<![CDATA[Begoña del Teso | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 17 Aug 2022 10:18:21 +0200 hourly 1 <![CDATA[Begoña del Teso | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Miarritzeko kaminoetan barna bi moto libre]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1889/024/001/2022-06-24/miarritzeko_kaminoetan_barna_bi_moto_libre.htm Fri, 24 Jun 2022 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1889/024/001/2022-06-24/miarritzeko_kaminoetan_barna_bi_moto_libre.htm inbentoa gure hankan, lixatu dezagun taula eta goazemu Belharra olatu txit sakratuaren bila, hastear baita Wheels &Waves bilkura basa eta atari moduan parekorik ez duen film tristatua, kaminoetako legenda gazi-gozoa programatu digutelako igualik ez duen Miarritzeko Le Royal aretoko arduradun txit estimatuek.

Zinema gure etxe barruko pantailetan ikusteko beta ematen duten plataforma guztietan (Bidasoako bi aldeetan eskura ditugun horietan) ikusgai, alokagai edo salgai baden ere, ikus dezagun itsasotik horren hurbil den Marechal Foch hiribideko pantaila handian. Jatorrizko bertsioan, nola bestela?

Dasta dezagun Easy Rider-en gustu mikatza. Gasolinaz, LSDz, marihuanaz, bourbon whiskiz, bolboraz, gorrotoz, libertatez, beldurrez, New Orleanseko inauterietako Mardi Gras famatuaren zorabioz gainezka egiten duen zeluloideaz elika gaitezen.

Entzun dezagun bere soinu banda aparta. Adituko dituzue bertan Steppenwolf, The Byrds, The Holy Modal Rounders, Electric Prunes, The Jimi Hendrix Experience...

Badakizue Dennis Hopperek zuzendua dela. Badakizue Peter Fonda dela kamera aurrean, Dennisekin batera. Baina litekeena da Jack Nicholson ere agertzen dela ahaztua izatea. Tamalgarria litzateke ahanztura hori George Hanson izeneko bere pertsonaiak film ero eta izugarri honek bestela ez lukeen sakontasun mingarria, izaera sozial-politikoa ematen diolako, aro horretako (1969koa da filma) Estatu Batuen mixeria guztiak, baita etortzear zirenak ere, agerian utziz.

Aire librean, suaren ondoan pasatuko duten azken gauean, George luze eta argi mintzatuko da askatasunaz, beldurraz, estralurtarrez, arriskuaz.

Ilundu aurretik sartu dira hirurak denboraren poderioz terrorezko film ugariren paisaia naturala bilakatu ziren herrixka galdu horietako batean, gure iruditerian hain barruraino grabatuak diren horietako batean: hautsak hartutako gasolindegia, bizpahiru denda-etxola, ezerekin, inorekin fidatzen ez diren adimen urri-urriko biztanle batzuk...

Sartu dira bertan Peter, Dennis eta Jack; beren larruzko jakekin, beren itxura galantarekin, beren ile luzeekin, beren artisau lepokoekin... Ahapeka hasi dira bertakoak irainak botatzen. Mehatxu barretsuak, sexu-burla beroetan...

Alde egin beharko dute, denen begirada lizunek segiturik. Lehen baino berandu, gau betean, Nicholsonen hitzak entzungo ditugu dar-dar batean.

Euren maneretan, portaeran eta motorretan aspaldi aspaldi zaharrean desiraturiko (eta errefusaturiko) askatasunaren isla ikusi dutelako adierazi diete gorrotoa bertakoek. Libertateak beldurtu ohi ditu (eta arriskutsuak bilakatu...) ametsik egiten ez duten horiek.

Izuak gainditurik, beraiek lortu ez duten askatasun horrekin gozatzen dutenak nahi dituzte... zapuztu, txikitu, birrindu. Jelosiak, inbidiak, bete gabeko desirak jota, mindurik, kiskaldurik.

Alta, ez pentsa zinema independentearen oinarriak finkatu zituen pelikula libre honen autoreak sortzez, izatez eta ekinez garbiak zirenik.

Izan ere, inoiz ez zituzten aitortu, merezi zuten bezala, motorzale guztion ikur, bandera, desira bihurtu ziren bi motor horien benetako egileak.

Wheels &Waves bilera, motorrik ederrenei eta olaturik handienei gur egiten dien akelarrea izanik, iritsi da garaia chopper estiloko motor horiek nork, nortzuk eginak ziren adierazteko. Eta omentzeko. Hona hemen izenak: Cliff Vaughs eta Ben Hardy.

Inork gutxik zekien motorrez Los Angelesko South Central barrutian tailerra zuen Benek adina. Ez zen txikia ere Cliffen abilezia. Bai egile moduan bai tratuetan. Berak erosi zizkion Los Angelesko Poliziari gero itxuraz, izatez, estiloz errotik aldatuko zituzten bi motor horiek.

Bai, Los Angelesko Polizia izan zen Easy Rider-eko motor horien jabea... Nolatan Polizia? Lotsaz beteko dira orain Harley Davidsonen adoratzaile guztiak: Milwaukeeko enpresak erabaki zuen Easy Rider gaizkile bik legea hautsi nahi zutenentzat egindako pelikula izango zela.

Konpainiak ez omen zuen gogoko Vietnamgo gerraren kontra eta borroka askoren alde zegoen jendaia-saldo horrekin nahastea, eta muzin egin zion motorrak uzteari...

Beraz, Cliff eta Benengana jo behar izan zuten Dennisek eta Peterrek. Cliffek eta Benek hiru laguntzaile fin izan zuten, haien artean, Sugar Bear izeneko bat.

250 dolar kobratu zuten motor bakoitzeko. Pelikulak, ordea, 60 milioi dolar bereganatu zituen...

Agian ez da kasualitatea Benny, Cliff, Sugar Bear eta beste biak beltzak izatea. Ez, zurrenik ez. Sekula ez zuten jaso zor zien aitortza. Baina motor gainean ibiltzen ziren garai arriskutsu horretako beltz adoretsu denek aterpe eta tailer izan zuten, beti, Hardy's Motorcycle Service.

Badakizue zer egin behar dugun asteburuon: gasolinaz bete tanga eta Le Royal aretorantz abiatu.]]>
<![CDATA[Galkorragoak dira pelikulak dinosauroak baino]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1935/024/001/2022-06-17/galkorragoak_dira_pelikulak_dinosauroak_baino.htm Fri, 17 Jun 2022 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1935/024/001/2022-06-17/galkorragoak_dira_pelikulak_dinosauroak_baino.htm Jurassic World: Dominion ez da goi mailako zinema. Ez da zinema orbangabea, aratza. Ez da, ezta pentsatu ere, Sortzez Garbia. Egia esanda, beste hamaika, milaka filmen kume sasiko, bastart eta borta da. Ados. Akort. Konforme. Bale.

Alta, bada, bada, bada markaz fuerako ikuskizuna; normalean sortzez garbiak diren pelikulak izaten ez direna. Dituen akats, orban, orbain, itxi gabeko urradura guztiak banan-banan zenbatzea ez litzaiguke zaila izango. Banan-banan. Fotogramaz fotograma, planotik planora eta buelta. Gidoia baino gehiago letren nahaste-borrastea den horren puntu ahul guztiak ederki asko aurkituko genituzke zinema bulimia erasoak plazerez izaten ditugunok.

Naturaren salbazioa espezieen juntazio desordenatu eta desorekatuan datzala entzuteak hozkirria eragingo lioke edonori. Darion eko-ongikeria faltsuak min emango lioke (ematen dio, berez) ikusle sanoari.

Baina bost. Bost. Bost. Bost. Bost axola. Bost ardura. Bost inporta. Berdin dio. Ikuskizunak igualik ez baitu. Giganotosauroak parekorik ez duen bezala. Hamaika zeluloide puska maitatuon nahaste-borraste dastagarria eta inori barkamena eskatzen ez dion nahasmendu gardena delako miresten dugu (batzuek, benetako zinemarako alferrik galdutakook, akaso) Jurassic World: Dominion.

Aretoan zaudela, igual bakardade osoan jendea hondartzan, azken azterketarako ikasten edo errentaren aitorpena egiteko ilaretan zain dagoelako, inongo zineklub, zineforum, arte garaikideari eskainitako egoitza edo arte ederren museo batean debekaturik zenukeen plazer lizunean murgiltzen zara. 146 minutu irauten dituen pelikula honetan, 8 euro baino gutxiago balio duen sarrera baten truke, Indiana Jones, Jumanji, Sir Arthur Conan Doyleren The Lost World, Godzilla, James Bond, King Kong, Julio Verne, Predator, The Swarn, Bourne, Mission: imposible eta zaren zu hori eratu/gauzatu/ sortu/aldrebestu duten bestelako film, nobela, pertsonaia sortaren laburbiltze deliziosa jasotzen duzu, ahoa bete hortz eta begiak bete sorpresa eta mirari dituzula.

Hor daude, nahaspilaturik, bizi izan zaituzten fotograma askoren oroipen freskoak. Hor daude maite izan dituzun galtzaile eta gaizkile zintzoen klonazioak. Hor dago, non eta Maltako karrika, plaza, txokoetan barna, edozertako gauza/abila/aproposa den HondaMontesa 4 Ride motorra, ordainpeko autobideak gorroto eta kamino libreak gogoko dituen makina...

Horrexegatik maite dugu batzuok adituek, arrazoi handiz, arbuiatutako filma. Dinosauroak maite ditugulako. Jurassic World-ekin zerikusirik ez duen Mr. Wain delikatu horretan agertzen diren katuak beste.

Aretotik ateratzerakoan, alerta batek egiten digu dir-dir mugikorrean; Filmin plataforma txit mirestuak laster bere katalogo-bildumatik kanpo utziko dituen filmen zerrendaren abisua da. Derrepentean, Quetzalcoatlus hegalariekin eta lumadun Oviraptorrekin ahazturik, damu sentitzen gara. Gu gozo-gozo ginela, plazer kulpante bati emanda, bere akaberara iristen ziren Dominik Mollen Seules les bêtes, Feng Xiaogangen I Am Not Madame Bovary, Stuart Murdochen God Help the Girl edo Donostiako Beldurrezko Astean ikusleen saria bereganatu zuen Last Night in Soho...

Nahitaez, begiak bete malko bueltatzen zara etxera. Ea baten bat salbatzerik duzun esperantza motzean; Jurassic World-eko jendaiak dinoak salbatzen dituen moduan...

Atea ireki orduko, ordenagailua piztu orduko, akordatzen zara: mundu jurasikoa ez da benetakoa; bestea, ordea, bai. Eta benetakoan pelikulak desagertu egiten dira plataformetatik. Ezabatu. Blade Runnerreko erreplikante ederra ahalegindu zen gu horretaz ohartarazten: «Momentu horiek guztiak galduko dira Denboran, euripean malkoak nola».]]>
<![CDATA[Astiarraga(tar) bat izan, ohorez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2012/031/001/2022-06-10/astiarragatar_bat_izan_ohorez.htm Fri, 10 Jun 2022 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/2012/031/001/2022-06-10/astiarragatar_bat_izan_ohorez.htm Izen hitza barrenetan duten esaldiez egiten dute gainezka euskarazko errefrau bildumek. Hala nola «Aberats izatea baino, izen ona hobe». Edo «Izenetik izanera, gogoa zubi». Eta, zer esanik ez, munduan barna zabaldua den «Izena duena bada» sendo eta irmo hori.

Bestalde, 2000. urtera arte, gutako askok ontzat ematen genuen Oscar Wilden The Importance of Being Earnest lan jostalariaren itzulpen zuzena La importancia de llamarse Ernesto zela. Gaztelaniaz, jakina. Frantsesera itzuli zuten horiek askoz ere dotoreago jokatu zuten bai jatorrizko bai helmugako hizkuntzekin. Baita lanaren izaera literarioarekin ere, eta L' important d´être constant bataiatu zuten.

2000. urte garrantzitsu hartan, Antton Olanok gauzak, hitzak eta benetako esanahia ekarri zituen bere onera, eta Fidel izan beharraz jarri zion izenburu komedia azeri horri.

Orduantxe ikasi genuen gaztelaniadunok ikasi beharrekoa. Hala eta guztiz ere, aspaldiko itzulpen horrek lagundu egingo dit artikulu hau aurrera ateratzen eta amaieraraino eramaten, zeren... izen batzuek badute besteek ez duten garrantzi apartekoa. Zinema kontuetan, kreditu tituluetan hainbat deitura irakurri orduko, hamaika antigoaleko oroipenez betetzen zaizkizu burua, bihotza eta arima.

Esaterako. Hegoaldean ikusgai den Santi Amodeoren Las gentiles argi-ilun oparoz landutako film majoan, Daniel Perez Astiarraga grazia duen baten berri jasotzen dugu.

Ez zaigu deigarri gertatzen soil-soilik kutsu euskaldunagatik. Egiari zor, aspaldi zaharrean dakigu baskoak, mundua korritu eta gero, planeta honetako bazter, txoko, kantoirik arraroenetan finkatu zirela, ginela.

Ez. Sevillan kokaleku duen film baten afixan Astiarraga(tar) bat izateak ez gaitu harritzen. Bestelako kontu batek harrapatzen gaitu. Izan ere, beste bi Astiarraga(tar) ezagutzen ditugu zinemaz elikatzen garenok: Nicolas eta Carlos. Eta bi horiek gabe, Zulueta(tar) baten filmik ez litzateke, agian, existituko.

Bitxia ere suertatzen zaigu ez Danielek ez Carlosek ez Nicolasek Euskal Herrian oinetxerik ez izatea, nahiz eta euren abizena hain leinu argikoa suertatu gure zoru maitatuan. Danielena Andaluzian aurkituko dugu. Aspaldikoa. Beste biena, erresuma izan zen Leongo lurretan.

Kuriosoa, baita ere, Danielen eta Nicolasen lanbidea, ogibidea. Ez zen eta ez da zinema. Nicolas arkitektoa zen. Eta da. Fama handikoa, egun ere ekinean diharduten arkitektoen dinastia batekoa. Daniel, berriz, industria-ingeniaria dugu; dragatze lanak ditu ardura hainbat itsas plataformatan.

Nicolasek dirua jarri zuen 1979n Ivan Zuluetaren Arrebato, Espainiako zinema azpikoz gora jarriko zuen pelikula, egiteko. Diru dezente. Izan ere, ekoiztetxe bat eta guzti sortu zuen horretarako, Carlos anaia bohemioarekin batera. Izan ere, Carlosek buru-belarri (alproja guztiei dagokien pertseberantzia arraro horrekin) jardun zuen zuzendari laguntzaile gisa filmaketan. Hain zuzen ere, Eusebio Poncelak antzezten duen pertsonaiak Sirgado du abizena, Astiarraga(tar)ren bigarrena...

Nicolasek segituan ulertu zuen zinema baino pozoi fuerteagorik, gozoagorik ez dela. Gaindosiaz elikaturik, 1982an kamera hartu zuen, eta, bere herri erromaniaren alde borroka amaigabean ibilitako Tony Gatlifekin batera, Corre, gitano, corre filmatu. Ausartu zen Antonio Arteroren Tragala perro film zakarra, garai hartako gizarteak sakratutzat jotzen zuen guztiaren kontra zihoana, ekoizten ere. Carlos anaia, bitartean, Madrilgo amaierarik gabeko gauetan barna ibiltzen zen...

Kontu kasik bera, abentura ia iguala Danielena; pelikula pare bat ekoitzi ditu Grupo Tranquilo izeneko bere enpresaren bitartez...

Izan naiteke zeharo oker, baina badira izenak izanak sorrarazten dituztenak. Hala izanik, badirudi Astiarraga(tar) bat bazara nahitaez edan behar duzula zinemaren pozoia. Sevillan, Leonen edo Madril hartan bezala...]]>
<![CDATA[Biribila baita baloia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2012/032/001/2022-06-03/biribila_baita_baloia.htm Fri, 03 Jun 2022 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/2012/032/001/2022-06-03/biribila_baita_baloia.htm biribilagoa, begi-bistakoagoa, zentzumen guztiekin antzemateko errazagoa zen hitza bi O zituen garaian; baloia, izan ere, ezin baita bIrIbila izan... bOrObila baizik. I letrak beti adierazi izan baitu, gutako askorentzat, izaki edo objektu flakorik. O hizkiak, ordea, baloi forma du, baloi borobil-borobila, O=Baloia. Baloia=O.

Futbolekoa, jakina. Errugbikoa obalatua da, eskuan hartua, gorputzak babestua, arerioak atzetik dituzula, langetara iritsi ahal izateko. Eroso. Borrokan, baina eroso.

Baloia borobila-biribila denez, ez da harritzekoa pirritan, biraka joan ahal izatea Donostiatik Cannesera edo Cannestik Donostiara. Oraintxe argituko dizuet bidaia honen nondik norakoa.

Bihar iritsiko da bere akaberara Korner jaialdia, futbola, literatura, zinema, arte guztiak eta teknologia berri oro uztartzen saiatzen den festa dastagarria. Bihar, bai, bihar du amaiera, baina gaurko programazioa ez da, inolaz ere, inondik ere, nolabaitekoa. Gaur, Reale Arenako Keler espazioan ETBko Irabazi arte telesaila nola grabatzen den kontatuko digute bertako Ane Garmendia, Sua Enparantza eta Nahia Sillero aktoreek. Gaur, 18:00etan eta euskaraz. Saioa bOrObiltzeko, ikuskizun paregabe bat: baloiarekin edozein mugimendu, truko, bira, salto egiten dakien Paloma Pujol txapelduna izango da bertan. Txapelduna, bai, footbag eta football freestyle diziplina libreetan.

Larunbat honetan amaiera, bai. Baina atzo Donostiako Antzoki Zaharrean pareko gutxi duten bederatzi film labur proiektatu ziren. Haien artean, Irakeko Kurdistanen sustraiak dituen Sahim Omar Kalifa zuzendari belgikarraren Baghdad Messi.

Badira hamar urte Sahimek lan hori burutu zuela. Garai hartan, Leoren eta Cristianoren arteko norgehiagokak Olinpo mendiko jainko biren arteko lehia zirudien, bakoitzak bere armada pribatua zuelarik. Nortzuk soldaduak? Bataren eta bestearen zaleak, arras bateraezinak...

Gauzak aldatu dira futbolean hamar urte hauetan. Ez Cristiano ez Messi ez dira zirenak. Baina ez du axolarik. Sahim Omar Kalifak labur hartan kontatzen zuenak pantailan dirau, triste eta harro.

Barçaren eta Manchester Uniteden arteko finala nola ikusi Irakeko herrixka batean, zure etxeko telebista ziztrina hondatu berri bada? Nola joango zarete aita eta biok hirira, kalez kaleko borrokak badira eta zuk, zuk, hanka bat baino ez baduzu? Bai, hanka bakarrekoa, baina... futbol atezaina!

Hori kontatu zuen atzo pantailan, Donostiakoan, labur horrek. Baina esandakoa, balOia bOrObila denez, pirritan, biraka ibili da hemendik Canneseraino. Eta bueltan, Proventzatik Euskal Herriraino. Izan ere, 2017an Sahimek lortu ahal izan zituen, Baghdad Messi labur fina abiapuntu harturik, Baghdad Messi film luzea burutzeko beharrezko, nahitaezko laguntza (ia) guztiak. Eta balOia, maldan behera, maldan gora, basamortuz basamortu jiraka, itsasoz itsaso biraka ibili ondoren, aurreko egunetan aurkeztu zen Cannesko Merkatuan atzo Donostian ikusi genuen futbolaz, gerraz, ametsez blai den labur majo horren luzapena. Eta izan, izan ziren munduan zehar banatzeko interesa erakutsi zuten banatzaileak, erosleak...

Cannestik-Donostiara. Donostiatik-Cannesera. Joan-etorrian. BalOia bOrObila baita.

Antzoki Zaharreko beste filmen berri jakin nahi? Egun, Alacanteko eta Cartagenako unibertsitateetan zinema irakaslea den Antonio Conesaren Campeones. Izan liteke 25 urte hauetan futbolaren inguruko lanik ederrenetarikoa. Are gehiago Albert Camusek esandakoa onartzen baduzu: «Bizitzaz dakidan guztia futbolean ikasi dut». 1971ra eramaten gaitu Huntza film garrantzitsu eta ausartaren autoreak. Madrilgo Atleticok eskura du Liga, eta zu zale amorratua zara. Zelaira joateko aukera duzu. Debalde. Baina amak familiarekin Casa del Campora meriendan joateko eskatzen dizu. Ez duzu nahi. Haserre zara. Haserre bizian. Enteratuko zara, boteprontoan, aitak tumorea duela burmuinean. Ulertuko duzu primeran, argi, garbi eta samin: Atleticok ez baldin badu Liga oraingoan irabazten, aitak bere taldea garaile ikusteko beste aukerarik ez du izango, eta hori guztia ederki asko konprenituko duzu... «Bizitzaz dakidan oro futbolean ikasi...»... duzulako.

BalOia bOrObila baita.]]>
<![CDATA[Cronenbergez harago, bada]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1900/023/001/2022-06-02/cronenbergez_harago_bada.htm Thu, 02 Jun 2022 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1900/023/001/2022-06-02/cronenbergez_harago_bada.htm
Denak (edo ia denak) hemen gara berriro, bueltatuak gara Cannesetik, 75. ediziotik itzuliak. Cannesen non dena baita posible. Non ezina beti gainditu ohi baita. Cannes. Non oraintxe arte izan dugun zinema dastatzeko modua malamentean zauritua dagoela antzeman dugun. Ez bakarrik guk. Baita zinema azokan, industrian eta sorkuntzan dabiltzanek ere, baita oraindik egin gabeko pelikula baterako aurrekontratua ahozapi batean sinatu ohi zuten horiek ere.

Zinemak bizirik dirau. Zinemak. Euskarriak ez hainbeste.

Beti esan digute areto baten magia jendeak inguratua bizi dituzun emozioetan datzala. Baina egun Iparraldean ikusgai diren Michel Hazanaviciusen Coupez! eta David Cronenbergen Crimes of the Future filmak (biak estreinatu berriak Cannesen bertan) programaturik ziren saloietan zortzi lagun baino gehiago ez ginen bildu Niza ondoan. Beraz... hausnartu, pentsatu eta zeozer asmatu beharko dugu hasierako lerroetan aipaturiko denok. Euskarri aldetik, ez arte aldetik.

Ez. Zinema sasoian dago. Sasoi betean izan ere, nahiz eta, agian, Vincent Lindon buru zela epaimahaiak erabakitako sari zerrendak hain argi ez adierazi.

Ez izan, baina, ardura handirik. Sariak beti sari. Zerrenda guztien izkinetan, txokoetan, kantoietan, muturretan aurkitzen genuen, ostera, irudi arakatzaileok sasoi horren seinale markakoa.

Urrezko Palma jaso zuen Ruben Ostlunden Triangle of Sadness-ek, kasurako, badu azken eszena ikaragarria, non luxua baino ezagutzen ez duten itsasaldi bateko bidaiariek elkarri botaka egiten dioten. Bai, burgoia txundituta uzteko modukoa dirudi... Albert Serrak bere Pacifiction horretan proposaturikoarekin alderatzen ez duzun bitartean. Bertan, badaezpadako paradisu batean euren bizitzaren zentzua bilatu nahi (edo) duten izaki galdu batzuen melopeia hurbiltzen digu Louis XIV. aren heriotzaren kiratsa usaintzera behartu gintuen egileak berak.

Zinema sasoi-sasoian da. Ez baduzue sinesten, galde iezaiezue Zinemagileen Hamabostaldiaren emanaldietan kanpatu duten guztiei. Burmuina eta begi-niniak pantaila-argazkiz gainezka dituztelarik bueltatu dira etxera. Bi adibide, nahiko; lehenbizikoa: Joao Pedro Rodriguesen Fogo-Fatuo atrebentzia. Musikala da. Pornoa da. Politikoa da. Sutan da. Eta ez bakarrik tronura sekula iritsiko ez den printze baten eta sugarrek hartutako Portugalen eginbeharrean dabilen Afrikako koloniak izandako lurretatik etorritako suhiltzaile baten arteko amodio-ipuina baita, baizik eta Cannesen igualik izan ez duen umore maleziatsua dariolako.

Bigarrena, Alex Garlanden Men. Beldur britaniarra. Azken momentuan gehiegikerian erortzen den ipuin lazgarria, non soinu bandak kontakizunak baino sakonago izutzen zaituen...

Hirugarren bat nahi? Plazer handiz: Ikusiko balu, Crimes of the Future burutu duen David Cronenberg bera zur eta lur utziko lukeen filma, De Humani Corporis Fabrica. Bai, antropologoak diren Verena Parabelen eta Lucien Castain-Taylorren zinema puskak minez utziko luke aspaldi zaharretik haragi berriaren mezularia (sortzailea ere) izan den kanadarra. Ospitale zenbaitzuetan plano hurbil-hurbiletan filmaturiko ebakuntzak azaltzen ditu filmak. Apika ez didazue ontzat emango, baina zinez diotsuet poesia baduela. Eta zinema fantastikoaren ezaugarriak. Baita suspensea ere. Zer aurkituko ote zirujauak gorputz bat irekitzerakoan…?

Bueltan gara. Ia denak. Baita Urrezko Erraila lortu zuen Estibaliz Urresola Solaguren ere. Bai, Cuerdas laburrak urrea lortu zuen Cannesen. Non Zinemak bizirik dirauen.]]>
<![CDATA[Ametsezko aretoa 'Cuerdas'-entzat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2121/032/001/2022-05-27/ametsezko_aretoa_cuerdas_entzat.htm Fri, 27 May 2022 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/2121/032/001/2022-05-27/ametsezko_aretoa_cuerdas_entzat.htm Nora filmaren egilea den Lara Izagirre, eta, bestea, Itxaso Fraurekin batera Katz Estudioa aurrera ateratzen duen Ana Angulo), azkenean baina ez azkenengo aldiz, Cannesen Cuerdas film laburra.

Bitan pantailaratu ere. Bata, astearte eguerdi partean. Bigarrena, Grand Auditorium Lumieren luxuzko gala hasten zen ordu berean.

Bada, baina, hirugarren emanaldi bat. Justu gaur. Arratsaldeko zazpi eta erdietan. Eta ez nolabaiteko leku arrunt batean. Eta ez ohiko, usuzko Cannesko areto (edo areto antza duen leku) batean. Ez. La Semaine de la Critique-k aukeraturiko Cuerdas filmak Valbonnerako bidea (autobusa, trena edo antolatzaileek eskainitako ibilgailua) hartuko du segituan.

Valbonne Cannestik kilometro batzuetara dago. Gertuago ditu Grasse eta Opio; bertan hazten dute munduko perfumerik gozoenek (baita garratzenek ere) ezinbesteko duten Centifolla izeneko arrosa.

Baditu herriak antzinako egunetara bultzatzen gaituzten aztarnak eta istorioak, baina egun, technopole ikaragarria da. Hantxe finkatu dira zibernetika industriarekin zerikusia duten hamaika enpresa.

Hala ere, ez da inguru ez hotza ez birtualegia, Proventza herrialde ederra baita, okzitaniera mintzoa zuten poetek kantatua, Itsasoko Alpeak zeruertzeko zaindari dituela, eta absenta edabe deabruzkoa basoetan beti prest.

Izen ezin hobea eta ametsezkoa du Cuerdas gaur hartuko duen aretoak: Les visiteurs du soir (Arratseko bisitariak). Bai, Marcel Carneren pelikularen izenburu bera! Erdi Aroan kokaturiko film fantastiko hura, non dena zen posible; non Antonionik berak jardun zuen laguntzaile gisa, eta Alexandre Traunerrek sortu zituen inork gainditu ez dituen dekoratuak. Ba hortxe, berez dantzaleku erraldoia den eremu horretako izkina batean izango da ikusgai Cuerdas, bertako zinemazaleek mimoz zaindua.

Jada bi emanaldi izan direnez, La Semaine de la Critique-k estreinatu gabeko filmen gainean ezarritako bahitura kendu berri du. Beraz, mintza gaitezen Estibalizenak, Lararenak, Anarenak eta Itsasorenak diren Sirimiri Films, Gariza Films eta Katz Estudio ekoiztetxe adoretsuek sortu, bultzatu eta Canneseraino eraman duten laburraz.

Badakizue filmaren mamia: hor nonbait (denok ezagutu arren, inork ez du izena aipatuko, ez baita beharrezkoa), elektrizitatearekin, petrolioarekin, gasarekin zerikusia duen konpainia, boterez infinitua, dago; inguruko paisaiak zapuztu eta inguruetan bizi direnen osasuna arrisku bizian, gorrian eta bueltarik gabekoan jarri dituena. Orain, bere burua zuritzeko (azpi) asmo-ekimen maltzurretan dabil. Badakizue, kapitalismoaren musu atsegin sasikoa zabaldu nahian. Green washing deitzen zaio jolas aldrebes horri.

Majo-majo ari da herriko ekintza guztiei, elkarte guztiei diru laguntzak ematen...

Abesbatza ez dabil, prexixo, ez esnetan, ez aparretan, ez diruz ondo. Laguntzeko prest dago enpresa, baina emakume batzuek planto egingo dute... Duintasun kontu bat, besterik ez...

Azaleko begirada batez, filmak ez du ezer berezi-berezirik ematen. Gerrilla lan bat baino ezer gehiagorik ez.

Apurka-apurka, ordea, Cuerdas zeinen ondo, zeinen estu, zeinen abilki eta trebeki den neurtua, landua, kameraz koadroan (frame delakoan) sartua konturatzen zara, harridura gozo batez eta batean.

Ez da bakarrik gidoi kontua. Ez soilik Lara Vilanovak ederki jakin izan duela leihoaren bestaldean diren tximinietako kearen itzal grisaxken kiribil hilgarriak kameraz marrazten. Ez; soinua jasotzeko Koldo Corellak izan duen kuraia kontuan hartu beharreko puntua da. Eta aktoreen lana. Eta, nire irudiko, Cuerdas-en ikur eta ikono bihur daitekeen irudia: Begoña autobus geralekuan. Gauez. Bakar-bakarrik, atzean, urrun-hurbil samar, Kuala Lumpurreko Petronas dorreak izan zitezkeen erraldoi baten (edo anitzen) siluetak eta argiak dituela.

Gure etxe ondoko/barruko pantailetara noiz iritsiko zain zaudetela, zoazte Bakion eta Mundakan filmatu zen Alauda Ruiz de Azuaren Cinco lobitos ikustera. Zinema zertan, bizitza nola (eta nolatan), eta sarri, sarriegi, zeinen garratza den gure izaera (besteekiko) sumatuko duzue bertan.

Ez, Alauda ez dago Cannesen. Alauda Berlinen izan zen. Ez da harritzekoa plataformetan den Gora Automatikoa barrabaskeria kasik zoragarriaren egileek pentsatzea, hautatzaileei, ikusleei eta sarietarako botoa ematen dutenei sinetsaraziz gero euskal zinemaren lan baten aurrean daudela, probetxu handiagoa aterako duela inspiraziorik, animorik gabeko sasi (edo ez) sortzaile batek.

Gure zinemak, egun, errespetu handia lortu du planetan. Horrexegatik, Gora Automatikoa izenburua jarri zioten euren animaziozko bihurrikeriari, errespetu hori bereganatu nahi desesperatuan.

Seinale ona, hasi dira ba gu bezalakoxeak izateko intentzio burlati demonioetan...]]>
<![CDATA[Canneserako bidean, Maisuari kantari]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1915/025/001/2022-05-20/canneserako_bidean_maisuari_kantari.htm Fri, 20 May 2022 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1915/025/001/2022-05-20/canneserako_bidean_maisuari_kantari.htm Cuerdas film laburra. Non eta Espace Miramarren, La Croisette pasealeku mitikoarekin izkina egiten duen Pasteur kaleko La Semaine de la Critique ekimen ezinbestekoaren egoitzan.

La Semaine de la Critique... Bertan egin ziren ezagunak, bertatik agertu ziren planeta honetako plazetan Guillermo del Toro, Jacques Audiard, Bertrand Bonello, Lucia Puenzo, Leos Carax, Julia Ducournau!

Asteartean. 19.30ean. Zinema zertan den erakutsiko digun La Semaine de la Critique sailaren babespean.

Hurrengo egunean, Estibaliz eta film laburraren ekoizle bi biltzekoak dira Espainiako Kultura Ministerioko goi mailako ordezkariekin. Eta Frantziakoa Kultura ministroarekin bazkaltzekoak. Ordurako, Cannesko Zinemaldiak (beste guztiek bezala) hautatu dituen pelikulen gaineko bahitura kenduko du, eta libre egingo dugu berba Cuerdas-en inguruan. Bitartean, ez ahaztu plataformetan daudela Bizkaian jaio eta Kuban zinema muntaketa zer den ikasi zuen Estibalizen beste bi film labur: hain garratz eta ondo filmatua den Polvo somos, eta horren haragizkoa den Adri erretratu intimo-intimoa.

Zinema txirrista batean ibili gara egunotan. Jacinto eta Midnight suertatu ziren Bilboko FANT festibalaren irabazle. Galiziako terrore guztien jakitun, jabe eta zerbitzari leiala den Javi Caminoren filmak jasoak ditu sariak ere Austin eta Sitgeseko akelarreetan. Azaleko begirada ganoragabe batez, Texas Chain Saw Massacre gurea omentzen duela ematen du, baina barruraino sartuz gero, haratago, oso haratago, doala baieztatuko duzue. Baieztatuko ere Galizian egin ohi den beldurrezko zinemak bizirik irauten duela. Bizirik baina... heriotzarekin beti dantzan, ironiaz eta maleziaz dantzaturiko kontrapasean. Ikusgai duzue Jacinto, nahi (eta pagatu) izanez gero, zuen egongela barruko pantailan, aspaldi igo baitzuten plataformetara.

Manchesterreko eta Montrealgo zinema bilkuretan sari pare bat lortu ondoren, bestelako kontua bidali zuen Bilbora Hego Koreako Kwon Oh-Seung zinegileak; Midnight-ek mutur-muturreraino darama serial killer baten jendea hiltzeko pasioa, zirrara, delizia. Ez du amore ematen. Gogoz eta gogor saiatzen da bere desira betetzen, asetzen. Gustukoa du biktimekin mintzatzea, jolastea. Katua saguarekin nola. Haiek baino azkarragoa, bizkorragoa, listoagoa dela uste du, zinez eta benetan. Baina gidoiak irakatsiko dio oker dagoela. Itzalen artean, inork ez zapalduriko kale estuetan aurkitu du (diote) bere neurriko zapata (labana), bilatuko diote bere moduko lagun-biktima. Eta guk txalo joko dugu.

FANT hain usukoa ez den era batez iritsi zen bere akaberara: ehun urte bete berri duen pelikula bat aukeratu zuten antolatzaileek klausurarako, Murnauren Nosferatu!

Literatura, musika, zinema klasiko orok badute marka berezia: erronka eta oztopo guztien gainetik daude. Ezerk ez die itzala egiten. Inork ezingo ditu hondatu, txikitu, usteldu. Ez denborak, ez modak, ez... auskalo noren atrebimenduak. Horrexegatik dira klasikoak. Garaietara egokitzen direlako. Edo alderantziz, aro orok klasikoetara egokitzen dituzte beren desirak, beren beldurrak, beren amets txakurrak, beren ezin aitortuzko gustu ederrenak.

Hikikomori beren laburragatik merezia izan zuten saria jaso ostean, Borja Crespo eta Susana Miravalles DJ gisa aritu ziren FANT-eko amaieran. Hamaika lagunek jardun dute ehun urte hauetan zehar Nosferatu-ri soinu banda jartzen. Susana eta Borja ez dira lehenak, eta ez dira azkenak ere izango, baina Gran Viako aretoan denon Maisuarentzako alabantzan sortu zuten playlist-ak aipu bat merezi du Cuerdas-en inguruan libre eta aise idazteko esperoan gaudela. Hona hemen bere esklaboek Izuen eta Izurritearen Jaunari eskaini zizkioten soinuen laburpen bat. Eta ez ahaztu Murnauk metronomo batez filmatu zuela gure bihotzeko klasikoa, irudiek behar eta merezi zuten musika-erritmo gauekoa gorde nahi izan zuelako.

Arima beltz eta tristatua eta bere gorpua odolez elikatzen dituen hura gazteluan eta barkuan zela, The Witch, Escape from New York, A Clockwork Orange, The Lighthouse bezalako filmen soinu banden mixak eta remixak entzun genituen.

Bere burua sakrifizioan eskainiko zuen emakumearen gelan eguzkia sartzear zela, Borjak eta Susanak sanpleatu zizkiguten ez bakarrik The Cure, Black Sabbath, John Carpenter eta Smashing Pumpkinsen atrebentzia ilunabarrekoak, baita Lisaborenak ere. Eta baita... Bizkaian 2006an sorturiko Los Carniceros del Norte taldearenak. Nortzuk? Iparraldeko Harakinak, bai. Enziklopedien aburuz, synth-punk eta afterpunkeko kreaturak ditugu. Gothic rock-aren zale/gile porrokatuak. Badute beren ulu guztiak jasotzen dituen disko bilduma bat, bertan, izuz, nazkaz, orroez hiper-mega- artxi-aseturiko kantak direla entzungai.

Harakin gotiko horiek ez dute duda izpirik izan, eta abesti batean zera esan digute: Nosferatu vive en Barakaldo (Nosferatu Barakaldon bizi da). Eta Estibaliz Urresola Solaguren, egun batzuez, Cannesen.]]>
<![CDATA[Zonbiez, azeriez eta grekoz ez jakitearen mixeria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1880/025/001/2022-05-13/zonbiez_azeriez_eta_grekoz_ez_jakitearen_mixeria.htm Fri, 13 May 2022 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1880/025/001/2022-05-13/zonbiez_azeriez_eta_grekoz_ez_jakitearen_mixeria.htm Coupez/Final Cup/¡Corten! da.

Jakingo ez duzuena, agian, akaso, baliteke, apika, zera da, The Artist hitzik gabeko filmarekin bazterrak astindu eta Oscarra lortu zuen egilearen azkenak ez zuela izenburu hori filmatzen hasi zirenean. Ezta Cannesko aukeraketa batzordeak irekierako ezin hobea zela erabaki zuenean ere.

Ez. Donostiako Beldurrezko Astea 2017koan gozatu genuen Yoshiko Takeharen One Cut of the Dead terrorezko bihurrikeria japoniarraren bertsio frantziar honek Z zuen orduan deitura,

Bai. Z. Elhuyar hiztegiaren adibideek diotenez, alfabetoko azken letra eta hirugarren koordenatu-ardatza. Zenbakikuntza greziarrean, bederatzi balio zuen letra, eta Melina Mercouri, Irene Papas edo Zorbaren alfabetoan seigarren letra.

Bai, Z. Justu bihar Azpeitian kontzertua emango duen Zetak taldea bezalatsu. Zetak, bai. 2019an Pello Reparazek sorturiko euskal pop-elektronikoko taldea.

Zeta zuen izenburu. Hasieratik. Baina, baina, baina, Errusiako Armadak Ukraina inbaditu zuen. Eta gerra hasi zen. Eta erraz asko erabaki zen biktimak nortzuk eta borreroak zeintzuk ziren. Eta Europak zein Amerikako Estatu Batuek ez hondorik ez mugarik ez duen gain-antzezpen bati ekin zioten. Beharbada gu despistatzeko ahaleginetan. Gu ez konturatzeko beraiek ere gerra/sarraski horren parte zirenik. Mendeku gosez eta malkotan hasi ziren batzuk Ongia non, Gaizkia zeinen ondoan erabakitzen. Gaur, maiatzak 13, ez dute, oraindino, Tolstoi debekatu, ezta Sergei M. Eisenstein ere, baina asmo hori darabilte askok kaskoan. Batzuei esplikatu behar izan diegu Pussy Riot musika taldea ez zela zehazki-zehazki gaiztoen aldekoa…

Mundu aldrebestu-hipokrita gurean hori guztia gertatzen zela, alta, beldurrezko pelikula filmatzen ari diren zinemagileen artean benetako zonbifikazioa suertatzen deneko komeria odoltsuak kontatzen dituen komedia frantziarrak artean zuen Z izenburu.

Baina derrepentean deabruak dakien inor ohartu zen Ukraina setiatu ondoren, Ukraina inbaditu eta herrialdea «desnazifikatu» asmoz edo Ukraina birrintzen duten horiek z bat zutela ikur, bandera, intsignia, enblema.

Zergatik z? Ba nolabait, Za pobedy esamoldea laburbilduz, garaipena beraiena izango dela adierazteko.

Dardarka hasi ziren Mendebaldean. Dardarka Michel Hazinaviciusen filmaren inbertsoreak, ekoizleak, banatzaileak...

Izerdi larri-patsetan ere Cannesko Zinemaldiaren nagusi guztiak, «Z??!!! Afixetan z erraldoi bat duen pelikula batekin inauguratuko dugu pandemia osteko edizio lehena, justu 75garrena dena? Ez da posible. Ezin leike. Akabatuko gaituzte sareetan, txioetan, goiburuetan!!! Eta jakina, Cannesen, herrien arteko konkordiaren alde jokatu izan dugu eta jokatuko dugu... beti».

Hori guztia zioten guztiek. Baita filma saldu behar zuten horiek ere.

Negoziazioak izan ziren. Presioak ere bai. Belusezko mehatxuak... Eta azkenean, Michelek eta lagunek izenburua aldatu zioten asteartean Hegoaldeko zinemetan eta Cannesko Gran Auditoriumen estreinatuko den filmatxoari.

Barregarri samarra, ez da? Ba hamaikak ikusteko jaioak bagara, hona hemen hamabia: izenburua aldatu orduko Cannesko Zinemaldiaren komite gorenak agiri bat plazaratu zuen, erabakia bihotz-bihotzez eskertuz, laudatuz, eta harekin bat eginez.

Hamaika baino askoz gehiago ikusteko gara jaioak, ez deritzozue?

Bai, Putinen aldekoen ikurra da Z. Bai, Ukrainako soldaduek etsaien gorpuak hartu eta lurrean Z bat osatzen dute. Gorrotoak jota, jakina. Propagandarako tresna gisa ere bai. Kontrakoen animoak zapuztu nahian. Ederki dakizkigu gerra guztietan erabilitako armak zeintzuk diren, fusilak, tankeak eta bonbak aparte utzirik.

Z bai. Baina Putin existitu baino lehen bazen Kalifornia ondoan beste inbasore batzuen kontra borrokan zebilen maskaradun ausart bat, El Zorro (Azeria) izengoitiaz ezagutua. Eta Z zen paretetan uzten zuen sinadura, ezpataz edo zigorraz eginda. Eta zinemak irakatsi zigun Z hori errespetatzen. Putin existitu baino lehenago. Eta bazen Costa Gravasek egindako film ausarta, Greziako koronelen kontrakoa. Eta Z zuen izena. Izan ere, diktadurapean, debekua jarri zioten letra horri. Zergatik? Hormetan idazten zuten horiek zera adierazi nahi zutelako: erresistentzia espiritua bizirik da: ζει.

Eta izu-zinemaz arituz gero, nork ukatuko zaleontzat Z dela zonbien apokope oro maitatua, elkarri pasatzen diogun abisua?

Askotan, ezjakintasun sasi solidarioak, barregarria izateaz gainera, kultura falta tamalgarria azaltzen du.]]>
<![CDATA[Labur-laburrean eta laburbilduz, badon hamahiru]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1954/024/001/2022-05-06/labur_laburrean_eta_laburbilduz_badon_hamahiru.htm Fri, 06 May 2022 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1954/024/001/2022-05-06/labur_laburrean_eta_laburbilduz_badon_hamahiru.htm
Hamahirua baita azpimundua gustuko, gogoko, begiko dugun guztion zenbaki arras maitatua. Ez 11. Ez hamabi. Ezta hamalau ere. Bai, egia. Hamalau dira denbora luzez Arantzazurako bideko arekan izan ziren Oteizaren apostoluak. Baina guri gaur (barikua, ezin liteke ez eguena, ez zapatua, ez domeka izan), Jurgiren hamalau horiek bost. Guri gaur (afari gabeko baribakoeun zorgarri honetan) 13 zenbakiak biltzen gaitu alaitasun ilun batean. Hemen. Bilbon. Baina ez Arriagan. Ez Alondegian. Ez. Gu Eliseo soroetan gara elkartzekoak. Non bestela? Ez al zarete akordatzen, anaia-ahizpok, joandako garai urrunetan landa horiek zirela heroiak hil ondoren bizi ziren lekua?

Bai, hortxe, Eliseo soroetan. Ez, ez Pariskoetan. Ez, ez Donostiako Martutenekoetan, non gure aitona-amonek dantza egiten zuten. Ez. Atzerago, askoz atzerago joan behar duzue aroetan barna, jainkoak Olinpo mendian bizi zirenekoetara iristeraino. Beraiek han goian zirela amodio-amorru jolasetan, gu, heroiak, hil eta gero, Eliseoetara gindoazen. Betiereko. Beraz, ez 11, ez hamabi, ez hamalau existituko diren gaurko egun gurean ez gara ez Azkuna zentroan, ez Areatzan izango, baizik eta Bertendona kaleko Bombonera-n, Campos Eliseos antzokian. Badon/badok eta hamahiru.

Hamahiru ditugu Bilboko Zinemaldi Fantastikoaren 28. akelarrean ikusgai izango diren euskal laburrak. Gauez, jakina. Noiz, bestela? Ezingo genuke guk, malefizio guztien miresleok, Erromako zubi gainean ibili, nahiz eta Oz-eko aztiari bisita egiteagatik izan.

Gu beti gauez. Gu beti infernuko soroetan. Gu beti hamahiru.

Bada jendaia majo-maltzurra hamahiru horiek aurkezten dituena. Batzuek badute eskarmentu handia. Esaterako, David Perez Sañudok. Ane filmaren autoreak, oraingoan, serial killer bat toreatzen du, maisuki, Manolo Escobar kantari delarik eta dutxan au pair moduan landa etxera arrimatu den neska frantziarra dagoela. Besteek, ordea, munduko hainbat film bilkuretan frogatu dute frogatu beharreko adorea. Nortzuek? Ba Kevin Iglesiasek eta Pedro Riverok, Los días que nunca fueron-en egileek. Bada Abernua ohiko aterpe duenik... Hikikomori-ren kulpantea den Borja Crespok. Bada ospelean gustura ibili ohi den Azpeitiko Kamikaz kolektibo bat, bere Pa(i)saia pertsonal eta besterenezina sortzen ari dena. Bada bi minutuz atzeraka filmatzen duenik: Amaia San Sebastianek deslapidazio bat kontatzen digu bere Rewind horretan, nolabait aldarrikatuz gizakion justizia injustua denean, zinemak baino beste ezerk ez duela justiziarik egingo.

Sentitzen dut Martintxo, gure aspaldiko ipuin zaharretako heroia, baina zuk egin ez zenuena plazer handiz egingo dugu guk gaur (barikua), hemen (Eliseo Soroetan), gauez. Guk, Deabruak berak eskatzen badigu hamahiru ahoskatzeko, aho betez emango dugu aditzera gurean hamahiru badirela, nahiz eta euskal kantagintza berritu zutenen hezur sakratuak dardaraz hasi lurpean.

Badok, badon (h)ama(h)iru, bai. Hamahiru malefizio. Eta hain da hori egia biribila, ezen Fant 28.ak bereak egingo dituen maiatz honetako 13an. Ostirala. Nor Abernurako bidaide? Nosferatu! Murnau! Max Shreck!

Gure lur ospelean, demonio guztiak lagun, 13 zenbaki maitatua bider bi egiten dugu. Barikuak gustuko ditugulako Eliseo soroetan.]]>
<![CDATA[Iparraldetik dator Hamlet izango dena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/025/001/2022-04-29/iparraldetik_dator_hamlet_izango_dena.htm Fri, 29 Apr 2022 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1951/025/001/2022-04-29/iparraldetik_dator_hamlet_izango_dena.htm
Robert Eggersen The Northman-ez ari naiz, Hegoaldeko zinema saloi ia guztiak hartu, okupatu, konkistatu ondoren, Iparraldeko beste hainbat datorren astean setiatuko dituenaz.

The Witch (2015) eta The Lighthouse (2019) filmen egileak sinatzen du denbora ere existitzen ez zen garaietara bultza egiten digun kontakizun hau, baina amaierarik ez du zeluloidezko epopeia honetan parte hartu dutenen izen zerrendak. Eta ez dira hala moduzkoak beren dohain, jakinduria eta ofizio-sormen trebeziak.

Gidoian, esaterako, Sjon izeneko idazle-musikari-komikigile islandiarrak hartu du parte. Ikaragarriak dira gaztelaniaz, ingelesez eta frantsesez irakurgai ditugun Skugga-Baldur (2003), Argóarflísin (2005) eta Rökkurb?snir (2008) bere liburuak, Europako lur urrun, hotz, estrainio horietan kokaturikoak.

Argazkian, kamera maneiuan, Eggersen aspaldiko lankide Jarin Blascke ibili da. Aholkulari hamaika izan du zinemagileak mugarik gabeko ekoizpen hau aurrera atera ahal izateko. Hizkuntzalariak (Haukur Thorgeirsson). Historiagileak, desagerturiko herrien erritu eta sinesmenetan adituak (Upssalako Unibertsitatean Arkeologia eta Antropologia irakasle diharduen Neil Price). Behar izan ditu Robertek poetak jainkoekin batera kantuetan ibiltzen ziren aro horietako jendeak erabiltzen zituen oihalak, larruak, jada existitzen ez diren hegaztien lumak, erreketan dir-dir egiten zuten harri-koskorrak eta beheko erreinuetatik ateratako metal nobleak inork baino hobe ezagutzen zituztenen gida eta laguntza.

Ezinbesteko izan ditu gaurkoak ez diren zaldien maneiua zekiten zaldizkoak. Ezinbesteko, zenbatzen ere ez ziren urte haietako armak erabiltzen zekiten horien konpainia. Iparraldeko Gizonak, bere arerioek zein bere parekoek pantailan (arren, otoi, faborez, ikus ezazue filma ahal duzuen pantailarik handienean, zabalenean, altuenean) darabiltzaten ezpatak ez baitira gurean izan direnak. Ez vizcainas izengoitiaz ezaguturiko daga hilgarri horiek. Ez Espainiako Toledon edo Alemaniako Solingenen sortutako maskor esku-babesa eta xafla angeluzuzena pieza bakarreko ezpatak. Ezta 70-75 zentimetroko luzera zuen euskal ezpata bastante motza baina arras hilgarria ere. Ez dira pelikula honetakoak ez Arturoren Excalibur ez Hamlet printzea hil zuen hura.

Hamlet... Bai, Danimarkako printze malapartatua. Presente dago une orotan ikuslearen pentsamenduan. Izan ere, Amleth du izena The Northman-eko protagonistak. Izan ere, Eggersek eta Sjonek inspirazio iturri, oinarri hartu dute Shakespearek berak hartutako aspaldi-aspaldiko istorio bera, tragediak besarkaturiko munduaren goi partean dauden herri horietako printze batena...

Baina ez datorkigu Hamlet bakarrik burura pelikula ikustean. Ez, hortik dabil, baita ere, alderrai, Macbethen mamua. Are gehiago Lady Macbethena...

Burutik, kameratik, asmoetatik sano ez den Eggersen, Sjonen eta besteen (ez ahaztu, esaterako, ezpata duelu guztiak koreografiatu dituen C. C. Sniff maisua) delirio honetako planoak ere ez dira ohikoak. Adibide bakan bat jarriko dizuet zuen gozamenerako: plano sekuentzia bakar batean nahasten dira, gupida gabe, denborak, momentuak, istantak.]]>
<![CDATA[Anbulantzian zein trenean, zinema!]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2067/025/001/2022-04-22/anbulantzian_zein_trenean_zinema.htm Fri, 22 Apr 2022 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/2067/025/001/2022-04-22/anbulantzian_zein_trenean_zinema.htm txulo sasi intelektual horien aburuz, batak merezi ditu belauniko luzatu beharreko alabantza guztiak; baina despitaz eta koleraz baztertzen dute bestea, burua duintasun zauritu batez altxatuz eta ostertz aldera serio begira.

Biak ditut nik, alabaina, gogoko, begiko, plazerbide osoko. Biak daude, egia biribila, zinema uni/multi/bertsoaren bi muturretan. Kontzeptualki zein formaz, moduz, helburuz. Baina biak dira, zin egiten dizuet, zinema puska ikaragarriak.

Juho Kuosmanenek zuzenduriko Hytt nro/Compartment Number 6 Finlandiako filmaz, iragan Cannesen Epaimahaiaren Sari Nagusia jaso zuenaz, eta milioi askoko aurrekontuetan aise eta gustura ibili ohi den Michael Bay zinemagile, zinema ekoizle, zinema saltzaile, zinema bultzatzaile, zinema inbertsorearen Ambulance-z ari natzaizue.

Lehenengoa jatorrizko bertsioan da entzun/ikusgai zinema connaisseurs direlako (garelako) horientzat erreserbaturiko txoko berezietan: Iruñeko Golem-Yamaguchi aretoetan eta Donostiako Trueban. Besteak, aldiz, hirietako erdigune dotoreetan ez dauden auzoetako eta merkataritza guneetako pantaila guztiak egin ditu bere.

Biak dira, dei nazazue tematsu, izugarrizko zinema piezak. Lehenengoari eskerrak eman beharko dizkiozue, zuzendari markatik fuerakoa aurkezteaz gain, Rosa Liksom idazlea ezagutzeko beta emango dizuelako. Bestea, krispetak jaten eta kola freskagarriak edaten ikus dezakezue inolako damurik edo lotsarik sentitu gabe. Izan ere, hain da burrunbatsua soinu eta zarata banda, ezen inor ez baituzue molestatuko tragoka eta kristi-krasta zaudetela.

Pelikula biek darabiltzate maisuki zinemarako paisaia ezin hobeak diren bi garraio mota: trena batak, anbulantzia besteak. Baina ez pentsa, Murmansk aldera garamatzan burdinazko gailua ez da, inolaz ere, ez Orient Express, ezta Eugenio Martinen zuzendaritzapean Christopher Leek eta Peter Cushingek Horror Express hartan hartu zuten Transiberianoa ere. Bederatzi sari potolo jaso dituen Finlandia-Errusia-Eslovenia-Alemaniaren arteko ekoizpen honetan ez dago Train to Busan miresgarri hartan agertzen ziren zonbi horietako bat bera ere, eta nahiz eta bere bagoietan gau pare bat pasatu, ez du zerikusirik Alan Parkerrek zuzendu eta Oliver Stonek idatzi zuten Midnight Express harekin. Hori esanda, onar dezagun finlandieraz zein errusieraz mintzaturiko film horri zeluloidezko bideetan barna zein burdinazko kaminoetan zehar dabiltzan beste hamaikari darizkien usain bera, tonu bera, oroitzapen bertsuak darizkiola. Horrexegatik ez zara jaitsiko hurrengo geraldian. Horrexegatik hartzen duzu aterpe kiratsa Moskutik auskalo norantz eta noraino garamatzan antigoaleko (ibil)gailu-traste horretan.

Etsipenaren barrunba isila, desitxuraturiko mundu bati bota beharreko azken-aurreko begirada. Hizkuntzen arteko lotura maltzurrak eta zinema ariketa ezinbestekoa: filma eta gero edo filmaren aurretik, Rosa Liksomen liburua leitu. Eta, askotan bezala, pelikulen eta liburuen hizkera joko desberdinetan murgildu.

Ambulance-n, berriz, zinemaren armazoiaz ikasiko duzu ezinbesteko kasik guztia. Akziozko film batek berezkoa izan beharko lukeen plano-konposizioan egingo duzu doktoretza cum laude. Muntaketa ikastaro trinko batean izena eman duzula pentsatuko duzu. Agian, zaren zinema ikaslea zarela, penaz onartuko duzu kotxe, helikoptero eta beste ibil/hegan/gailu jazarpen hoberik ezingo duzula inoiz filmatu. Nahiz eta bihotzez, arimaz eta hezur guztiez saiatu ere...

Eta horretan zaudela, konturatuko zara pertsonaien erretratuan, pertsonaien inguruabarretan asmatu ere egin dutela gidoigileek. Ambulance-n ere, handiuste alu horiek onartzen ez badute ere, badira Patuak astindutako pertsonaia batzuk.

Hytt nro 6 eta Ambulance... Ez galdu. Ez bata, ez bestea.]]>
<![CDATA[Gutiziarik gabe ez baita justiziarik...]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2007/022/001/2022-04-15/gutiziarik_gabe_ez_baita_justiziarik.htm Fri, 15 Apr 2022 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/2007/022/001/2022-04-15/gutiziarik_gabe_ez_baita_justiziarik.htm e want to be, to be in the number, oh when the Orkestra Lurtarra go marchin' in!

Beste hamaika kontuz egin genezake berba eta hizki. Baina ez dut ez gura, ez gogo, ez laket, ez apeta, ez kapritxorik. Eta ez pentsa, badira aipua merezi duten beste afera franko. Esaterako, hor duzue ikusgai, Kanalduderen webgunean, Josu Martinezen Bizkarsoro proiektuaren parte bat den Subandila film laburra, Euskal Herriko 30 herri korritu dituena, Laburbira ekimen ero-gozo-osoaren aukeretako bat izan baita. Labur honetan, naziek Iparraldea okupatu zuteneko garai garratzetara bultzatzen gaitu Caminho Longe eta Jainkoak ez dit barkatzen pieza izugarri onen autoreak.

Badago zer kontatu, zer komentatu, zer proposatu bastante eta dezente. Baina hurrengo baterako utziko dut. Gaur nahi baitut to be in the number, Imanol Zinkunegik eta irudigile-soinugile-marrazkigile saldo eder osoak pantailaratu duten Orkestra Lurtarra jotzen hasten denerako. Jotzen hasi Euskal Herriko zinema saloietan barna. Jotzen hasi... Zer, ordea? Ba, esaterako, Anariren Aingura hegodunak. Edota Mursegoren Zuek zarete za!. Edota Talka Recordsek proposaturiko Agur Jaunak txit sakratuaren bertsio txit aldika matxino osoki gozoki lotsagabea; zeru, aldare eta kapitolio goienetan dauden denekiko bertsio adeigabe eta agurgarria. Nork joa? Jakin, zehatz-zehatz ez dakit, baina susmoa dut (baita lepoa jokatu ere) ez ote den Ion Celestino, Pablo Maza eta Adrian Martinez manduler-mandil-soinu trafikari horiek osaturiko, oh, my godness, The Aggrohornsek.

Izango dira hor nonbait aipua merezi duten beste mila afera. Etsenplu, hain majoak izanda, karteldegian hain fier dirauten Barraskiloa eta balea izenburupean ezkutatzen diren lauzpabost marrazki bizidun ataleko sorta. Nahasten dira bilduma horretan animazio estilo eta manera hainbat. Gaur egungoenak zein aspaldikoenak. Gure inguruetan sortuak, eta han, urrutian, Pragako Barrandov estudioetan aurkitutako hautsez beteriko altxorrak, museo pusketak diruditenak. Aukeratu beharrean jartzen banauzue, nik punta fineko lapitz kolore anitzekoez trazaturik dirudien marinel erraldoi eta erromantiko horren istorioa hautatuko nuke oroipen kutxan gordetzeko.

Badira izkina guztietan zenbait eta hainbat tentazio. Eta ez naiz, ezta pentsatu ere, ezta burutik joanda ere, Coda Oscardunaz ari, baizik eta, baizik eta, baizik eta... ilunabarreko dimentsioetan osoki gozoki gabiltzanok baino beste inork kontuan hartu eta estimu handian izan ez duen Morbius elegante-elegante horretaz.

Badira. Badira, baina berriro diotsuet, rapean zein hip-hopean, aldika edo krokanti; erratzaz (xar-xar) eta ez Bermudetakoa, ez isoszelea, ez maitasunarena ez den triangeluaz: askok esaten badute ere nahasmendu guztiak biltzen dituen mundu hau besterik ez dugula ikusiko (Now some say, some say this world of trouble, is the only world we'll ever see), zin egiten dizuet, nik badakit non dauden unibertso bestelako bat osatzen duten Perfumetti-Lurrinetti anaiak. Badakit Aldikak eta Osokik musika zainetan duen haurra munduratu dutela. Badakit Harkaitzek (Cano) eta Enekok (Olasagasti) badakitela paperezko ipuin Euskadi sariduna iruditan gozatzeko moduko alegia-elegia bihurtzen. Eta because, parce que zergatik bai I want to be, to be in the number, Oh Yeah, when Orkestra Lurtarra go marchin' in pantaila guztietan barna.

Aholku bakarra dut zuekin partekatzeko: uste baduzue Xaguxar bilduman irakurri zenutelako zinema areto batean ikustea ez duela merezi, pentsatzen baduzue denbora eta dirua galtzea izango dela, oker, tronpaturik, konfunditurik zaudete. Eta ez Aldika. Eta ez Tarteka. Osoki baizik. Zinema kontuak zinema kontu onak, kategorixekoak, maila eta gozamen handikoak direnean (eta direnero) gertatu ohi den bezala, gauza bat da liburua, eta bestea... pelikula. Lengoaiak dira ezberdinak.

Auskalo zergatik (Warum? Why, Mai perché) tintontzian, tiraderan ahazturik, teklatuko arratoiak janda edo ilustratzailearen paperontzian marruskaturik geratu ziren pertsonaiak harro-harro agertzen dira, orain, fotogrametan. Asmatzen dira txiste berriak. Hiztun eta soinudun bihurtzen da paperezko jendaia, narrazioaren haria bilatu behar dute zinema aztiek. Bilatu, eta aurkitu...

Ez, ez pentsa, inolaz ere, liburua irakurrita pelikula duzuela ikusita. Ezta aldrebes ere...

Bai, badira beste mila kontu kontu-kontari jarduteko Ostiral Santu honetan, baina Orkestra Lurtarra ari da jotzen, eta nik want to be in the number...]]>
<![CDATA[Eta musikak filma sortu zuen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2011/024/001/2022-04-08/eta_musikak_filma_sortu_zuen.htm Fri, 08 Apr 2022 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/2011/024/001/2022-04-08/eta_musikak_filma_sortu_zuen.htm Fly As Far / Nuestra Libertad filmean, ahoa bete hortz eta bihotza bete dar-dar, deskubritu genuen El Salvadorren kontua ez dela bakarrik abortuaren gaineko debeku larria existitzen dela; ezta arrisku bizian abortatzen duten emakumeak eta abortatzen laguntzen dutenak urte askoko kartzela zigorra jasaten dutela ere.

Ez. Kontua ez da, ezta ere, dirua dutenek abioia hartzen dutela eta osasun baldintza guztiak betetzen dituzten klinika pribatuetan abortatzen dutela. Hori guztia badakigu. Badakigu ere horrela gertatzen dela aldatu beharko genukeen mundua eraldatzeko gauza ez garelako. Baina Celinek zulo ilunago batera eramaten gaitu, Suediako Nordisk festibalean ohorezko hainbat aipu lortu dituen bere zinema puska zorrotz eta solidarioan. Izan ere, Imanol Uribe jaio zen eta Ellakuria hil zuten herrialdean, jaiotzear den umea galtzen baduzu, espetxean bukatuko duzu. Bai, ez du inporta abortu hori bat-batekoa, naturala izan den edo ez. Epaileek ez dute kontuan hartzen kirurgia-larrialdirik izan den. Ikusten duten bakarra zera da: umea galdu duzu eta zurea da errua. Kartzelara eramaten zaituzte. Betiereko. Bada, zinemak eta nazioarteko ekintzaileek egindako presioaren eta bultzaren bitartez libre geratu aurretik, bertan hamahiru urte eman dituen emakumerik. Bada 30 urteko zigorra jaso duen beste bat...

Asko ikasten da, bai, zinema eta giza eskubideak jomuga, jopuntu dituen festibal batean. Ikasten da munduaz. Gutaz. Izan diren, diren eta izango diren gerrez. Ikasten da, lotsaz, horrenbeste laudorio, horrenbeste nazioarteko sari, horrenbeste txalo jaso dituen Gasteizko Eraztun Berdea (naturaren aldeko ekimen jasangarri hori) dela urteetan bizimodu berria sortzen aritu den Errekaleor Auzo Askearen areriorik handienetakoa, zeren... baratze herrikoiak zabaldu ahal izateko, instituzioen esan eta asmotan, Errekaleor bizirik proiektu aspaldikoa desegin behar da. Nahiz eta behin eta berriro hara bertaratu informazio bila, ikasteko asmotan, eztabaidarako prest, ez bakarrik munduko ekintzaileak, baizik eta arkitektoak, hirigileak eta abar luze bat.

Zinemaz ikasten da pila bat giza eskubideen aldeko jaialdi batean. Bertan aurkitu ditugu, zinema sortuz, zinema bultzatuz, zinema pantailaratuz, zinemaz dakigun guztia azpikoz gora jartzen duten Zazpi t'erdi edo Al Borde Films izeneko sortzaileen eta ekoizleen elkartzeko modu zahar-berriak. Kooperatiba moduan eraiki dituzte beren enpresak.

Kooperatiba moduan, ikus-entzunezko planetan jo eta fuego diharduten guztiekiko harreman sanoetan, tresneria elkarri utziz, beharrezkoak suertatzen diren espazioak partekatzen.

Munduan zehar ibili, errodatu, editatu, ekoiztu izan duten Al Borde Films-eko Marta Gomezen, Paula Iglesiasen eta Ana Sernaren zinema proiektu eta errealitate den Norte Salvaje estreinatu zuten asteartean Donostiako Viktoria Eugenia antzokian.

Zehar-Errefuxiatuekin batera sortutako dokumentu arras sendoa orrialde honetara dakarkizuet aipaturiko kolaborazio/elkarlan horren berri guapoa emateko guraz. Badut ere beste intentzio bat: ohar gaitezela behin baino gehiagotan ez dela kamera bat film bat eratzen duen gailua. Behin baino gehiagotan ez dela gidoi on bat behar duzun arma bakarra. Gidoi horrek zer kontatu eta kamera horrek zer, nondik, nor hartu, ez dela suertatuko diren, zaizkien, zaizkizuen kezka artistiko eta ardura morala bakarrak.

Ez. Derrepentean, filma bukatzeko aste pare bat baino falta ez direnean, muntaketa gelan konturatzen zarete zerbaitek traba egiten diola kontakizun guztiari. Zerk? Erabiltzen ari zareten musikak. Jasanezin bihurtzen zaizue. Badakizue pelikulak ez duela aurrera egingo soinu banda horrekin. Baina ez duzue denborarik, ez duzue dirurik musikari goi mailakoa pagatu ahal izateko. Badituzue, ordea, lagun finak. Eta nork, eta soinuekin beti esperimentu ausartetan dabilen Ainara LeGardonek jartzen du zuen eskuetan bere artxibo-armairu-labo-tiradera-soinutegi kasik osoa. Arakatuz-arakatuz, aurkitzen duzue ikusten ez ditugun muga guztiak gure begien aurrean jartzen dituen Norte Salvaje basa-gozo-gazi-samin horri falta zitzaion justu hori, irudia gauzatzen duen doinua.]]>
<![CDATA[Ni ez nintzen Leningraden hil]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2067/032/001/2022-04-01/ni_ez_nintzen_leningraden_hil.htm Fri, 01 Apr 2022 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/2067/032/001/2022-04-01/ni_ez_nintzen_leningraden_hil.htm April's Foool delakoa herrialde anglosaxoietan) ea nork defendatu behar zuen nor, norengandik edo noren kontra/aurrean Oscarretako frikun bi haien mokokaldi artifiziozkoan.

Egun, Donostian Marokoko Casablanca Beats-en raparen soinuarekin Giza Eskubideen XIX. Zinemaldia hastear dela, bada, oraindik, CODA iazko filmik onena zela sinesten duen fededun inozorik; iaz The Power of the Dog edo Drive My Car ikusi genituela betiko ahazturik.

Bada, Oscar bana irabazi duten El Limpiaparabrisas edo Summer of Soul memoriatik uxatuz, Encanto, asteartean Gipuzkoako Modelo eta Trueba aretoetan ikusgai izan zen Flee paregabea baino hobea dela uste duenik...

Gurean, ordea, ez daukagu ez paper ez denbora ez gura nahikorik horrelako nahasmenduetan sartzeko. Hemen, Bilboko Zinebin estreinatua izan ondoren eta Andaluziako Malagako Zinemalditik pasatu ostean, bihar Donostiako eguerdi zinematografikoan ikusgai izango den Matrioskas dokumentalaz mintzatuko gara. Patxadaz, bertan, esku, buru, gogo hartu duten heroi guztiak aipatuz.

Hasieran, Kubako San Antonio de los Baños zinema eskola txit agurgarrian ikasitako Helena Bengoetxea Guelbenzu nafarrak sinaturiko piezak zera ematen du, dokumental ohikoa, duina, pantailan historiak baztertu ohi dituen istorioei leku egingo dien horietakoa. Baina irudiak joan irudiak etorri, protagonistak kamera aurrean (edo kamera atzean, ondoan, lagun dutela) agertu ahala, Moskura, Gijon aldera, Bartzelonara edo Habanara egiten dugun momentutik, Matrioskas zinemaz eta giza trinkotasunez betetzen da.

«Ez dakit zenbat bider den irla Kuba: irla geografikoa, itsasoak markatua; irla Hatueyren ihesleku alferrikakoa; irla Jose Martiren aberri imajinarioa; irla AEBen blokeogaia; irla Sobietar Batasunaren erorketaren ondoren, Mendebaldeko herri sozialista definitu bakarra. Orduan, irla ez: artxipelagoa», idatzi zuen Joseba Sarrionandiak luzatu, iradoki zuen Donostian antzoki ederrean ikusgai izango dugun film honetarako abiapuntua; gero, aholkulari moduan ibili zena.

Bertan, Kuban zein Moskun, Bartzelonako igerileku batean edo Asturiasko Gijongo parkean, Espainiako 36ko gerra garaian, barkuan sartuta Sobietar Batasunak eskainitako aterperako bidaia egin zuten hainbat neskatoren berri ematen digu gure estimu handia merezia duen jendeak babespean hartutako filmak.

Nor, ba, Matrioskas fin-fin zaindu duen jende polit hori? Kanaldudeko borrokalariak, Iñaki Alforja, Pascal Gaigne, Nafarroako Golem enpresako zinemajaleak; hango, hemengo, horko filmategiak, ateneo errepublikano denak, kamera lepoan harturik, Siria, Kongo, Angola, Libano zeharkatu dituen Belkis Vega Belmonte zinemagile markaz kanpokoa...

Eta nortzuk Moskun, Obinskin, Kieven emakume ederrak, azkarrak, ofiziodunak bilakatu ziren horiek? Teresa Alonso Gutierrez, Araceli Ruiz Toribias, Alicia Casanova Gomez, Julia Delgado Romero. Batek ere ez dio bere pentsamendu politiko eta sozialari uko egin. Batek ere ez du amore eman, bizitzak zein burokraziak eta askotan hurkoak ere zakar artatu arren. Batzuen mintzoari tristura darie, besteenari ideologia irmo baten arrastoa, arrasto sendoa.

Artxiboko irudiak zinema fundamentu handiz erabilita, behin baino gehiagotan bueltatzen gara naziek Leningrad setiatu zuteneko egun, urte latz horietara. Antzinako fotogramak, bai, baina gaurko ahots kraskatu samar batek komentatuak: «Hain zen sakona hotza... (zero azpiko 45 gradu sarri) ze, indargabe baginen ere, etengabe mugitu behar genuen. Geratuz gero, seko erortzen zinen, hil. Jatekorik ez zegoen eta haragia lortuz gero, inork ez zuen galdetzen zerezkoa zen, ederki bagenekien eta. Milaka hil ziren Leningraden. Baina ez ni. Ni ez nintzen Leningraden hil».

Beste batek ildo beretik egin digu berba: «Bi gerra, bonbardaketa ziento bat eta Leningradeko setioa bizi ondoren, herioak ez nau harrapatuko».

Utz ditzagun Oscarretako urre faltsuzko labirintoan, basoak arbola ezkutaturik, zinema ondratua seinalatzen duen behatza baino begiratzen ez duten horiek. Ez baitute sekula antzemango Matrioskas-en balioa. Ezta Uriberen Llegaron de noche-rena ere.]]>
<![CDATA[Parisen dagoen deabrua naiz ni]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2067/023/001/2022-03-25/parisen_dagoen_deabrua_naiz_ni.htm Fri, 25 Mar 2022 00:00:00 +0100 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/2067/023/001/2022-03-25/parisen_dagoen_deabrua_naiz_ni.htm Walpurgis Nacht delakoa. Horren guztiaren aurrean belauniko eta leial jartzen garenok jakin badakigu «Hildakoek azkar bidaiatzen dute» dioen esaldia sinesteko modukoa dela.

Eta hildakoek bidaia ziztu batean burutzen badute, zer ez du ba egingo deabruak berak? Zelako abiadura bizia ez du ba hartuko bere zerbitzari ororen artean, estimu handiagoan duen Mariren semeak, Atarrabik?

Beraz, bien berri Paristik izateak ez gaitu batere harritu. Deabrua eta Atarrabi gauza dira Euskal Herritik Saint Germain auzoko Christune izeneko kalera iristeko amen batean (barkatu horren hitz kristaua erabili izanagatik), istant batean. Madarikazio batean. Ziztu bizian.

Ez, ez gaitu harritu. Bai, miraz gaituzte biek. Badakigu eta beraiek, eta ez beste inor, La Fidele Production, La Maison Basque de Paris eta Christine Cinema Club-ek gaurko prestatu duten euskal zinemaren inguruko zikloaren jaun, jabe, maisu, buru, hanka, buztan, lider suertatuko direla, jardungo dutela. Bai, Mariren semeak. Bai, jesuitetan eta Business School hainbatetan ikasitako infernuko erregeak, neka eta nazka eginda, gaitz delizios guztiak zabaltzeari uzten dionean rapa entzuten duen horrek.

Kuriosoa. Bitxia, kasik xelebrea, «kamera lepoan ibili munduan» esaldi zaharberritua lelo harturik, planeta osoa ustekabean harrapatzen duen gure zinemari Parisen eskaintzen dioten festarako luxuzko beta.

Bart ekin zioten juntaketa alaiari. Mahai baten aurrean, inguruan. Agian, gainean ere bai, zeren eta, ziurrenik, akabera bertsotan, kantuan eta tragoka iritsi zen.

Gabriel Perl hiribideko 59an den Euskal Etxearen jantokian bildu ziren gaur pantailan izango diren hiru filmetako lantaldeak. Gehi hainbat gonbidatu eta 30 euro pagatu zuten zale amorratu franko. Sos batzuk besterik ez, Jon Garmendia sukaldari finak Aldudeko Pierre Oteizaren gourmet jakiekin atondutako afari baten truke.

Gaur, berriz, deabrua eta Atarrabi zain dituztela, Christine kaleko 4an den zinema aretora ailegatuko dira sortzaileak, zaleak eta kuadrilla osoa. Paseo moduan edota kalejira alaitsuan, auskalo.

Emanaldia zuetako askok BERRIA hartu orduko hasita izango da dagoeneko. Izan ere, Zikloa izeneko zikloari goizeko hamaiketan ekin diote Lara Izagirreren Nora pelikularekin. Pablo Agueroren Akelarre izango da azken filma pantailan, eta gero elektronika eta euskal diaspora uztartzen gauza den (hitzematen dizuet) Isa Suarezen performance batek beteko du agertokia...

Baina, baina, baina bazkalostean ikusgai izango denak ez du parekorik, igualik, bezalakorik Parisko beste zinema saloietan. Ezta ere, kasik, Ikuspuntu zinemaldiari aterpe eskaini izan dioten Iruñeko Baluarteko areto guztietan. Inolaz ere, inkluso, Oscarrek abegi izango duten Los Angelesko Dolby Theatren.

Ostiral honek hamalau ordubete berririk, Eugene Greenen Atarrabi eta Mikelats zinema puskak bere egingo du zinema maite-maite zaintzen eta babesten duen Christine izeneko saloia.

New Yorken jaio eta Parisko La Femis zinema eskola arras puntakoan irakaslea den Eugene Greenek Mari gureak gizonezko hilkor batekin sortu zituen bi semeen istorioa kontatzen digu, duela bi urte Donostiako Zinemaldian eskandalu artean aurkeztu zen film horretan.

Antzinako fabula, Aita Barandiaranek jasoa. Ez da harritzekoa, beraz, bertan Ongiak irabaztea eta Gaitza hor, izkin, zoko batean geratzea. Baina deabrua baino gozoagorik ez dela aldarrikatzen dugunok plazer handiz begiztatzen ditugu Green maltzurrak eta berak bezain azeri jokatzen dakien lantaldeak gure gozamenerako utzitako aztarnak. Ederra da, etsenplu, ilunpetan bizi direnen janzkera, odola bezain gorria. Ederra, suaren dirdira perilos bera darion argiztapen ilunpetakoa. Ederra, nahita bilaturiko kameraren mugimendurik ezak sorrarazten duen artifizioa. Ederrak, gidoiak, pasatutako aroetan mintzo zen euskaraz luzatzen dizkigun pentsaerak, zeruaren kontra egiten ahalko, beharko dugun matxinadarako esanak.

Ai, bai, faszinagarriak dira deabrua eta bere leialak. Ai, bai, tontolo eta inozo halakoa Mariren beste semea, Atarrabi, itzalik gabe geratu zena. Jainko mendekatzaile baten aurrean makurtu zena. Iluna gogoko dugunok, aldiz, Akelarre-ko sorgin zuri, memelo eta zintzo horiek delirio garaian kantatzen zuten arkanbele kantu hura (guk artetsu aldrebesturik) ozen ahoskatuko dugu gaur Parisen barna: «Ez dugu nahi, Mikelats, beste berorik zure musuen sua baino...».]]>
<![CDATA[Egunsentian hildako zaldien gainean lauhazka]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2067/032/001/2022-03-18/egunsentian_hildako_zaldien_gainean_lauhazka.htm Fri, 18 Mar 2022 00:00:00 +0100 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/2067/032/001/2022-03-18/egunsentian_hildako_zaldien_gainean_lauhazka.htm Los caballos mueren al amanecer filmak ireki zuen, txalo zaparrada artean, Iruñeko Ikuspuntu jaialdia, pasa den astelehenean.

Ez esan norberaren adinaren arabera, izenburutik bertatik hasita, irudiak, oroitzapenak, memoria, ametsak, lokamutsak, bete gabeko desirak eta bete ziren zorabioak ez zaizkizuela katramilatzen buru, hezur, zain, begi, behatz muinetan.

Los caballos mueren al amanecer... Egunsentian hiltzen dira zaldiak. Ez dakit Iparraldean (Les chevaux meurent à l´aube litzateke frantsesez), baina joan den mendeko 1959aren arrimuan Hegoaldean jaio ginen erdaldun askorentzat hori bezalako izenburuek abentura baten promesa ekartzen zuten hitz bakoitzean.

Merke-merke saltzen ziren nobeletako tituluak ziren. Oestekoak. Oestekoak idatzi dut. Eta ez western ez Mendebaldeko Basa. Maider Oleagak eta Kuartangoko biztanleek ederki ezagutzen dute aldea, Kuartk Valleyen bizi direlako.

Oesteko nobela merkeak, kalitate eskaseko paperean inprimaturik. Ingelesa ez zekiten eta Bartzelonatik, Madriletik, auskalo nondik sekula atera ez ziren gaizki pagatutako idazleek idatziak. Askotan, frankismoaren errepresaliak jasandakoak ziren. Maiz erdi ezkutuan saiatzen ziren bizirauten. Sarri, egun, faltsu-faltsuak zirela jakin arren, garai haietan gure fantasiak gainezka jartzen zuten ingeles kutsua zuten izenekin sinatzen zuten, jendaia super guapa (Zazpi t´erdi, Marina Lameiro, Mariona Solé Altimira,Iker Alka, Maider Fernandez Iriarte, Vidal Dosis, Elektra Insogna, Lur Olaizola, Javiera Izquierdo Leiva eta beste dozenaka mezena...) alde, aldean, ondoan, sostenguan zuela, Ionek egindako filmean agerian den El valle del odio-ren Donald Curtis haren antzekoak.

Nobela merkeak. Orain pulp deitzen ohitu gara. Bueltatuko ez den aro hartan (poltsarik bai, dirurik ez), ez genituen, beti, berriak erosten. Izan ere, irakurri ostean, trukatu egiten genituen iskineko paper-dendako mostradorean.

Antzeko pareko izenburuak zituzten momentu hartako Oesteko pelikulek (ez erabili Mendebaldekoak ez filmak hitzak, arren). Eta antzeko parezido ziren zuzendarien izenak ere. Gipuzkoako Irunen jaiotako Jose Maria Zabalzak, kasu, Los rebeldes de Arizona (Arizonako errebeldeak), Malditas pistolas de Dallas (Dallaseko pistola madarikatuak) edota Al Oeste de Rio Grande (Grande ibaiaren bestaldean) bezalako filmak burutu zituen Italian lortutako sos txikiekin eta bere abizenak aldrebestuz (Errazquin zuen bigarrena) .

Baina ez ziren bakarrik Oestekoak nobela eta pelikula ziztrin miresgarri horiek. Ez, gerrako tebeoak (ez esan komiki, arren, ez esan, otoi, bande dessinée) ere bagenituen, Hazañas bélicas (Gerra balentriak) etsenplurako. Koloreetan zuten azala, zuri-beltzekoak, berriz, barruko binetak, tinta oso lodiaz egindako marrazki horiek.

Hazañas bélicas-en ale batzuk ikusten dira jende super majoak (Diana Toucedok, jakina asko) inguratua, Ionek buruturiko film izugarriaren hartaldi batzuetan.

Baziren ere gangsterren nobelak eta pelikulak eta Irun hiria bera Chicago bilakatzen zen ametsak prezio onean saltzen zituzten zinema trapuketari miresteko moduko horien kamera aurrean.

Eta gu poz-pozean, eta gu faltsukeria horrekin zinez sinetsirik, horrelakoxea baitzen une eta gune haietako pelikulen magia. Horrexegatik, filmaz ezer gutxi jakinda, Los caballos mueren al amanecer horretako lehen irudiak ( Chicagoz mozorroturiko Bartzelona batean ateratako zuri-beltzeko argazki horiek...) ikusi orduko, lauhazkan hasten dira gutako askoren oroitzapenak. Benetakoak, haragi-hezurrezkoak. Gero iritsiko dira, trostara, pauso pausatuago batean, oroimen intelektualak Ikuspuntu ireki zuen pelikula honek Nietzsche eta Bela Tarren Turingo Zaldia ekartzen baitizu burura. Baita Paco Gomezek zaborrean eta etxe abandonatu batean aurkituriko fotoak oinarri harturik eta bertan Donostiako Elias Kerejeta Zine Eskolako zuzendaria den Carlos Muguiro gidoigileetako bat izanik, Sergio Oksmanen Una historia para los Modlin ere.

Jende super polita baldin baduzu bultzaka eta zinemak mugarik ez duela sinesten baduzu itsu, Los caballos mueren al amanecer bezalako gutizia estrainioak eskainiko dizkiezu gu bezala memorian barna lauhazkan doazenei.]]>
<![CDATA[918 gauren ostean egin beharreko galderak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/024/001/2022-03-11/918_gauren_ostean_egin_beharreko_galderak.htm Fri, 11 Mar 2022 00:00:00 +0100 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1888/024/001/2022-03-11/918_gauren_ostean_egin_beharreko_galderak.htm 918 gau ezinbesteko hori estreinatuko da Baluarten, Portugaleko Doc Lisboa zinemaldian sari nagusia eta Pontevedrako Novos Cinemas-eko Latexos izenekoa jaso ondoren.

Victor Erizeren eta Patricio Guzmanen ikasle ohiak, Irati Gorostidirekin batera Euritan lana egindako autoreak garaikur horiek eskuratu bezain pronto, ohiko lerroburuak irakurri/entzun ziren betiko hedabideetan: «Kartzelan izandako Batasuneko agintari bat omentzen dute nazioarteko zinemaldietan».

Lerroburu horien azpian zetozen elkarrizketetan, ardura politikoa (eta horrekin batera hain maiz datorren zigorra) izan dutenei usu luzatzen zaien galdera mota egin izan zioten Arantzari; bere militantziaz, bere ideologiaz, bere dena delakoaz.

Horrexegatik, martxoak 17 egun dituela, 8.000 bazkide dituen Madrilgo El Salto egitasmo kazetaritzakoan 918 gau-ri eskainitako artikuluan agertzen diren hainbat gogoeten hariari tiraka, Chantal Akerman eta Elisabeth Perceval gustuko, kasik kide eta inspirazio dituen zinemagileari, Santesteban-Perezi, egingo diogu bestelako galdeketa.

Galdetu nahiko genioke beste askok galdetu ez dioten guztia. Bera pantailan ozen, eskuko grabagailu bat eskuan duela, berba etenez beteriko pasarteetan entzuten den furrundaz. Burrunba horren (atezuan jartzen zaituena, nondik ote arriskua?) soinua diseinatzen, sortzen, muntatzen espezialista on bat, bi, hiru izan direla frogatzen baitu: Alazne Ameztoi, Xanti Salvador, Unai Mimenza.

Galdetu beharko genioke euskal zinemak izan duen sexu eszenarik beroenaz, lesbikoenaz, askeenaz. Eszena horrek, desiraz gain, zera erakusten baitu: muntaketa gelan izan dela beste ofizio handiko bat. Kasu honetan, Marina Sole Altimira, Carlos Marques-Marceten El dies que vindran hartan esku (ederra) hartu zuena.

Eta, bero, sexuaz ari garela, galdetuko diogu beste inork baino hobekien larrutan egin zion brasildar hartaz. Eta burua galdu zuen Rashaz eta...

Galdetuko diogu hartu behar izan zituen zinema erabakiez. Esaterako... Artxibo partikular horretako argazkiei bota zien begiradaz. Ez begiekin, kamerarekin baizik. Ez baitzuen plano orokorrera jotzen, estu-estuetara baizik. Detaileak harrapatu ahal izateko. Galdetuko diogu ere ea noiz ohartu zen argazki horiek nolabait iraganean mantentzen zutela preso. Noiz erabaki zuen zinemagileak bertan uztea eta gauez ibiltzeari ekitea. Bertan uztea eta industrial techno musikaz gainezka den diskoteka batean gogoz eta ez preseski pasibo murgiltzea.

Suertatuko dira gero isiluneak. Eta, ondoren, Berlinen grabaturiko etxe bideo horretaz, non denok sumatzen dugun, bai, zeinen astuna izan behar duen besteek dizuten miresmenak, zu munduan zure kokapen berriaren bila zabiltzala.

Galdetuko diogu, jakina, irudi tratamenduaz. Eta berak, seguru, aipatuko digu ez bakarrik maiz askoz muturrerago jotzen duen Nicolas Klotz, baita filmaren pasarte askotan kamera lepoan harturik izan duen Maddi Barber argazki zuzendaria ere. Zinema egunero eraiki eta gauero birrindu egiten dutenen kuadrillakoa dugu Urpean lurra eta 592 metroz goiti lanen egile hau, eta CineEuropa aldizkarian idatzi izan duten moduan, Arantzaren filmean ez du inoiz argiaren kontrolik galtzen. Are gehiago, Europako Zinema Akademiaren esanetan eta Maddiren lanari dagokiola, bitan geratzen da ikuslea begiak bete harridura: bata sexu eszenan, non, bi angelu bakarretatik hartuta, argi naturala darabilen; bestea, diskotekan, non argi urri batez, halako amets askatzaile batean sartzen gaituen, gaituzten.

Horrenbeste gauza galdetu nahi/behar genizkioke Arantzari hilak 17 dituela Iruñean (ahal bada Txantrean). Filma aurrera atera duen Txintxua ekoiztetxeaz, kasu. Eta ekoizle moduan jardun duen Dardara dokumentalaren egileaz, Marina Lameiroz, hots.

Zinema (ustez) genekien guztia egunero baieztatu eta gauero ezeztatu egiten digun Ikuspuntun komentatuko diogu Arantzari ez dela izan batere konpainia txarrean pelikula sortzeko prozesuan. Izan ere, kreditu tituluetan, eskerrak emateko espazioan, beste hamaikaren artean, Koldo Almandoz, Ikuspuntu aurtengoa irekiko duen Ione Atenea, Donostiako Zinemaldiaren, Tabakalerako, Golem aretoetako dozenaka lagun, Ventajas de viajar en tren-eko Aitor Merino... aipatzen ditu.

Eta bai, jakina, galdetuko diogu nola izan ahal den inor kreatura politikoa, nola kokatzen dituen (berak edo beste inork) bere burua, gorputza, arima munduan 918 gau horiek eta gero. Desenkantuaz galdetuko. Eta zebraz. Eta astoez. Eta 4 Cantonsek gehi Verde Pratok sortutako musikaz. Galdetuko bai, zinema definitzea ba ote den.]]>
<![CDATA[Hildako guztiak antzekoak dira (bizidunak ere bai)]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2424/025/001/2022-03-04/hildako_guztiak_antzekoak_dira_bizidunak_ere_bai.htm Fri, 04 Mar 2022 00:00:00 +0100 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/2424/025/001/2022-03-04/hildako_guztiak_antzekoak_dira_bizidunak_ere_bai.htm Babi Yar, non gaurko Historiaz mintzatzeko iraganekoa ezagutzearen beharra sentituko duzuen hezur muinetan. Apirilaren 4an Tabakaleran izango den emanaldiaren 65. minutuan Sobietar Batasunak debekaturiko poema hau irakurriko duzue pantaila beltzean. Dardaraz irakurriko ere, ukrainar batek ere ez baitzuen ezer egin sarraskiaren biktimen alde. Inor ez zen hildako judu, ijito eta Armada Gorriko presoen ondoan. Mendekuz, gerra irabazi eta gero, Stalinek gosez akabatu zituen lau milioi ukrainar.

'Judurik ez da Ukrainan'

«Inon ez. Ez Poltovan. Ez Kharkoven. Ez Kementxungen. Ez Borispolen. Ez Lagotinen.

Ez dituzu inon ikusiko neska gazte baten malkoz beteriko begi beltzak.

Ez duzu inon entzungo atso baten ahots nekatu eta balantzatsua.

Hiri bakar batean ere ez duzu antzemango gosez den haur gosetirik.

Gelditasuna. Isiltasuna.

Herri oso bat erail dute basaki.

Artisau edadetuak erail dituzte.

Estimu handiko ofizio guztietakoak erail dituzte:

Jostunak, kapelagileak, zapataginak, latorrigileak, margotzaileak, larru-ontzaileak, bitxigileak, koadernatzaileak. Beharginak erail dituzte: zamaketariak, mekanikariak, argiketariak, arotzak, igeltseroak, sarrailagileak.

Erail egin dituzte tren gidariak, traktore gidariak, txoferrak, zurginak.

Erail egin dituzte errotariak, okinak, gozoginak, sukaldariak.

Erail egin dituzte medikuak, terapeutak, dentistak, zirujauak, ginekologoak.

Erail egin dituzte zientzialariak, bakteriologoak, biokimikariak, unibertsitate ospitaletako zuzendariak; Historia, aljebra eta trigonometriako irakasleak.

Erail egin dituzte maisuak, maistrak, sailetako laguntzaileak, zientzia anitzetako doktoreak.

Erail egin dituzte ingeniariak, metalurgialariak, zubigileak, arkitektoak, itsasontzigileak, adreilu jartzaileak, agronomoak, uztagileak, lur zaintzaileak. Erail egin dituzte kontableak, ikuskariak, biltegizainak, dendariak, hornitzaileak, managerrak, idazkariak eta gaueko guardiak.

Erail egin dituzte eskola irakasleak eta josleak.

Erail egin dituzte galtzerdiak konpontzen eta ogi gozoa egiten zekiten amonak, oilasko zopa ezin gozoagoak eta sagar eta intxaurrezko strudel pastelak prestatzen zituztenak. Erail egin dituzte ere euren seme-alabak eta bilobak maitatzen baino besterik egiten ez zekiten amonak.

Erail egin dituzte senarrekiko leialtasuna gordetzen zuten emakumeak; erail emakume kaskarinak, ikasle serio-serioak eta eskolako neska alaiak.

Erail egin dituzte ederrak ez ziren neskato txoriburuak; erail egin dituzte lepomakurrak. Erail egin dituzte abeslariak; erail itsuak, mutuak, gorrak. Erail egin dituzte biolin jotzaileak, piano jotzaileak.

Erailak izan dira bi urteko haurrak; eta hiru urtekoak. Erailak 80 urteko edadetuak, begi gandutsuetan kataratak, behatz hotz gardenak eta pergamino moduko ahots xuxurlariak zituztenak.

Erailak izan dira haien bizitzaren azken momentu arte, euren amaren titiak gose zupatzen zituzten jaioberriak.

Denak egin dituzte erail. Zientoka. Milioika. Juduak. Ukrainan.

Hau ez da etxea, familia, lurrak, abestiak, ipuinak atzean utzi izan zituen norbanako armadun baten herioa. Hau herri oso baten erailketa da. Etxe, sendi, liburu, sinesmen baten erailketa. Bizitzaren arbolaren erailketa. Eta ez bere adarrena, ez bere hostoena, bere sustraiena baizik. Hau da herri baten gorputza eta arimaren erailketa. Milaka artisau eta intelektual adimentsu sortzeko belaunaldietan zehar ahaleginetan izan den bizitza batena. Gurasoengandik seme-alabek jasotako moral, manera, usadio eta pasadizoen erailketa. Garai on eta garai txarretakoa, abesti tristeena, istorio epikoena. Etxe eta kanposantuen txikizioa.

Mendeetan zehar ukrainar jendearen ondoan eta tartean bizi izan den herri oso batena. Lanean, gaitza eta ona egiten, hiltzen bizi izan den herri batena, lurra partekatu izan duenarena».

*Vasilii Grossman, 1943ko irail-azaroak, Ukraina bez evreev (Judurik gabeko Ukraina).]]>
<![CDATA[Zinemaren lokeraz lokera... zoratu arte]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1894/032/001/2022-02-25/zinemaren_lokeraz_lokera_zoratu_arte.htm Fri, 25 Feb 2022 00:00:00 +0100 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1894/032/001/2022-02-25/zinemaren_lokeraz_lokera_zoratu_arte.htm tontamentean, almodovartarrek astindua.

Esan oneko, otzan eta mantso garaikur horiek partitzen ari zirela Valentzia aldean —Canto cósmico ez zen agertzen ez inon ez inoiz; ezta final aurrekoetan ere. Bestalde, lepoa gehi burua eta sorbalda jokatuko nituzke soinua sortzen, hartzen eta nahasten hoberenak zeintzuk ziren erabaki zuten horiek ez zutela izan Xabier Erkiziaren eta Tamara Garcia Iglesiasen O gemer horren berririk. Ezta existitzen zenik jakin ere...—, batzuok zinema bihurrikeriatan ginen. Saltoka Historiak ahaztuko ez dituen hainbat filmek eskainitako biraguneetan barna. Aipatuko ditudan guztiak plataformetan zein Yoububera igota dira, beraz, ez izan ardurarik, nahi izanez gero, dantzan ibiliko zarete zuen etxeetan, pelikulaz pelikula, sorpresaz sorpresa, begiak bete dir-dir eta bihotza zoro moduan taupadaka.

Iazko udazkenean hasi eta aurtengo udaberriarekin amaiera izango duen denboraldi honetan, Robert Bresson maisuari ari zaio ziklo bat eskaintzen Donostiako Kresala zinekluba. Iragan asteartean, Martin Scorsese, Paul Schrader eta antzekoak arnasarik gabe, zinemarekiko amodio bizian utzi zituen Pickpocket pantailaratu zuten.

Ez dizuet lerrootan bere alabantza idatziko, aspaldian eginda baita, baina bai eskatuko inoiz begiratzeko zirrara barrenetan sentitzen baduzue, bertako bi konturi erreparatzeko...

Apaindura gutxiko kreditu titulu gartsuetan, izen bat antzemango duzue bitan: Kassagi. Kassagi aktore artean, Kassagi ekoizpen aholkulari gisa. Zertan? Harrituko zarete gero frantsesez irakurri orduko: conseiller technique pour les gestes des voleurs. Zera, Kassagi pelikulan lapurreta txikietan grazia handiz, trebezia osoz jarduten zuten pertsonaia eta aktoreen mugimendu eta moduak kontrolatzen zituen maisulanetan. Bada eszena txundigarri bat, eskuen dantza zoragarria: ezustean eta ezer nabaritu gabe harrapaturiko ibiltarien poltsiko, zorro, maletatxo edo jaka arakatzen dituzte hatz abilek, merezi ez duena baztertuz, eta altxorra dirudiena hartuz...

Eta zergatik izan behar zuen pertsonaia nagusiaren maisu eta konplizearena egiten duen Kassagik Robert Bressonen laguntzaile? Ba... Tunisian jaiotako gazte fin hori parekorik ez zuen zorro-lapur, litxarrero dotorea zelako. Europako polizia guztiek zuten bere berri, baina batek ere ezin izan zuen inoiz harrapatu.

Lancelot du Lac eta Procès de Jeanne d'Arc artelan eztabaidaezinak (nahiz eta mundu gurean dena gerta litekeen eztabaidagai) egingo zituen Bressonek bestelako ospe mota eskaini zion, eta Frantziako agertokietan Kassagi bihurtu zen berdinik, lehiakiderik ez zuen prestidigitadore bat. Dakizuen bezala, ikuskizunaren munduak jan egiten ditu bere seme-alabak. Kassagiren azken egunak ez ziren izan gozoak, baina azken aurrekoetan esnetan bizi zen.

1959an estreinaturiko Pickpocket filmaren kreditu tituluak ezabatu aurretik beste izen bat gertatuko zaigu deigarri. Batik bat garai haietako zuri-beltzak sorgintzen gaitu eta. Horra hor argazki zuzendaria zein: Leonce-Henri-Burel argiaren aztia. Bila hasten zara plazer hutsagatik eta ahoa bete hortz geratu bere zinemarekiko amodio istorioa 1915ean (!) hasi zela ikustean. Norekin? D. W.Griffithen beraren eta Sergei Eisensteinen beraren parekoa izan zen Abel Gancerekin, anbizio handiko maisua. Bere Napoleon (1927) mirari bat da. Oinaze handiz aurrera ateratakoa.

Konexioak konexio. Akordatzen zara, boteprontoan, Bartzelonan ikusgai den maskararen gaineko erakusketa txit sinestezinean, Ganceren J'accuse erraldoiaren zortzi minutu daudela pantailetan. Baina zuk pelikula osoa duzu, zeluloideak zauritutako norbaitek Youtubera igo duelako.

Hasiera du arras paregabea. Mila giza gorputzek filmaren izenburua osatzen dute gerrarako deia den dantza makabro batean.

Bitartean, Valentzian, El buen patrón-ek eskuratu zituen hain merke eskaintzen diren ohoreak.]]>
<![CDATA[Hartzaren larrua nork erosi?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1966/023/001/2022-02-23/hartzaren_larrua_nork_erosi.htm Wed, 23 Feb 2022 00:00:00 +0100 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1966/023/001/2022-02-23/hartzaren_larrua_nork_erosi.htm
Izan dira zinema puska ikaragarri ausart eta kuraiosak aretoetan. Egia esan, zera zirudien: arriskuan gaudenez gero, erre ditzagun barkuak eta zubiak eta inoiz joan ez garena baino harago joan gaitezen. Eta zin degizuet ez dudala preseski esaten Carla Simonen Alcarràs filmaren inguruan, baizik eta, etsenplu baterako, pasa den azaroan 90 urte bete zituen Paolo Tavianiren Leonora Addio-ren gainean.

Bai, Carlak egindakoa beste film guztien gainetik nabarmendu zuen bere bidea zein den inoiz asmatzen ez duen eta horregatik pantailetan barna zabuka ibili ohi den M. Night Shyamalan buru zuen epaimahaiak. Baina filmak gutxi arriskatzen du, nire ustez, eta ez gaitu arriskuaren aurrean jartzen. Ez du inor muturreraino eramaten.

Tolstoiren Anna Karenina-ren hasierako esaldi famatua tolestuz, zera esango nuke nik: Carlak ez dakien arren, dolutan, minetan, apurka-apurka hamaika zatitan hausten diren zoritxarreko familia guztiak antzekoak dira. Eta Alcarràs-en kontatzen dena mila aldiz ikusi izan dugu. Aldatzen zen kontu bakarra arbola mota zen. Batzuetan olibondoak izan dira ikur. Besteetan limoiondoak. Han pikondoak, hemen... Lleidako mertxikondoak.

Vittorio zenaren anaia Paolok, aldiz, ikaragarri ausart jo du Luigi Pirandello autorearen inguruko bere zuri-beltzeko fartsan. Bai teknika aldetik, bai irudien sakonean datzan gogoeta maltzurrean.

Hil da idazle handia. Hil da garai aldrebestuetan, mundua gerran baita. Eskatu izan du bere errautsak Siziliako bere lurrean lurperatzeko edo haizatzeko.

Urteak pasatuko dira, gerra bukatuko (edo...). Eta horra hor, idazle paregabearen errautsak, batetik bestera, Fellinirekin, Rosellinirekin, Anna Magnaniren pelikula askorekin, Pasolinirekin eta, nahiz eta Paolok On Luis agian ezagutu ez, Berlangarekin ere zerikusi handia duen film honetan. Minduta, beldur den Berlingo hartzari animoak emateko agertu zen pelikula pantailetan.

Zortzi hilabete eman dute zinema aretoek itxita Marleneren eta Murnauren hirian. Batzuek amore eman dute eta ez dituzte berriro ateak zabalduko. Hesia erori (bota) osteko egun eta hilabete zorionekoetan denen ezpainetan zegoen esaldia ez da, orain, gaitz guztiak ezabatuko dituen ez lelorik, ez arkanbele kantarik, ez ezkuturik. Gogoan? Joandako garaietan denok genekien Berlin arm aber sexy zela. Pobrea, baina... sexy.

Orain, pobretu da are gehiago (%3 jaitsi da hiriko ekonomia), eta, saiatu arren, sexya ez da. Tristatua ikusten duzu izkinetan. Tristatua berriro irekiko ez duten luxuzko hoteletako hondakinetan. Tristeziak jota, izugarrizko jazza entzuten zen zulo zoragarriak eremu huts baino ez baitira.

Beldur da hartza. Berlin-Berlingoa den periodiko baten azalean, igandean, galdetzen zuten, lotsarik, damurik gabe, ea zenbateraino behar ote zuen Berlinale zinema jaialdiak Berlin hiria. Are aztoragarriagoa zen segidan zetorren bigarren galdera: Zenbateraino behar du Berlin hiriak Berlinale? Okerrena da bi esaldi horiek ez zirela erretolika hutsa...

Urakanak izan ziren Berlinen Berlinaleko egunetan. Haizea hor zegoen beti, izkinetako bueltan zu harrapatu nahian. Eguraldiaren atsekabeak bat egiten zuen Berlinalearen tristeziarekin. Hala ere, azken bost egunetan, zinemaldia publikoarentzat ireki zutenean, 140.000 sarrera saldu ziren. Agian zutik irauten duten aretoak betiko, aspaldiko eta benetako zinema jauregiak baitira. Hala nola Kino International, Delphi Palast, Friedrichstadt-Palast, Zeughaus Kino. Edo literaturaren, antzerkiaren,bizitzaren, balentria eta porrot askoren xarmaz tindaturik diren Akademie der Künste edo Urania bezalako eraikinak.

Horietan, zinema zeremonia bat da. Garaiz zoaz zerbait hartzera, lagunekin solasaldi beroan izan nahian, Berlin hiria leihate handi-handien artetik maite-maite begiratzeko. Garaiz zoaz, zeremoniak bere erritmo propioa baitu. Hilko ez diren leku horietan, zinemak badu etorkizunik, esperantzarik. Are gehiago, gordeleku horietan Erin eta Travis Wilkersonek sortutako Nuclear Family mikatz-mikatza dastatzerik baduzu. Bertan, Montanako basamortuan dauden indar nuklearraren aztarnak abiapuntu harturik, AEBetako historia ilunari eraso egiten diote autore biek, kamera labana modura erabiliz.

Bai, Berlinek behar eta merezi du Berlinale. Bestela, non ikusi Unruhe? Ikaragarria Suitzako Cyril Schaublinek pelikula honetan lortu duena. XIX. mendean bere herrian aberkideen harrotasuna piztu zuen erlojugintzak izan zuen presentzia erraldoia, garrantzi sekulakoa, eta argazkigintzaren hastapenak bildu, lotu, estutu ditu, teknika aldetik atrebentzia handiarekin joz.

Berlinalek derrigor izan behar du Berlinen. Beste inon ez baitzuen lekurik I poli kei I poli film greziarrak. Honetan ere, antzinako mamuak esnatzen dira. Tesalonikan. Nazien aro hartan. Performance bat dirudi momentu askotan Christos Passalis eta Syllas Tzoumerkasen lanak. Baten batek pentsa lezake handiuste jokatzen dutela egileek. Baliteke, baina Berlinek pelikula hori merezi zuen.

Zauritua eta zaurgarri agertu da egunotan Berlingo hartza, baina ez izan kezka handirik. Hiri honetan aingeruek baitute gizakion pena guztien berri. Gurekin partekatzen dituztelako. Ez ahaztu... Der Himmel über Berlin, Wendersena. Berlin pobretu da berriro, baina sexya izango da etorriko diren Berlinaleetan.]]>