<![CDATA[Begoña del Teso | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 06 Jun 2020 13:31:59 +0200 hourly 1 <![CDATA[Begoña del Teso | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Kaka sandwicha eta Txinako bandera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1935/026/001/2020-06-04/kaka_sandwicha_eta_txinako_bandera.htm Thu, 04 Jun 2020 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1935/026/001/2020-06-04/kaka_sandwicha_eta_txinako_bandera.htm
Ikaragarria, hamar eguneko anabasa hori. Maite/miretsi egiten dituzun maisu guztiak solasaldietan, hitz aspertuetan, ikasgai magistraletan; esku batean mikrofonoa eta bestean kafea dutela, gonbidatuekin hitz jokoetan.

Deliziosa, hala eta guztiz ere, eguneko 24 orduz luzatzen den nahaste-borrastea. Beste inon, beste inoiz dastatuko ez dituzun animaziozko puskak. XV. mendean pintaturiko fresko baten pertsonaiek —Paolo Uccelloren La Bataille de San Roman-ekoek— bi minutuz berenganatu dute, Georges Schwizgebelen kameraren bitartez, mendeetan zehar izan ez duten mugimendua. Eta gu aho zabalik, bihotza taupaka.

Denetarik dago hondorik gabeko zaku zibernetiko horretan. Veneziak Godardi egin zion gorazarrea —24 Frame by Century— edota Sarajevoko zinema bilkurak, gaurko zauriak oraindik sendatu gabe dituen horrek, atzoko mina —1914ko gerrarena, alegia— leundu gura zoroan botatako begirada tristatua —Bridges of Sarajevo—.

Nonahi bilatuta ere, zerbait aurkitu baietz. Baina zabiltzate kontuz, erne, tente, edo mozkor-mozkor eginda amaituko duzue zinemaldia. Zeluloidezko aitzurra perilosoa izan ohi da, eta bestondoa arinduko duen botikarik ez da oraindik deskubritu. Gaindosia sekula ez da komeni. Bai, gauza jakina da: zainetan behar den baino zeluloide gehiago sartzea Deabruari pagatu beharreko bidesaria da. Gogoz pagatuz gero, segi segan, martxan, aukeran. Damurik gabe.

Halere, zin degizuet, We Are One jaialdia lagunen artean pasatzen badugu, baduzue, askoz hobeto. Igandean geratuak ginen, esaterako, Guillermo del Toro eta biok. Bera Marrakexen zegoen, lepo zen antzoki bateko jendearekin hizketan. Dena suertatu zen, zitzaien, zitzaigun, hizpide: katoliko amorratua —sutsua, suzkoa— zuen amona, mamuen dantzan sinesten zuen osaba, motorrak ederki asko gidatzen zituen aita, familiak irabazitako loteria sari handi-handia...

Dirutza harekin, erosi zuen aitak etxetzarra eta, ilustratuaren planta egiteko asmoz, liburuak pisura, kiloka. Denak irakurri zituen txikitan Guillermok. Edozein moduz. Horrexegatik zeuden bere iruditerian maila berean De Chiricoren lanak eta Stan Leeren Spider Manen marrazkiak. Ume zela, Gillermok ez zekien bata bestearengandik bereizten. Heldu zenean ikasi zuen diskriminatzen, baina orduan ez zuen bereizketa egin nahi, eskerrak.

Aipatu zion entzule/miresle batek bere zinema osoan munstroak gizakiak baino atseginagoak, duinagoak, maitagarriagoak direla. Onartu zuen mexikarrak. Komentatu ere harro zegoela horregatik. Iraganeko pelikuletan neska munstroaren atzaparretan ikusten genuen oro, otoi egiten genuen salbatuko zuen heroia ager zedin. Orain, aldiz, neskok ederki dakigu gustura gaudela izaki horiekin eta ez dugula salbatzaile beharrik. Izanere, ez dugu ederrago den inor ezagutzen. Izan ere, haiek baino amorosago tratatuko gaituztenik ez dugu ez itxaroten, ez espero. Horrexegatik maite dugu, sakon, Aintzira Beltzeko Kreatura. Horrexegatik, barrenetan sumatzen dugu La sombra del agua filmaren izakia jainko bat dela. Eta birrindu nahi duen zientzialaria, arropa garestiz jantzitako Don Inorrez bat, giza zaborra.

Aitortu zuen Guillermok, irribarretsu, gustuko zuela aspaldiko zinemak heroi jotako horiek galtzen uztea denon begiradapean. Gogoko, Dorian Grayen erretratuan bezala, beren barruko eta kanpoko mixeria guztiak agerian jartzea.

Zorrotz, baina hizkera gozoaz salatu zuen gure zinema-kultura asko pobretu dela. Antza, ez diogu argudioaz aparteko beste ezeri erreparatzen, ohartu gabe zuzendariak egindako hautu bakoitzak moldatzen duela pelikula era batez edo bestez. Esanahi berezia dute kamera mugimendu bakoitzak, plano konposizio bakoitzak, jantzi batek edo besteak, pelikulari darizkion koloreek. Mezu bat dute, estilo kontu bat. Aipatu zituen lezio magistral berean De Niro, Scorsese, Cuaron, Minelli, Kurosawa eta The Godfather. Sutsu mintzatu zen japonierazko Wadi-Sabi hitzak gordetzen duen estetika-filosofiaz. Inperfekzioaren edertasuna adierazi nahi du, eta Del Torok horri eusten dio, bai bizirik irauteko, bai zinema egiterakoan, bai nor, zer, zein maitatzen eta miretsi behar duen erabakitzerakoan ere.

Esan zuen ez dela existitzen paradoxarik gabeko arterik. Egiari zor, paradoxak bizi gaitu. Gogorarazi zigun oztopoa bera dela bidea. Eta bai, «kaka sandwicha» esamoldea erabili zuen, bihurri, denon harridurarako. Abisua pasatu zien aretoan zeuden zinemagile izan nahi duten guztiei: zinema egiten duzun bakoitzean kaka sandwicha jaten duzu. Zorte pixka batez, batzuetan, ogi xerrak gutxi kakaztuak izango dira; besteetan, berriz, mamirik ez duzu aurkituko gorotz artean. Baina nola edo hala, beti dastatuko duzu zikinkeria, tragedia, ezina. Ez du axolarik, zinemak bizi gaitu eta.

Hurrengo hitzordua Jackie Chanekin, arte martzialetako maisuarekin, genuen hartuta Sundancen. Gustu handiz entzun genion merezimenduzko Oscarra duen pailazo jakintsu horri, kaleetan, zinema estudioetan eta borroketan bizitza zer den ikasi duen horri; Hong Kongen jaiotako horri, Travoltak, Tarantinok, Sidney Poitierrek eta antzekoek estimu handian izan dioten horri. Bere gazte denboretan gaizkin, itsusi, maleziaz jokatu izan zuen horri, orain planetako iraunkortasunaz eta bertako biztanleen ongizateaz serio eta dirutzaz arduratzen den horri. Pipertsua izan zen hartu-eman digitala; aspaldiko zinema merke, trauskil baina majo hura beti ezpainetan, beti oroitzapen eta omenez.

Zutik jarrita egin zioten agurra ikusleek, txalo zaparrada batez. Eta gu, kontent. Baina gero suak eta amorruak hartu zuen etxe barruko pantaila gurea, ze Hong Kongetik hasi baitziren mezuak iristen. Esan, esaten zuten Jackie, Jackie Chan maitatua, Txinako Gobernuaren eta Txinako banderaren alde agertu dela, libertate ororen alde dauden herrikideen kontra... Hura desengainua nirea... Bai, Guillermok arrazoia zuen. Zeluloide zale-jaleontzat ere, zinema askotan kaka sandwicha da.]]>
<![CDATA[Roy eta Cesar, bi izarren artean behaztopa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1976/027/001/2020-05-30/roy_eta_cesar_bi_izarren_artean_behaztopa.htm Sat, 30 May 2020 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1976/027/001/2020-05-30/roy_eta_cesar_bi_izarren_artean_behaztopa.htm Fire (Pozar) izena duen laburra. Berak sortua, berak marraztua, berak zuzendua. Aspaldian kolaboratzaile duen Noriko Miyakawak animatua, Fire hori animaziozko zinema puska baita; antzinako erara bizitzara ekarritako marrazkiak, izan ere.

David Lynchen proposamena kontuan hartzeko modukoa zitzaigun, eskertzeko oparia. Eraserhead-en eta Blue Velvet-en maisuaren hamar minutu horietan, punta lodiko lapitz beltzez marraztutako animaliek eta arbolek dantza tristea egiten dute pertsonaia misteriotsu batek isiotutako paisaia ezohikoan, txotxongiloentzako agertoki dirudien labe batean.

Bai, estimatzekoa zen Daviden erregalua. Eta soinu banda Marek Zebrowskik sortua zela jakin orduko gehiago estimatu genion eskaintza, sekula ez baitugu ahaztuko biek elkarrekin sortutako Polish Night Music hura. Bertan, Poloniako kale, plaza, lantegiek soinu ilunez egiten zuten gainezka.

Izan bagenuen, bai, Lynchek, Marekek eta Norikok luzaturiko tentaldian erortzeko beta paregabea arrats hartan.

Bagenuen ere planeta honetan arrisku bizian diren irudigile guztien aldeko aldarrikapen sutsu batera elkartu beharra: Egiptoko kartzela batean hil berri da (dute?) Shady Habash zuzendaria, eta leku askotatik egin dute oihu pantaila orotan bere galera krudela salatzeko.

Zergatik espetxeratu zuten? Ondo baino hobeto dakigunez, gobernuek ez ohi dute azalpenik eman, baina egiptoarrek ez dute duda izpirik: sareetan ikusgai den Ramy Essam musikariaren azken bideoklip ikusgarriak ez die grazia izpirik egin agintariei. Izan ere, Ramy, Tahir plazako manifestazio eta kontzentrazio haietako ahotsa (rock-hardcore ahotsa) izan zen, eta gaur boterean daudenek ez dute ez ahazten ez barkatzen. Essamekin juntatzen diren denak susmagarriak dira. Horrexegatik sartu zuten kartzelan Shady. Eta Balahah izenburuko abesti erritmo eta amorru biziko horri irudiak jartzeagatik hil egin da (dute?) bertan.

Ez, ez ziren baztertzeko modukoak arrats hartako tentazioak, baina bazen berdinik, konparaziorik ez zuen hirugarren bat: Roy Andersson zinemagile suediar zehaztuezinaren Sånger från andra våningen (2000) zain genuen Filmin plataformaren katalogoaren azken-aurreko izurrean erdi galduta, ezkutuan.

Eta guk, esploratzaile kementsuok, patuak gure aurrean jarritako erronka zoragarriari egin genion men. Gustu handiz. Dar-dar delizios batean. Eta aurkitu genuenak Lynchen beraren atrebentzia guztiak gainditu zituen.

Giza komediaren amaierarik izango ez duten arrangurak agertzen dira mugimendu bakar eta bakan bat onartzen duen kameraren aurrean. Giza Tragikomediaren auhen oro geureganatzen dugu plano konposizio aparta bezain dardarazlearen bitartez; barne mugimenduz beteriko mise-en-scene hieratiko batean, kolorgeak diren kolore zurbilek tindaturiko enkoadraketa orbanik gabean murgiltzen gara. Eta atera ezin. Eta gure burua salbatu nahi ez. Benetan diotsuet. Hain baita desiragarria eskainitako izotzezko infernu hori.

Oinarrian, Cesar Vallejo poetaren poema ezinbestekoa: Traspié entre dos estrellas. Bertan, hain zorigaiztokoak izanik, ezta gorputza ere ez duten horiekin akordatzen da txiletarra, eta agindu/eskaera egiten du ozen, hitz artegaz, lau haizetara: «Bedi maitatua euripean zapata zulatua duen hori!, urtebetetzerik ez duen hori! Sute batean bere itzala galdu zuen hori! Bedi maitatua falta duenarekin pagatzen duen hori! Bedi maitatua haurtzaroa gogoan ez duen hori!».

Roy Anderssonek Cesar Vallejori eskaintzen dio pelikula, Goya, Magritte, Kaurismaki eta beste hainbat azti perilos burura zein barrenetara erakartzen dizkiguten 98 minutu hauek, non hildakoek eta bizidunek estura bera partekatzen duten. Non argi guztiek amataturik diruditen. Non beste filmetan sekula aurkituko ez duzuen azken plano bat dagoen.

Hiru ziren arrats hartako tentaldiak. Hiruretan erori ginen. Eta arima zauri, begiak kolpe, bihotza min bete atera ginen.]]>
<![CDATA[Golema maite zuen andrearen artaziak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/026/001/2020-05-21/golema_maite_zuen_andrearen_artaziak.htm Thu, 21 May 2020 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1891/026/001/2020-05-21/golema_maite_zuen_andrearen_artaziak.htm Parking filmaz.

Jendearengana ziztu batean, ahalik eta azkarren, ahalik eta sasoi onenean iritsi nahi izan du Tudur Giurgiuren Errumaniaren eta Andaluziaren arteko ekoizpen mingots eta txiki honek. Proiektuan buruz, belarriz, bihotzez eta kameraz jardun duten guztiek jakin bazekiten, ederki asko jakin ere, aitortze solidarioagoa eta errekonozimendu beroagoa izango zuela filmak gure etxe barruko zinema saloietan sartuz gero.

Horren izen itsusia jarri dioten Egunerokotasun berri horretan, edukiera arras mugatua izango duten areto komertzialetara iritsiko diren estreinaldi erraldoiek zanpatuko lukete, dudarik ez, ipuin hauskor hori. Gupidarik gabe irentsi ere.

Bestalde, ikuskizun handien gose eta egarri den ikusleriak ez du, zinemak irekitzen direnean, izkina hartako azken areto txiki-txikian sartzeko apetarik izango. Ahalik eta pantailarik zabalenen guran eta txirrintan sumatzen ditugu askok estreinaldi jaleak

Parking ez da perfektua. Eskerrak. Badu, alta, ikuslearengan majo, min sakonik eman gabe, txertatzen den tristezia epela. Bizirauten zazpi ahaleginetan ari diren horiei ohi darien bizitza petral horri eusteko alegrantza samina. Errumaniarra da protagonista. Etorkina. Poeta. Aire eta gau librean den kasik legez kanpoko kontzesionario bateko zaintzaile gaizki pagatua, lau kotxe ziztrin salgai duen jabe kasik jator baten isil-mandataria.

Maite ditu zuzendariak bere pertsonaiak. Pelikulak inspirazio duen nobelaren autoreak nola. Marin Malaicu Hondrari da bera, eta gidoigile ibili da pelikulan, bere lana zinemara egokituz. Bastante ondo, bide gehiegi irekitzen badu ere, noranzkoa zein erabaki ezinean.

Bisualki da indartsua filma, eta gustura ikusten den zeluloide samingoxoa dugu, duzue.

Baina oraingo honetan ezin galduzko aukera arras bestelakoa da. Plataforma bera partekatzen du Parking-ekin. Diferentzia batekin. Estreinaldia denez, aretorik zapaldu (ko) ez duten horietako perla izanik, Filminen sartu bezain pronto aurkituko duzue film errumaniar-andaluziar hau. Aldiz, Lotte Reiniger nor zer eta zer egiten zuen jakin nahi izatera, ur sakonagoetan sartu behar, esploratzaile lan eta afanetan ibili behar, eta antzinako zinemarekiko atxikimendu edo lilura berezia izan behar. Horrela joz gero, horrelakoxea baldin bada zeluloidearekiko zuen pasioa eta engaiamendua, zinez diotsuet hoberik ez duzuela aurkituko deskonfinamendua bukatu arte.

Lotte Reiniger zuen izena BERRIAko orrialdetara dakarkizuedan zinegileak. 1899n jaioa. Berlinen. Non eta Alemaniako espresionismoaren sehaskan. Non eta Murnauren, Caligariren eta bezalakoen hirian. Non eta Der Golem filmatuko zuen Paul Wegenerrengandik ez oso urruti.

Trebea zen Lotte eskulanetan. Trebea txotxongiloak egiten eta mugitzen. Trebea itzalekiko jolasetan. Trebea artaziekin. Trebea marrazten. Der Golem estreinatu orduko, arras zoratua, bere burua eskaini zion Wegenerri. Berarekin nahi zuen lan egin. Errefusatu besteak. Zuzendaria izateaz gain, arte jaio berria zen zinemaren ikusle lehenbizikoen estimua jasoa zuen Paul hark. Temoso jarri Lotte, zinemagileak amore eman arte. Animaziozko pieza batzuk behar zituen pelikula baterako. Lottek egingo? Nola ez?...

Horrela hasi zen zinema munduan txotxongiloak, lapitzak, antzerkia, dantza, sua erraz asko hartzen zuten zeluloide puskak, Mozart eta ipuinak maite zituen neska berlindarra.

24 urte baino ez zituela, egun Vimeon ikusgai eta dastagarri dagoen, seko liluratzeko modukoa den Die Abenteuer des Prinzen Achmed harribitxia burutu zuen.

100.000 irudi sortu zituen, 80 minutu dirauen animaziozko mirari honetarako; 25 segundoko. Walt Disneyk marrazkiak animatzen hasi baino bi urte lehenago gauzatu zuen oraindik ere parekorik ez duen altxor hori. Bere hondoan argia zuen mahaia erabiltzen zuen lanerako. Kristal baten gainean artaziez egindako siluetak jarri eta filmatu. Horren sinple, horren sorginkeria galanta.

Dentelazko soslai ederrak, parpailazko kreatura itzelak ziruditen eta egun ere diruditen printzeak, maitagarriak, hegan egiten duten zaldi mekanikoak, Damaskoko ate ederrak, paradisuko txoriak... Begiak bete lilura eta bihotza sorpresaz blai duzuela ikusiko dituzue 79 urte bete arte Lottek sorturiko amets horiek, Filminen dituzuen horiek

Tim Burtonek eta Pixarreko aztiek egin dizkiguten opari zoragarri horiek guztiak bezain markaz kanpokoak, mimo handiz ikuslea zorabioan murgilarazteko ahalmena galdu ez duten animaziozko erregalu berdingabeak, non ohiko ipuinak aspaldi zaharrean kontatzen ziren bezala kontatzen diren, beren krudelkeria eta edertasun osoz eta osoan. Ikusiko duzu, esaterako, Errauskineren ahizpa bere oina labanaz mozten, printzeak ekarritako zapatan erraz sar dadin; ikusiko kolpe batez zazpi hil zituen josle adoretsua ez zela guk pentsatzen genuen bezain jatorra. Ikasiko ipotxik ez zela Edurne Zuriren kristalezko zerraldoaren inguruetan...

Hitler ez zuen maite Lottek. Ezta konplize eta lankide zuen senarrak ere. Urteetan zehar ibili behar izan zuten Europan barna aterpe bila, baina, bidean zirela ere, jarraitzen zuen Lottek lanean. Lotte Reiniger, Eduardo Artazi eskuak maitatuaren irakaslea izan zelakoan nago ni. Eta horrela ez bada, sar dadila kalabazan.]]>
<![CDATA[Izar baten frekuentzia-jauzia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1914/034/001/2020-05-14/izar_baten_frekuentzia_jauzia.htm Thu, 14 May 2020 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1914/034/001/2020-05-14/izar_baten_frekuentzia_jauzia.htm Bombshell: The Hedy Lamarr Story du izenburu, eta planetako izkina guztietako zinemaldi askotako pantailak korritu eta gero, gure saloiko txiki eta erosoan dugu.

Istorioa entzuna genuen. Ahapeka kontatzen diren ipuin sinestezin horietako bat ematen zuen. Irakurria ere bagenuen. Zientziaz eta historiaz arduratzen diren dibulgaziozko aldizkari horietan. Ez erdiko orrialdeetan, finitu aurreko zutabe txiki horietan baizik.

Entzuna genuen, bai. Leitua ere. Harro sentitu ginen. Ahoa bete hortz, bihotza bete taupada, begiak bete amets geratu ginen, sinetsi nahi bizian baina gezurra ote zen beldur, lotsaz.

Bazitekeen? Posible ote? Nola liteke, urrezkoa iruditu arren letoizkoa zen Hollywood hartako garaietan, hango izar bat izatea etortzear zen mundua aldatuko zuen asmakizun baten sortzailea?

Izan ere, oraindik izendatu ez dugun izarra ez zen hala moduzkoa, nahiz eta ez zuen erakutsi Garbok, Dietrichek, Bette Davisek edo Katharine Hepburnek izan zuten abileziarik ikusleria zein ekoizle eta zuzendariak bere menpe jartzeko. Hala ere, ez zen makala kamerak zion begiramendua. Hasiera-hasieratik. Bere jatorrizko Austrian filmaturiko zine puska finolatu gabe horietan ere argi ikusten zen guraso aberatsak zituen neskatxo hura kameraren kuttuna zela. Hain amoros begiratzen zuen kristalezko begi horrek ze, denborak aurrera egin ahala, iaz Veneziako zinemaldiak erreskataturiko 1933ko Extasis filmean, zinemak ezagutu zuen lehenbiziko sexu- eszena antzeztu zuen Kiesler abizeneko neska juduak.

Hollywooderako (itsas)bidea hartu bezain pronto, hango erregea, hango enperadorea, hango jaun, hango jabe zen Louis B. Mayerren konpainian, Hedwid Maria Kiesler Hedy Lamarr bihurtu zen. Eta baso sakratu hartako estudioetan pelikulak egiten hasi. Samson and Delilah, Crossroads, White Cargo… Ederra zen oso. Dotorea.

Ederregia, apika. Eleganteegia, agian. Garai haietan inork ez zuen espero (ezta desiratu ere) izarrak azkarrak, argiak, bete-beteak izaterik. Zuten eginbehar bakarra ikusleak sorgintzea zen. Garai hartan jendeak zinema baino ez baitzuen amesbide.

Baina Hedwid-Hedy txikitatik izan zen galderak egiten zituen gizakia. Eta inork ez bazion erantzunik ematen, berak bilatzen zituen arrapostuak. 5 urte zituela, musika-kutxatxo bat ireki, desmuntatu eta berriro armatu zuen. Huts egin gabe. Bere Vienako ikastetxeko laborategian orduak ematen zituen alai, beste inork erantzun ahal izan ez zituen problemak bilatuz.

Baina Hollywood ez zen Viena. Eta bertako muin horietan bera ez zen gurasoekin kontzertuetara joaten zen neskatila. Izarra baizik. Eta inori ez zitzaion interesatzen izarrek buru argia izatea; glamourrez blai izan behar zuten, besterik ez. Orduak eta orduak pasatu behar zituzten makillaje aretoan, jantzitegian eta kamera aurrean. Errukigabeko kontratuak bete ahal izateko drogak eta pilulak hartu behar bazituzten, ados, arazorik ez. Tiraderak anfetaminaz eta kokaz gainezka zituzten ekoizleek...

Alabaina, Hedwid-Hedyk jarraitu zuen bere buruari erronkak jartzen, galderak egiten. Zientziaz, munduaren mugimenduaz, unibertsoaz. Gau batean, festa batean, behar/merezi zuen kide eta konplizea ezagutu zuen: George Antheil musikaria. Askok eta askok erotzat zuten. Ez denek. Ez, bederen, guri interesatzen zaigun jendeak. Esaterako, artea sortzeko, ulertzeko eta dastatzeko erak aldatuko zituzten Fernand Legerrek, Man Rayk eta Dudley Murphyk enkargatu zioten beren abangoardiako Ballet mécanique filmerako soinu banda. Sarean duzue pelikula ikusgai. Sarean duzue musika entzungai, etxealdi honetako beste bi sorpresa ikaragarri…

Elkarrekin, Hedyk eta Georgek maite zutenari ekin zioten: soluziorik ez bide zuten kontuentzako irtenbideak asmatzeari.

Gerra garaia zen hura. Europan. 1940an geunden. Aliatuen gerra itsasontzietako torpedoek maiz, maizegi, egiten zuten porrot, poto, huts, Hitlerren urpekariak suntsitzeko ahaleginetan. Hedyri itsasontziek eta torpedoek elkar eta zuzen, akatsik gabe, komunikatzeko era ezberdin eta sekretua otu zitzaion. Otu, eta garatu ere, garatu zuen, George eta beste hainbat zientzialariren laguntzaz. Oinarria, gero droneak, GPSa, Bluetooth,Wifia eta abar ahalbideratuko lituzkeen frekuentzia-jauzian zegoen. Washingtoneko Gerrarako Zientzialarien Batzordea zor eta lor utzi zuen asmakizunak, baina Itsas Armadak Hedyri gomendatu zion berari ez zegozkion esparruetan ez sartzeko, jarrai zezan izarrarena egiten...

Hori guztia eta askoz gehiago kontatzen du ostiralean gure etxeko pantailetan estreinatu zen 2017ko dokumental finak, Alexandra Deanek sortua. Ez da garaipen baten kontakizuna. Ez zuen bizitza erraza izan Hedyk amets urratuen zumardi hartan. Txolina balitz bezala tratatu zuten gehienek. Aitortza beranduegi iritsi zen.

Gazia da istorioa, baina betea, errebindikazio oihua, orroa. Finki eginda. Zorrotza, dokumentazio lan ikaragarriaz apaindua. Ondo josia muntaketa gelan. Ez galdu. Damutuko zarete, bestela.]]>
<![CDATA[Zigarroa eskuan, Godard hizketan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1920/032/001/2020-05-08/zigarroa_eskuan_godard_hizketan.htm Fri, 08 May 2020 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1920/032/001/2020-05-08/zigarroa_eskuan_godard_hizketan.htm The Film Stage web orrian, apirilaren 28an New Yorkeko Lincoln Centerreko zinema programatzailea den Johgn Raupek eta konpainiak Jean-Luc Godardekin izandako hitz-aspertu oparo batekin. Topo eta topa, zeren solasaldiak lagunen arteko juntadizo bat ematen baitu. Lausanneko Ecole Cantonale d'Art-eko hainbat ordezkarik (zinemak zauritutakoak, zinemak sorgindutakoak denak) bisita egiten diote bizirik dirauen nouvelle vague-ko azken maisuari. Kontu kontari hasten da À bout de souffle, Le mépris eta Le livre d´image film ezinbestekoen autorea. Zertaz? Denaz.

Ordu eta erdiko Instagrameko zuzeneko saio honetan koronabirusa bihurtzen da hizpide (nola ez?). Badaki Jean-Lucek inork ez digula ezer bene-benetakorik esaten horren inguruan. Badaki gezurrak esateko arma primerakoak direla hitzak. Beharbada horrexegatik bere 42. filmak Àdieu au langage (Lengoaiari adio) zuen izenburu. Ausaz horrexegatik, plano finko eta luzanga batean grabaturiko bideoaldi horretan, Anna Karina maitatu eta Agnes Varda mespretxatu zuen zinemagile/jale honek botatzen duen lehenbiziko desarrazoi ezin hobe arrazoitua honako hau da: alfabetoak letra gehiegi ditu. Batzuk kenduz gero, errazago litzateke dena. Bai egia, bai gezurra.

90 urte izan eta 68ko maiatzean Canneseko Zinemaldia geldiarazi nahi izan zuen suitzarrak —Saurarekin batera zintzilikatu zen belusezko oihaletatik, Truffaut konplize zela— Velazquez eta Goya aipatzen ditu berriketan, autore izatea (ala ez izatea) zertan datzan azaltzen du, jenio biziz bere burua argudiatuz. Aitortuko du geroago Lubitschez aparte oso zinemagile gutxik merezi dutela zuzendari titulua. Akordatzen da, errekonozimendu gozoaz, Àdieu au langage horretan aktore azaltzen zen Roxy txakurrarekin —izan ere, animalientzat sortua den urrezko Palm Dog saria eskaini zioten La Croisetten 2014an—, eta gutako askok ezagutzen ez genuen Paula Delsol emakume zinemagilearen alabantza egiten du kasik amoros.

Umoretsu, zirikatzaile, zorrotz, ahoan eta oroipenetan bilorik gabe azaltzen da. Buru sasoi ederrean eta gorputz itxurari dagokiola... itxuroso. Erretzaile onen moduan, eskuan eta ezpainetan duen zigarro sekulakoa itzaltzen zaion bakoitzean pizten du berriro. Erretzen dakienak badakielako Habanako tabako onak sekula ez duela bere ahogozoa galtzen. Instagrameko grabaketa horren testigu isila eta ezkutua dugu bere filmen argazki zuzendaria den Fabrice Arago. Biek ematen digute pantailaren beste aldean gaudenoi hurrengo egitasmoaren berri: momentuz Berpizkunde hitza darabilte izenburu; egokia oso, Godardek pelikula bat sortzen duenero bere burua berrasmatzen duelako, zinema bera berrasmatzen duen bezala. Zinema, singularrean. Zinemak, pluralean...

Jean-Luci adio esan eta beste plataforma batera egiten dut jauzia. Jauzi mortala eta mundiala. Paco Limonen eta Julio Cesar Sanchezen Sesión Salvaje-k Espainian joan den mendean eta joan den milurtekoan egiten zen zinema omentzen du gidoi, kamera eta muntaketa biziotsuen bitartez. Bizioa dute egileek eta dokumentaleko parte hartzaile guztiek orain arte destainaz ikusi izan den baina nahiko libre, libertario eta libertino agertzen zen zinema horrekiko, auzoetako aretoak lepo betetzen zituen aldrebeskeria horrekiko, Eugenio Martinek, Jess Francok, Paul Naschyk, Ozoresek eta, esaterako, euskal herritarrak ziren Javier Agirrek edota Eloy de la Iglesiak burutua zen zorioneko neurrigabekeria horrekiko.

Atrebentzia handiz jartzen dira beren alde Nacho Vigalondo, Alex de la Iglesia edota Diego San Jose Ocho apellidos vascos-en gidoigilea. Polita da zinema horren defentsa. Harritzekoa, berriz, Pilar Mirok zehaztu zuen zinemagintza legearen kontrako denen jarrera, gutako askok pentsatzen genuelako andre ozpindu hark bide berriak ireki zizkiola etorkizunik gabeko zinema espainiar hari.

Sesion Salvaje dokumental bizia da, erritmo handikoa, zinema ausardiaz gainezka egiten duena. Boteprontoan, Que vienen los socialistas filma aipatu ondoren, Ivan Zuluetaren Un,dos, tres al escondite inglés eta Arrebato bera agertzen dira festa honetako parte hartzaileen hausnarketa serio demoniokoetan. Nacho Vigalondok Arrebato eta Taxi Driver jartzen ditu parez pare eta iraultzakide...

Berrogei gau eta egun baino gehiago dirauen berrogeialdi hau pikutara bidaltzen ari da orain arte zeluloidearen inguruan genituen sinesmen sendoak. Eta plazer mugarik gabea da birusak eskainitako tentazio berri hau. Dardaraz uzten gaitu zinema bilaketa eta bilketa honek. Hau guztia irakurri orduko, apunta ezazue datorren saiorako izenburu nahitaezkoa: Satantango, Bela Tarrena.]]>
<![CDATA[Zaldi bat sutan Fisterran edo 'slow' zinemaren delizia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1982/026/001/2020-05-01/zaldi_bat_sutan_fisterran_edo_slow_zinemaren_delizia.htm Fri, 01 May 2020 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1982/026/001/2020-05-01/zaldi_bat_sutan_fisterran_edo_slow_zinemaren_delizia.htm
Hainbat plataforma finetan aurkitzen dituzun izenburuak komertzio delicatessen direlako, horietan baino ez genituzke inoiz, inon topatuko.

Gure hirietako aretoetako aukerak, salbuespenak salbuespen, jakina, ez du sekula negozioak, merkatuak, publizitateak ezarritako mugen gainetik hegan egiten ez egingo. Ez baitu hegan egiteko libertaterik. Alta, plataformarik delikatuenetan eskura, begietara dituzun hainbat pelikulak ez dituzte diruak jarritako baldintzak ez onartzen, ez betetzen. Nahiz eta zigorra nolakoa den ederki jakin: isolamendua.

Baldin bada slow food mugimendua. Baldin bada slow fashion joera. Baldin bada slow life tentazioa. Nahi badugu gure burua benetako jan-gauzez elikatu, hautua egin badugu fast fashion-aren kontra; horrelako bizi-eremuetan (pandemia aurretik, inkluso) mugitzen hasita bagara, orain beste pauso bat eman beharko genuke nire aburuz: slow zinemaren aldekoa, guk bilatutako horren alde, estreinaldi handien basoko adar artean itotzeko, galtzeko zorian daudenen defentsan. Gure defentsa, irabazle, bizipozaz, zinemak berriro sorgindurik aterako baikara gure gain hartutako zeluloidezko deliberamendu horretatik.

Gure etxe barruko delicatessen horietan baino, non aurki genezake Finisterrae bezalako extravaganza harrigarria? Sergio Caballerok egina da. Aspaldikoa, hamar urte ditu begiak eta belarriak bete lilura eta espantu miresgarri utziko dizkizuen atrebentzia honek.

Sergio ez da, berez, zinema zuzendaria. Sonar musika jaialdi abangoardiakoaren sortzaileetako bat dugu. Musika elektronikoko konpositorea, artista kontzeptuala. Probokaziozalea, umore basaren defendatzailea. Teknologiaren erabileraren aldekoa, muturretan ibiltzen den antzerkian eskarmentu itzela jaso duen izakia.

Antzekoak ditu lagunak, kideak, konplizeak. Esaterako, 2008an hil zen Jordi Benito eskultorea. Edo Jon Cagerekin eta Joan Brossarekin lan egina zen Carles Santos piano jotzailea.

Horrelako bizitza eta arte curriculumarekin, ulertuko duzue Sergioren Finisterrae ez dela, slow zinema-rekiko ituna odolez sinatua ez baduzue, erraz eta non-nahi ikusi ahalko zenuketen filma. Ez horixe. Bi mamu ditugu pantailan. Donejakue bidea hartu nahi duten bi fantasma galtzaile. Han, lurra amaitzen omen den hartan, gogaitzen dituen bizi-herio-eternitatearen zamatik libratzeko esperantza eroaz.

Bi mamu. Sergioren alaba 7 urtekoaren aholkua jarraituz, tradizioak beti erakutsi izan dizkigun horietakoak, izara zuriz jantzitakoak. Ohikoak, bai. Bata zaldi gainean. Oinez bestea. Errusieraz mintzatzen dira. Doinu gozo, eztitsu, kantariaz tindaturiko errusieraz. Zirikatzaile amorratua, sarean duzuen hamalau minutuko solasaldi ezin ez galduzko ez ordainduzko batean, Sergiok dio ez zaiola batere gustatzen ez espainolaren ez katalanaren soinua. Ogia erosteko ondo daude biak, baina ez pelikula batean berba egiteko. Are gutxiago aktoreak hizketan entzuteko...

Beraz, horra hor Donejakue bidean dauden bi mamu ibiltari, abenturazale, erromes. Beti hausnarketa xelebreetarako prest. Beti pertsonaia arraroekin (bai gizakiak, bai animaliak, bai auskalo zein infernutatik ateratako izakiak) topo eta hitz egiten duten bi mamu, izara zuriez tapaturik. Paisaia elurtuetan blai, plastikozko erizain eskalapoiak oinetan.

Abere disekatuekin hizketan. Aldi berean gezurrezkoa eta benetakoa den zaldi baten gainean. Tarkovski bera eta Turner bera etorriko zaizkizue burura. Absurdoa da dena, baina izugarrizko edertasun poetikoa dario. Ipuina da. Badira printzesa bihurtzen diren igelak eta printze adeitsuak. Badira leizeak, bada botafumeiro Compostelakoa. Bada, gu Fisterrara ailegatzerakoan, hondartzan suak harturik den zaldia, Jordi Benitok aspaldian sortu zuen bera. Hain artisau eraz maneiatua, ezen burua mugiarazteko garbigailu baten motorra erabiltzen zen. Antzokietan kamera aurrean bezala.

Finisterrae ez duzue topatuko ez baldin bazarete orain arte izenik ez bazuen ere, izana egundokoa duen slow zinemaren tentazioan erortzen. Tentazio arras interaktiboa. Fast zinemak dena ematen dizu eskura, ahora. Hemen ez. Hemen zuk zeuk egin beharko duzu ikertzaile, esploratzaile lana, bazter ezezagunetan barna ibiliz.

Horrela bakarrik egingo duzu beste aurkikuntza baliotsua, distira ederki, mimoz amatatua duen Toni Bestarden Pullman. Mallorcako fisterrae guztietan gertatzen den kontaketa samin-goxoa. Txikia da. Hauskorra da. Bere zineman eta gidoian hainbat zalantza ditu. Batzuk konpondu gabe geratuko dira filma finitu orduko. Baina ez du inporta, baduelako nortasun sendoa, baduelako anbizio zilegi hainbat. Baduelako bere pertsonaiekiko konpromiso irmoa.

Ez ahaztu, nire irudiko, COVID-19ak hartu beharreko bidea eta erritmoa erakutsi dizkigu. Ez egin beti dantza estreinaldi erraldoien besoetan. Zabiltzate (ibil gaitezen denok) emeki, pausatuki, bilaketari tinko eutsiz, slow zinemaren martxa egokian.]]>
<![CDATA[Lehena egina da; bigarrena, martxan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1865/034/001/2020-04-22/lehena_egina_da_bigarrena_martxan.htm Wed, 22 Apr 2020 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1865/034/001/2020-04-22/lehena_egina_da_bigarrena_martxan.htm
Ofizio handiko pikaro andana batek burutu du. Ofizio handikoak, bai. Charles Bang zinemagileak 307 film (edo) ekoitzi ditu eta 64 zuzendu (edo). Hala moduzkoak denak. Baina guk aspaldi ikasi genuen hala moduzko zinema maitatzen, estimatzen, gozatzen. Bestela, nola konprenitu Paul Naschyri, Jess Francori, Jose Mari Zabalzari edota Anticine deituriko proposamen basa eta filosofikoaren autorea izan arren, Soltero y padre en la vida edota El insólito embarazo de los Martínez bezalako fast/zabor zinema-n endredatua ibilitako Javier Aguirreri zor diegun errespetua?

Corona Zombies ez duzue ohiko kanaletan, plataformetan, atari digitaletan aurkituko. Ezta pentsatu ere. Ez dute onartu. Hor ere sarrera ukatzeko eskubidea baliatzen dute tarteka. Segun eta nork eskatzen duen, katalogoan izateari ameto ematen diote. Ala ez. Eta Corona Zombies ez da, preseski, beste zinema puska harroxko askok kide nahi luketen izenburua.

Beraz, ez ibili bila Netflix-en, Amazon Prime-n, Mubi-n edo Filmin-en. Alferrikakoa izango da. Ez, ur sakonagoetan —baita zikinagoetan ere— murgildu beharko duzue Corona Zombies horri darion atrebentzia kirastuaz gozatzeko. Joan beharko duzue Full Moon Features horren orrialderantz. Beldurrik gabe. Adoretsu. Edozertarako prest eta presto.

Aurkitu orduko, harpidedun egiteko eskatuko dizuete. Hilabete bateko kuota merkea duzue, 4,89 euro, zerga guztiak barne. Maiatzaren 13an sinaturiko hitzarmena utz dezakezue. Lasai asko, isunik gabe. Nik, horregatik ere, ez dut utziko. Zergatik? Hilaren 15ean Corona Zombies-en bigarren zatia estreinatuko baita, eta dudarik ez dut: bitxia, xelebrea, mundiala izango da.

Barbie and Kendra Save the Tiger King deitu dute ekoizpen osteko aldian den puska hori eta lehen ataletik (doi-doi) bizirik atera ziren bi neskek, etxean isolaturik asper-asper eginda daudenez, ez galdetu niri zergatik, baina Afrikarako bidea hartzen dute arriskuan den tigre mota bat —eta bere ardura duen eko-bio esploratzailea— salbatu asmotan. Los Angeles utzi —alarma egoeran izan arren— eta oihanera doaz —ez ahaztu Corona Zombies-eko aktoreek etxean giltzapeturik dirautela, printzipioz...—.

Nik, bigarrenaren esperoan, seko gozatu dut koronabirusaren inguruko lehen filmatze zakarra. Hasierako uneak izugarriak dira eta oso ondo, oso maltzur, malezia handiz jasotzen dute guk denok izurritearen hastapenetan izan genuen jarrera, portaera. Pelikula hain gaurkotasun handikoa izanik, bizi dugun eromena eta egin ditugun lelokeria denak agerian geratzen dira. Bai, komuneko paperaren kontu hura barne...

Eta bai, Corona, birusaren izena izan aurretik denok edan dugun Mexikoko garagardo bat zela gogorarazten digu ezer tente uzten ez duen gidoi bihurriak.

Egia, amaierarik ez duen arrastatze honetan badago beste hamaika film serioago, beteago. Ikusteko moduko, beharreko mila, hala nola Wisemanen Ex Libris edo Marco Dutra eta Juliana Rojasen As boas maneiras. Ez izan duda izpirik, beste zientoka aurkituko duzue ziztu batean, baina izan ausart eta aukera ezazu senean den inork hautatuko ez lukeen Corona Zombies bideotxoa!]]>
<![CDATA[Zaragozan aurkitu zaitut berriro]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1906/026/001/2020-04-15/zaragozan_aurkitu_zaitut_berriro.htm Wed, 15 Apr 2020 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1906/026/001/2020-04-15/zaragozan_aurkitu_zaitut_berriro.htm
Ez, ez dut pantaila handiaren falta igarri birusaren menpe gauden garai honetan. Izugarri gustatzen baitzait teknologiak eskura (poltsikora, mahaira, paretetara) ekarri izan dizkigun etxeko gailuekin xuabe-xuabe, kariñoz eta sorpresaz eraikitzen ari naizen harreman bitxia, amodio (eta gorroto, zenbaitetan)-afera berria, non sekula ez garen ez hiru ez lau; zeinetan sekula ez den gonbidaturik. Jeloskorrak baikara biak, pantaila ñimiñoa eta biok.

Ez dut inoren falta igarri zinema kontuetan gauotan. Ez inorena ez ezerena. Iluntasuna, aretoak existitu aurretik bazen (Jainkoak, jainkoek «Fiat lux» xuxurlatu arte, bederen). Ez da, ez, elektrizitate kontua. Are gutxiago egunotan. Ilundu orduko, ilargi betearen babespean, jolas egin dezakezu itzalen artean. Kandelak piztu ere bai, kandelak amatatu ere bai.

Ez, ez naiz nire etxe ondoko areto arrunten itxieragatik penatu gauotan. Nire etxe barruko saloi ez arrunta baitut. Eta bertan, pantaila eta biok aurrez aurre gaude. Bitartekaririk gabe. Niri egiten dit so pantailak. Sumatzen dut nik hezurretan, erraietan, nirekin ari dela bera.

Areagotzen zait ikara beldurrezko filma bada. Areagotzen zait desira erotikoa bada. Astindu ederra jasotzen dute nire neuronek pelikula filosofikoa bada. Eta iraultzarako aldarri ona bada, ixten dut ukabila eta egiten dut oihu errebelde barrikada bidean.

Ez, ez nuen pantaila handiaren mira izan Netflix plataformaren bitartez nire jaun bakarra eta bakana den Drakulari botatako begirada berria, heresiaz zein errespetu itzelaz taxutua, dastatu nuenean. Irudika ezazue, Maisua eta biok hor, elkarrekin, pega-pega eginda Demeter itsasontziaren bizkarrean. Izugarria da Sherlock telesailaren egile berberak diren Moffaten eta Gatissen atrebentzia egungoa. Hankaz gora jartzen dute, erritmo bizi eta dotore osoz, orain arte banpiroen inguruan sinesten genuena. Aldi berean, alta, agurra egiten diote mitoari. Eta hor nintzen ni, nire etxe barruko zinema aretoan, banpiroari so. Eta belauniko. Bai bere aurrean, bai Moffati eta Gatissi ohore eginez.

Beste hamaika konturen falta sentitzen dut. Ez pantaila handiarena. Gustuko dut, oso gustuko, plataformetan barne bila ibiltzea. Zeren bila, zeren esperoan? Ba esaterako 2014ko Donostiako Zinemaldian Urrezko Maskorraren lehian bere burua aurkeztu zuen Lainoa/Haemoo film Hego Koreakoarena, Bong Joon-horen gidoikide, konplize, adiskide den Shim Sung-borena. Zorrotza, zorrotza oso du kamera. Eta muntaketa. Bortitza argudioa, hil edo biziko kontuak amodioa eta sexua. Arraroa baina zoila arras umorea. Mingarria. Basa. Ikaragarria.

Ilargi beteak eskainitako argi hilaren pean ikusi nuen batere txarra ez den Hogar ekoizpen espainiarra, Pastor anaiena. Beltza, ozpindua, pozoiz gainezka dagoena. Seguru Funny Games eta antzekoak sortu zituen Michael Haneke hark (horrenbeste bigundu zaigun oraingoak ez) gustuko izango zuela...

Seberg ikusi dut Godarden À bout de souffle-n, kalean periodikoak saltzen agertzen zen neska hura, nouvelle vague-ko ikonoa, ikurra, irudi aparta bilakatu zen hura, sakonago ezagutu desiran; nire etxe barruko saloi zinematografikora nahi nuen gonbidatu. Baina filmak ez du ezer balio. Bai, Kirsten Stewart dago bertan, antzezle ikaragarria dela erakusteko zazpi ahaleginetan. Alferrik. Argia ere txarra eta merkea du filmak, baina, halere, zenbait ate irekitzen dizu. Zure plazererako. Adibidez, irakurri beharrekoa den Roman Gary idazlea agertzen da, pasadaz, txiripaz, bertan. La vie devant soi leitu ez baduzu, ez dakit zeren esperoan zauden. Era berean, bistaz galdu ezinezkoa da orain gutxi bere lehenbiziko nobela tragikoa argitaratu berri duen Alexandre Diego Gary semea. Umea zela agertzen da Seberg horretan, film serio bat izan nahi zuen telesaio malapartatu horretan.

Ez, ez dut pantaila handiaren beharra izan online, 11 euroren truke, erosi dudan Rekopis znaleziony w Saragossie (Zaragozan aurkitutako eskuizkribua) bitxikeria barroko-surrealista mustatzeko. Ezta Cannesen, Sitgesen eta Donostiako Beldurrezko Astean eztabaida finak sorrarazi zituen Vivarium-en kolore biziko amesgaizto ilunean erortzeko ere. Dardarizo epel batez.

Oso gustura gaude biok; pantaila txikia eta biok aurrez aurre. Pega-pega eginda. Elkarri begira. Elkar zelatatuz. Ez adiorik, paperezko lagun birtualok.]]>
<![CDATA[Putreen aurka, hartzak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1964/033/001/2020-03-04/putreen_aurka_hartzak.htm Wed, 04 Mar 2020 00:00:00 +0100 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1964/033/001/2020-03-04/putreen_aurka_hartzak.htm
1989ko azaroaren 9an Harresia erori zenetik, herria birrintzen, txikitzen hasi zenetik, planeta osoko arkitekto guztien desira bilakatu zen Berlin. Baita, tamalez, espekulatzaile, tratulari eta funts putre anitzen ehizaki gozoa ere.

Ezer gutxi aldatu da egoera aingeruak eta deabruak auzokide dituen hirian. Bada Bowiek maitatu zuena. Bada ere, ai! funts putreek apurka-apurka berenganatzen duten lur zati maitatua.

Berlin da Aliatuen hegazkinek eta Sobietar Armadak txikizioa egin zutenetik obratan izan den hiria. Obra zibiletan eta herri-obretan. Berlingo etengabeko itxuraldaketa arkitektoniko amaigabea unibertsitateetan ikasten da. Zabala da hiria. Laua. Badaki bere izana zaharberritzen. Badaki izaera birziklatzen. Aurtengo Berlinale zinema jaialdia ez da izan iazkoa izan zen Berlin berean. Hamabi hilabetean, hiria antzaldatu da, berriro ere. Eta espekulatzaileak, adi. Eta higiezin-putreak atezuan, zelatan. Pozez zoratzen. Txin txin txin txin, diruaren hotsa.

Itxi dira Berlinaleren egoitzetako bat ziren hainbat areto. Tristea izan zen berria, baina Kreuzberg auzora bertaratu ginelarik, notizia saminago batekin egin genuen estropezu: Moviemento izeneko zinema aretoa arrisku bizian zegoen, dago. Zein eta Moviemento, Alemaniako saloirik zaharrena! Zaharrena bai, egun, Zararen egoitza den Marmorhaus baino zaharragoa. Marmolezko etxe horretan, 1920an, estreinatu zen egun Deutsche Kinremathekek omentzen duen Das Cabinet des Dr Caligari. Baina estreinatu zen egunerako, Moviementok urteak zeramatzan pelikulak eskaintzen Berlingo mota askotako jendailari.

Betikoek, sarraskijale aseezinek, erosi nahi dituzte eraikuntza eta bere lurzorua. Kontrako kanpainan hasi dira bertako zinema programatzaileak. Eta auzokoak.

Heroiak behar direla/dituztela/ditugula aldarrikatu dute. Ozenki. Baina ez elastiko zelebreak janzten dituzten horietakoak. Ez, benetakoak baizik. Eta ez protestak sinatzeko edo pankarta baten atzean oihu egiteko. Ez: Moviementok eta Kreuzberg auzo parekaezinak zinema aretoa erosi nahi dute, espekulatzaileen atzaparretatik kendu, libratu. Ez, ez dute ez sinadurarik, ez Berlinaleratu diren izarren hitz potolorik nahi: dirua nahi dute. Horrexegatik, bananduriko panfletoetan kontu korronte bat agertzen da: IBAN: DE18 10070000 0032 488901.

Gaur gure etxe aldameneko hainbat aretotan La fameuse invasion des ours en Sicilie animazio puska ederra dugula, fier eta urguilutsu esan dezakegu aspaldi zahar batean Tiergarten basoan zebiltzan piztiak baino defentsa hoberik ez dela hemen putre guztien kontra. Hiriaren sinbolo eta Berlinaleren beraren ikur den hartzaz ari gara.

Bulldozerren aurka, Dino Buzzatiren fabularen protagonistak diren animaliak. Porlana jaten dutenen aurrean, zinema lan ederrak saritzen dituzten urrezko eta zilarrezko figura horiek.

Hartza gure alde dugularik, ez izan beldurrik, zinema sasoi ederrean baita. Horrela ikusi da Berlinen. Gerrillari mila dago prest zeluloidearen alde, bizitzaren alde, esperantzaren alde beren bizitza emateko. Hala nola bere pelikularako finantzaketa lortu nahian hamar urte pasatu zituen Alex Piperno zuzendaria. Uruguaikoa izan arren, Europan, Brasilen eta Filipenetan aurkitu zituen sosak. Ondo baino hobeto bukatu zen abentura. Bere Chico ventana tambien quisiera tener un submarino bikain eta aldrebesak Ikusleen Saria jaso zuen Berlinen.

Itxaropena bada, ezen hartzak putreak baino indartsuagoak baitira. Beti. Horrexegatik, Catarina Vasconcelosen A metamorfose dos passaros ipuin poetikoak, hamaika zinema testuraz eginak, eskuratu zuen Fipresci sari garrantzitsua.

Esperantzarik bada Alexanderplatzen. Zergatik? Bada, Afganistango iheslarien seme den Burhan Qurbanik izugarrizko balentria burutu duelako plazan bertan: Doblinen liburuari eta Fassbinderren telebistarako moldaketari begirada fresko eta beldurrik gabekoa bota dio.

Esperantzarik bada Berlinen, Kelly Reichardt, Eliza Hittman, Irene Gutierrez edo Pili Palomero bezalako emakumeek kamera hartu baitute lepoan. Bai, zinema salbatuko dugu, nahiz eta Caligari Doktorea, ehun urte bete berritan, libre ibili Postdamer plazan.]]>
<![CDATA[(Ez) Ohiko susmagarrien akelarrea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/025/002/2020-01-29/ez_ohiko_susmagarrien_akelarrea.htm Wed, 29 Jan 2020 00:00:00 +0100 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1913/025/002/2020-01-29/ez_ohiko_susmagarrien_akelarrea.htm azken pausen, euskaraz idatzi eta argitaratu zen Hamabost egun Urgainen lehendabiziko nobela beltzaren egilea, Jose Antonio Loidi.

(H)ilbeltza, euskaraz amestu, euskaraz burutu, euskaraz kontatu, euskaraz partekatu, euskaraz izkiriatu, euskaraz leitu eta euskaraz eskura dauden krimen (ia) guztien berri ematen duen literaturaren (ahozkoa, idatzitakoa, irudikatutakoa) eta zinemaren bilera, bilkura, elkarretaratze, asanblada (baztandarren eta ez- baztandar zirenen batzarra), mendi itzulia, gaueko dantza, bazkalosteko berbeta. Baztanen.

(H)ilbeltza. Seigarrenez. Hiltzaile, ikertzaile, idazle, zale, sortzaile, aktore, gidoigile, zinemagile, ikusle, friki, irakurle, hitz-letra-irudi-ontzi hamaikaren bilkura. Kalez kale, tabernaz taberna, ostatuz ostatu.

(H)ilbetza. 2020koa. Ben Barkaren gorpuzkiak Iturenen ote? Bereterretxeren kanthoria. Begoña Durrutyren marrazki espresionista/minimalistak. Irakurri beharrekoak izan arren, irakurtezinak diren Pynchonen nobelatzarrak. Bertsolari Txapelketa 1967koan Jauregik (Bautistak) botatako bertsoak Frantziara iritsi nahi izan zuen portugaldar baten sufrikarioaz. Itxaro Borda, Xalbador aipatuz Baztan solasean gidaliburua (edo) erabili zen txango batean, non, Zarauzko mendigoizale fin, dotore, arropa teknikoaz jantzita zihoazen batzuen harridura eta terrorerako, gorpu bat aurkitu zen landan.

Joannes de Bargota izena duen ardoarekin eginiko hamaika topa, Krimenak lotzen gaitu lelopean. Patricia gogoan, Highsmith eskuetan, haren The Blunderer euskarara ekarri baitu Josu Barambonesek, Txalapartak plazaratu eta Euskal Herrian literatura beltza sustatzeko (H)ilbeltzaren II. Beka irabaztea egokitu zitzaiolako.

(H)ilbeltza. Seigarrenez. Tarantinok irakurtzen ba ote daki? Eta baldin eta jakin, zer irakurtzen du? Shakespeare? Edward Bunker? Elmore Leonard...?

(H)ilbeltza. Seigarrenez. Lainopean argitzen bazuen ere, eguraldi kasik tropikalean murgilduriko Baztan batean, izarrak eta mamu alaiak testigu, zelatan. (H)ilbeltza. Krimenak lotzen gaitu. Betidanik. Betirako.]]>
<![CDATA[Mafiaz hizketan Scorseseren plataformatik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1990/032/001/2019-12-10/mafiaz_hizketan_scorseseren_plataformatik.htm Tue, 10 Dec 2019 00:00:00 +0100 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1990/032/001/2019-12-10/mafiaz_hizketan_scorseseren_plataformatik.htm The Irishman Netflix plataforman dago jada, eskura.

Frantziako Estatuan, Canneseko zinemaldiak errefus egin zion filmari. Lyonekoak, berriz, ez. Parisko Cinemathequen proiektatu zuten ezin ahaztuko arratsalde batean, Scorsese bertan zela. Espainiako Estatuan, Madrilgo hainbat aretotan, Kataluniako zenbaitetan, Galiziako, Kanaria uharteetako eta Gaztelako saloi burujabe, libre eta txiki urri batzuetan oraindik da ikusgai, dastagai, eztabaidarako eta lilurarako bide.

Areto horietako askok ez dituzte aparteko neurriko pantailak, baina igual dio, saloi zinematografikoak dira. Iluntasunak besarkatzen zaitu bertan, filmak irauten duen 251 minutuetan zehar. Eta zure ondoan, zure atzean edo zure aurrean daudenen emozioak sumatzen dituzu, zureekin erritmo berean (edo ezberdin batean) taupaka.

Zinema gaurko eta biharko teknologiak eskaintzen dizkigun beste euskarrietan ikustearen kontra ezer ez daukat, baina. Beste harreman mota bat ezartzen da nire eta irudien artean bakarrik banago etxean eta pelikula ordenagailuaren pantailan baldin badaukat. Eta gustuko, oso gustuko dut amodiozko afera berri hau, non biok gauden bakarrik. Kontu kontari. Bera ni seduzitu nahian. Ni, aldiz, seduzitua izateko gogo biziz.

Nire ustez, zinema ikusteko hamaika era daude. Edo izango dira. Aretoetakoa erritual bilakatuko da. Zinema saloietara joatea zeremonia izango da gutako askorentzat. Lagunen arteko afariak edo maitaleen arteko ihesaldiak diren bezala. Beste euskailuetan ikusteak aldaketak ekarriko ditu gure zinemarekiko atxikimenduan, baina zergatik izan behar du txarrerako?

Eta gero gerokoa... Film bat zinema da nork ekoitzi duen arabera? Segun eta zenbatekoa den dirua eta baldintzak maneiatzen dituenaren zeluloidezko odol garbitasuna? Zintzoagoak dira orain Hollywood menpe duten Txinako enpresariak Netflix edo antzeko plataformak darabiltzatenak baino?

Eta The Irishman-ez ari garenez, ohiko ekoiztetxe horietan zein egongo litzateke prest 75 urte dituen zuzendari baten hiru ordu eta erdiko lana babesteko? Ez ahaztu filmaketa guztiak hasi orduko autoreak bizitza asegurua izan behar duela. Eta aseguru etxeak ez daude prest aitona baten alde paperak sinatzeko, sosak jokoan jartzeko. Horrexegatik, esaterako, Billy Wilderrek berak ezin izan zuen bere azken urteetan zinema egin.

Ez naiz zozoa. Ederki dakit plataforma erraldoi horiek diru gosez daudela. Beti. Ez naiz haiekin fidatzen. Ezagutzen ditugu bertan lan egiten dutenen esklabo-baldintzak. Baina ez dut uste orain arteko zinema jabeak zintzoagoak zirenik. Ez naiz mundua gobernatzen/moldatzen duen sistemaren zale, baina inoren, ezeren nostalgiak ez nau itotzen.

Netflixek ordaindu dio Martin Scorseseri aspaldi zaharrean egin duen arte lanik egundokoena. Eta ni, pozik. Are gehiago, pozez zoratzen. Netflixen eta Taxi Driver-en autorearen arteko akordioa nolakoa, niri bost. Nik sortzaileak sortzen nahi ditut ikusi. Askok arbuiatzen duten hitzarmen honen emaitza The Irishman bezalako lan magistrala bada, bejondeiela.

Teknologia berriek sostengatzen, aberasten duten film klasiko peto-petoa dugu The Wolf of Wall Street-en egilearen azkena. Dakizuen bezala, aurpegi-antzemate eta gaztetze teknikak erabili izan dira bertan, kontakizunak irauten duen hamarkadetan zehar De Niro, Al Pacino eta Joe Pesciren aldaketa fisikoak ahalik eta benetakoen ager daitezen. Izugarria da emaitza. Izugarria aktoreei exijituriko ahalegina, zeren gazte garai haietan ibiltzen eta mugitzen ziren bezala ibili eta mugitu behar izan dute.

Baina mirari teknologikoez gaindi, filma bete-betea da. Scorsesek eta Zaillian gidoigileak ederki zekiten beharrezkoa zuten denbora izango zutela istorioa osatzeko, zabaltzeko, ñabardurez aberasteko. Eta horrelaxe egin dute. Mafiakide hauen erretratuari ezer ez zaio falta. Baditu inplikazio politikoak. Historikoak. Bada aro baten isla zehatza. Badu morala baina ez da, inolaz ere, mezukerietan erortzen. Ez Martinek ez Steven gidoigileak ez dute inoren gainean epairik egiten, ematen. Ez dute ikuslea pertsonaien alde edo aurka gidatzen. Denok gara helduak. Atera ditzagun, ba, atera beharreko ondorioak. Nahi izanez gero.

Ilunabarrekoa da filma. Antzinako mafiaren potreta argi-iluna. Antzinakoarena, bai, oraingo droga-kartelekin zerikusirik ez zuenarena. Nahiz eta hauek bezain basa, krudela eta gupidagabea izan. Hain krudel, basa eta gupidagabea, ezen pertsonaiek ez dute ezta damu izateko ahalmenik ere.

Izugarria da The Irishman. Bere xuxurla ilun-zamatsuetan. Bere tiro eta bonba eztanda ozenetan. Bere traizioetan. Bere soinu bandan. Bere osotasunean. Bere tamaina eta neurrian. Bere zinema mailan. Bere heldutasun tragikoan. Nik Valladoliden ikusi nuen. Kale iluna izena duen karrikatik hurbil dagoen Casablanca zinema areto askean.

251 minutu bikain. Nork pagatuak, berdin dit. Arteak ere badu bere prezioa. Egiten duenarentzat. Gozatzen dugunontzat.]]>
<![CDATA[Katedralean, zinema]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1880/028/002/2019-09-04/katedralean_zinema.htm Wed, 04 Sep 2019 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1880/028/002/2019-09-04/katedralean_zinema.htm
1.000 zinema minutu izan dira ikusgai, entzungai, dastagarri, eztabaidagarri. 60.000 zeluloide segundo. Askotan digitalean filmaturikoak, digitalean aurkezturik, bideo bilakaturiko segundoak. Sariak izan dira. Ohorezkoa ere bai. Omenezko Urrezko Meliton ikurra Txema Blasco aktore gasteiztarrak jaso zuen. Iruñean. Medemekin, Paul Urkijorekin, Montxo Armendarizekin lan egina da Txema.

Sariak izan dira, bai, Iruñean. Ohorezko aipamenak, zilarrezko oroigarriak, urrezkoak... sariak. Beren barrenetan sos batzuk zituzten sariek, dirurik gabe ezinezkoa baita filmatzeari eustea.

Gaztea oso da irabazle guztien artean ikur distiratsuena eta diru kopuru handiena jaso duen hori. Gaztea oso, eta nafarra: Maria Monreal Otano. Kazetaria. Badu, NIFFen izan diren beste autore, epaile eta ikusle guztien antzera, libertatearekiko engaiamendu benetakoa. Con los ojos abiertos du izena dokumental bereak. Filma Kazetaritza ikasketetako azken lana da. Azken lan sariduna, existitzen den emakume libre gazte baten potreta. Alba Mariscal du izena, eta, bere kasa, andre eta jabe bizi da izan beti eta edonon Nafarroan, arau eta kate ia guztiak hautsirik. Bere xalotasun oparoan, Monreal Otanoren lanak Agnes Varda ezinbestekoaren Sans toit ni Loi ezin ahaztuzkoa dakarkizu burura, begietara, sentimenduetara.

1.000 zeluloide minutu. Egun hausnarketarako, probokaziorako, borrokarako eta moda sozialetan erortzeko hainbeste bide, parada eta beta ematen duten gaiak ardatz zuten 60.000 segundo. Planeta zuten hizpide; migrazioak zituzten mami; baita feminismoa ere. Eta LGTBI mugimendua; desgaitasunak, adinekoak... Egia esan, beharbada, hain ziren gazteak, eskarmentu gabekoak eta hasi berriak egileetako asko, ezen inozo xamar jokatzen zuten kameraz eta gidoiaz. Oraindik ere munduak, bizitzak, ideologiek ez dituzte gaiztotu. Oraindik zintzo jarduten dute. Itxaropentsu, leun, bigun. Baina zer nahi / espero duten badakite. Eta zinema darabilte arma, tresna, mailu, ispilu.

1.000 minutu. Batzuek aspalditik ezagutzen dugun zeluloide onaz bete ziren. Hala nola, Iratxe Fresnedaren Irrintziaren oihartzunak proiektatu zen egunean. Emanaldia eta gero izandako solasaldiaren hamaika segundo aberatsak suertatu ziren. Hala nola Laura Galanen aspaldiko Cerdita plazaratu zen arratsean. Mila zinemalditan saritua, beldurrezko film baten antza du labur horrek. Aztoraturik sumatu / susmatzen du bere burua ikusleak, zeren eta egileak serial killer baten alde egotera bultzatzen baitu.

60.000 segundo. Batzuk zinema ezagunaz bete ziren. Esaterako, hain eder eta malurus filmatua den Jose Herreraren Cazatalentos pantailan agertu zen arratsean. Kasik pantailaratu orduko ohorezko aipamena eskuratu zuen.

1.000 minutu zeluloidez gainezka. Hiru egunetan. Iruñean. Egia erran behar badugu, Farhadik ekainean emandako ikastaroan parte hartu zutenen lanak erakutsi ahal izateko eta navarrorum erresuman egiten den zinemaren osasunaren berri emateko planteatu zuten sortzaileek jaialdia. Bueno, navarrorum zinema sasoian da, eta Darbareye Elly eta Todos lo saben lanen autorearekin kamera erabiltzen ibili diren horiek ederki asko ikasi dute ikasi beharrekoa. Proba gisa, Martin Barandallaren La interprete broma sotila.

60.000 zeluloide segundo. Iruñean biziki maite dugun zenbaiten konplizitatean. Nortzuk ibili dira lagun? Esaterako, Katakrak liburu denda/argitaletxe/jatetxe/taberna/ateneo librea; edo Erresuma Zahar honen hiriburua udaro dantzan eta kantuan jartzen duen Flamenco On Fire jaialdia.

1.000 minutu digitalean. Oroitzapenik zoragarriena? Egoitzak! Kondestablearen Jauregi zaharberritua, San Agustin kale berezi, bizi eta amore ematen ez dakien horretan den Nafarroako Antzerki Eskola menderaezina. Eta, eta... Iruñeko katedrala bera! Kanpai jolearen etxe ondoan izan ziren, memento askotan, ikusgai biharko zinemaren egile lehentxa horien estreinako zeluloidezko pausoak. Eliza Nagusian, bai. Navarreriaren bihotzaren taupaden artean.]]>
<![CDATA[Zinema, errealitatearen ispilu hautsia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2044/032/001/2019-06-11/zinema_errealitatearen_ispilu_hautsia.htm Tue, 11 Jun 2019 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/2044/032/001/2019-06-11/zinema_errealitatearen_ispilu_hautsia.htm
Bi ordu luzez mintzatu zen irandarra, patxadaz eta zorion sakonaz; zinemaren misterio, sekretu, lilura, ustekabe handiez. Ikuslearekin, hizkuntzarekin, munduarekin, begiradarekin duen harreman estuaz eta oparoaz. Errealitatearen paradoxez. Muntaketa gelan gertatzen den mirariaz. Poesia persiarraz. Hizpide, aztergai, pentsarazteko zio izan ziren ere planeta honetako gizon-emakumeak lotzen eta, aldi berean, aldentzen gaituzten barruko eta kanpoko izaera-manerak, gizarte-moldeak.

Bi Oscar sari dituen zinema autorea tokian tokiko hizkuntzak bertako zinemagintzan izan dezakeen eraginaz mintzo zen. Persiako hizkera erabili zuen adibide. Poeta handienetan handienetarikoa den Rumiren XIII. mendeko izkribuak aipatuz, milaka urte dituen Irango lengoaia inolaz ere ez dela zuzena esan zuen; berba itzulinguruak dituela maite; eta, horren erakusgarri, oso gutxitan hartzen dituztela hiztunek hitzen bidezidorrak. Horrek isla du Fahradiren zinemagintzan, zeinetan pixkanaka-pixkanaka, apurka-apurka dakien ikusleak —baita pertsonaiek ere— jakin beharrekoa. Beraz, irandarraren zinemaren bereizgarri nagusietako bat persieraren nortasuna da.

Zerekin, norekin izan behar da leial, beraz? Istorioarekin. Pertsonaiekin. Gizakiekin. Hangoekin. Hemengoekin. Herrialdeekin. Farhadik maite du paradoxaz beteta dagoen bere aberria. Ederki daki zentsura existitzen dela. Ederki jakin ere, zentsura izan arren, jendeak debekatuta dagoena egin egiten duela, edan edaten duela, irakurri irakurtzen duela, ikusi ikusten duela, filmatu filmatzen duela. Badaki aurrekontu murritzek mugatzen dutela Irango zinema. Baina ez du inporta: pelikula handiak egiten dira. Handiak oso.

Egundoko beste paradoxa bat mahairatu zuen zinemagileak: emakumeen egoera han gordina bada ere, Irango zinema ez litzateke dena emakume zinemagileak gabe.

Zinema-emakume fin baten izena agertu zen askotan Fahradiren solasaldian: Hayedeh Safiyari, haren bost filmen muntatzailea. Espainolez jakin gabe, berak egin zuen gaztelaniaz mintzaturiko Todos lo saben-eko muntaketa. Kasu honetan, hitzen lengoaia ez baita garrantzitsuena, zinemaren lengoaia baizik.

Behin eta berriro heldu zien Farhadik bi kontu zehatzi: gidoiaren abiapuntuari eta muntaketari. Haren aburuz, gidoia ezin da hasi kontzeptutik, horrela egiteak istorioaren galera ekarriko bailuke. Sentimenduetatik; barne prozesu batetik; irudi, hitz, istorio jakin batetik ekin behar zaio gidoiari. Begirada batetik; ideia batetik. Etorriko da, gero, dudarik ez izan, kontzeptua.

Muntaketaren garrantzia

Farhardik muntaketaren garrantzi erabatekoa azpimarratu zuen Iruñean. Izan zaitezke zinema zuzendaria aktoreen lanaz ezer jakin gabe. Izan zaitezke autore argazkigintza menderatu barik. Baina ez zara zinema zuzendaria ez bazara muntatzailea, ez baduzu ulertzen bertan datzala pelikula baten sekretua, miraria. Hala ere, aitortu zuen berak ez zituela bere filmak muntatzen. Beharrezkoa, ezinbestekoa sumatzen baitzuen kanpoko begirada bat. Bere konfiantzako muntatzaileari libertate osoa ematen dio, baina muntaketa aretoan beti ezartzen da bien arteko hizketa emankorra.

Bi orduz luzatu zen irandarraren maisu-lezioa. Galdetu zioten: Iran utzita, zergatik egin duen zinema Frantzian eta Espainian, zergatik etorria den Euskal Herrira. Erantzun zuen: gustuko duelako bereak ez diren errealitateetan murgiltzea; atzerritar baten begiradaz azaleratzea bertakoek, ohiturak eraginda, jada ikusten ez duten hori. Jakin badakielako amodioa, gorrotoa, inbidia, tristezia, alegrantzia denok era bertsuan sentitzen ditugula. Aldatzen dena zera da: sentimendu horiek islatzeko manerak.

Sorterrira bueltatzekoa da Farhadi. Maite du. Harro esan zuen, Iranek ezarri zituela oinarriak demokrazia aurreratuenetako bat izateko, Bigarren Mundu Gerra ostean, Europa iparraldeko herrialdeak baino are lehenago; baina AEBek plan horiek zapuztu zituztela, Iranek petrolioa duelako eta planeta honetako geopolitikan eremu giltzarria delako.

Farhadi Nafarroan izan da astebetez. Haren ikasleek egindako film laburrak Iruñeko I. Zinemaldian pantailaratuko dira, udan.]]>
<![CDATA[Cannes, eskandalu magistrala]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1912/029/001/2019-05-30/cannes_eskandalu_magistrala.htm Thu, 30 May 2019 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1912/029/001/2019-05-30/cannes_eskandalu_magistrala.htm
Horrexegatik. Hori frogatu nahi izan duelako, dena gertatu da Cannesen aurten. Dena. Denak izan dira Cannesen aurten —Scorsese izan ezik. Bekatu larria egin du Martinek, Netflixekin filmatu baitu bere azken filma eta hori Cannesek traiziotzat jotzen du—. Eta dena ikuskizun bilakatu da han. Kosta Urdinean. Espektakulua. Eskandalua. Han, maiatzean, hamabi egunez oro handiesten baita. Dena. Oro. Guztia. La Croisetteko areto, espaloi, lorategi, luxuzko hotel, denda, hondartza, ertz, areto eta jauregietan gertatzen denak ez baitu igualik inon. Inoiz.

Boteprontoan, sumatzen duzu Itsas Alpeetatik datorren mistral haizea harrotzen. Eta jendearen burua nahasten. Zeluloideari darion lurrina toxikoa izateaz gain, mendekotasun-sortzaile limurtzaile galanta baita.

Quentin Tarantinok, Brad Pittek eta Leonardo Di Capriok Once Upon A Time in... Hollywood aurkeztu zutenean gertatu zen. Mundua erotu zen ordu luzez. Kasik bira egitea ahaztu zitzaion planetari. Pelikula eguerdian zen estreinatzekoa. Goizeko zortzietatik ilaran zen jendetza. Eta ez bakarrik zain. Eta ez bakarrik esperoan. Baita eske ere. Erreguka. Otoi. Denek ez zuten desiratutako sarrerarik, akreditaziorik, paper ofizialik. Aretoko ateak irekiko lizkieken giltza magikorik. Denak ziren, beraz, gonbit baten eske. Kasik belauniko.

Arratsalde partean, gala emanaldian, joko bera, eromen bera. Sasoian zeuden garai haietako Rolling Stonesen edo Pink Floyden kontzertu baten aurrean geundela zirudien. Edo Championsen finalean. Cannesen ezerk ez baitu mugarik. Are gutxiago desirek. Eta ikusi zuten zorioneko horien zine itxaropenak zinez bete zituen pelikulak. Ikusgarria baita. Espektakularra. Mundiala. Bitxia. Aparta. Zure begietan, zure belarrietan egiten du eztanda kontrolatu gabea. Abuztuaren 14an izango da Euskal Herri osoko aretoetan. Zaudete erne.

Baina haize eroa ez zen Tarantinoren egunean bakarrik harrotu. Luxuzko dendetako erakusleihoak estaltzen zituen Xavier Dolanen Matthias et Maxime ikusi nahi zutenen errenkadak. Borroka bizian zebilen bertako zaina, Cannesen ez baitago, debalde, maila goreneko erakusleihorik estaltzea. Han luxua erlijioa baita. Ordu pare bat eman zuten lehian Dolanen ikuslegaiek eta segurtasun zainek, Zinemaldiaren langile dotore uniformedunak testigu eta bakegile. Azkenean kasik denek izan zuten aukera filma ikusteko. Cannesek aurkitu/sortu/besarkatu/laztandu/sariz goratu izan duen Laurence Anyways eta Mommy-ren autorearen azkena askok erdeinatu dute oraingoan. Ziorik gabe, neure irudiko. Bi gizonezkoren arteko musu ustekabekoak sorrarazten duen sentimendu zurrunbiloa ironia poetikoz dago kontatua. Zinemari egiten dio burla amultsua. Gizonezkoen anaitasunari botatzen dio begirada gazi-gozoa. Musika maisu darabil, eta bere kamera artegak badaki pertsonaiengan fin pausatzen. Baina Cannesen dena da markaz eta neurriz kanpokoa. Pelikula bati eskaintzen diozun atxikimendua edo mespretxua barne.

Ezerk ez du orekarik Cannesen. Eskandaluak ere ez. Gaizpidea ematea izan daiteke han garaipenaren seinale. Ikurra. Blasoi. Orain urte batzuk, sustraiak Tunisian dituen Abdelatif Kechiche zinemagile frantziarrak zinemaldia trantze sakonean, delirio baten sukar-ametsean murgilarazi zuen La vie d'Adéle-rekin. Goratu zuten denek ozen, eta urrez jantzi. Inor ez bide zen ohartu amodio lesbiko haren kontakizunean, kamera lamiti haren atzean, bazela pornografo ilustratu eta fin bat, gorputzak eta sexu jolasak eragindako mugimenduak maite zituena. Ez, ez ziren konturatu. Hala izanik, aurten Cannes osoa harrapatu zuen ustekabean aurtengo bere Mektoub My Love: Intermezzo beroak. Hiru ordu eta erdi pasatuko ditugu hondartzan eta diskoteka batean. Argudiorik kasik ez. Sentsazio fisikoak, berriz, irudika ditzakezuen guztiak: eguzkiaren galda bizizko sua, harearen ukitu zakarra, denboraldiko azken marrubien azukre gorri likatsua, ardo ttantta batzuk neska baten larru azalean; diskotekaren iluntasun argiztatua, alkoholaren usaina, hanka eta ipurdien mugimendua, bat-bateko solasaldiak, gorputzen topaketak pistan, zigarreten kea begietan, Abbaren abestiak, fokuen distira... Desira. Gorrotoa. Izerdia. Sexuaren usaina. Azal beltzaranen distira. Hausturarik ez duen mugimendu sutu, frenetiko batean. Izugarria da filma. Gaspar Noeren zinema datorkizu erraietara memento askotan. Zorabioa nabaritzen duzu buruan, hezurduran ere bai. Jakin, badakizu aretoan asko eta asko nerbioso daudela. Ezinegonean. Ez dute ulertzen, ez dute euren burua abandonatu pantailan, ez dute amore eman. Zuk bai. Zuk konprenitu duzu Abdellatifek zer erakutsi nahi dizun.

Baina etortzeke zegoen eskandalua areagotu zuen eszena: hamahiru minutuko cunnilingus bat, Cannesko bazterrak harrotu/astindu eta inkisidore berriak asaldatu zituena. Banderak zabalik, txispaz, tuitez eta abarrez armaturik, horren modan dagoen emakumeen aldeko defentsari ekin zioten. Cannesen bildu ginen eme askori ezer galdetu gabe. Esan, esan zuten, orroka, gure gorputza mespretxatzen zuela pelikula osoak, baina sexu eszena hura muga guztietatik at zihoala. Tutik ez zuten ulertu fariseu moderno horiek. Eszena hori justu kontrakoa zen: gure plazeraren erreibindikazio bikaina. Baina eskandalurik gabeko Cannes ez da Cannes. Are gutxiago mugarririk gabeko aurtengoan.

Cannes 2019, ekainaren 5ean Iparraldean estreinatuko den Parasite-k eskuratu zuen Palma urrezkoa. Maleziaz tindaturiko komedia iluna, gidoi trinkoa duena, kamera libre batek filmatua. Cannes 2019, ekainaren 9an estreinatuko den Mati Diopen Atlantique-k denon mirespena bildu zuen. Musikari aparta baten alaba, zuzendari bikain baten iloba, Claire Denis berdingabearen dizipulu Senegalgoak badu zer kontatua Afrikaz. Eta badaki kontatzen. Cannes 2019, Lapurdiko aretoetan ikusgai den Dardenne anaien Le jeune Ahmed-ek zuzendaritzaren ikurra jaso zuen. Zuzendari hobeak izan dira aurten Kosta Urdinean, baina film zorrotzak gure begirune osoa merezi du, nahiz eta bukaera hala moduzkoa izan. Cannes 2019, urriaren 9an Baionan estreinatuko den La fameuse invasión des ours en Sicilie-k, animaziozko puska zoragarriak, harritu zituen ikusle azkarrak bertan goiz batean. Epiko-mistiko-lirikoa den film horren gidoigilea The Sisters Brothers-ekoa da, Maulen jaiotako Thomas Bidegain, hots.

Cannes 2019. Errumaniako zinemak ez du amore ematen. Dudarik baduzue, erne izan eta estreinatzen denean, ikusi La Gomera burla beltza. Bertan, arte zuzendari lanetan, Iparraldeko Arantxa Etxeberria.

Cannes 2019, Stallone eta Delon, adinean eta jakindurian jaun eta jabe. Cannes 2019, eskandalu guztien gainetik, promesa guztiak beterik.]]>
<![CDATA[Pauline, Agnes eta besteak Berlinen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1958/024/001/2019-02-20/pauline_agnes_eta_besteak_berlinen.htm Wed, 20 Feb 2019 00:00:00 +0100 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1958/024/001/2019-02-20/pauline_agnes_eta_besteak_berlinen.htm
Alta, zinema hor zegoen gure zain. Izkinetan, historiak eta istorioek besarkaturiko hainbat eraikuntza eta aretotan. Colosseum zineman, kasurako. Martin Gropius Bau adreilu eta harrizko jauregian, kasurako. Berlinale Talents-ek —munduko zinema ikasleen topaketak— egoitza duen Hau Ufer I eta II etxe bietan, kasurako.

Ederrak dira oso Berlingo zinema jauregi guztiak. Plazererako, zeremoniarako dira eginak. Aretoan sartu aurretik edo emanaldia bukatu orduko, baduzu bertan champagne kopa bat hartzeko aukera edo tentazioa. Haus der Berliner Festspiele izenekora basoan zehar iristen zara, eta gazteentzako zinema festibalak berea duen Haus der Kulturen der Welt horretara, geroxeago, Branderburgo Atetik pasatuko den 100 zenbakiko autobusean helduko zara.

Zaila, zaila da oso hori bezalako ingurunean zeluloide puska interesgarririk ez topatzea, zinema memento bene-benetakorik bizi ez izana. Esaterako... Donostiako Tabakaleran haren lanaren berri jaso genuen Manuel Abramovich argentinarraren Blue Boy izeneko film laburra. Zilarrezko Hartza lortu zuen. Bertan, txaperoek —prostituzioan dabiltzan hainbat mutilek, alegia— kamerari kontatzen diote ofizioaren hamaika kontu, eszena, une. Bai, ofizioa idatzi dut. Manuelek zilarrezko ikurra jaso zuenean, haren ondoan, mutil horietako bat ikusi genuen oholtzan, prostituzioa lana dela (Sex Work is Work) aldarrikatzen zuen elastikoa soinean zuela. Harro, fier, erronkari.

Zinema zerion Berlini, bai, dagoeneko igarota diren egunotan. Parekorik ez duen dokumentala ikusi genuen, Pauline Kael zinema kritikariaren ingurukoa. Esan, esaten dute, negarrontzi, emakumeon presentzia eskasa izan dela orain arte zeluloide mundu honetan, baina Paulinek idazten zuenak sutan jartzen zituen pantailak, asaldatzen zituen ekoizleak, eta ahoa bete hortz uzten ikusleak eta zinema maite zuten horiek guztiak. Hamarkadetan zehar. Non idazten zuen, bada? The New Yorker-en, non bestela? Robert Garverren What She Said dokumentala dokumentua baino askozaz gehiago da. Ez ditu ezkutatzen Paulinek izan zuen botere neurrigabearen ondorio garratzak; ez du leuntzen haren harrokeria fina; baina, Quentin Tarantinorekin batera, Woody Allenekin batera, Francis Ford Coppolarekin batera, haren atrebentzia mugagabea omentzen du.

Nola ez aurkitu, bada, zinema dantzan, garraio publikoko langileek grebara deitu zuten ostiral hartan? Nola ez, Agnes Vardak egun berean agurra egin bazion bizitza osoa eskaini dion arte horri? Berlinale Kamera jaso baino ordu batzuk lehenago, 91 urterekin, akaberara iristen ari zela bazekiela aipatu zuen, denon txalo hunkituen artean. Eta akabera horretarako prestatu nahi du bere burua. Lasai asko. Besteek sortutako irudiak ikusten, esan zuen. Azken patxadaz.

Sail Nagusian irabazi behar zuen filmak, So Long, My Son lanak, ez zuen irabazi, nahiz eta bere 180 minutuetan zinemak berezko duen lengoaiaren erabilera aberatsa eta harrigarria ageri. Epaimahaiak, Juliette Binoche buru, nahiago izan zuen ezer berririk ematen ez digun François Ozonen azkena, Elizaren etengabeko sexu bekatuak salatzen dituen dokudrama klasikoa. Segituan izango duzue Iparraldeko aretoetan; beraz, elkarrekin eztabaidatuko dugu laster.

Urrezko Hartza bereganatu zuen Synonymes-ek ederki erakusten du egungo zinemaren ahulezietako bat: ausarta da, oso, formaz, moldez, amorruz; baina gidoiak egiten dio kale, sarritan ez baitio estu heltzen egileak berak —eta ez beste inork— proposaturiko tentsioari. Hala ere, Lapid israeldarrak badu eskuan, airos, zeluloidearen tresneria osoa. Eta erabiltzen daki.

Zinema barra-barra egin zuen, bai, oraindik ere itxuraldaketa txundigarrian diharduen hiri preziatu honetan. Berlingo metamorfosiak ez du etenik, ez du atzerapausorik. Zinemak ere ez. Batzuk Netflixen auzi nekagarrian —ez al dira konturatzen unibertsoa aldatzen ari dela, itzulerarik gabeko bide berrian dela, gaudela?— alferrik zikintzen ziren bitartean, Finlandiako Stupid Young Heart-ek irabazi zuen Generation sail etorkizunezkoan. Fotograma horietan egiten den gizartearen erretratuak eman beharko liguke zer pentsatu, eta ez Netflixek zinemari luzatzen dion sostenguak.

Berlin eta Zinema. Zinema eta Berlin. Parekorik ez daukan bikotea. Bertan aurkeztu zen, esaterako, flamenkoa aldrebestu, gaurkotu, hankaz gora jarri, transformatu duen El Niño de Elche kantariaren inguruko dokumentala, Leire Apellanizen proiektua.

Sail Nagusiaz zergatik kezkatu, Berlingo txoko guztietan zinema zure zain badago, pantaila handietan zein pantaila txikietan? Egia esan, dena izan daiteke pantaila. Baita Berlingo kristalezko eraikuntza askotako fatxada zirraragarri horiek ere. Baita zure smartwatch-a ere. Azken finean, zinema ura bezalakoxea da: dagoen ontziaren itxura hartzen du... berezko izana galdu barik.]]>
<![CDATA[Har dezagun jauregia!]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1936/028/001/2018-05-24/har_dezagun_jauregia.htm Thu, 24 May 2018 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1936/028/001/2018-05-24/har_dezagun_jauregia.htm
Cannesko Festival International du Film. Adina: 71 urte. Osasun eta adore egoera: hala moduzkoa. Norbaitek indarberritu beharko luke. Adinaren ajeak desager daitezen. Ezinezkoa izango da ez baldin baduzu temati, burugogor jokatzen errota-hegalak baino beso luzeagoak dituzten egungo eta biharko jiganteen kontra; ez badituzu zure aldamenetatik uxatzen gaur eta bihar irudiak sortzen (irabazi asmotan, jakina, ez gara gu inozoak, ez gara atzo jaioak) laguntza ezin hobea emango duten eta duela gutxi arte ezezagunak ziren plataformak.

Netflixez ari naiz, ez izan dudarik. Baina baita politikoki ortodoxoegi jarduten duen aukeratzaile sortaz ere. Eta erabaki xumeak, arriskurik gabeak hartzen dituzten epaimahaiez. Pentsamendutik ezin kendu eromen merkeak hartutako ikusleak. Nadine Labakiren horren gezurteroa den Capharnaüm-i buruz ari natzaizue berbetan. Ikusle horiek fin-fin jantzirik, txalo jotzen diete besteen mixeriak sasi-salatzen dituzten zinema puskei. Ez batzuk ez besteak ez dira sekula ahalke horretaz. Ezta damutu ere. Bihotzez jokatu dutela uste dute. Jakin gabe txalo zaparrada horiek besteekiko zorrak zuritzeko ere ez dutela balio.

Adinaren ajeak. Adorearen, tentsioaren beherakada. Etorkizuna nola eta nondik datorren jakiteko, ulertzeko ezina. Har dezagun bai jauregia! Ezin dugu ameto egin Kore-edak behin eta berriro errepikatzen (eta hobetzen) duen pelikula berak (Un affaire de familie) urrea irabazi izana. Ez dizuet esango zeinek irabazi behar zuen. Baina, ez jokoan ezer gutxi jartzen duen film erraz honek. Are gutxiago aurten sariketan Pawlikowskiren Cold War, Jia Zhang-keren Les éternels, Alice Rohrwacherren Lazzaro Felice edo Lee Chang-Dongen Burning genituela.

Adinaren kemen triskantza. Orain, kasik bezaturik dela saritzen dute Spike Lee! Bai, har dezagun jauregia! Ez intentzio txarrez. Bakarrik inori galdetu ahal izateko zergatik ziren zeluloidezko altxor eta atrebentzia guztiak beste sailetan. Un Certain Regard-en, esateko. Hona hemen zerrenda amaiezina: krudela bezain eztitsua den Lukas Dhonten Girl, zinema eskola zahar eta berri guztietan ikusi beharko zuten Bi Ganen Un grand voyage vers la nuit, Marokoko emakumeez horrenbeste eta horren ondo mintzatzen zaigun Sofia; Amazoniako herrien bertsolaritza Cantoria dela irakasten digun Joao Salaviza eta Renee Naderren Chuva e cantoría na aldeia dos mortos. Eta jakina, Eskandinaviako noir-a, Eskandinaviako kreatura fantastikoak eta mundu osoko izu eta alegrantzak lotzen dituen Gräns.

Har dezagun jauregia, bai. Bertan setioari eusten dioten horiek jakin dezaten borroka galduta dutela. Ekoiztuko du Netflixek Scorseseren azken-aurrekoa. Bukatuko dute haien laguntzaz Wellesek, diru eskasian beti, amaitu ezin zuen The Other Side of the Wind eta aurkeztuko du Cuaronek Roma, Cannes baino zinbelagoak diren beste zinemaldietan. Ez, ez da Netflix zinemaren zauri guztiak sendatuko dituen lagun jatorra, baizik poltsa diruz betea duen (eta betetzen jarraitu nahi duen) erraldoia... baina jauregia hartu behar dugu.

Aldarrikatzeko pantaila bakarra ez dagoela egun. Zure smartphonean Godard bat edukitzea ez legokeela batere gaizki, eta bideoak irrati izarra hil ez zuen bezala, ezerk ez duela mugimendua duen irudia akabatuko.

Jauregirantz goazen bitartean, zorionekoak zuek, Iparraldeko irakurleok, hortxe baitituzue Gilliamen azken mirari eroa (L'homme qui tua Don Quichotte), airean zein lurrean, trenbideetan zein unibertsitateetan greban den herrialdeari horren ondo doakion En Guerre, denon ahotan dantza egin duen Plaire, aimer et courir vite eta harriduraz dastatuko duzuen Todos lo saben ausart desegokia

Har dezagun, bai, jauregia!]]>
<![CDATA[Inork ez espero, denok behar]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1957/032/001/2018-02-28/inork_ez_espero_denok_behar.htm Wed, 28 Feb 2018 00:00:00 +0100 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1957/032/001/2018-02-28/inork_ez_espero_denok_behar.htm
Touch me not filmak irabazi zuen joan den igandean bukatu zen 68. Berlinale. Kontrako jarrera sutsuan diren kritikariek, irain gisa, behin eta berriro aipatu dituzte new age bizi filosofia musikatua eta autolaguntzarako balio duten liburuak. Oso irain baldarrak dira, nik uste, eta, pelikula behar den bezala ikusi eta geureganatu dugunontzat bereziki, errazak, alferrikakoak eta debaldekoak. Izotzezkoa dirudien arren sutan den lan horrek bere buruari galdetzen dio sexua zer den eta zertan datzan; sexua nola, sexua norena, sexua zertarako. Guri ere galdetzen digu, eta azpimarratzen gure ardura dela erantzuna aurkitzea. Eta agian, jakina, ez da erantzun zuzenik izango. Baliteke horrekin mindu izana horren kontra diren horiek. Berlindik sariz betea joan den zinemagile hasiberri horrek ez die eman ez espero, ez nahi zutena.

Urtero —eta zinemaldi guztietan— legez, baina, sariak bost... Wes Anderson jaun fantastikoak jaso zuena salbu. Aurreneko animaziozko filma izan zuen Fantastic Mr. Fox hartatik baino haratago doan Isle of Dogs ikaragarri eder eta ausartagatik jaso du saria. Hori balentria The Grand Budapest Hotel-en egilearena, hori abilezia tradizio handiz beteriko animazioa menperatzeko.

Urtero bezala, ikurrek ez dute axola. Las herederas eta Museo filmek eskuratu dituztenak ez badira. Paraguaiko eta Mexikoko zinemek indartsu, borrokan eta sasoian eusten diotela argi eta garbi erakusten duten bi zinema puska sendo dira Marcelo Martinessiren eta Alonso Ruizpalaciosen lanak. Ederra oso emakume edadetu lesbianaren fabula gazia. Egoera ekonomikoak bultzatuta, auzoko beste andre aberatsen txoferra da emakume hori. Las herederas-ek delikatua, hauskorra ematen du, baina burdinazkoak ditu zeluloidea eta animoa. Museo-k, berriz, Mexikoko zinemaren bultzagile animosoenetarikoa du babesle nagusia: Gael Garcia Bernal. Hari esker egin ahal izan du aurrera zeluloidezko egitasmo horrek.

Garaikurrak, urtero, bost. Jakin badakigu, azken finean, Berlinaleko Sail Ofiziala beti izan dela, oraindik badela eta izango dela politikoki oso, arras, oro zuzena. Berlinen egunotan gehien entzuten eta irakurtzen zen hitza Groko zen —CDU eta SPD partiduek lortutako Koalizio Handia—, eta, egia esatera, ondo baino hobeki dagokio esamoldea zinema bilera honi, Berlinale beti agertu baita zeluloidezko Groko baten alde. Beti izango da desgaituen alde, herri menperatuen alde, emakumeen alde —nahiz eta aurten emakume zinemagileek inoiz baino hobeto erakutsi duten inoren laguntzaren beharrik ez dutela—, auskalo nongo gutxiengo baten alde. Eta berdin jokatzen dute epaimahaikideek ere... Ez baldin badira epamahaikide guztien artean libreenak, atrebituenak: egitarauko haur eta nerabeentzako Generation Sailekoak, hots! Guretzat, euskaldunontzat, zer esan franko duen Les rois mongols film quebectarra saritu zuten. Ipuin garratz baten bitartez, 1970eko hamarkadako Quebecen zer gertatzen zen kontatzen digu Luc Picardek. Zer gertatzen zen... zerekin? Hizkuntzekin, esaterako. Beti pentsatu izan dugu Kanada elebitasunaren erresuma zela. Oker geunden. Garai haietan —planeta osoa horren basa zen, izkina bakoitzean armada herritarra sortzen zen, aro hartan—, frantsesaren eta ingelesaren ofizialtasuna paperezkoa zen, jendea ez zen elebiduna inolaz ere, bi komunitateen arteko harremanik kasik ez zen, eta, pixka bat sakonduz gero, erraz ikusten dugu, orain, egoera latz horren oinarrian ekonomia zegoela: aberatsak ingeselez mintzatzen ziren; langile xumeek frantsesa zuten mintzaira. Ederki erakusten du Picardek hori guztia, ume eta gazte batzuen ametsei zein elkarrenganako konpromisoari muzin, errefus egin barik. Horrexegatik, gazteen Kristalezko Hartza jaso zuen ostiralean.

Groko, Groko, Groko. Eta AKK, AKK, AKK. Hiru letra horiek Merkelen ondorengoa izango den emakumearen izena laburbiltzen dute: Annegret Kramp-Karrenbauer. Jenerala deitzen diote dagoeneko, eta egunotako periodikuen azalak partekatu ditu Berlingo poliziaburu berriarekin. Emakumea hori ere: Margaret Kippers. Hemen ez da beharrezkoa ez Goya sarietako abaniko gorririk, ez Golden Globeetako soineko beltzik. Hemen, ekinean erakusten da emakumeon boterea. Aspalditik. Izan ere, 1933an Hitlerrek birrinduko zuen Weimar Errepublikako zinemari eskainitako atzera begirakoan, Leni Riefensthal berdingabeak egindako Das blaue Licht eskaini zuten mukuru zen Alexanderplatzen ondoko zinema batean. 1932koa da pelikula. Dolomita mendietan Grimm anaiek jasotako elezahar bat du oinarri. Une haietan ere, ez ahaztu, baziren kamera lepoan harturik mendietan gora jotzen zuten emakumeak. Ez ziren biktimak, ez, egileak, eragileak baizik.

Berlinale, 2018. Zorabio moduko bat sorrarazten dute datuek: 300.000 ikusle, 21.000 kreditatu. Hala eta guztiz ere, abegikorra da hartz ederren kobazulo epel hau, hiri hau, zinema festa hau, non espero ez genuena baina ziurrenik behar genuena jaso dugun. Ikasi dugu, esaterako, badirela herrialde batzuk tristezia darienak. Arpad Bogdanek bere Genezis-en islatzen duen Hungaria, esaterako. Ikasi dugu, baita ere, Brasilgo cinema novo hark badituela oinordeko bikainak. Frogarik nahi? Marco Reolonen eta Filipe Matzembacherren Tinta Bruta; Claudia Priscilla eta Kiko Goifmanen Bixa Travesty. Maria Ramosen O processo amorratua ahaztu barik... Ikasi dugu, erreparatu diogu, burutik sano ez izan arren —eskerrak!— oraindik kamera eta umorea ederki darabiltzaten bi egile maitatu badirela: Gus Van Sant eta Guy Maddin.

Ikasi dugu, baita ere, bagenekien zerbait: zinema eta telebista anai-arrebak direla. Cannesek ez du oraindik onartu. Donostiak eta Berlinek bai, eta leku —aproposa eta luxuzkoa— egin diete egitarauan telesailei.

Asko ikasi dugu, asko jaso Berlinale 2018ko honetan. Zinemaldiak on-line izan daitezkeela ere bai. Film sorta eder bat streaming-ez ikusi dute Berlinalera hurbiltzerik ez zuten 2.000 ikuslek, 2 euroren truke.

Berlinale 2018. Askok esan dute ez duela piperrik ere balio izan. Zinema bere maiestate eta miseria handian sumatu dugu beste milaka batzuek.]]>
<![CDATA[Zinemaren manera (ia) guztiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2545/032/001/2017-06-03/zinemaren_manera_ia_guztiak.htm Sat, 03 Jun 2017 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/2545/032/001/2017-06-03/zinemaren_manera_ia_guztiak.htm
Belinda bere filma ACID izeneko sail zeharo irmo, trinko, paralelo-paraleloan, saihesturiko- saihesturikoan aurkeztu zuenean, Marie Dumora zinemagile Alsaziakoa honela mintzo zen: «Gustuko ditut pisu handiko kamerak. Eta gorroto bidaiarako ile-lehorgailuak diruditen txiki-txikitxo horiek. Gustuko dut soinu injinerua beti nire arrimuan izatea. Bera bere tramankulu erraldoiarekin eta ni nire aspaldiko kamera sendoarekin. Ez, ez dut foku distantzia aldatzen. Hurbileko planoak eta orokorrak hartzeko ni neu mugitzen naiz. Kamerarekin».

Marie Dumorak unibertso bere-berezkoa sortu du bere zinemagintzan. Colmar herri inguruan. Bere film guztietan agertzen diren pertsonaia berdinekin. Ez, ez du Richard Linklaterren Boyhood-en antzeko zerbait burutu, baina hazten, zahartzen, tristatzen, borrokan eta amodio- jokoetan ikusten du —eta ikusarazten digu— aspalditik bere jendea. Baita lurra eta etxeak, xenda eta kaleak ere.

Marierena da Cannesen dastatu genuen zinema ulertzeko era bat. Zientoka izan ziren. Safdie anaiena, esaterako, Denok uste —eta espero— genuen ordu luzez euren Good Time paregabeak sariren bat lortuko zuela. Sari potoloa. Baina ez. Epaile aldrebestu horiek nahiago izan zuten Nicole Kidmani luzatu aurtengo ikur berezia. Horra, erabaki horretan zinema zer (ez) den ulertzeko beste era bat.

Safdie anaien aitak etengabe filmatzen zituen Josh eta Ben. 8 urte zituela, Joshek aitari kamera lapurtu eta anaiarekin hasi zen irudiak sortzen/harrapatzen. Gero biek unibertsitaterako bidea hartu eta bertan Cassavettes eta Bresson bezalako egileen lanak deskubritu zituzten. Cannesen denen estimua —beno, epaimahaikiderena ez, prexixo— bereganatu zuen Good Time istorio ezin geldituzkoa da kamera lapurreta horren eta zinema ikasketa haien emaitza zirraragarria. Zirraragarria estiloz. Zirraragarria maneraz. Zinema zertan aldarrikatzeko modu gaur egungoaz.

Sergei Loznitsa Ukrainako semea da eta mugimenduan den irudiak zertarako balio duen eta nahi duzun hori helarazi ahal izateko nola erabili bere modu erradikalaz partekatzen du gurekin Krotkaya lan infernuzkoan. Gaurko Errusiaren potreta latz honek eta bertakoen isla garratzak dardaraz jartzen dute ikuslea; une kafkiar andana izan arren, eszena luze batez Lynch, Jodorowsky eta Ozeko aztia gogora ekartzen ditu film handi eta deabruzko honek.

Zientoka manera zinema zertan, zinema nola, zinema norentzat, zinema nork, zinema non eztabaidatzearren. Bitartean, epaileak gor, epaileak itsu, epaileak harroxko, eta zuzendaririk onena izendatzen duen saria inoiz baino gaizkiago filmatu duen Sofia Coppolari eman zioten. Bere The Beguiled-ek ez du ez mamirik, ez surik, ez desiorik, ez zinemarik bere zeluloidezko erraietan, baina, jakina, zinemagile emakumezkoak nola edo hala egon behar palmaresean. Bale bada.

Zinemaz gainezka, ordea, The Florida Project, Sean Bakerren azkena. Kuriosoa, kuriosoa oso eta esanguratsua kontatuko dizuedan hau: Sean Bakerrek iPhonez filmatu zuen urte gutxi Cannes zoratu zuen Tangerine. Oraingoan, kasik inork ez darabilen 35 milimetroko formatu klasikoan errodatu du Amerika sakonean barna bidaiatzen duen harribitxi txiki hau non salaketak eta bihurrikeriak ederki nahasten diren. iPhonetik 35 milimetroetara. Zer esan nahi ote du horrek? Irudia eta istorioak benetan maitatzen dituztenentzat dena dela zinema. Bost formatuak, bost euskarriak. Bost... plataformak.

Ederki dakizue zein eztabaidak bete zituen Cannesko orduak eta egunak: ea zinema zinema aretoetan ikusi behar den derrigorrez, ea beste pantailetan, beste gailuetan, beste kristal edo kuartzozko ispiluetan ikusten dugun irudi multzo horri zinema deitzea zilegi ote den.

Zozokeria hutsa auzia plazaratzea —pantailaratzea, hobe?—. Aretoetarako egiten diren hainbat eta hainbat film ez dira inoiz aretoetara iristen. Gure mendebaldeko babes eremutik at bizi diren milioika ikusle sekula ez dira areto batera arrimatu munduko mila lekuetan horrelakorik ez dagoelako. Herrixka askotako bizilagunek urtean behin bidaltzen dute bertako ipuin kontalaria hirira han pelikula bat aretoan zein etxola batean ikus dezan. Bueltatuko da gero, bilduko da herria zabalgune batean edo zuhaitzar baten itzalpean, eta kontalariak kontatuko die zertaz, nolaz pelikulaz. Ez, Netflix eta antzekoak ez dira Etsaia. Birdimentsionatu behar dugu gure harremana zinema hitzarekin. Hitzarekin. Eta ez biltzen dituen milaka, milioika amets, modu, amesgaizto, plazer, min, irudi, erritmo, molde horiekin. Zinema aretoetan? Bai eta ez. Ez eta bai. Ez baita zinema inolako euskarri edo plataformaren esklabo. Komiki batean ere izan daiteke ezkutua. Frogarik? Laster Iparraldeko zinema saloietan estreinatuko den Zombillénium beldur eta umorezko animazio berdindugabea. Cannesen estreinatu zen egunean, gazteek inbaditu zuten aretoa eta estreinako aldiz zinemaldian, gure akreditazio txartel arras garrantzitsuak —beti eta omen— ez zuen inolako baliorik izan. Zinema etengabe ari da aldatzen. Jaialdi askotako epaile eta antolatzaile asko, ordea, zaharkitzen eta harri bihurtzen. Ez izan kezkarik, zuek adi egon eta edonongo pantailatan —nahiz eta sakratu horiek izan ez— agertu orduko harrapa itzazue Okja, You were neer really here, Jeune Femme edo En attendant les hirondelles. Eskura duzuen pantailak ez ditu dituzten dohainak itxuraldatuko. Zin dagizuet.]]>
<![CDATA[Aurpegi anitzeko Deabrua Berlinen dantzan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1936/024/001/2017-02-22/aurpegi_anitzeko_deabrua_berlinen_dantzan.htm Wed, 22 Feb 2017 00:00:00 +0100 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1936/024/001/2017-02-22/aurpegi_anitzeko_deabrua_berlinen_dantzan.htm Teströl és lélekröl /On Body and Soul ez dela ohiko amodiozko ipuina ere. Heriotzak setiaturik, hiltegi batean egiten dute lan maitale zorion eskaseko horiek. Egia esan behar badugu, Deabrua, Etsaia libre eta ehizan ibili da Berlinen.

Alemaniako Zaldun-inaute egunean bukatu zen 2017ko Berlinale. Poliziak eta Armadak gogor babesturiko kale eta kalexkatan zehar. Cleopatra pare bat ikusi genuen. Antzinako soldadu pila. Pailazo beldurgarri anitz eta karroza bihurturiko kamioiak. Baina guk Deabruaren, Etsaiaren, Gaitzaren itzala, kiratsa sumatzen genuen oraindik zeluloideak harturiko zerupean.

Deabruaren presentzia, bai. Hasiera-hasieratik. Milena Canonero jantzi sortzaile paregabeari eman zioten aurtengo Ohorezko Hartza. Merezia baitu. Berak sortutakoak dira gure ariman zein begietan zein erraietan aspaldi daramatzagun irudi ikoniko franko. La naranja mecánica, Barry Lyndon, Aita jauna III, Wes Andersonen berdinik, igualik ez duten The Life Aquatic with Steve Zissou edota Grand Hotel Budapest. Garaikurra jaso zuen zeremoniarako Milenak Kubricken The Shining jar zezaten eskatu zuen. Eta horra hor, boteprontoan, Overlook hotelean sartu ginela, Gaitza, Gaitza benetakoa aurrean genuela Berlinale Palast dotorean. Handik metro gutxira, Philarmonie orkestra miresgarriaren egoitzan, Ligetiren Le Grand Macabre-k sorgintzen zuen leporaino beteriko aretoa.

Deabrua. Benetakoa eta gizakiok sorturiko besteak. Amnesty Internationalek eskainitako saria Everardo Garcia mexikarrak lortu zuen La libertad del Diablo filmagatik. Hemen ez dago otoi egingo zeniokeen jaungoikorik. Hemen ez dago irteerarik, salbaziorik. Hemen, denak, biktimak eta borreroak Gaitzaren seme-alabak, sikarioak edo esklaboak gara. Hemen hitzek eta isiluneek, espazioak eta soinuak, kaputxek, ezpainek, eskuek egiten dute sendatuko ez zaizun mina.

Deabrua Berlinen. Generation K Plus sailean (nerabeentzako zinemaldi prestua) gazteek zilarrezko hartza eman zioten Rafael Kapilinskiren Butterfly Kisses lan garratzari. Bertan, Londresko etxe babestuetan bizi diren neska-mutilok hurbilean dantzan dabiltzan mamu anitzei egiten diote… aurre? Harrera? Gonbita akaso? Dena zuri-beltz anker batean filmatua.

Gaitza bai. Gaitza berdaderoa. Edo guk sortutako hainbat eta hainbat klase handiko imitazioak. Generation K Pluseko beste sari harrigarria: Ceux qui font les révoluions à moitié n´ont fait que se creuser un tombeau non, izenburuak dioen bezala, aztertzeko gaia zera da: noraino joan gaitezkeen, joan behar dugun, joaterik dugun Iraultzaren izenean?

Gaitza. Barruan daramaguna. Barrutik mintzatzen zaiguna. Film laburren artean, Claire Randall australiarrak irabazi zuen. Wolfe du izena haren lanak. Gazte batek buruan zein hezurretan entzuten dituen ahotsen berri ematen digu kameratik begirada sekula ez apartatuz.

Gaitza. Etsaia. Geure-geurea. Arerio eta kide. Gaitza. Gaurko, biharko, aspaldikoa. Little Odessa eta We Own the Night egiazko artelanen egilea den James Grayek The Lost City of Z-en Lope de Aguirrek eta Fritzcarraldok partekatu zuten eldarnio, sukar bera erakusten digu: ezezagunaren bila joateko irrika gaindiezina. Ezinezkoa menpe izateko desio eutsiezina. Deabruaren mila aurpegi ezagutzen ez dutenek ez zuten pelikula onartu. Guk bai, ordea.

Deabrua aise eta suelto Berlinen. Ez bakarrik Brasilgo aspaldiko iraultzaren berri etena ematen digun Marcelo Gomesen Joaquim aldrebestuan, baizik eta Oscarretarako izendatua den eta Panorama sailean ikusleriak saritua izan zen I Am Not Your Negro lan bikainean. Omenaldi gazi-gozoa egiten dio bertan James Baldwini Haitiko Kultur Ministroa izan zen Raoul Peck zinemagile onets eta amorratuak. Berlinale Talents izeneko behin-behieneko unibertsitatean urtero biltzen diren zinema ikasleei honako aholku hau eman zien: «Zabiltzate kontuz. Zuek, gazteak, kontsumitzaile primerakoak zarete eta konpainia, enpresa guztiek ederki dakite hori. Zabiltzate erne, egiten duzuen irudirik txikiena ere zama izango da zuentzat. Inor inoiz akordatuko baita zuetaz behin zuek egun ahazturiko fotograma horrek mindu, alaitu, haserretu edo dudarazi zuelako».

Askotan zaila da oso Ankerra Atseginatik bereiztea. Jendeak txaloka eta malko gozoz jaso zuen Chavela-n, Deabruaren izaera poliedrikoaren berri zehatza izan genuen. Ai, zein maitale desiragarria, hain delizios eskaintzen dizun tekila, lapurtzen dizun musua! Ai, zein altua pagatu beharreko prezioa! Ai, zein ederra Heriotzak dakarren atsedena!

Deabrua ibili zen dantzan Berlinen eta Berlinalen. Eta ikusleak testigu, biktima, kide, konplize izan ziren/ginen hamar egunez. Dantzan jarraitu zuen igandean, inauterietako igande zoro zeluloidezko hartan.]]>
<![CDATA[Neongo deabruak eta ezti gaziko senide eta modeloak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1740/032/001/2016-05-25/neongo_deabruak_eta_ezti_gaziko_senide_eta_modeloak.htm Wed, 25 May 2016 00:00:00 +0200 Begoña del Teso https://www.berria.eus/paperekoa/1740/032/001/2016-05-25/neongo_deabruak_eta_ezti_gaziko_senide_eta_modeloak.htm Divines-ek Urrezko Kamera eskuratu bazuen? Nor kezkatuko da betidanik pelikula bera egiten duen ezkertiar fin horren manikeismoaz baldin eta Verhoevenen eta Hupperten Elle sarkastiko-ilun hori hilaren 25etik Iparraldean bada?

Arraro dabil egunotan Frantzia osoa. Grebak nonahi eta noiznahi. Greba benetakoak, gupidagabeak. Haserre biziak eraginda. «Jauregira, jauregira!» oihukatzen zuten ozen, harro, manifestariek Grand Theatre Lumieren inguruetan, eta gogor armaturiko soldaduen artean ginela gauza bera pentsatu genuen denok momentu berean : oihu, orro horrekin hartu zituen herriak, aspaldi, Bastilla, Versailles eta San Petersburgoko Neguko Jauregia.

Arraro oso, artega oso, estrainio oso dabil Frantzia egunotan. Poliziak ere manifestari, aldarrikatuz beraiek ere herria direla!!! Arraroa. Cannesek, eta segituan den Nizak, benetako merkatu arabiarra dirudite, eta han, eskuina irabazle hauteskundeetan. Arraroa, bai. Ezinegon gorrian. Mundua bezala, zinema bezala.

Kritikaren Astea sail preziatuaren sari estima handikoa jaso duen Oliver Laxe zuzendari galiziarraren ustetan, egun egiten diren pelikula guztiak igualtxoak dira. Gustuko dugu askok Todos vós sos capitáns-en egilearen zinema, eta laket dugu haren azken saiakera, Mimosas, non tradizioak eta abangoardiak bat egiten duten. Bertan, western baten itxura paregabea eta argazki lan harrigarria aurkituko dituzte zeluloidezko testura ezberdinen bila dabiltzan guztiek.

Gustuko dugu bai Laxeren zinema, baina ez gatoz denak bat esan duenarekin. Film guztiak ez dira igualtxoak. Brillante Mendozaren Ma´Rosa-k eta Nicolas Winding Refnen The Neon Demon-ek ez dute, zeluloideaz gain, ezer komunean. Eta biak izan dira Cannesen. Mendozarenak erabiltzen duen kamera artega da. Arras. Kalekumea. Kaletarra. Manilakoa. Badaki zabor artean aise eta salatari ibiltzen. Badaki polizia ustelduekin negozioetan jarduten. Badaki euripean droga saleroste ttipietan aritzen. Windingnen kamera, aldiz, banpiro gaur egungoekin eta haragirik gabeko hezurdurak baino ez diren modeloak besarkatuz ibiltzen da kontent asko, deabruzko kontuetan irudiaren azken-aurreko muga denak gainditzen dituen bere filmean. Soinu bandan, Cliff Martinezen musika trumoizkoaz gain, 1000 Forms of Fear plazaratu zuen Sia abeslariaren kantu ikaragarria eta jatorri nahasi samarra duen Sweet Tempesten beste abesti pare bat entzungo ditugu. Dena hain potentzia handiz sortua ezen, zin dagizuet, besaulkiek ere dardara egiten zuten aretoan, eta ikusleak salbaziorik gabeko zorabioan erortzen ginen.

Ez, pelikula guztiak ez dira igualak. Ezta pentsatu ere. Nahiz eta iraupen antzekoa izan (2 ordu eta 42 minutu) ezerk ez ditu lotzen Maren Ade alemaniarraren Toni Erdmann eta Andrea Arnold britainiarraren American Honey. Beno, bai, gauza batek bai: Maren eta Andrea emeak dira. Eta kontu hori (emetasuna zineman) bai izan dela auzi petrala aurtengo Cannesen: «Ba al dugu lekurik emeok kamera atzean?» zen momenturo plazaratutako galdera.

Erantzuna, erraz askoa: jakina, zinema jaio zen momentutik. Baina orain bertan, Divines filmaren zuzendari basa-ganberro-ahobero harroak, Houda Benyaminak, esan zuen legez, gureak dira garaiok, gurea zinema. Hemen gaude eta ez dugu alde egingo…

Beste puntu batek elkartzen ditu film biak: batak eta besteak saria lortu zuten Cannesen. Andrearenak epaimahaiarena hartu zuen. Kasik merezimendu handiz, nahiz eta akatsez betea izan. Aderenaren alde denok egin genuen apustu gogorra: baietz urrea lortu garaipen zerrendan. Ba ez, ez zuen lortu. Auskalo zergatik, ilunabar aldean airoso dabilen komedia mikatz honek dena merezi duelako. Dena, emanaldi guztiak eteten zituzten txalo zaparradak, eta eskuratu duen Nazioarteko Kritikarien ikurra…

Ez, Oliver, film guztiak ez dira igualak. Ezta Xavier Dolanenak ere. Aurtengo Juste la fin du monde ez da orain dela urte pare bat-edo aurkeztu zuen Mommy. Ezta, inolaz ere, aurretik egindako beste hura, Laurence Anyways. Baina denak dira bere-bereak. Are gehiago 2016ko hau, non berak ardura guztiak hartzen dituen: gidoia, zuzendaritza, muntaketa, jantzi diseinua… Eta denetan garaile. Gurpil zoro, hertsi, estu batean giltzapeturik dauden pertsonaia guztiei ateratzen die Xavierrek odola. Gehiago ere, bizirik irauteko isurtzen dugun zuku oro. Minez daude protagonistak. Minez ikusleak. Salbu izaki bakar bat, sekula igual ez den zinema piztia.

Ez, pelikula oro ez da film bera. Ken Loachenak bai. Loachen zinema guztia zinema bera da. Baina nori axola hori Jim Jarmuschek oparitu baldin badigu Paterson, non garagardoa, amodioa eta poesia benetakoak diren? Axola al du palmak Finlandiako beste mirari/opari/harribitxia erregalatu baziguten Un Certain Regard sailean? Erregalatu, jakin genezan geroxeago emango zioten saria merezia zuela. Filmaren izena, The Happiest Day in the Life of Olli Mäkki. Jakin nahi duzue zein zen: 1962ko abuztuaren 17a. Jakiteko zer dela eta, otoi egin beharko duzue gure inguruetako zinemaldiek ekar dezaten…

Ez, zinema oro ez da zinema bera. Horrexegatik, heriotzaren arnasa ustela entzun/ukitu/dastatu genuen Albert Serraren La Mort de Louis XIV berdindugabe horretan. Aretotik at «Jauregira, jauregira!» oihukatzen zuten manifestariek. Estrainioa da mundu hau. Estrainio dabil grebaz greba Frantzia. Baina zinemak zutik dirau. Txispaz armaturik.]]>