gael Garcia Bernal. Hari esker egin ahal izan du aurrera zeluloidezko egitasmo horrek.

Garaikurrak, urtero, bost. Jakin badakigu, azken finean, Berlinaleko Sail Ofiziala beti izan dela, oraindik badela eta izango dela politikoki oso, arras, oro zuzena. Berlinen egunotan gehien entzuten eta irakurtzen zen hitza Groko zen —CDU eta SPD partiduek lortutako Koalizio Handia—, eta, egia esatera, ondo baino hobeki dagokio esamoldea zinema bilera honi, Berlinale beti agertu baita zeluloidezko Groko baten alde. Beti izango da desgaituen alde, herri menperatuen alde, emakumeen alde —nahiz eta aurten emakume zinemagileek inoiz baino hobeto erakutsi duten inoren laguntzaren beharrik ez dutela—, auskalo nongo gutxiengo baten alde. Eta berdin jokatzen dute epaimahaikideek ere... Ez baldin badira epamahaikide guztien artean libreenak, atrebituenak: egitarauko haur eta nerabeentzako Generation Sailekoak, hots! Guretzat, euskaldunontzat, zer esan franko duen Les rois mongols film quebectarra saritu zuten. Ipuin garratz baten bitartez, 1970eko hamarkadako Quebecen zer gertatzen zen kontatzen digu Luc Picardek. Zer gertatzen zen... zerekin? Hizkuntzekin, esaterako. Beti pentsatu izan dugu Kanada elebitasunaren erresuma zela. Oker geunden. Garai haietan —planeta osoa horren basa zen, izkina bakoitzean armada herritarra sortzen zen, aro hartan—, frantsesaren eta ingelesaren ofizialtasuna paperezkoa zen, jendea ez zen elebiduna inolaz ere, bi komunitateen arteko harremanik kasik ez zen, eta, pixka bat sakonduz gero, erraz ikusten dugu, orain, egoera latz horren oinarrian ekonomia zegoela: aberatsak ingeselez mintzatzen ziren; langile xumeek frantsesa zuten mintzaira. Ederki erakusten du Picardek hori guztia, ume eta gazte batzuen ametsei zein elkarrenganako konpromisoari muzin, errefus egin barik. Horrexegatik, gazteen Kristalezko Hartza jaso zuen ostiralean.

Groko, Groko, Groko. Eta AKK, AKK, AKK. Hiru letra horiek Merkelen ondorengoa izango den emakumearen izena laburbiltzen dute: Annegret Kramp-Karrenbauer. Jenerala deitzen diote dagoeneko, eta egunotako periodikuen azalak partekatu ditu Berlingo poliziaburu berriarekin. Emakumea hori ere: Margaret Kippers. Hemen ez da beharrezkoa ez Goya sarietako abaniko gorririk, ez Golden Globeetako soineko beltzik. Hemen, ekinean erakusten da emakumeon boterea. Aspalditik. Izan ere, 1933an Hitlerrek birrinduko zuen Weimar Errepublikako zinemari eskainitako atzera begirakoan, Leni Riefensthal berdingabeak egindako Das blaue Licht eskaini zuten mukuru zen Alexanderplatzen ondoko zinema batean. 1932koa da pelikula. Dolomita mendietan Grimm anaiek jasotako elezahar bat du oinarri. Une haietan ere, ez ahaztu, baziren kamera lepoan harturik mendietan gora jotzen zuten emakumeak. Ez ziren biktimak, ez, egileak, eragileak baizik.

Berlinale, 2018. Zorabio moduko bat sorrarazten dute datuek: 300.000 ikusle, 21.000 kreditatu. Hala eta guztiz ere, abegikorra da hartz ederren kobazulo epel hau, hiri hau, zinema festa hau, non espero ez genuena baina ziurrenik behar genuena jaso dugun. Ikasi dugu, esaterako, badirela herrialde batzuk tristezia darienak. Arpad Bogdanek bere Genezis-en islatzen duen Hungaria, esaterako. Ikasi dugu, baita ere, Brasilgo cinema novo hark badituela oinordeko bikainak. Frogarik nahi? Marco Reolonen eta Filipe Matzembacherren Tinta Bruta; Claudia Priscilla eta Kiko Goifmanen Bixa Travesty. Maria Ramosen O processo amorratua ahaztu barik... Ikasi dugu, erreparatu diogu, burutik sano ez izan arren —eskerrak!— oraindik kamera eta umorea ederki darabiltzaten bi egile maitatu badirela: Gus Van Sant eta Guy Maddin.

Ikasi dugu, baita ere, bagenekien zerbait: zinema eta telebista anai-arrebak direla. Cannesek ez du oraindik onartu. Donostiak eta Berlinek bai, eta leku —aproposa eta luxuzkoa— egin diete egitarauan telesailei.

Asko ikasi dugu, asko jaso Berlinale 2018ko honetan. Zinemaldiak on-line izan daitezkeela ere bai. Film sorta eder bat streaming-ez ikusi dute Berlinalera hurbiltzerik ez zuten 2.000 ikuslek, 2 euroren truke.

Berlinale 2018. Askok esan dute ez duela piperrik ere balio izan. Zinema bere maiestate eta miseria handian sumatu dugu beste milaka batzuek.]]>
<![CDATA[Zinemaren manera (ia) guztiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2545/032/001/2017-06-03/zinemaren_manera_ia_guztiak.htm Sat, 03 Jun 2017 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/2545/032/001/2017-06-03/zinemaren_manera_ia_guztiak.htm
Belinda bere filma ACID izeneko sail zeharo irmo, trinko, paralelo-paraleloan, saihesturiko- saihesturikoan aurkeztu zuenean, Marie Dumora zinemagile Alsaziakoa honela mintzo zen: «Gustuko ditut pisu handiko kamerak. Eta gorroto bidaiarako ile-lehorgailuak diruditen txiki-txikitxo horiek. Gustuko dut soinu injinerua beti nire arrimuan izatea. Bera bere tramankulu erraldoiarekin eta ni nire aspaldiko kamera sendoarekin. Ez, ez dut foku distantzia aldatzen. Hurbileko planoak eta orokorrak hartzeko ni neu mugitzen naiz. Kamerarekin».

Marie Dumorak unibertso bere-berezkoa sortu du bere zinemagintzan. Colmar herri inguruan. Bere film guztietan agertzen diren pertsonaia berdinekin. Ez, ez du Richard Linklaterren Boyhood-en antzeko zerbait burutu, baina hazten, zahartzen, tristatzen, borrokan eta amodio- jokoetan ikusten du —eta ikusarazten digu— aspalditik bere jendea. Baita lurra eta etxeak, xenda eta kaleak ere.

Marierena da Cannesen dastatu genuen zinema ulertzeko era bat. Zientoka izan ziren. Safdie anaiena, esaterako, Denok uste —eta espero— genuen ordu luzez euren Good Time paregabeak sariren bat lortuko zuela. Sari potoloa. Baina ez. Epaile aldrebestu horiek nahiago izan zuten Nicole Kidmani luzatu aurtengo ikur berezia. Horra, erabaki horretan zinema zer (ez) den ulertzeko beste era bat.

Safdie anaien aitak etengabe filmatzen zituen Josh eta Ben. 8 urte zituela, Joshek aitari kamera lapurtu eta anaiarekin hasi zen irudiak sortzen/harrapatzen. Gero biek unibertsitaterako bidea hartu eta bertan Cassavettes eta Bresson bezalako egileen lanak deskubritu zituzten. Cannesen denen estimua —beno, epaimahaikiderena ez, prexixo— bereganatu zuen Good Time istorio ezin geldituzkoa da kamera lapurreta horren eta zinema ikasketa haien emaitza zirraragarria. Zirraragarria estiloz. Zirraragarria maneraz. Zinema zertan aldarrikatzeko modu gaur egungoaz.

Sergei Loznitsa Ukrainako semea da eta mugimenduan den irudiak zertarako balio duen eta nahi duzun hori helarazi ahal izateko nola erabili bere modu erradikalaz partekatzen du gurekin Krotkaya lan infernuzkoan. Gaurko Errusiaren potreta latz honek eta bertakoen isla garratzak dardaraz jartzen dute ikuslea; une kafkiar andana izan arren, eszena luze batez Lynch, Jodorowsky eta Ozeko aztia gogora ekartzen ditu film handi eta deabruzko honek.

Zientoka manera zinema zertan, zinema nola, zinema norentzat, zinema nork, zinema non eztabaidatzearren. Bitartean, epaileak gor, epaileak itsu, epaileak harroxko, eta zuzendaririk onena izendatzen duen saria inoiz baino gaizkiago filmatu duen Sofia Coppolari eman zioten. Bere The Beguiled-ek ez du ez mamirik, ez surik, ez desiorik, ez zinemarik bere zeluloidezko erraietan, baina, jakina, zinemagile emakumezkoak nola edo hala egon behar palmaresean. Bale bada.

Zinemaz gainezka, ordea, The Florida Project, Sean Bakerren azkena. Kuriosoa, kuriosoa oso eta esanguratsua kontatuko dizuedan hau: Sean Bakerrek iPhonez filmatu zuen urte gutxi Cannes zoratu zuen Tangerine. Oraingoan, kasik inork ez darabilen 35 milimetroko formatu klasikoan errodatu du Amerika sakonean barna bidaiatzen duen harribitxi txiki hau non salaketak eta bihurrikeriak ederki nahasten diren. iPhonetik 35 milimetroetara. Zer esan nahi ote du horrek? Irudia eta istorioak benetan maitatzen dituztenentzat dena dela zinema. Bost formatuak, bost euskarriak. Bost... plataformak.

Ederki dakizue zein eztabaidak bete zituen Cannesko orduak eta egunak: ea zinema zinema aretoetan ikusi behar den derrigorrez, ea beste pantailetan, beste gailuetan, beste kristal edo kuartzozko ispiluetan ikusten dugun irudi multzo horri zinema deitzea zilegi ote den.

Zozokeria hutsa auzia plazaratzea —pantailaratzea, hobe?—. Aretoetarako egiten diren hainbat eta hainbat film ez dira inoiz aretoetara iristen. Gure mendebaldeko babes eremutik at bizi diren milioika ikusle sekula ez dira areto batera arrimatu munduko mila lekuetan horrelakorik ez dagoelako. Herrixka askotako bizilagunek urtean behin bidaltzen dute bertako ipuin kontalaria hirira han pelikula bat aretoan zein etxola batean ikus dezan. Bueltatuko da gero, bilduko da herria zabalgune batean edo zuhaitzar baten itzalpean, eta kontalariak kontatuko die zertaz, nolaz pelikulaz. Ez, Netflix eta antzekoak ez dira Etsaia. Birdimentsionatu behar dugu gure harremana zinema hitzarekin. Hitzarekin. Eta ez biltzen dituen milaka, milioika amets, modu, amesgaizto, plazer, min, irudi, erritmo, molde horiekin. Zinema aretoetan? Bai eta ez. Ez eta bai. Ez baita zinema inolako euskarri edo plataformaren esklabo. Komiki batean ere izan daiteke ezkutua. Frogarik? Laster Iparraldeko zinema saloietan estreinatuko den Zombillénium beldur eta umorezko animazio berdindugabea. Cannesen estreinatu zen egunean, gazteek inbaditu zuten aretoa eta estreinako aldiz zinemaldian, gure akreditazio txartel arras garrantzitsuak —beti eta omen— ez zuen inolako baliorik izan. Zinema etengabe ari da aldatzen. Jaialdi askotako epaile eta antolatzaile asko, ordea, zaharkitzen eta harri bihurtzen. Ez izan kezkarik, zuek adi egon eta edonongo pantailatan —nahiz eta sakratu horiek izan ez— agertu orduko harrapa itzazue Okja, You were neer really here, Jeune Femme edo En attendant les hirondelles. Eskura duzuen pantailak ez ditu dituzten dohainak itxuraldatuko. Zin dagizuet.]]>
<![CDATA[Aurpegi anitzeko Deabrua Berlinen dantzan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1936/024/001/2017-02-22/aurpegi_anitzeko_deabrua_berlinen_dantzan.htm Wed, 22 Feb 2017 00:00:00 +0100 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1936/024/001/2017-02-22/aurpegi_anitzeko_deabrua_berlinen_dantzan.htm Teströl és lélekröl /On Body and Soul ez dela ohiko amodiozko ipuina ere. Heriotzak setiaturik, hiltegi batean egiten dute lan maitale zorion eskaseko horiek. Egia esan behar badugu, Deabrua, Etsaia libre eta ehizan ibili da Berlinen.

Alemaniako Zaldun-inaute egunean bukatu zen 2017ko Berlinale. Poliziak eta Armadak gogor babesturiko kale eta kalexkatan zehar. Cleopatra pare bat ikusi genuen. Antzinako soldadu pila. Pailazo beldurgarri anitz eta karroza bihurturiko kamioiak. Baina guk Deabruaren, Etsaiaren, Gaitzaren itzala, kiratsa sumatzen genuen oraindik zeluloideak harturiko zerupean.

Deabruaren presentzia, bai. Hasiera-hasieratik. Milena Canonero jantzi sortzaile paregabeari eman zioten aurtengo Ohorezko Hartza. Merezia baitu. Berak sortutakoak dira gure ariman zein begietan zein erraietan aspaldi daramatzagun irudi ikoniko franko. La naranja mecánica, Barry Lyndon, Aita jauna III, Wes Andersonen berdinik, igualik ez duten The Life Aquatic with Steve Zissou edota Grand Hotel Budapest. Garaikurra jaso zuen zeremoniarako Milenak Kubricken The Shining jar zezaten eskatu zuen. Eta horra hor, boteprontoan, Overlook hotelean sartu ginela, Gaitza, Gaitza benetakoa aurrean genuela Berlinale Palast dotorean. Handik metro gutxira, Philarmonie orkestra miresgarriaren egoitzan, Ligetiren Le Grand Macabre-k sorgintzen zuen leporaino beteriko aretoa.

Deabrua. Benetakoa eta gizakiok sorturiko besteak. Amnesty Internationalek eskainitako saria Everardo Garcia mexikarrak lortu zuen La libertad del Diablo filmagatik. Hemen ez dago otoi egingo zeniokeen jaungoikorik. Hemen ez dago irteerarik, salbaziorik. Hemen, denak, biktimak eta borreroak Gaitzaren seme-alabak, sikarioak edo esklaboak gara. Hemen hitzek eta isiluneek, espazioak eta soinuak, kaputxek, ezpainek, eskuek egiten dute sendatuko ez zaizun mina.

Deabrua Berlinen. Generation K Plus sailean (nerabeentzako zinemaldi prestua) gazteek zilarrezko hartza eman zioten Rafael Kapilinskiren Butterfly Kisses lan garratzari. Bertan, Londresko etxe babestuetan bizi diren neska-mutilok hurbilean dantzan dabiltzan mamu anitzei egiten diote… aurre? Harrera? Gonbita akaso? Dena zuri-beltz anker batean filmatua.

Gaitza bai. Gaitza berdaderoa. Edo guk sortutako hainbat eta hainbat klase handiko imitazioak. Generation K Pluseko beste sari harrigarria: Ceux qui font les révoluions à moitié n´ont fait que se creuser un tombeau non, izenburuak dioen bezala, aztertzeko gaia zera da: noraino joan gaitezkeen, joan behar dugun, joaterik dugun Iraultzaren izenean?

Gaitza. Barruan daramaguna. Barrutik mintzatzen zaiguna. Film laburren artean, Claire Randall australiarrak irabazi zuen. Wolfe du izena haren lanak. Gazte batek buruan zein hezurretan entzuten dituen ahotsen berri ematen digu kameratik begirada sekula ez apartatuz.

Gaitza. Etsaia. Geure-geurea. Arerio eta kide. Gaitza. Gaurko, biharko, aspaldikoa. Little Odessa eta We Own the Night egiazko artelanen egilea den James Grayek The Lost City of Z-en Lope de Aguirrek eta Fritzcarraldok partekatu zuten eldarnio, sukar bera erakusten digu: ezezagunaren bila joateko irrika gaindiezina. Ezinezkoa menpe izateko desio eutsiezina. Deabruaren mila aurpegi ezagutzen ez dutenek ez zuten pelikula onartu. Guk bai, ordea.

Deabrua aise eta suelto Berlinen. Ez bakarrik Brasilgo aspaldiko iraultzaren berri etena ematen digun Marcelo Gomesen Joaquim aldrebestuan, baizik eta Oscarretarako izendatua den eta Panorama sailean ikusleriak saritua izan zen I Am Not Your Negro lan bikainean. Omenaldi gazi-gozoa egiten dio bertan James Baldwini Haitiko Kultur Ministroa izan zen Raoul Peck zinemagile onets eta amorratuak. Berlinale Talents izeneko behin-behieneko unibertsitatean urtero biltzen diren zinema ikasleei honako aholku hau eman zien: «Zabiltzate kontuz. Zuek, gazteak, kontsumitzaile primerakoak zarete eta konpainia, enpresa guztiek ederki dakite hori. Zabiltzate erne, egiten duzuen irudirik txikiena ere zama izango da zuentzat. Inor inoiz akordatuko baita zuetaz behin zuek egun ahazturiko fotograma horrek mindu, alaitu, haserretu edo dudarazi zuelako».

Askotan zaila da oso Ankerra Atseginatik bereiztea. Jendeak txaloka eta malko gozoz jaso zuen Chavela-n, Deabruaren izaera poliedrikoaren berri zehatza izan genuen. Ai, zein maitale desiragarria, hain delizios eskaintzen dizun tekila, lapurtzen dizun musua! Ai, zein altua pagatu beharreko prezioa! Ai, zein ederra Heriotzak dakarren atsedena!

Deabrua ibili zen dantzan Berlinen eta Berlinalen. Eta ikusleak testigu, biktima, kide, konplize izan ziren/ginen hamar egunez. Dantzan jarraitu zuen igandean, inauterietako igande zoro zeluloidezko hartan.]]>
<![CDATA[Neongo deabruak eta ezti gaziko senide eta modeloak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1740/032/001/2016-05-25/neongo_deabruak_eta_ezti_gaziko_senide_eta_modeloak.htm Wed, 25 May 2016 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1740/032/001/2016-05-25/neongo_deabruak_eta_ezti_gaziko_senide_eta_modeloak.htm Divines-ek Urrezko Kamera eskuratu bazuen? Nor kezkatuko da betidanik pelikula bera egiten duen ezkertiar fin horren manikeismoaz baldin eta Verhoevenen eta Hupperten Elle sarkastiko-ilun hori hilaren 25etik Iparraldean bada?

Arraro dabil egunotan Frantzia osoa. Grebak nonahi eta noiznahi. Greba benetakoak, gupidagabeak. Haserre biziak eraginda. «Jauregira, jauregira!» oihukatzen zuten ozen, harro, manifestariek Grand Theatre Lumieren inguruetan, eta gogor armaturiko soldaduen artean ginela gauza bera pentsatu genuen denok momentu berean : oihu, orro horrekin hartu zituen herriak, aspaldi, Bastilla, Versailles eta San Petersburgoko Neguko Jauregia.

Arraro oso, artega oso, estrainio oso dabil Frantzia egunotan. Poliziak ere manifestari, aldarrikatuz beraiek ere herria direla!!! Arraroa. Cannesek, eta segituan den Nizak, benetako merkatu arabiarra dirudite, eta han, eskuina irabazle hauteskundeetan. Arraroa, bai. Ezinegon gorrian. Mundua bezala, zinema bezala.

Kritikaren Astea sail preziatuaren sari estima handikoa jaso duen Oliver Laxe zuzendari galiziarraren ustetan, egun egiten diren pelikula guztiak igualtxoak dira. Gustuko dugu askok Todos vós sos capitáns-en egilearen zinema, eta laket dugu haren azken saiakera, Mimosas, non tradizioak eta abangoardiak bat egiten duten. Bertan, western baten itxura paregabea eta argazki lan harrigarria aurkituko dituzte zeluloidezko testura ezberdinen bila dabiltzan guztiek.

Gustuko dugu bai Laxeren zinema, baina ez gatoz denak bat esan duenarekin. Film guztiak ez dira igualtxoak. Brillante Mendozaren Ma´Rosa-k eta Nicolas Winding Refnen The Neon Demon-ek ez dute, zeluloideaz gain, ezer komunean. Eta biak izan dira Cannesen. Mendozarenak erabiltzen duen kamera artega da. Arras. Kalekumea. Kaletarra. Manilakoa. Badaki zabor artean aise eta salatari ibiltzen. Badaki polizia ustelduekin negozioetan jarduten. Badaki euripean droga saleroste ttipietan aritzen. Windingnen kamera, aldiz, banpiro gaur egungoekin eta haragirik gabeko hezurdurak baino ez diren modeloak besarkatuz ibiltzen da kontent asko, deabruzko kontuetan irudiaren azken-aurreko muga denak gainditzen dituen bere filmean. Soinu bandan, Cliff Martinezen musika trumoizkoaz gain, 1000 Forms of Fear plazaratu zuen Sia abeslariaren kantu ikaragarria eta jatorri nahasi samarra duen Sweet Tempesten beste abesti pare bat entzungo ditugu. Dena hain potentzia handiz sortua ezen, zin dagizuet, besaulkiek ere dardara egiten zuten aretoan, eta ikusleak salbaziorik gabeko zorabioan erortzen ginen.

Ez, pelikula guztiak ez dira igualak. Ezta pentsatu ere. Nahiz eta iraupen antzekoa izan (2 ordu eta 42 minutu) ezerk ez ditu lotzen Maren Ade alemaniarraren Toni Erdmann eta Andrea Arnold britainiarraren American Honey. Beno, bai, gauza batek bai: Maren eta Andrea emeak dira. Eta kontu hori (emetasuna zineman) bai izan dela auzi petrala aurtengo Cannesen: «Ba al dugu lekurik emeok kamera atzean?» zen momenturo plazaratutako galdera.

Erantzuna, erraz askoa: jakina, zinema jaio zen momentutik. Baina orain bertan, Divines filmaren zuzendari basa-ganberro-ahobero harroak, Houda Benyaminak, esan zuen legez, gureak dira garaiok, gurea zinema. Hemen gaude eta ez dugu alde egingo…

Beste puntu batek elkartzen ditu film biak: batak eta besteak saria lortu zuten Cannesen. Andrearenak epaimahaiarena hartu zuen. Kasik merezimendu handiz, nahiz eta akatsez betea izan. Aderenaren alde denok egin genuen apustu gogorra: baietz urrea lortu garaipen zerrendan. Ba ez, ez zuen lortu. Auskalo zergatik, ilunabar aldean airoso dabilen komedia mikatz honek dena merezi duelako. Dena, emanaldi guztiak eteten zituzten txalo zaparradak, eta eskuratu duen Nazioarteko Kritikarien ikurra…

Ez, Oliver, film guztiak ez dira igualak. Ezta Xavier Dolanenak ere. Aurtengo Juste la fin du monde ez da orain dela urte pare bat-edo aurkeztu zuen Mommy. Ezta, inolaz ere, aurretik egindako beste hura, Laurence Anyways. Baina denak dira bere-bereak. Are gehiago 2016ko hau, non berak ardura guztiak hartzen dituen: gidoia, zuzendaritza, muntaketa, jantzi diseinua… Eta denetan garaile. Gurpil zoro, hertsi, estu batean giltzapeturik dauden pertsonaia guztiei ateratzen die Xavierrek odola. Gehiago ere, bizirik irauteko isurtzen dugun zuku oro. Minez daude protagonistak. Minez ikusleak. Salbu izaki bakar bat, sekula igual ez den zinema piztia.

Ez, pelikula oro ez da film bera. Ken Loachenak bai. Loachen zinema guztia zinema bera da. Baina nori axola hori Jim Jarmuschek oparitu baldin badigu Paterson, non garagardoa, amodioa eta poesia benetakoak diren? Axola al du palmak Finlandiako beste mirari/opari/harribitxia erregalatu baziguten Un Certain Regard sailean? Erregalatu, jakin genezan geroxeago emango zioten saria merezia zuela. Filmaren izena, The Happiest Day in the Life of Olli Mäkki. Jakin nahi duzue zein zen: 1962ko abuztuaren 17a. Jakiteko zer dela eta, otoi egin beharko duzue gure inguruetako zinemaldiek ekar dezaten…

Ez, zinema oro ez da zinema bera. Horrexegatik, heriotzaren arnasa ustela entzun/ukitu/dastatu genuen Albert Serraren La Mort de Louis XIV berdindugabe horretan. Aretotik at «Jauregira, jauregira!» oihukatzen zuten manifestariek. Estrainioa da mundu hau. Estrainio dabil grebaz greba Frantzia. Baina zinemak zutik dirau. Txispaz armaturik.]]>
<![CDATA[Lampedusa baino haratago]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1740/032/001/2016-02-26/lampedusa_baino_haratago.htm Fri, 26 Feb 2016 00:00:00 +0100 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1740/032/001/2016-02-26/lampedusa_baino_haratago.htm glamour hutsaren arrapostu baino jaso.

Gianfranco Rosiren Fuocoammare-k jaso zuen 2016ko Berlinaleko Urrezko Hartzaren besarkada. Askoren eta zuzendariaren beraren esanetan, ausart oso jokatu zuen Meryl Streep buru zuen epaimahaiak. Zergatik? Estreinakoz fikziozkoa ez den lan batek lortzen duelako ikurra. Bale. Ados. Akort. Baina gero eta meheagoa, inoiz baino irristakorragoa, da fikzioa dokumentaletik partitzen duen muga. Kontu bera gertatzen da animazioarekin. Pantaila komertzialetan zein zinemaldietan, aspaldidanik ez da haurrentzako kontu bat.

Mugak? Non arraio, non ote dira? Laszlo Nemes Saul Fila filmaren zuzendariak esan berri du, bere ustez, fikzioa askotan dokumentala baino askoz errealagoa, fisikoagoa, organikoagoa dela. Beste aldetik, Michael Mooreren lanak (What to invade next hain dibertigarria bere manikeismoan) ikusi/jasan/nozitu/txalotu/arbuiatu ditugun orok ederki dakigu dokumental bat ez dela ez inozoa, ez garbia, ez gardena, ez errugabea.

Baina bada zerbait gehiago Fuocoammare lan duin honen inguruan: Lampedusa irla bihurtu da azken bi urteotan zinemagile anitzek begiz jotako paradisu/dekoratu/eszenario, non Europako kulpa sentsazio guztiak garbitu omen daitezkeen.

Giuseppe Tomasi printzeak eta Luchino Viscontik literaturan zineman bezala ezagutarazi ziguten(Il Gattopardo…) lur malapartatura ez doazela bakarrik medikuak, suhiltzaileak, sorosleak eta laguntza emateko prest dagoen hainbeste jende prestua. Baita izaki kameradunak ere. Beharrezkoak dira jakina, ezinbestekoak. Guk, pantailaren beste aldean gaudenok, bidaiaren prezioa bizitzaz pagatuz kostata kostara iristen diren horien guztien berri jaso dezagun. Baina, ez dakit, azkenean, errezeloz begiratzen duzu zugana arrapaladan datorkizun irudi sorta amaigabe hori. Pentsa, Iruñeko Ikuspuntu zinema bilkura ikaragarrian, Jakob Brossmanen Lampedusa in Winter lan fin baina bortitzak irabazi zuen irabaztea merezi zuen guztia. Ezer ez genuen izan kontra. Halere, gero Berlinera zoaz eta Iruñeko pantailetan agertu ziren Lampedusako biztanleekin egiten duzu berriro topo, estropezu, talka Berlinale Palasten. Sentimendu arraroak biltzen zaizkizu barrenetan: «Beitu, hor dago irlako irratiaren DJa. Eta hor arrantzaleen sindikatuaren burua…». Handik, itsaso zabaletik iristen zaizkizun hitzak entzun zenituen jada Nafarroan: kosta zaintzen dutenek itotzear direnak kokatu nahian; bateria eskasa duten telefonoen bitartez ez salbatzaileek ez gurera datozenek ezagutzen ez duten hizkuntzaz hizketan.

Ez dakit. Zerbaitetarako balio ote dute Rosiren eta Brossmaren sariek? Hala Depardieuk esanda askoz errealagoa bide da? Berlinalek 100 errefuxiatu gonbidatu zituen zinemaldia ezagutzera. Streepen eta George Clooneyren bisita ere jaso zuten Siriako seme-alaba horiek. Bisita horren berri izan zuenean, horren basa den monsieur Gerard ironiaz mintzatu zen gogor: «Egia? Ez esan! Orduan, Siriako arazo guztien irtenbideak aluminiozko kapsuletan dagoen kafean datza? Pozten naiz!».

Filipinetatik plano sekuentziaz

Sariak, beti sari, baina zinema, Berlin hiria eta Berlinale urrezko, zilarrezko, brontzezko edo paperezko garaikurrek sorrarazten dituzten liskar eta solasaldi beroak baino askoz handiagoak dira. Berlinalek ausardi osoz sariketara eta Postdamer Platzen berezko duen jauregira ekarri zuen Lav Diazen Hele Sa Hiwagang Hapis/A Lullaby to the Sorrowful Mistery proposamena. 485 minutu irauten duen benetako zinema magiko, politiko, gizatiar, deabruzko puska horrek ikusle guztien erresistentzia jarri zuen koloka epelean, arrisku bizigarrian. Plano sekuentziaz plano sekuentzia Filipinetako zinemagileak bere aberriaren isla eta gu guztion arimaren konplexutasunaren berri fantasmala ematen digu.

Berlinale aurtengoan argi eta garbi geratu da zinemaren egungo borrokak errealitatea konkistatu nahia izaten jarraitzen duela.Euskal Herri osoan Donostian baino ez den Atmos izeneko soinu sistema berriari buruzko mintegia izan zen Sony Center abangoardiako aretoan. 128 soinu sarrera muntaketan eta 57 bozgorailu ikuslea inguratzen, biltzen, harrapatzen. Horietako hainbat, asko, justu sabaian. Zer lortzeko? Sinetsi ala ez, lehendabizikoz suma dezagun zineman euria goitik behera ari duela.

Orain antzinako garaietan bezala, zinemak errealitate sentsazio osoa lortu nahi du/digu. Publizitatearen leloa zera da: «Bertan izango bazina bezala sentituko duzu zure burua!!!». Seguru? Baina gudu zelaian dagoen soldaduak borroka osoa entzuten al du? Eta gailurrerantz doazen mendizaleek mendiaren mugimendu sekretu guztiak sentitzen dituzte zainetan? Zer, zelakoa, zenbateraino da benetakoa errealitatea ditugun bi begiek ikusita, bi belarriek entzunda, gure gorputz bakar honek sumatua?

Berlin eta Berlinale. Berlinek David Bowie omentzen du gau eta egun. Bizi zen Hauptstrasseko 155 zenbakiaren atarian. Baita pantailan ere. Berlinalek, berriro, Alva Noto musika sortzaile estrainio eta zientifikoa gonbidatu zuen propio duen zinema unibertsitatera (Berlinale Talents izenekoa). Han, Ryuichi Sakamoto eta Bryce Dessnerrekin batera sortu duen The Revenant filmaren musika eta soinu harrigarriak aztertu zituen era eder eta matematikoaz. Dakizuenez, soinu banda hori ez da finalista Oscarretan hiru egile dituelako. Alva Notok esanda: «Akademiak musika, soinua, nola sortzen diren ez daki, ez du jakin nahi eta ezin du jakin».

Etorriko dira gurera Berlinaleko filmak. Edo bila joango gatzaizkie gu, auskalo nora. Aurtengo oroitzapenik indartsuena? Baliteke aktore emakume baten lan miragarria, horren haragizkoa, horren alkoholezko eta kezkoa. Isabelle Huppertez ari naizen? Ez horixe, Vintenbergen Kollektivet gazi-gozoan dir-dir eta dar-dar egiten duen Trine Dyrholmeez ari natzaizue.]]>
<![CDATA[Eta Infernua ireki egin zen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1869/032/001/2015-05-29/eta_infernua_ireki_egin_zen.htm Fri, 29 May 2015 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1869/032/001/2015-05-29/eta_infernua_ireki_egin_zen.htm
Baina pozoi horrek bizi gaitu. Edabe infernuzko horrek eman digu bizitza. Aretoetako iluntasunean agortuko dugun bizitza.

Kasik film gozorik ez da izan oraingoan. Bai, egia. Batzuek Takeshi Miikek eman zigun Yakuza Apocalypse gustu onekotzat hartuko dute. Ulertzekoa da: banpiroak (banpiro hala moduzkoak, ez pentsa, sekula ez gure Maisu Bakarra) Txinako Mafiaren eskupeko soldaduak bilakaturik, hortik goian igelez mozorroturiko hiltzaileak hegan dabiltzala… Baina Takeshirena kenduz, eta eskubiderik gabe, ohore gabe, ziorik gabe, urrea irabazi zuen Deephan bazterturik, arren; beste aukera guztiek dardaraz uzten gintuzten emanaldiro. Baita ACIDek, zinemajale amorratu batzuen elkarte-bilkurak, hor Nizarako bidean erdi ezkutua den Alexandre III antzokian ikusgai jarri zituzten Leonard Blierren La Vanité edota Sharunas Bartasen Peace to Us in Our Dreams proposamenek ere.

Lehenengoan, gizon batek hil nahi du, minbiziak akabatu baino lehen. Umorez betea den arren (zin degizuet…), tristura berezia darie 75 minutu fin horiei. Bigarrena harribitxietako bat zen inoiz baino sasoi ederragoan guregana heldu zen Zinemagileen Hamabostaldian. Duen erritmoak hipnotizatzen zaitu, amildegira eraman eta bertan botatzen zaitu, minez dauden hainbat gizaki mingarriren artean.

Ez, ez da gozoa izan Cannes 2015ekoa. Laszlo Nemesen Saul Fia-k Danteren Infernuko ateak ireki zituen berriro, eta gu denok irentsi, Macbethek ozen aldarrikaturiko zarata eta amorru horien artean. Auschwitzeko izu/horrore/ herio oro ukitu genuen. Usaindu. Aditu. Hezurretaraino sartu zitzaizkigun. Eta ez naiz intelektualki ari. Fisikoki baizik. Film horrek zainak ditu. Hezurrak. Tripak. Odola. Herioa dakar bere haragian, larru ustelduan.

Ezinegonean beti Cannesen, baina, aldi berean, itzalek harturiko (babesturiko ote?) poztasun harrigarrian. Zertan jarduten zuen Valeria Donzellik musika guztiak, tresna guztiak, jantzi guztiak, garai oro, mugimendu guztiak nahasten Marguerite et Julien berean? Ia denek harrokeriaz zapuztu zuten lan eder hori. Baina egia zera da (nik uste): Valeriaren ispilu ketuan amodioak, aipatu ezin den maitasun horrek (anaiaren eta arrebaren artekoak, hots), blai egiten gaitu zeluloide oldarrez.

Oso fisikoa izan da Cannes aurtengoa. Chronic-en kamera hertsiak eta gidoi zehatzak ere begi aurrean jartzen dizkigute heriotzak segituan laztanduko dituen gorputz tragikoak. Eta guk begirada apartatu nahi baina ezin, bihotza hautsiko zaigula pentsatzen dugularik.

Izan dira, nola ez, saileko hiltzaileak. Eta eskupekoak ere bai. Baita txinatar emakume gerlariak ere. Izan dira komedia puntu bat zuten filmak. Baina ez, ez da batere gore, batere komikoa izan Cannes 2015ekoa. Min egin digute Sicario-k, La Tierra y la Sombra-k, El abrazo de la serpiente-k, eta, horrexegatik, eskerrak ematen dizkiegu Villeneuveri, Acevedori, Guerrari.

Zauriturik bueltatu gara Kosta Urdinetik. Orbanak utzi dizkigu Errumaniako Porumboiuren Comoara-k ere. Azalari erreparatzen badiogu bakar-bakarrik, altxor bat aurkitzeko komeriak kontatzen dizkigula pentsatuko dugu, baina pixka bat sakonago begiratzen badugu… a ze potreta gurea eta herrialde batena!

Esandakoa: bortitza izan da Cannes. Krudela. Jasangaitza. Horrelakoxeak baitira beti mugarik ezagutzen ez duten Jainkoak. Deabruak. Libre, aise, arau teknikoei eta egitura lege aspaldikoei jaramonik egiten ez dien Zeluloide harro eta hilgarria.

Azken gomendioa: ez galdu arren, faborez, otoi, abuztuaren 26an Iparraldean estreinatuko den Miguel Gomesen As mil e uma noites. Mingarria hori ere? Ba…ez ahaztu Xerezadek ipuinak kontatzen zizkiola erregeari… bizirik irauteko.]]>
<![CDATA[Zahartuz doan zinema hilezinaren ispilua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1929/032/001/2015-02-19/zahartuz_doan_zinema_hilezinaren_ispilua.htm Thu, 19 Feb 2015 00:00:00 +0100 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1929/032/001/2015-02-19/zahartuz_doan_zinema_hilezinaren_ispilua.htm 45 Years edertzen duten Charlotte Ramplingen eta Tom Courtenayren aurrean epaileak errenditu izatea, jainkoek maitatuak baitira biak. Eta ez du inporta, gainera, are gutxiago, Charlottek oraindik erakusten duelako kemena eta ausardia zinemaldietako kobazuloetatik at beste inon beste inoiz ikusiko ez diren zeluloidezko puska harrigarrietan parte hartzeko eta harro defenditzeko.

Esaterako, The Saddest Music in the World film ezin… tristeagoaren egilea den Guy Maddinek bai Sundancen bai Berlingo izkina marabillosoa den Forum saileko egoitzan, Delphi antzokian, eskaini zuen/zigun The Forbidden Room-en zegoen Mrs Rampling. Eta dago. Bertan, hitzik ez zuen aspaldiko zinema haren dardarazioak sorgindu egiten zaitu Lynch eta Reygadas bide eta bidaia lagun sumatzen dituzularik.

Maddin jaunak pelikula hori baino opari handiagoa eskaini zigun hiri elurtu eta izoztuan. Aurten, Berlinen pantailaratu den zinemaren %95ak ez du zeluloidezko larru, azal, bihotz, hezurrik izan. Digitalak izan ditu dir-dir teknologikoa egiten zuten arima eta gorputza. Inportik al du horrek? Zinemari berari etorriko zaion gaitz baten seinalea ote da?

My Winnipeg lan intimoan garaiek, denborak, ehortzi zituzten istorioak berpiztu zituen egilea honela mintzo zen Berlinen: «Digitalizazioak bizirik mantenduko du zinema. Salbatu egingo ditu hilzorian diren irudi zeluloidezkoak. Beraz, bedeinkatua izan dadila. Baina zeluloidea beti beharko dugu denbora aurrera doala, doakigula ez ahazteko. Hilkorrak garela gogoratzeko. Zeluloidea gurekin batera zahartuko baita. Gu hilko gara. Zeluloidea hilko da baina bertan gorpuztu ziren irudiak digitalak bihurturik betikotz iraungo dute».

'Varieté', zinezko auzolan

Maddinen berba ez zela ero baten diskurtso aldrebestua frogatzeko-edo, Berlinen eta ez beste inon izan daitezkeen gau ametsetako batean, non eta Haus der Berliner Festspiele areto magiko eta konpromiso handikoan ehunka lagun berpizte baten lekuko izan ginen. Murnau Fundazioak, Austriako Filmarchivek, Municheko artxiboak eta Washingtoneko Congress Libraryk bat egin zuten hilabete askotan zinemaren eta Berlin hiriko altxor preziatua den Varieté filma, 1925koa, salbatu ahal izateko.

Zaindu eta sendatu zituzten bere zeluloidezko zauriak, orbainak nolabait leundu eta gero… digitalizatu zuten urteen joan-etorrian galdutzat eman zen jatorrizko kopia lehena. Emaitza izugarria izan da.

Berlingo urte urrezkoetako zirkuaren argi misteriotsu, erotiko, ketuak indar handiz erretzen zuen gaurko pantaila hura, eta agertokian, parekorik ez duten musikari trebe eta bihurriak, momentu hartarako soinu banda misteriotsua sortu eta zuzenean jo zuten… The Tigre Lillies!!!

Ikusten zergatik Taxi-k irabazi izanak ez inporta? Berlinale bera eta osoa urrea baino are preziatuagoa izan daiteke. Panahiren azkena baino estima handiagoan izan ditzakezu Bertolt Brechtek eta bere kideek sorturiko Akademie der Kuensten Expanded Cinema gaiaren inguruan sortzen diren eztabaidak. Bertan, irudiak berak mugarik ez duela (ez pantailan, ez euskarrian, ez moldeetan, ez eta non, nola, zein bitartekoz zabaltzean) onartu zuten hainbat eta hainbat hizlarik. Mintzaldiak edertzen zituzten irudiak Googletik lapurtu berri zituztela aitortzen zuten ikerlari fin horiek guztiek…

Bost, sari ofizial batzuk ahulak izan badira. Kasik bost, Werner Herzogen akaberaren testigantza iluna eman beharrak (hain dago hutsik Queen of the Desert berea…) Zergatik bost? Bada, esaterako Ion de la Sosa euskal herritarrak aldi berean Sueñan los androides aurkeztu zuelako. Eta horrek esan nahi du Berlinale oraindik dela gaindi daitekeen Ezinaren Erresuma. Oharra: De la Sosaren filma Donostiako Trueba aretoan aurkeztuko da martxoaren 5ean. Ion bertan izango da. Berlingo estreinan negar egin zuen. Egin dezala barre gurean.

Greenaway Museo Juduan

Jakin badakizue filmak egiteari uko egin gabe behin eta berriro zinema hil dela aldarrikatzen duen Peter Greenawayek lan eder, sutsu, bero eta berak akabutzat jotzen duen zinema horretaz gainezka aurkeztu zuela: Eisenstein in Guajanato, non zelako eragin neurtugabea izan zuen Mexikok Potemkin-en egilearengan azaltzen den. Bai bera, bai Buñuel ere itxuraldatu zuen herrialdea, zinema bere maiestate iraultzailean omenduz.

Jakin ez dakizuena ( akaso) zera da: The Cook, The Thief, His Wife & Her Lover filmaren egileak instalazio bat dauka ikusgai Berlingo Museo Juduan. Askotan kolaboratzaile/kide/konplize izan duen Saskia Boddeke artistarekin batera, Abrahamen eta Isaacen mitoaren inguruan egiten du hausnarketa The Belly of an Architect lanaren autoreak. Ikus-entzunezkoa, baita hitzezkoa ere; baita literaturazkoa eta historikoa ere.]]>
<![CDATA[Biharko janzkera eta zinema]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1515/030/001/2014-05-30/biharko_janzkera_eta_zinema.htm Fri, 30 May 2014 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1515/030/001/2014-05-30/biharko_janzkera_eta_zinema.htm Winter Sleep filmarekin lortu zuen Urrezko Palma. Guk baiezkoa esango genuke. Guk kasik existitzen ez diren lekuetan kokaturiko hotelak maite ditugulako. Guk elurpean den Turkia ia ezezagun hori gogoko dugulako. Guk film luzeak —onak, jakina— gustuko ditugulako. Zergatik? Bertan, pantaila zabalean, ia mugarik ez duen horretan, zeure burua murgil dezakezulako pentsamendu eta irudi galduetan. Guk film hiztunak —hitzen inspirazioa Txekhoven eta Shakespeareren lanetan badute bederen— miresten ditugulako, berba, askotan, zinema bilakatzen baita.

Baina ez gara gehiago pausatuko ika-mika horretan. Badakigu sari banaketa bukatu eta geroko jaian Sissakoren Timbuktu film mardul eta paregabearen ekoizleak haserre bizian jardun zuela epaimahaiko kideekin, Maliko maisua sari banaketan baztertu zutelako. Badakigu aipamenik sikiera merezi zuela. Badakigu ikusleek (bereziek, dohaintsuek, benetakoek) emango diotela epaileek eman ez ziotena.

Guk ere, ez pentsa, hala nahi izanez gero badugu kexatzeko franko. Cronenbergen Map to the Stars i-ka-ra-ga-rria, po-zoin-dua eta oz-pin-dua, palmaresean gorago ikusi nahi genuelako. Epaileen erabakietan Tommy Lee Jonesen western zehatzaren, gordinaren falta sumatzen dugu, hots, EITBn etengabe jartzen zituzten western horietako bat ez den film krudela: The Homesman.

Baina ez, ez gara hitz txikietan galduko. Baliteke —kasik seguru gaude horretan— Le meraviglie Alicia Rohrwacherrenak lortu zuen sari ordaina —epaimahaiaren Grand Prix, hain zuzen ere— horren merezia ez izatea... Esango genuke hark ere badakiela. Baina lan fina da, xumea, oso lurrekoa. Eta, gainera, agertokian duen portaerarekin adinaz, estiloz, itxuraz aldatzen ari den seinaleetako bat suertatu zen.

Sarien bila Grand Auditorium Lumiere jauregiko tauletara igo zirenak inoiz baino gazteagoak ziren. Inoiz baino modernoagoak. Hizkeraz, janzkeraz, orrazkeraz, ibileraz, tatuajeetan, belarritakoetan… Erreferentzietan. Bai zeluloidezkoetan bai bizitzarenetan. Baita musikan ere. Adibide bi: Mommy (Xavier Dolanen dohain fotogrametakoa) eta Bande de filles, Celine Schiammarena, Zuzendarien Hamabostaldia ireki zuen lan libre eta beldurgabea. Lehenengoan bada parekorik ez duen eszena bat, non Celine Dionen On ne change pas horrek orain arte ez zuen esanahia hartzen duen. Bigarrenean, askatasunaren alde borroka, burla, eraso egiten duen nesken lagunartean jolasean hasten da hoteleko gela ziztrin batean gau petral bat igaro eta gero. Rihannaren Diamonds entzuten da soinu bandan (I choose to be happy...), eta irudiek guk uste ez genuena esaten digute.

Zinema erreferentziak, zinema mito eta jainkoak aldatu dira. Pulp Fiction-ek jada hogei urte ditu. Dolanek Jane Campioni esan zion, kasik zotinka, berak ikusi zuen lehendabiziko filma The Piano izan zela eta Rohrwacherrek hikaz egin zion aldamenean zuen Sofia Loreni… Hikaz, baina lilurak harturik. Bost axola benetan neurri, tamaina, xede eta mami gutxiko eztabaidak. Jakina, Zvayagintsevek egindako Leviathan-ek aparteko zuzendaritza maila goresten duen saria merezi zuen. Eta ez zuen lortu, baina ez dugu horretan lerro bat ere galduko, oraindik ez baititugu aipatu hurbilean dituzuelarik ezinbestean harrapatu beharko dituzuen zinema puskak: Thomas Cailleyen Les combattants, non inoren islari erreparatzen ez dion sortzaile baten berri jasotzen dugun; Respire beltz-beltza. Han, Tarantinoren Inglorious Bastards-en diz-diz egiten zuen Melanie Laurentek kamera hartzen du gupidarik gabe. The Tribe, keinuen hizkuntzarekin sortutako lan harrigarri eta bortitza; azpititulurik gabe…

Amaierarik izan ezin duenari amaiera jartzekotan, beste bi izen: Lisandro Alonsoren Jauja, Argentinako basamortuan gertatzen den fabula odoltsu eta aseezina, auskalo zergatik, Werner Herzogen Aguirre burura ekartzen diguna; eta, jakina, Godarden Adieu au langage. Han, maisu zaharrak, Resnaisek Berlinen Aimer, chanter, boire-rekin egin zuen bezala, jendea zur eta lur utzi du, eta benetako filosofoaren aldean duen beste horren islak dar-dar eginarazten duela aldarrikatzen du, smartphone-ak eta oraindik existitzen ez diren kamerak lepoan harturik.

Leatherface eta Leone jabe

Kontu, pasadizo eta estropezu arraro eta ezin hobeak bizi izan ditugu Cannesen. Ez da gaur egungoa, baina Kosta Urdinean aspalditik saritzen dute txakurrek pantailan egindako lana, Palme dog izeneko garaikurraz. Sari estimatua. Ez bakarrik txakurrek, baita haien entrenatzaileek ere; ohore handitzat hartzen dute.

Ez egin barre, arren. Aurtengo zinema festa horretan ikusgai, eztabaidagai izan diren film askok txakurrak dituzte protagonista. Eta ez pentsa bigarren mailakoak direnik. Un Certain Regard saileko saria jaso zuen Fehér Isten (Jainko zuria) ez litzateke existituko ez baleude han Luke eta Body animaliak. Tronpatu zarete; filma ez da komedia, ezta umeentzako ipuina ere. Dar-dar eginarazten duen gizarte fabula politikoa da.]]>
<![CDATA[Zeluloidezko hiri batentzako sinfonia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1533/032/001/2014-02-20/zeluloidezko_hiri_batentzako_sinfonia.htm Thu, 20 Feb 2014 00:00:00 +0100 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1533/032/001/2014-02-20/zeluloidezko_hiri_batentzako_sinfonia.htm Das Cabinet des Dr Caligari zuen eta izango du izena. Besteak, Berlin. Die Sinfonie der Grosstadt deituko da orain eta beti. Robert Wienek zuzendu zuen lehendabizikoa, baina Ernst Kunstmanek sortu zuen bere argilun oro. Bigarrenak Walter Rutmanen sinadura darama, baina Karl Freundek erabili zuen egun ere berdinezina den kamera.

Lehenaren emanaldia ez zen zinema areto ohiko batean izan, baizik eta Berliner Philarmoniker aretoan, non Berlingo orkestrarik izen onenarenak duen aterpe. Non haize tresna handi batek —Karl Shucke organoak, hots— irudiak lagundu zituen. Mantso eta ikaragarri. Bigarrenak, parekorik ez duen beste leku batean, piano batek lagundua ikusi genuen: Unter den Linden zumardiaren kasik ondoan den Zeughaus Kinon, izan ere. Biak, hain aspaldikoak, horren egungoak, izan ziren, zin degizuet, Berlinale aurtengoaren programazioan zeuden film guztiek inbidiaz, jelosiaz, miresmenez, inspirazioz hartuak. Baita Wes Andersonen marabillak, Grand Budapest Hotel- ek ere. Eta baita Richard Linklaterren esfortzu paregabea den Boyhood-ek ere. Claudia Llosaren Aloft ahaztu barik. Are gutxiago denon harridurarako, denon pozerako zinemari ate, bide berriak ireki izanagatik Alfred Bauer sari estima handikoa jaso zuen Aimer, boire, chanter lanak, 92 urte dituen Alain Resnais maisu hilezinak sinatua!

Donaldek baietz; irudiek ezetz

Berlinek markatzen du Berlinaleren izana. Berlinek badaki, beti jakin izan du bizirik irauten, bere burua berpizten, nahiz eta askotan eraila izan; nahiz eta beste batzuetan bere buruaz beste egiten saiatu izan. Horregatik, han ezer ez da ezinezkoa. Ehunka, milaka sarrera saldu egin dira. Saldu eta erosi. Barik geratu zirenek eskale moduan erreguka galdetzen zizuten: «Sarrerarik sobran, otoi?». Izkinetan. Eta zuk ezezkoa. Penaz, ederki ulertzen baitzenuen eskale horren larrialdi eta grina.

Aretoetan leku libre bat bera ere ez, eta emanaldiaren ondorengo hitz-aspertuetan —filmen egileak bertan zirelarik— hamaika hausnarketa fin. Etsenplurako: Errol Morris Haus von der Berliner Festspiele areto preziatuan The Unknown Known bere lana komentatuz. Bertan, Ameriketako Estatu Batuetako defentsa idazkari izan zen Donald Rumsfeld bere burua zuritzen baino gehiago, argitzen saiatzen da, irudiek, artxiboek eta gaur egun dakigun orok berak pentsatzen duen guztia kontraesanetan jartzen baduten ere, baduten heinean, badutelako inkluso. Gogoratu arren, Rumsfeld jauna boterean zegoela Irailaren 11n eta baita Irak inbaditu zutelarik ere.

12 urtez kamerapean

Berlin hiriak are urrutiago, are altuago, are sakonago, are arriskutsuago jotzen dutenak ditu maite. Horregatik, Richard Linklaterrek eta bere lagunarteak (a zernolako kuadrilla bertan Patricia Arquette eta Ethan Hawke daudelarik!) hartutako erronka txaloz, sariz eta bravo-ka jaso zuen.

Boyhood du izenburu. Pantailan agertzen direnek 12 urte eman dute kamera aurrean. Zer dira ba? Gran hermano amaigabe bateko kideak, ala? Ezta pentsatu ere. Umetan ezagutzen dugun mutil baten bitartez, ondoan, konpainian denbora nola pasatzen, bizitza nola pausatzen edo azkartzen den eta garaiak nola aldatzen diren sumatzen dugu gure barre-barrenetan. 12 urtez filmaturiko film horrek 160 minutu dirau. Harrigarriak denak. Mingarriak guztiak. Osasungarria oro. Guretzat, Zinemarako.

Berlin. Berlinale. Bila ezazue, desesperoz, esperantzaz, inon Jack izeneko lana. Edward Bergek egina, Hansel eta Gretelen ipuina dirudi. Dirudi eta da. Gaur egungoa. Aspaldiko hura bezain triste eta iluna. Bi haurrek Berlin hiria zeharkatzen dute amaren bila modu desesperatuan. Urte askoren buruan goian aipaturiko bi klasiko horien antzera, film hori hiri honen ikurra bilakatuko da. Benetan. Auf wiedersehen, Berlin.]]>
<![CDATA[Voyeur baten amets amaigabea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1561/037/001/2013-06-01/voyeur_baten_amets_amaigabea.htm Sat, 01 Jun 2013 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1561/037/001/2013-06-01/voyeur_baten_amets_amaigabea.htm La vie d' Adèle Cannesen aurkeztu zelarik, Mistralak jotzen zuen. Eta Cannes osoa, epaimahaia barne, dardarka hasi zen. Dar-dar epelean. Dar-dar voyeur batean. Horratio bi emakumeren arteko amodiozko istorio horrek, Donostiako Zinemaldian irailean izango denak eta Iparraldeko aretoetan urrian ikusgai izango dugunak, urrea bereganatu zuen horren aise, horren erraz. Pantailaratu zen egun hartan Mistral haizeak jotzen zuelako, besterik ez. Hizkuntza frantziarrak badu Cannesi Kechicheren filmarekin gertatu zitzaiona adierazteko, azaltzeko era eder bat: Coup de foudre —tximistak kolpaturik bazina bezala esaten da ele horretan. Hala gertatu zen egun hartan, zin degizuet berriro ere.

Baina zeluloidezkoa izan arren, zeharo haragizkoa den film horrek beste era maltzur eta deabruzko batez menperatu zuen Cannes, bertan biltzen den jendetza belauniko jarriz. Eta beste era horrek zinemaren beraren esanahia gordetzen du bere barrenetan: ikusle oro voyeur hutsak gara; besteen gorputzak eta arimak biluzik daudela ikusterakoan neurri gabeko eta neurtu ezinezko plazera gureganatzen dugun jendilaje estrainioa.

La vie d'Adèle-k ez du, egia esan, ezer berririk kontatzen: bi neskak elkar ezagutzen dute. Bata bestearen maistra izango da sexu lesbikoaren sekretuetan. Gero gerokoa… Ikuslea harrapaturik bezain ezeroso sentiarazten du filmak. Hori da inork ukatuko ez dion lorpen ikaragarri zinematografikoa. Bi gorputz horiek amodiozko ariketa ederretan (ederregietan akaso?) ikusteak liluratu egiten du. Zorabio arte. Baina ikusle horrek ederto badaki mundu sekretu batean sartzen ari dela. Baimenik gabe igual?... Horrexegatik, zinemaren beraren erraietan dagoen zio berdaderoa (voyeurismo, hots) ukitu izan zuelako, eta egun hartan Mistralek jotzen zuelako irabazi zuen urrea filma horrek.

Baina Cannes beste miloi bat film da. Eta hori beste tentazio menderaezina da han izateko luxu, plazer eta suerte ona duenarentzat. Tentazio eta mina, min sendaezina: areto batean sartzen zaren guztiro badakizu beste ehunka film galtzen ari zarela. Sentsazio horrek badu bere xarma hilgarria. Zin degizuet , berriro ere.

Horrexegatik, barruan bor-bor dituzun bultzadei kasu eginez hartuko dituzu Cannesen hil ala biziko auziak diren erabakiak: Non sartu? Zer ikusi? Non izan orduak eta orduak zutik edota lurrean eserita zerbaiten desio, zain eta esperoan?

Nik Cocteauren La Belle et La Bête aspaldiko mirari orain zaharberrituaren alde egin nuen apustu. Zer dela eta? Auskalo. Agian, Reino de Cordelia argitaletxeak ateratako ipuin horren argitalpen berriak Sthendal sindromea sorrarazi zidalako duela gutxi. Agian, piztia guztiak ederrak direla sinesten dudalako. Frogarako, inoiz eta inon dastatu(ko), ukitu(ko), edan(go) edo mastekatu(ko) ez dugun ilunpe zoragarri eta zorigaiztokoan filmaturiko Jarmuschen banpiroen kondaira gaur egungo eta miresgarria, Only Lovers Left Alive.

Winding Refn eta Jodorowski

Orduro, momenturo aukera egin eta erabaki hartu behar hori bada, berriro diotsuet, amildegirantz hurbiltzen zaituen bultzada desiragarria. Horrexegatik, hobe aspaldiko lagun zoroekin berriro biltzen bagara. Horietako batek, Alejandro Jodorowski aztiak, Deabruarekin zein Jainkoekin harremanetan dagoenak, Quinzaine des Realisateurs sail apartekoan La danza de la realidad aurkezten zuen. Sasoi ederrean, sasoi suzkoan. Zeluloidea eta arimak jangauza dituen sortzaile bati dagokion sasoian da Alejandro. Normala oso, ulergarria arras, Iparraldeko aretoetan dagoenekoz ikusgai den Only God Forgives, odolez eta zinema ezinbestekoaz blai den marabillaren zuzendariak, Nicolas Winding Refnek, Jodorowski maisutzat izatea.

Aukerak egin behar. Erabakiak hartu behar. Lan itzela. Lan gozoa. Lan perilosa. Horrexegatik, non hobe Paolo Sorrentinok La grande bellezza-n marrazten duen luxuzko Erroma ustelduan baino? Normalean, gure aretoetara iristen diren film arrunt horiek horren gutxi exijitzen digute, ezen derrepentean solasaldi politiko eta filosofiko maltzurretan darabiltzan pertsonaiekin nahasteak terraza batean nondik Erroma osoa ikusten den, La vie d'Adèle-k sekula sorraraziko ez digun plazera eman /ematen/emango digun.

Erabakiak. Aukerak. Galerak. Irabaziak. Film erraldoiak. Film txiki gazi-gozoak. Esaterako, The Selfish Giant. Gutxi ezaguturiko zinema lurretan ibiltzeko parada. Etsenplurako, Filipinak. Handik etorri ziren bi proposamen kategoriazko hauek: Norte, The End of the Story eta Death March gehi guk horren gaizki ezagutzen dugun bertako akziozko zinema komertzialarekin lotura estuak zituzten beste film interesgarri batzuk.

Cannes 2013. Mistral haizeak bizi jo zuen egunean pantailaratu zen Urrezko Palma bereganatu zuen lana. Bost. Haizeak sartzerik ez zuen aterpeetan geunden gutako asko benetako zinema perilosa ikusten. Zein da zinema perilosa? Sekula sentitu ez duzun hori estreinakoz sentiarazten dizuna. Guk uste, bederen.]]>
<![CDATA[Berlinale, non zinema guztia gauzatzen den]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1561/039/001/2013-02-19/berlinale_non_zinema_guztia_gauzatzen_den.htm Tue, 19 Feb 2013 00:00:00 +0100 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1561/039/001/2013-02-19/berlinale_non_zinema_guztia_gauzatzen_den.htm
Auzoko futbol zelaiaren ondoan, non bildu zen jendea Etxolak salbatu, jauregiak itxi leloa eztarrietan, zinemaldia. Berlingoa. Berlinale. Izan ere, duela urte batzuk zinema festa Berlingo auzoetara atera da. Berlinale goes Kiez lelopean eta Forum Expanded sail esperimentalaren bitartez, hiriaren erditik urrunen dauden aretoak zinemaz blai izaten dira hamabi egunez. Areto urrutiak eta lekurik estrainioenak ere bai. Esaterako, iraganean krematorioa izanda orain lorategia den esparru batean ikusgai dastatu genuen Isabella Rossellinik landutako irudi sorta kontzeptuala.

Berlinen ez dago ezinezkorik. Dirurik ez du hiriak. Hesia bota zuten kasik momentu berean gobernuak emandako diru laguntzak bertan behera utzi ziren. Baina Berlingo biztanleei kasik bost. Bizirik irauten ikasi zuten aspaldian, eta horretan dihardute jo ta fuego. Bizikletaz, jangauza organikoak aukeran taberna ia guztietan, pubetako mahaiak ezezagunekin partekatuz eta tabakoa era nahiko librean leku dezentetan erretzen.

Berlinen, horren arm aber sexy' (behartsua baina sexya) den hirian, jendeak, jendetzak (300.000 sarrera saldu ditu zinemaldiak) zinema izan du hizpide, eztabaidagai, opari, ezten, zirrara. Zinema irudietan. Zinema hitzetan (hamaika izan dira hitzaldiak, solasaldiak, mintegiak). Eta zer zinema mota? Gehienbat, munduarekiko, gizakiekiko, naturarekiko atxikimendu sendo eta sakona aurkezten duena. Salaketarako zein elkartasunerako prest eta presto dagoena. Etsenplurako? Danis Tanovicen Epizodu u zivotuberaca zeljeza. Bertan, Zirkus Kolumbia-ren egileak Bosnia berriko miseria betikoak pantailaratzen ditu. Etsenplurako, Urrezko Hartza eraman zuen Errumaniako Pozitia Copilului, non eri horrek berezko duen umore beltz, ozpindu eta pozoinduaz gaur egungo herrialdearen ezinegon barru-barrukoa azaltzen den.

Berlinen jakirik gozoenak izan daitezke zeluloidezko arma, tresna, bitartekorik ezin hobeak. Hara non, gastronomiari eskainitako sailean, Kulinarisches Kino-n, hots, bi film esanguratsu bezain umoretsu aurkitu genituen: Make Hummus Not War eta Perú sabe: la cocina arma social.

Gazte aldarriak

Berlin eta Berlinale harrigarriak dira benetan. Hiriak ez du parekorik, eta Berlinek bere buruaren isla ikusten du kidetzat duen Donostiako Zinemaldian. Berlinek eta Berlinalek etorkizun oparoa badute. Generation sail garrantzi handikoa ume eta gazteei da eskainia. Beraiek partitzen dute propio duten kristalezko hartza. Ezin imajinatu zeinen apustu eder eta ausartak egiten dituzten. Aurten, esaterako, Poloniako Baby Blues saritu dute. Han, 16 urte baino ez duen bikote bat jaio berria zaien semetxoa zaintzen ahalegintzen da skatean eta lagunartean diharduten bitartean. Era zeharo natural batez. Naturalak dira denak proposamen honetan. Bai beraiek, bai zuzendaria, bai ikusleak ere.

Goraipatu zuten Berlingo gazteek Hego Koreako Pluto ere. Han, unibertsitatera iristeko lizeo bateko hainbat ikasleren lehia gupidagabea ikusten dugu beldurrezko zinematik ez oso urrun den zeluloidezko giro aparteko batean.

Berlinera eta Berlinalera hamaika ikustera joan behar duzu beti. Aurten, sail berri bati ekin diote, Native izenekoari. Bertan, Ipar Amerikako, Zeelanda Berriko eta Australiako jatorrizko herriek egindako zinemari erakusleiho zabala eskaintzen zaio. Harrigarria benetan apatxeek, navajoek, Blood leinuko kideek eta maoriek sortutako irudi multzo amaiezina, orain arte kasik ezezaguna mundu gurean.

Eta bertan, guk, euskaldunok, horren ondo ezagutzen ditugun auziak: hizkuntza, tradizioa, modernitatea, biolentzia galerak, irabaziak, patua, etorkizuna. Izenik? Emakume batena, esaterako: Merata Mita, maori herriaren lehendabiziko zinema zuzendaria, hil berria. Izenbururik? The Exiles, joan den mendeko 50eko hamarkadan Los Angelesen bizi ziren indioen potreta mingarria baina zinematografikoki maiestate handikoa. Herri hauen aldarrikapena? Honako hau: «Orguilos gaude gure iraganaz. Garai haietan Lurra genuen ispilu eta iturri. Garai haietan, zeruak islatzen zituen gure ametsak. Garai haietan, kontaturiko istorioen bitartez bilakatzen ginen gu anai- arrebak. Garai haietan, kontakizunen bitartez eta esker gure haurrak buruzagi prestuak heltzen ziren. Garai haiek bihotzean, zin egiten dugu gure istorioak salbatuko ditugula eta gure zauriak sendatuko. Gure patuaren egileak izan nahi dugu, zinema lagun».

Ez, Berlinen eta Berlinalen amets eta errealitate ezinezkorik ez da…]]>
<![CDATA[Egileak, epaileak baino ausartagoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1483/033/001/2012-05-31/egileak_epaileak_baino_ausartagoak.htm Thu, 31 May 2012 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1483/033/001/2012-05-31/egileak_epaileak_baino_ausartagoak.htm
Derrigorrezkoa dirudi: denak konparazio arraro eta zentzurik gabekoetan hasten dira Cannes zinemaldi erraldoia hasi bezain fite: aurtengoa iazkoa baino kaskarragoa dela dio batek, eta denek eusten diote burutazio burugabe horri. Iazkoa baino traketsagoa leloa errepikatzen dute, Goebbelsek esandako hura baieztatu arte: «Gezur bat milaka aldiz errepikatzen baduzu, egia bilakatuko da».

Eta egia bihurturiko gezurretan jarraitzen dute Cannesko hamaika pantailatan Wes Andersonen Moonrise Kingdom, Cronenbergen Cosmopolis, Audriacen De rouille et d'os, Jeff Nicholsonen Mud, Alain Resnaisen Vous n'avez encore rien vu, Depardonen Journal de France, Loznitsaren Dans la brume, Traperoren Elefante Blanco, Mendez Esparzaren Aquí y allá eta kasik guztien gainetik Leos Caraxen Holy Motors agertzen diren heinean.

2012ko jaialdian, zinema eta gizakia euren maiestate biluzienean agertu dira, baina asko eta asko, epaileak barne, ez dira ezertaz enteratu, iazkoa baino traketsagoa omen zelako. Hori sinisturik, nola antzemango zieten Loznitsak bi ordu eta zazpi minutu irauten duen Dans la brume harribitxi lanbrotuan lortutako 72 plano aldaketa miresgarriei?

Iazkoa baino pobreagoa, bide. Horrelako esamoldeetan galduta, nola ulertu Take Shelter-en egile Jeff Nicholsonen Mud hartan bazegoela Mark Twainen eta Raymond Carverren itzal luzea, eta Thomas Anderson gehi Terrence Malicken ahalmen osoa plano sekuentzietan dena kontatzeko? Betikoan eroriz gero, nola konturatu Urrezko Kamera lortu zuen Beasts of the Southern Wild horrek, Malickena, Kusturicarena, Cassavettesena edukita ere, baduela Svankmajer maisuaren eta Where the Wild Things Are ipuinaren eragina, eragina eta gida?

Epaimahaiak ere ez zuen zuzen jokatu zinema bera, bizitza bera, mundua bera dudatan eta kolokan jartzen ausartu ziren horiekin. Sari oso politikoki zuzenak banatu eta gero, bere burua eta bere zinema horrenbeste miresten dituen Nanni Morettik beste esaldi biribil bat bota zuen: «Konturatu naiz zuzendari gehienek estimu handiagoan dutela estiloa pertsonaiak edo istorioa baino». Eta? Eta zer? Zergatik izan behar du egile batek Stockholmeko sindromearen antzeko zerbait berak sorturiko pertsonaiekiko?

Liteekena da egia biribilagoa izatea Holy Motors-eko aktoreari entzuten diogun hori. Galdetzen diote zergatik ematen duen egun osoa Paris korritzen kotxe ederrean (limusina, hots) hamaika pertsonaia antzezten. Zergatik? Keinuak berak duen edertasunagatik. Estiloa. Manera. Modua. Caraxek azken mugaraino darama bere filma, eta, han, atzera egiterik ez duela ikusten du kamera argitasun eder eta dardaratiz. Estiloa. Manera. Modua. Reygadasek zinema bera, lehengai digitala, moldea, txikitu, zikindu, akabatu egiten du, gero berria eta desberdina den zinema estrainio hori gorpuzteko Post tenebras lux berean.

Epaimahai triste eta erosoa

Film biek ederki jipoitu zituzten iazkoa baino traketsagoa leloarekin tematu ziren horiek. Reygadas saritu zuen beste momentu batzuetan hain herabe, triste eta erosoegi jokatu zuen epaimahaiak. Carax baztertu zuten, ordea. Beraiek jakingo dute (seguruenik ez) arrazoia. Estiloari sutsu, irmo eta trinko heltzen dioten Resnais eta Cronenbergekin ere ahazur ziren, Ken Loachen whiskiz blai den komedia eskoziar erdi atsegina, erdi ezkertiarra eta erraza oso orokorrean nahiago izan zuten. Horrekin dena geratzen da argitan: keinu bakar horrek adierazten du batzuen buruaren eta arimaren ergelkeria.

Ipar Euskal Herriko aretoetan dituzue Andersonen Soonrise Kingdom, Cronenbergen Cosmopolis, Audriacen De rouille et d'os eta inkluso horren tontamentean norabidea eta mamia bidean galdu zituen Walter Sallesen On the Road. Ikus itzazue. Lehendabiziko hirurei keinuak duen edertasuna darie.

Baietz batek baino gehiagok, aurten esandakoa ahaztuta, goiko esaldia idatzi. Guk horrelakorik ez dugu uste, hasi baitira 2013ko Cannesen nortzuk izango diren kinielak: Terrence Malicken To the Wonder, Pedro Almodovarren Los amantes pasajeros, Michel Grondyren L'ecume des tours, Sofia Coppolaren The Bling Ring, Godarden Adieu au langage, Steve McQueenen Twelve Years a Slave…]]>
<![CDATA[Berlin: hamaika hitz eta irudi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1483/035/001/2012-02-23/berlin_hamaika_hitz_eta_irudi.htm Thu, 23 Feb 2012 00:00:00 +0100 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1483/035/001/2012-02-23/berlin_hamaika_hitz_eta_irudi.htm
Berlinalen, non, beti bezala, mundu gurea astintzen duten mamu guztiak plazara, pantailara ateratzen dituzten filmak ikusgai izan diren, mintegiek eta hitzaldiek pelikulek bezain garrantzi paregabe eta indartsua izan dute aurten ere. Galaxia urrun batetik etorritako estralurtar batek nahikoa eta sobera izango zituen zinema bilkura honek irauten dituen hamaika egunak planeta honetako maiestate eta miseria guztien zirriborro benetakoa gauzatu ahal izateko. Hitzez, soinuz eta irudiz.

Jakingo luke gure estralurtarrak Shakespearen hitzak izango direla beti, gure biluztasun osoan gaudelarik, gizakion erakuslerik ezin hobea. Ederki entendituko du hori Taviani anai gero eta edadetuago, gero eta zinematuago horien Cesare devve morire dokumentuaren bitartez. Ikasiko luke galaxia urrunetik etorritako horrek lur honetako gazteak dardarazio eta sugarretan daudela. Horretarako, Generation izena duen Berlinale barruan den beste zinemaldi horretara hurbiltzerik baino ez du. Zinema festa eta esperientzia honetan gazteak dira ikusle, epaile, kazetari, lagun eta kostata konkistatu beharreko konplize. Haiek dastatzen dituzten filmek ez dute eremu debekaturik: sexua, bortizkeria, dolua, mina, bakardadea, gorpuz gazteen aldaketa misteriotsuak, ezkontza fortzatuak…. Hemen zentsurarik ez da. Ez ahaztu, arren, segidan doazkizuen izenburuak, inoiz pantaila berdaderoetan, adin muga ez duten horietan ikusiko dituzuela baietz: Arcadia, Kauwboy, Lal Grece, Un mundo secreto, Wandeuky….

Gazteek ikusi behar / merezi / ahal / duten zinemaz franko, luze, oparo eta aise mintzatu zen goiz oso batean Haus der Kulturen der Welt aretoan. Horren franko, horren libre, esan, esan zela ere A Clockwork Orange bazela, zergatik ez? nerabeentzako zeluloide puska. Han —hemen lepoa emango nuke ez zela horrela gertatuko— inork ez zuen aldarrikapen hori eskandalutzat hartu. Argi ta garbi utzi zuten denek gaztea dela ikusle berdindugabea ez dituelako guk, helduok, ditugun gatazka eta aurre iritzi sasi moral/ politiko edo….

Gure estralurtarra, zegoenekoz, Berlini eta Berlinaleri zerien lilura mamitsuaz zeharo maitemindua zen. Baina zinemaz eta hitzaz mozkor izateari egin zion promes maltzurra eta hamar urte betetzen zituen Talent Campus izeneko behin behineko Zinema Unibertsitatera jo zuen.

Planeta honetako lau izkinetan mintzatzen diren hizkuntza guztiak entzuten ziren, zinema aitzaki, hamaika bizitza bizi izan dituzten harrizko eraikuntza horietan. Zinema bizibide (ametsbide?) nahi duten horiek maila goreneko gonbidatu, konplize eta irakasle izan zuten.Oraingoan ere harrapatu egin genituen hitza eta irudia elkarturik, pantailan eta mahai-inguruetan. Idazle batek (Tahar Ben Jelloun) eta bi emakume zuzendarik (Nadia El Fani eta Viola Shafik) gogor eta garratz egin zuten berba atzoko, gaur egungo eta biharko mundu arabiarraz. Berlinen dastatu izan genuen iaz lehendabizikoz udaberri arabiarraren esperantza. Berlinen, ezpainetan gustu gazia genuela, galdetu diogu aurten gure buruari zertan ari diren/ garen? Libian Sirian bezala, Morokon zein Tunisian…

Hitza izan liteke gizakiak duen arma / tresna zaharrenetarikoa; iPada, berriz, gaurkoenetarikoa. Talent Campus horretan hainbat ikaslek erabili zuten kameratzat Multipklayer Video Walk izeneko saio, saiakera eta esperientzi batean, non euskarri biharkoak gaurkoak bilakatu ziren.

Gure estralurtarra ase dago kasik zinemaz. Zinemaren bitartez, hemen, Berlinen, dena jakin izan du gutaz. Baina zinemak berak, hitzak berak, hiriak berak errepustarik gabeko mila galdera berri sortu dizkio. Baita guri ere.

Ezpata txinatarrak 3Dtan

Ez pentsa, ordea, Berlinek eta Berlinalek ez digutela ematen zinemaz, bizitzaz, irudiaz, gozatzeko unerik, betarik, proportziorik. Denek astindua izan den hiri honek ikasi du bizitzaz eta plazerez blai egiten. Hemen tabernak epelak dira, Berlingo jendea bezain abegikorrak. Hemen, kabaretetan iseka egiten zaie mundu honetako, zeruko eta infernuko botere guztiei. Hemen leku gozoetan zigarrorik gozoenak erre egiten dira libertatean. Hemen, esaterako, estreinatu zen, txaloz eta algaraz Txinan burutu den 3Dko estreinako filma. Izenburutik gozamenaren promesa jaso genuen: Flying Swords of Dragon Gate (Dragoiaren Ateko Ezpata Hegalariak….) Ilusioa areagotu zitzaigun egilearen izena jakin bazain pronto: Tsui Hark, Hong Kongeko zinema paregabe eta librearen aitzindari, jefe, buru, kapo. Scorsesek, Tarantinok eta John Wook miretsia, A Chinese Ghost Story mitikoaren sortzailea.

Gustuko izango genuela oso goiz jakin genuen. Argudioa ezagutu bezain fite: hareatzetan ezkutaturiko altxor preziatua, basamortuan galduta den ostatua non printzeak eta bidelapurrak biltzen diren, non emakumeek dantzan eta ezpata borrokan badakiten, non batzuk tartaroak diren eta beste batzuk zetaz jantzitako eunukoak… Non, munduak inoiz ikusi ez duen hondar ekaitza etortzear den. Non gerlariek hegan egiten duten…

Baietz ba. Berlinek beti izaten ditu gozamen eta harridurako une eta gune. Ahaztu baino lehen: ikusi arte ez duzue sinetsiko baina zin degizuet Angelina Joliek zinema egiten badaki: ederki asko frogatu du bere In the Land of Blood and Honey-k.

.]]>
<![CDATA[Cannes, Ederra eta Piztia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1515/033/001/2011-05-25/cannes_ederra_eta_piztia.htm Wed, 25 May 2011 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1515/033/001/2011-05-25/cannes_ederra_eta_piztia.htm
Inork ezin du Malicken The Tree of Life ikusi eta aretora sartu zen zinemajale hura bera izaten jarraitu. Derrigorrean, plazerez, planoaren handitasunaren poderioz, bere burua, bere erraiak aldaturik irtengo da, eta denbora, tabakoa eta aire freskoa beharko ditu bere onera bueltatzeko. Baina ez zaio horren erraza izango bere onera itzultze hori, pelikulak barrua, sustraiak iraulkatu dizkiolako.

Inor ezin da Lars von Trierren Melancholia-n murgildu (murgildu bainoago, amildu) eta eguzkipean edo euripean jarraitzen duen bizitzari heldu. Lars von Trierren zeluloide puska bortitz horri Antigoaldeko eta Etorkizuneko Arte maisu handiek izan duten eta izango duten botere berdindugabea baitzerion, baitario.

Ez dago ez kristaurik, ez judurik, ez fedegaberik, ez mairurik Nicolas Winding Refnen Drive-k abiadura osoan jarriko ez duenik. Barruko motorra bueltaz pasata eta azeleradorea mugaraino eramanda ikusiko du film ilun eta odoltsu hori.

Inork ez du Naomi Kawasek bezain hertsi, bezain fin belarra filmatzen. Gero gerokoa. Hanezu haren azken harribitxiaren ustezko mehetasunaz nahi duzuena eztabaidatuko dugu patxaroso (edota ozenki eta harro) gero, baina lehendabiziko kolpea, begietatik burmuineraino doana, ederra baino gehiago, droga hilgarria da.

Aurtengo Cannes, hots, Edertasunaren erreinua izan da. Baina ez pentsa, arren, distira hori itsugarria baino ez zela. Ez zegoen hutsik, ez. Mundu honekiko, gizakionganako konpromiso estrainio eta aparta erakutsi izan digute pelikula horiek guztiek. Are gehiago, are handiagoa izan da eta da Aki Kaurismakik erakutsi digun elkartasuna Le Havre marabillosoan, non Chaplin, Ozu, Jarmusch eta Tati sumatzen dituzun dantzan eta konplizitatean plano bakoitzean.

Cannesko aurtengo edertasun paregabeak erotu gaitu arras. Malkoetaraino. Erraietaraino. Film bakoitzaren egituran, konposizioan (zer ez genuke esango Takeshi Mikeren Hara Kiri-ren inguruan, 3Dn filmatuta heldutasun osoz!?), barruko orekan eta erritmoan Zinema (maiuskulaz) zegoen nonahi, baina Zinema hori amorruz, tristuraz, salaketaz nabaritzen zenuen blai.

Ez ahaztu, mesedez, Cavalierren Pater, esaterako. Edota Iranek preso mantentzen duen Panahik sinatzerik izan ez duen This Is Not a Film zinemari, politikari eta bizitzari buruzko hausnarketa ez filmatua, irakurria baizik.

Dir-dir egin dute aurten Cannesen milioi bat planok, miloika eszenak. Itsu gaituzte, bai, baina aldi berean, zinema puska horiei guztiei esker, barru-barruan inoiz baino garbiago ikusten dugu zeinen aurka eta zeinen kontra matxinatu beharko genukeen.

Postalik ez, arren

Berriro esan behar badugu, ozenkiago ere idatz dezakegu: nahiz eta hain ederra izan, egungo zinemak (guri interesatzen zaigunak, bederen) ez du postal merkerik saltzen. Bost axola non den filmatua. Egungo zinema gurea ez da turistentzat egina. Kaurismakiren filmean ikusi orduko Le Havrerako bidea hartzeko tentazioak egiten dizu koska, baina ez plano dotore eta harroetan filmaturik delako, baizik eta hor bizitza borroka baita, Bizitza eta borroka.

Gauza bera esan genezake Leila Kilanik Sur la planche lan mardul eta bortitzerako filmatu duen Tangerri buruz. Ez da, jakina, Paul Bowlesek eta konpainiak saldu zigutena. Askoz ilunagoa, askoz basatiagoa, askoz estuagoa baizik. The Sheltering Sky baino mila aldiz berdaderoagoa ere. Zeinen ondo, zeinen gogor, zein sakon bideratzen duen kamera oraindik proiektua baino ez zelarik Donostiako Zinemaldian saritua, bultzatua izan zen pelikula honetan, turistentzat ez den Tanger batean gertatzen den honetan. Min handia dario hiriari, min garratza protagonista mintzatzen den hizkuntza arabiarrari. Min unibertsala bere begietatik gureetara.

Ederra izan da, bai, Zinema Cannesen, baina distira horrek ez ditu izan zinema turistak helburu, zinema bidaiariak baizik. Postalak gustuko ez dituzten horiek baina Kaurismakirekin Le Havrera eta Leilarekin Tangerrera gustura eta dardaraz joango ziren horiek.]]>
<![CDATA[Berlin, urrezko zinema puska batzuk]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1508/033/001/2011-02-23/berlin_urrezko_zinema_puska_batzuk.htm Wed, 23 Feb 2011 00:00:00 +0100 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1508/033/001/2011-02-23/berlin_urrezko_zinema_puska_batzuk.htm The Man from London burutu zuen egilearen irudiek ez dute parekorik munduko inongo pantaila, kamera edo proiektagailutan. Goitik behera, behetik gorantz, izkina batetik plaza batera eta plaza horretatik infernurantz doazela dirudite. Ikuslea sorgintzen dute. Sorgindu, harritu, kezkatu, probokatu, harrapatu. Berak dioenez, Epaimahaiaren saria jaso zuen A Torinoi Lo egingo duen azken filma da. Litekeena da, Bela ez baita inoren, ezeren aurrean makurtzen den sortzailea. Film horren bila hasten bazarete webean, ezetz aurkitu. Agertuko zaizkizue Eastwooden Gran Torino-ren irudiak, baina ez Tarren filmarenak. Ez baita gizon erraza aurkitzen, bilatzen, maitatzen. Eta kasik lortu ezina haren zinema dendetan.

Hala ere, web orrialdeetan existitzen ez den film horrek amets eta amesgaiztoko leize batera botatzen zaitu. Irudi horien aurrean zinema jaio berria dela pentsatzen duzu, sinesten duzu. Garunean, larruazalean eta erraietan.

Kasik sari guztiak bereganatu zituen Asghar Farhadiren Jodaeive Nader Az Simin bestelako kontua da. Zeharo bestelakoa. Gaur egungo, ia biharko zinema dugu. Biharko zinema Irangoa. Modernoa eta bere buruari akaso erantzunik izango ez duten galderak egiten dizkiona. Galderak zertaz? Norberaren erantzukizunaz. Erantzukizun morala, erantzukizuna gizartearekiko, familiarekiko, egiarekiko. Kamera urduri eta jakitun bat arma gisa erabiliz, Farhadik zinema bete-betea osatzen du Irango sistemaren amorrutik dotore, salbu eta moralki irabazle atereaz.

Aspaldian lanean, arrakastaz askotan, porrotez porrot hainbestetan, dihardute beste bi maisuk erakutsi ziguten Berlinen hiru dimentsio famatu eta ditxoso horiek lortuko dutela inoiz behar duten lengoaia propioa. Wim Wendersek izugarrizko omenaldia egiten dio Pina Bausch dantza sortzaileari Pina lan mardulean.

Aguirre, der Zorn Gottes, Fitzcarraldo eta Bad Lieutenant infernuko lanak sortu zituen deabruak, hots, Werner Herzogek, Cave of Forgotten Dreams horretan Chauvet leizeetan aurkituriko historiaurreko pinturei buruzko dokumental didaktikoa soil-soilik egiten du, askoren aburuz. Batzuen ustez, ordea, lortu duena askoz handiagoa da; esandakoa: 3 dimentsioei oparitu die aurrerantzean beharrekoa izango duten hizkera irudizkoa.

Lau izenburu horien aurrean Berlinalen ikusi genuen kasik guztiak belaunikatu behar izan zuen. Isabel Coixeten Escuchando al juez Garzón barne. Isabelek ez bide daki heroirik handienak, santuetan santuenak ere, bere alde ilunak dituela. Eta iluntasun horrek, orban horiek egiten dutela santua santuago, heroia heroi handiagoa.

Joandako garaietan, gutako askok zinema mundua aldatzeko gaia zela uste izan genuen, inozo. Orain ez dugu horrelakorik hain ozenki idazten. Badaezpada ere. Badakigu, ordea, munduak zinemaldi baten programazioa alda dezakeela. Txarrerako askotan: dakizuenez, Panahi zuzendari Irangoak epaimahaian izan behar zuen, baina bertako agintariek galarazi zioten Berlinerako bidaia. Onerako hainbestetan. Forum izeneko sailean (denetan irekiena, denetan basatiena, sorkuntzaren eremu guztietara zabaltzen dena) derrepentean programazioa aldrebestu zen, Egiptori buruzko emanaldi oparoa egiteko aukera baitzen.

Arsenal areto paregabera joan ginen hamaika lagun Traces of Change in Egypt saiora. Han ikusi genuenak urrea balio zuen. Laburren sorta ederra (On a Monday, Ein Shams, Hawi) gehi film batzuen trailerrak (Heliopolis, Microphone, The Last Days of the City.). Zeluloide horrek guztiak Tahrir plazan gertatutakoa ulertzeko tresnak eman zizkigun. Iraultza aurreko filmak izan arren, hor zegoena abisua, dolua, mina, bizirik irauteko grina zen.

Egipto pantailan

Ulertu genuen, hots, elurpean egungo Egipto. Eta duela gutxikoa. Konprenitu genuen agintariek jakin nahi izan ez zutena eta aurreikusi genuen Egiptoko jendeak ez duela amorerik emango ere. Hori guztia, egileek bidalitako bideo eskutitzen artean.

Lagun izan genuen bidaian Viola Shafik zinema irakasle, historiagile eta dokumentalgilea. Une batean, betikoa: europar emakume batek bere burua eskaini zuen dirua lortzeko Egiptoko sortzaileek filmak egin ditzaten. Violak ederki asko eta dotorezia finaz erantzun zion munduko ekoizle guztiak prest direla Egiptori buruzko filmak finantzatzeko, baina autoreek nahiago dutela sakon hausnartu zer, nola, zerekin, zertarako kontatu nahi duten. Dena dago filmatua. Poltsikoko telefonoz, ezkutuko kamerez, baina Egiptok korrika eginiko film traketsak baino gehiago merezi du.

Generation zinemaldira joan ginenok ere urrearen pareko filmak eta giroa dastatu genituen. Haur eta gazteei eskainitakoa da, baina ez haurrentzako zinemaldi suabe horietakoa. Bertan dena zegoen: amodioa, arrazakeria, sexua, heriotza, bortizkeria, politika. Eta gazteek horren guztiaren gainean egiten zituzten galderak puntadunak ziren, arriskutsuak, ederrak.]]>