<![CDATA[Blanca Urgell | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Fri, 18 Jun 2021 11:17:14 +0200 hourly 1 <![CDATA[Blanca Urgell | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Hasi eta jarrai]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2021-06-16/hasi_eta_jarrai.htm Wed, 16 Jun 2021 00:00:00 +0200 Blanca Urgell https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2021-06-16/hasi_eta_jarrai.htm Jalgi Hadi metodoaren lehen ikasgaia, «Eusko gudariak gera...» abestiaz geroz ikasi nuen lehenengo segida luzea. Gaur otu zait «Hasi eta Jarrai» ere jar zitekeela. Herriko Alderdi Sozialista Iraultzailearen akronimoa zen bata (1977-1992; ahoska bedi «Jasi»), eta bestea, derrigor ezagunagoa, gazte mugimendua (1979-). Baduke interesik ezker abertzaleak aditzak erabiltzeko daukan joeratxoak, baina ez da gaurko gaia —«ooooo!»—, aditzen aspektua baizik.

TAM izena eman ohi diogu aditzaren hiru ezaugarri nagusiren multzoari: denbora, aspektua eta moduari. Aditzak adierazten duen ekintza, gertakaria edo egoera zertan den diosku aspektuak. Aspektu anitz daude, bai eta aspektua adierazteko modu anitz ere. Oihan txiki bat da aspektuaren mundua, eta hasi eta jarrai oihan horretako biztanleak dira.

«Hasi naiz liburua irakurtzen» edo «Liburua irakurtzen jarraitzen dut» perpausetan, hasi eta jarraitu-k ez dute ohiko esanahia, gertu egon arren, baizik eta tzen aditz-izenarekin perifrasi bat osatu eta aspektua adierazten dute. Hasi-k ekintzaren hasiera: aspektu inzeptiboa (latin incipere 'hasi' aditzetik). Jarraitu-k aspektu kontinuatiboa, hots, dena delakoa ez dela eten, ez amaitu.

Biak berriak zirelakoan nengoen, erromantzearen kalkoak. Etxeparek erakutsi dit lehen ustea ustela dela: «Haren [justiziaren] faltaz hasi nuzu jaugitiaz dolutzen». Besteak, ordea, mendea pasatxo baino ez dauka, Mogelek lehenengoz erabili zuenetik (1803).

Dena den, irudipena dut gaurko jendeak ezin duela horiek gabe bizi. Obsesionatzen ari naiz. Edonon ikusten ditut. Soberan. Soberan! Kendu nahi nituzke. Ai, ei. Barka, otoi! Hau luzatu da eta... hasi behar dut bukatzen.]]>
<![CDATA[Zezena sendoena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/023/002/2021-06-09/zezena_sendoena.htm Wed, 09 Jun 2021 00:00:00 +0200 Blanca Urgell https://www.berria.eus/paperekoa/1892/023/002/2021-06-09/zezena_sendoena.htm pressing catch-ekoek adinako beso bana garatzen dugula, eskuina edo ezkerra, lanbide-gaixotasun zenbaiten iturri. Beste gaixotasun bat hitzak dira: azterketa pentsatu orduko zuzenketa ere agertzen da nire buruko pantaila-argazkian, adibidez. Zuzentzen hilabete eman ondoren, goiz eta arratsalde, larunbat eta igande, déjà-vuak ere baditut: déjà-zuzenduak.

Zuzen joan, zuzen begiratu, zuzen esan eta zuzen ulertu, okerrak zuzendu, zuzen jokatu edo zuzena izan zerbaitetan edo norbaitekin... Honela begiratuta bestelakoa dirudi zuzenen sendiak. Zuzenbidea, etika, geometria... ez dabil gero nolanahiko alorretan! Duhalde lapurtarraren zuzenkontrakeria (1809) miretsi dut pasiera honetan. Perpendikular dugu matematikan, baina lagunarteko hizketan zuzen baliokidea da (Larramendi 1745); bertikalki-ren aurka ez daukat ezer, baina zuzen-behera ikasi dut Markinan (Azkue 1905), eta Duvoisinek (1858) erakusten digu nolatan: «...erro nausi bat, lurrean zuzen beheiti sartzen dena».

Xingoma bainoago hedatu dugu familia: zuzendari eta zuzentzaile 1745ean jaio ziren, eta aurten 60 urte egingo dituzte hala zuzenketa nire kuttunak nola Zaitegiren ukondo zuzenak, laukiaren lehengusuak. Kazetaritzakoak zuzenean eta zuzeneko-z jabetu dira ez-arian, eta guztiok 1852ra arte argia ikusi ez zuen hain zuzen-ez.

Oparoa bezain zaharra dugu zuzen. Aitzineuskararen bigarren labekadakoa, lehenagoko silaba bakarreko erroak elkarrekin ezkontzen ziren garaikoa: *zu(r)-zen. Schuchardtek (1913) atzeman zuen zut-ekiko lotura, eta hortik aise heldu daiteke zur-era, ez baitzatekeen gaia soilik, baizik '(behetik gora hazten den) zer zuzena' ere bai. Bigarrenean gizen eta zezen-eko *zen bera bide dugu, esanahi ilunekoa: baliteke 'sendoa, indartsua, trinkoa' izatea (EHHE). Zezena sendoena, beraz?]]>
<![CDATA[Deabruaren harpa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1970/017/003/2021-06-02/deabruaren_harpa.htm Wed, 02 Jun 2021 00:00:00 +0200 Blanca Urgell https://www.berria.eus/paperekoa/1970/017/003/2021-06-02/deabruaren_harpa.htm
Alabaina, ez kultura, familia edo amodioa soilik, eguraldia ere likido bihurtu bide zaigu azkenotan. Derrigor binarismotik irten eta adjektibo berriak gogora ekarri edo asmatu beharko. Batzuek esango dute udaberri honetakoa narratsa dela, baina zergatik ez apokalipsiaurrekoa?

Badakizue —bestela, baliteke berandu izatea kezkatzeko— AEBetako armadak HAARP garatu zuela 1990-2014 artean, Maiztasun Altuko Aurora Aktiboaren Ikerkuntza Programa euskaraz (Wikipedia). Ofizialki ionosfera aztertzeko asmoz, baina benetan zertarako? Badira diotenak ionosferako elektrizitateaz eta munduan zehar propio landatu dituzten antenez edonongo eguraldia lardaskatzeko ahalmena luketela —frogatu ere dutela tartean izan diren hondamendietan—, uholdeak, urakanak, lehorte eta lurrikarak nahi adina eraginez. Giza burmuinak kontrolatzeko gailua ere izan liteke edota, azkenik, Lurraren polo magnetikoak iraulkatzeraino heldu.

Egia da ekaitza ekaitzaren gainean etorri zaizkigula, baina AEBen kontra nork ez du bekaturik egin, pentsamendu, hitz, egintza edo omisiokorik? Ostera, gure buruak menderatzen, deabruaren harpa hark ez bide du behar bezain ondo lan egin, orain txipa ere txertatu behar baitigute.

Txertatu ala ez, dudan dabilen adiskide batekin eztabaidan aritu naiz. Bideoa bidali dit froga modura, nola besoan txertatu berritan txipak eusten dion imanari. Euskal Erriaren jakintza-n ikasi dut Tolosaldean «Eguraldi ederra zegon/k!» esaten zela honelakoetan. Bestela, badugu The Barr Brothers taldearena abestea: Maybe I'm mad, baby. Maybe I'm falling from the poplar tree. Carry me back, baby...]]>
<![CDATA[Oiloen alde]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2021-05-26/oiloen_alde.htm Wed, 26 May 2021 00:00:00 +0200 Blanca Urgell https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2021-05-26/oiloen_alde.htm
Dodoa —istorioa ezaguna da— hegan ez zekien hegazti bat zen, Maurizio uhartean endemikoa. Handi-handia, metro bat inguru, potolo eta baldartzat joa zen; horregatik edo, akabatua izan zen europarren laguntza ezinutzizkoarekin. Dodofobiak akabatu zuen. Badu oiloak dodoaren antzik: berak ere hegan egiten jakin ez, eta berdin baldartzat joa. Dodoak arrautza bakarra ipintzen omen zuen; ugalkortasunak salbatu bide du oiloa; eta arrautza frijituek patatekin.

Hitzak ere galdu egiten dira, ez dute betiko irauten. Pabo, jeba, hater, monger, random... zein helduko da 2050. urtera? Batzuk Akitania garaitik behintzat bide ditugu: hala nola beltz, bortz, gizon, gorri, ibai, ilun, laur, neskato, seme eta zahar; bestetzuk galdu dira, hala nola 1596ko Refranes y Sentencias-eko alaune 'korta', altamia 'katilua', basoi 'basozalea', betse 'abarka', burrustu 'eraso'...

Birziklatu direnak ere badira: kirol-ek kasu, 1597tik 1915era egin zuen jauzi, 'dibertsioa' lehengo esanahia doi bat egokituta. Ezezagunago bat: adiera modernoan aztertu Mogelena da. Demagun: 1790. urtean gaude, hor nonbait. Examinatu-ren ordez hitz jatorragorik bilatu behar kristauek ariman duten egitekoa adierazteko. Baratzean dago, pentsakor; inguruan oiloak, noiz karakaz eta zalapartaka, noiz azterka. Eureka!

Mogeli gutxi aitortu bazaio, oiloei batere ez. Bai, jaun-andreok. Oiloek aztertzen zuten inork baino lehenago. Eurak aztarrika dabiltza, hazkabozka edo atzamarka, eta urdeak induska. Hankekin ala muturrarekin, zerekin ikertzen dugu guk?]]>
<![CDATA[Emaitzak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2021-05-19/emaitzak.htm Wed, 19 May 2021 00:00:00 +0200 Blanca Urgell https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2021-05-19/emaitzak.htm emaitzak hitza entzun eta, zer datorkizu lehenengo burura: hauteskundeetakoak ala ikasleenak? Bakoitza bere zoroak bizi omen... Dena dela, sarri erabiltzen dugu, baina hitza bera ez da arrunta. Eman-etik emaitza, egon-etik egoitza, eta kito: ez dago esaitza edo erraitza-rik, ez izaitza, ez igoitza, ez besterik. Badu zer pentsatua.

Orotariko-ko datuek iradoki didate Leizarragagandik (1571), agian lapurtera klasikotik igarota, Larramendiren hiztegiaren bitartez heldu zela Hegoaldeko hizkuntza jasora: Ubillosek (1785) ez zukeen, bada, emaitz edo doai au halabeharrez erabiliko, beskoiztarrak ere donoak eta emaitzak idatzi zuenez gero. Honek ere badu mamirik.

Eman ala emon, ala emun, baina? Zein ote zaharrena? Galdera txarra: batek ere irabazteko betarik ez. Hasteko eta behin, aintzineuskaran ez bide zegoen m-rik: gure m-dun hitzak —aise ikusten da— maileguak dira (mailegu bera gaskoieratik datorke), edo haur-hizkuntzako hitzak (ama, mama), edo 2. silabako n-ak b sudurkaritu du (*bini > mihi) edo, are zaharrago nonbait, aurreko n-ak (ume < *umme < *unbe < *on-be; akitanieran lekuko ditugu Umme eta Onbe izenak).

Bistan da: eman azaltzeko *bini-ren bidea behar, hots, *eban-i, baina kontua da eban «beteta» daukagula, ebaki/ebagi bikotearen erroa baita, izan ere. Pas de problème: EHHE-k *ebon-i proposatu du... hiruretan zaharrena emon dela eginik, beraz. Igo(n)/igan, jaso/jasan... eta baso/basajaun, gizon/gizakume... legezkoetan ezagun dugun o(n)/a(n) txandakatzea gertatu bide zen: emon/emaite-. Eta, azkenik, emaite/emaile/emaitza... familiarekiko analogiaz sortu eta hedatuko zen eman.

Egun hauetan larri dabiltza ikasleak, emaitza jakin nahiz; larri irakasleok ere, dena arin bezain zuzen egin beharrez. Arineketan ibiltzea eta zuzen egitea etsaituta daude, salbu eta korrikalari banintz: orduan arinago eta hobeto, dudarik gabe. Ains.]]>
<![CDATA[Bistan da ezetz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2021-05-12/bistan_da_ezetz.htm Wed, 12 May 2021 00:00:00 +0200 Blanca Urgell https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2021-05-12/bistan_da_ezetz.htm
Margarita, / badaidita / othe huts zin egitez, / begiz urdin / bezain gordin / zarela zur'egitez? hasten den Oihenarten poema (1657) buruz ikasi nuen garai batean. Este era un rey que tenía... Ruben Dariorena ikasi banuen —oraindik nahiko ondo gogoratzen dut—, Oihenartena zergatik ez? Behartuta behintzat ez nuke egingo, harako hura bezala. Zaila dela ulertzen? Tira: sarean aise aurki daiteke Altuna eta Mujikaren edizioa (Euskaltzaindia, 2003), erdara bietan eta ohar argigarriz. Ezagutzea haren poemak ezagutzea bada, baliteke Oihenart gure idazle ezezagunenetako bat izatea, baina gure klasiko handienetako bat ere bada, eta laiko gutxietako bat. Euskal literaturaren historia eklesiastikoak barregarri bihurtuta, akaso.

Nolatan ez ginen konturatu Lazarraga (eta Sasiola!) agertu arte XVI-XVII. mendeetatik berreskuratutako amodiozko poesiak ezaguturik, artean Rafael Mikoleta bilbotarrak aipatutakoak —berriki Azkoitiako notario-paperen artean aurkitutako «Ene laztan goxo ederra» poema-zatiak ere sartu behar—, Hegoaldean ere elite euskaldun bat izan genuela, euskaraz goi-mailako poesia lantzen zuena? Gorde diren puxken tamaina txikiak hartaratuta bakarrik, ala gure dramatismorako joerak itsututa? Hauxe dut nik gogokoena: «Katigatu ninduzun librea nintzana. / (...) Ausentzia triste gogor kruela, / nolan hilgo nozu orain honela. / Despedidan indazu laztan bat, laztana. / Nizaz eras daizu gura dozuna».

Zer gara gu? Nor gara gu? Dena gatazka behintzat, bistan da ezetz.]]>
<![CDATA[Haizearen jainkosa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/016/002/2021-05-05/haizearen_jainkosa.htm Wed, 05 May 2021 00:00:00 +0200 Blanca Urgell https://www.berria.eus/paperekoa/1892/016/002/2021-05-05/haizearen_jainkosa.htm Sirocco edo Libeccio, Sukhovey, Böhm, Santa Anaren haizeak, Tehuantepec-ekoak, Cierzo, Calima, Montzoi, Fremantle Doctor edo The Doctor, Squamish, Brisote, Mistral. Gizakion non-nahiko joera: haizeari izena ematea, eta batzuetan izana ere bai.

Simunak ikaragarria dirudi, basamortuko haize bero lehor harea dakarrenak. Euskara, gaztelania eta frantsesak, bukaerako m-rik ez dutenez, urrundu egin dira Simum jatorrizkotik (norberaren hizkuntzan zilegi diren fonema konbinazioetara egokitzeko joera honi «fonotaktika» deritza). Simum haizearen eta Samum deabruaren izenak erro berekoak dira: 'pozoitu' esan nahi duen s-m-m hiru kontsonateko erroa (hizkuntza semitikoen ohiko erro eredua). Haize bero hilgarri edo su-garraren arimaren itxuran agertzen zaio Samum gizakiari.

Shamal, aldi berean 'haizea' eta 'iparra', gizon-izena ere bada hala Afganistanen nola Kurdistanen. Kontrako norabidetik dator gure Hegoi, ordea. Dogoda eslaviarra mendebalaren jainkosa da, eta amodio eta goxotasunarena; Stribog «zortzi norabideetako» haizeen aitalehena. Fei Lian eta Fei Po Po ziren haizearen jainko-jainkosa txinatarrak. Enlil eta Ninlil sumeriarrek bazuten aldean Pazuzu haizearen deabruen jainkoa.

Jainko ala deabru? Belaizeak ontziak bultzatzen ditu. Erlaizeak olatu txikiak jasotzen. Hego haizea emakumeen haizea omen; arraizea gizonena. Arabaizea eta arabegoa hego-mendebaldetik dator, Arabatik alegia. Peko haizea iparraldekoa da Zuberoan; Zaraitzun eta Erronkarin hegoaldekoa: nola ez. Antziarrak ekialdetik jotzen du, eta izotza dakar.

Simum-Samum, Aiuso-Maiuso, Madrilgo hauteskundeen emaitzak jakin barik ere badakigu honek luze joko duela. Amilana, amilana, erropa zarren billa dabilana esaten omen zaio harrapatzen duena jo eta airean gora daraman haizeari. Zer deritzazu, irakurle, Amilana euskal panteoi postmodernoaren jainkosa izendatzeari?]]>
<![CDATA[Zu zatzaizkit axola]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2021-04-28/zu_zatzaizkit_axola.htm Wed, 28 Apr 2021 00:00:00 +0200 Blanca Urgell https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2021-04-28/zu_zatzaizkit_axola.htm ikuspegi pragmatikotik begiratzean esandakoa ulertzeko esanguratsuak diren aldagaiak ezagutu nahi ditugu, edota esatekoa esateko forma bat edo beste nola aukeratzen dugun testuinguruaren arabera.

Esango nuke pragmatika gramatika baino beranduago ikasi ohi dela. Nik euskara euskaltegian ikasi nuen lehenik, Gasteizen ia hitzik ere entzuten ez zen antzina batean. Garai hartan «gustatzen zatzaizkit» esan nion norbaiti; berak ez zidan zuzendu: une hartantxe bazeukan bestelako kezkarik. Baserri baten parean autotik jaitsi, harrera egitera zetozen ama-alabei «kaixo» esan eta alabatxoak amari «Beitu, telebistan bezala hitz egiten du» esan zionean, plaust, mundu errealera jausi nintzen.

Eta, hala ere, badago gramatika zuzentasunaz eta pragmatika egokitasunaz beste ikuspegi bat: historiarena. «Neure jaun maitea, joan zatzaizkit lurretik, baina ez gogotik, eta ez bihotzetik» idatzi zuen Axularrek (1643) gure literaturaren pasarte gogoangarrienetako batean. Duvoisinek (ca. 1860) Bibliako salmoen lerro bat honela itzuli: «Nausitzen zatzaizkio itsasoaren indarrari; zuk eztitzen duzu, berriz, haren uhinen oldarra». Eta Materrak (1623): «badakizu lagundu behar zatzaizkidala». Zergatik dugu, beraz, zatzaizkit arrotz?

Eskatu, lagundu, jarraitu eta beste aditz asko Euskara Arkaikoan (1600 baino lehen) NOR-NORI zirenak NOR-NORK edo (NOR)-NORI-NORK bihurtu dira gero, eta aditz joko horren laguntzaileak gero eta arrotzago ere bai. Aldaketa hau pairatu zutenen artean nagusi dira «aditz afektiboak», hots, hautematea, sentimendua edo pentsamendua adierazten dutenak (Mounole 2011): ahantzi, falta izan, gomutatu... Halakoa zen nahi izan ere: «Jainkoari nahi ez dakiola zu joan da ni eben gera nadila» (Lazarraga).

Beraz, Udalari nahi banatzaio edo axola banatzaio, «ez naiz ni hargatik bekhaiztuko, eta ez mutturturik gaitzez jarriko».]]>
<![CDATA[Katulo eta babarrunak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2021-04-21/katulo_eta_babarrunak.htm Wed, 21 Apr 2021 00:00:00 +0200 Blanca Urgell https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2021-04-21/katulo_eta_babarrunak.htm Babarruna da horietako bat, Euskaltzaindiak bere lana egin baino lehen behintzat: alubia, banabar, betroi, galego-baba, ilar, indaba, indilar, kirkila, leiko, mailar, marikol...

Indaba *indi(a)-baba-tik dator, hamaika landaretan (india-mahats, indiapiko, indiaran, indintxaur, indisagar...) ageri den hasierarekin. Baliteke indi(a)-k jatorri arrotza baino ez adieraztea, baina gure indabak Kolonen Indietatik etorriak dira, hain juxtu: Arabakoak, Gernikakoak, Tolosakoak izan, guztiak duela 9.000 bat urte Erdialdeko Amerikan erein ziren lehen hazietatik. Babak, aldiz, europarrak edo asiarrak dira, eta gurekin egon dira gutxienez izena hartu genuenetik (latin faba).

Babarrun ere ez da bertokoa, latin garbiko faba romana-tik baizik. Betroiak behiak bezala Bretainiatik datozke. Kirkila ijitoen euskaratik bildua. Lapurdiko marikol ez ote nola edo hala harikot frantsesarekin lotua? Aldiz, 1746an-edo Arakistainek Erronkarin bildu xuduarimak (judu-arimak) izenak zer adierazten? Beltzak zirela, beharbada? Ai ene!

Espainolak alubia du arabetik, poroto kitxuatik, caraota Venezuelako kumanagoto etniaren hizkuntzatik, eta abar. Frantsesez haricot, ezta? Haatik, Rabelaisek fazéolz darabil, latinezko izenarekin (phaseolus) argiki lotua, espainolez frijol bezalaxe. Ekialderagotik dator latin izena, grezierazko phás?los-tik. Eta, bon, hori Katuloren poema batean dago («... Katuloren poemak hasi zara / begi hertsiekin errezitatzen»): «ipurdia gatzontzi bat baino garbiago duzu, eta urtean hamar aldiz ere ez duzu kaka egiten, eta egiten duzuna ere babarrunak edo hartxintxarrak baino gogorragoa».

Grezieraz hobeto emango du, akaso, nire itzulpenean baino. Edonola ere, nago azkenotan begiak ez ote zaizkidan kaxkartzen ari: norbaitek belaun-ez hitz egitea eskatu, eta nik babarrunez egin.]]>
<![CDATA[Gora, gora, jendeak!]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2021-04-14/gora_gora_jendeak.htm Wed, 14 Apr 2021 00:00:00 +0200 Blanca Urgell https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2021-04-14/gora_gora_jendeak.htm
Ekaitz Santaziliak (2020) dakarren pasartearen tentsio dramatikoagatik ere, nik gora-n pentsatu. Zergatik goian eta goitik, baina gora? OEH-ko datuak ondo interpretatu baditut, goi hitzak badu Schrödinger-en katutik zerbait: orokorra bada eta ez da. Araba, Bizkai eta Gipuzkoan bakarrik erabili da 1545etik aurrera —Iparraldeko gutxi batzuen erabilera (ziurrenik ikasia) gorabehera—. Alderantziz, goien superlatiboa —goihen hobeto— badirudi Iparraldean dagoela bizienik; hego-mendebalderago askoz urriago, eta maiz goen eta guen aldaeretan baino ez, bai leku-izen edo deituretan (Etxaguen, Goenaga, Zelaigoena...), baita bestelako erabilera gutxi-asko fosilduetan ere, nahiz Ibarguen kronikagileak —nork eta berak— XVI. mendearen bukaeran Ibargoien ere ezagutu ezagutzen zuen. Goixenian jaso zuen Izagirrek Arantzazu-Oñatin (1970), soro barrena ta goena Garatek (1988) inguru bertsuan, eta Azpeitia aldean goienera igo duenean ere bai. Ezniaren guena dakar Mogelek.

Eta, bada, goen (guen) goihen-ekin doa, ala gora-rekin? Ez dakit, baina, bestalde, EHHE-k (s.v. gain) iradokitzen duenez, baliteke goi eta gain nola edo hala familia berekoak izatea. Aiseago uler liteke igo eta igan esanahi bereko aditzak erkatuz gero: *gon-i > goi eta *-gan-i > gain agian?

Zutabe honek azalpena kabituko balu ere, ez genuke ez gaur eta ez hemen auzi hori konponduko. Nago, halere, beste auzi batzuk gure eskuetan leudekeela... nahi bagenu. Adibidez, zergatik ez geuretu Katalina Zubiriren hitzak, eta ozen esan: «Gora, gora, jendeak! Ez gaituzte txertatu!».]]>
<![CDATA[Behiak eta hormak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/016/002/2021-04-07/behiak_eta_hormak.htm Wed, 07 Apr 2021 00:00:00 +0200 Blanca Urgell https://www.berria.eus/paperekoa/1892/016/002/2021-04-07/behiak_eta_hormak.htm behia gora eta behia behera ari zela; entzuleek arretaz entzuten omen zioten, harrituxe agian. Halako batean Derridak aitortu: «Esan didate kaos ahoskatzen dela». Chaos ingelesez eta frantsesez berdin idazten da (bi hitzak homografoak dira), baina ez da berdin ahoskatzen (ez dira homofonoak).

Hizkuntz ukipenak asko ematen du hortik. Gutako anitzen eskarmentua: gaztelaniaz bakarrik dakienak semea hitzagatik barre egitea. Gasteizko amonek amama nahiago (elkarri hitza pasata!), nahiz batzuen bilobak giputzak edo nafarrak izan. Mendebaldeko euskarara itzuli nahi? Baita zera ere! Tximinoen antzik ez izatearren.

Euskaldunok ere badugu barre egitea, noski. Honezkero norbaitek zerbait esango zion furgonetetan ALU handia daraman aluminio enpresari... Ezin lehenengo harria bota nik, gainera: alferrik saiatu zen senide ingelestu bat anaia eta bioi txikitan azaltzen ingelesezko butter-ek ez zeukala váter-ekin zerikusirik: guk barreari ezin eutsi.

Homofonoek hizkuntza beraren barnean ere badute nahaste franko sortzeko gaitasuna. Euskaraz berdin idazten dira, hasperena gorabehera (nahiz vs naiz, esaterako). Ahoskera eta idazkera bera dutenak homonimoak dira.

Homonimo asko erdarek oparitu dizkigute: kolera haserrea eta gaixotasuna, kabala juduena eta aberea, kolonia kolonizatua, erle-kolonia eta kolonia ura, idazteko koma eta sorgor dagoenarena. Karmin kolorea eta karmin 'garratza' ditugun arren, salbuespen dira horiek bezala bata erdaratik eta bestea euskaratik datozenak. Katibu 'haurduna' ere bada (bazen?), adiera berria ustez euskaran sortua. Mailegu zahar eta berriak ere badira lehian: zer deritzazue ideiak komunean ipini esapideari? A, eta badaukat mandatutxo bat: mesedez, utzi nafarrei kafea hormarekin bakean hartzen!]]>
<![CDATA[Pluraltasunaren formak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/016/002/2021-03-31/pluraltasunaren_formak.htm Wed, 31 Mar 2021 00:00:00 +0200 Blanca Urgell https://www.berria.eus/paperekoa/1892/016/002/2021-03-31/pluraltasunaren_formak.htm pluraltasuna «plurala denaren nolakotasuna» dela, eta aniztasuna-ren sinonimoa. Egungo Testuen Corpus-ean ere agerraldi guztiak-edo Edurne Soraluzeren hau bezalakoak dira: Pluraltasuna, tolerantzia, justizia, solidaritatea nahiz diskriminaziorik eza (BERRIA, 2003-12-12).

Nire burbuilan, ordea, pluraltasuna entzun orduko, dzast, gramatikan plurala denaren nolakotasuna ulertu. Singularra eta plurala. Bon, hizkuntza batzuek duala, triala edota paucala dauzkate: 'bi', 'hiru' edo 'gutxi' adierazteko modu trinkoak. Duala begiei, besoei... bi diren gorputz-atalei dagokie, besteak beste. Polonierak antzina ba omen zuen, eta zantzuak hortxe daude oraino: oko 'begia' pluralean oczy da (ahoskatu otzi), erregularra **oky balitzateke ere.

Plurala hizkien bidez adierazi ohi da (eus. ogi-ak, ing. bread-s). Halere, hizkuntza askok «plural hautsia» edo «barruko plurala» dute. Zeinek ez ditu ezagutzen mouse / mice eta tooth / teeth ingelesez? Arabieraz ez da salbuespena, araua baizik, eta eredu asko ditu, haien artean ezagunena CuCuC: kit?b 'liburua' vs kutub 'liburuak'.

Gurean, aldiz, beti bat da. Beti bat? Tira: ia-ia. Hiru eredu, gutxienez: -ak, en eta eta: harriak, harrien, harrietan. (H)arriaga ere plural hutsa da, harriak-en lehenagoko forma. Eta (H)arrieta? Non esan duzu bilduko garela? Harrietan. Nora? Harrietara. Nondik? Harrietarik. Hasieran deskriptiboa zen toponimoa fosildu eta, harri-etan barik, Harrieta-n (berr)analizatu zuten. Badugu bat-zu(k) eta badugu Arbizu. Beste plural bat. Eta badugu Oteiza, hondar(t)za eta dabil(t)za, dagoz eta datoz, edo hobeto *datoza, noski.

Pluraltasuna egon badago, ugari eta jori, hizkuntzan eta bizian. Pluralismoa landu egin behar, ordea, «...jendeari arretaz eta enpatikoki entzunez, eta eurak eta euren biziak eta euren beharrak ulertuz» (Isaiah Berlin).]]>
<![CDATA[Venusen mendizaletasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2021-03-24/venusen_mendizaletasuna.htm Wed, 24 Mar 2021 00:00:00 +0100 Blanca Urgell https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2021-03-24/venusen_mendizaletasuna.htm
Halakoak betiere erdaraz ikasi nik eta, autoikastaro bat egin dut Elhuyarren Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoa-ren laguntzaz, besteak beste. Bazen garaia, ezta? Ez naiz pozik gelditu, halere, termino gehienak aseptikoak ziren eta.

Orotariko-ra jo behar, eta beitu: Azkue apaiz estu-serioak (1905-1906) aluz beste bost izen jaso zituen: emakuntz, lakuntza, menatura, moltso eta tutu. Bada zerbait. Badu zazpigarren bat, motxin, berariaz tabu izendatua: «palabra torpe que indica con poco recato verenda mulieris».

Paulo Zamarripak (1930) ere ez zuen «vulva» sarrera saihestu, baina hara zer dioen: «Creemos que puede emplearse este vocablo sabelpaurre, creado por nosotros, en vez de mixo y potxor, que se dice en Tx[orierri] y Marquina, respectivamente, y que son malsonantes».

Haiek bezain apaiz, estu eta serioa, Orixe San Agustinen Aitorkizunak (1956) itzuli beharrak kinka honetan sartu zuen. Zer erabiliko, eta emakuntza, Azkuek «en el ganado» badio ere; eta gizonarena ere gizakuntza, ez pentsa!

Antzinakoek lotsa gutxiago: alu-ren lehen agerraldia Landucciren hiztegikoa da (1562, «coño» sarrerapean) eta, beraz, arabarra (biba gu!). Lazarragak gizonaren lanzetea-ren parean aurrealdea ipini zuen, ostera. Pouvreau hiztegigileak (c. 1665) aluzale, alu-nahi eta alu-zelatari perlak gorde dizkigu... itzulpenik gabe. Eta Urtek (c. 1715) honako errefraua: Alua ezin jo dezakénak alupizarraren atzékia egiten du; latinez mulieris labra du baliokide, «emakumearen ezpainak», baina beste zerbait ez ote den nago...]]>
<![CDATA[Hiru-lau gauzatxo]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2021-03-17/hiru_lau_gauzatxo.htm Wed, 17 Mar 2021 00:00:00 +0100 Blanca Urgell https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2021-03-17/hiru_lau_gauzatxo.htm
Neure begiekin ikusi dut Estatu Batuetan 13. solairu gabeko hotel bat. (San Martintxok Txerreni «ez dok hamairu» esan… eta hantxe zunan, bai: adi!). Aldiz, «lau» zenbakia saihesten omen dute hizkuntza sinotibetarretan, bai eta txineraren kultur mendekotasuna izan dutenetan ere, zeren eta «lau» eta «heriotza» antzera ahoskatzen baitira: gutxi gorabehera mandarineraz, sei kantoneraz, shi japonieraz, tu vietnameraz, sa koreeraz, etab. Irakurri dut japoniarrak harago doazela: ospitaletan 42. gelarik ez, shi-ni esapideak zenbakia adierazteaz gain «hiltzeko prestatu»-edo esan nahi baitu. Eta, ama berrien atalean nola jarriko 43. gelarik, shi-zan aldi berean «erditze hila» bada? Egiazkoa ez balitz, ondo asmatua litzateke, italieraz diotenez.

«Lau» zenbakia laua da guretzat. «Hiru» zenbakia, aldiz, noiz nola. Badu parte onekotik zerbait: «hilaren 3. eguna nolako, eta hil guztia halako» jaso zuen Azkuek Oiartzunen. Ezertarako izango badira, hirutan egin behar dira zerbait eskatzeko balio duten otoitzak. Ostera, ez genioke ez hilerriari, ez elizari, ezta etxeari ere hiru itzuli eman behar gauez. Ipuinak dioenez, «baietz egin» bota omen zuen erronka neska batek itzuli bat egin, biga egin, eta hirugarrenean betiko desagertu zen. «Katalin, deabruak eraman din» entzun omen zen ondotik. Neskak gauez etxean, beraz...

Gaitzerdi, gaur den egunean gauekoek ez dute zereginik: denok zintzo etxean. Honegatik suediarrekin bat nahiago dut pentsatu on guztiak hirutan etorri behar direla, baita jai-egunak ere aukeran: asteburu luze on dizuela!]]>
<![CDATA[Bakoitza bere zoroak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2021-03-10/bakoitza_bere_zoroak.htm Wed, 10 Mar 2021 00:00:00 +0100 Blanca Urgell https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2021-03-10/bakoitza_bere_zoroak.htm
Yonaguniko egiturak artifizialki zizelkatuak dira, ala naturak moldatuak? Baltikoaren zolan 60 metro diametroko OHE bat ote dago, ala labak sortu du? Hizkuntzalaritzak ez dauka exoarkeologiarekin lehiatzerik. Jainkoak Biblian jendeak bat-batean ezagutzen ez zituzten hizkuntzez mintzarazi izanetik landara, I mean. Edota deabruak Exorzistan. Apalago, ordea, esan liteke berez arauzkoa dirudien hizkuntza fenomeno fortarrez betea dela. Hizkuntzaren igel-euriak.

Bere buruari «Bera'tar Erroman Mirena aba» izen moloia ipini zion hiztegigilea (1878-1959) bide da erail hitzaren aita. Berak mundura ekarri, eta Kepa Enbeita bertsolariak (1878-1942) plazan aurkeztu. Hau aitabitxia! Bazuen besterik alde erail berriak: ordukoek hil eta asesinatu bereizi nahi, mailegu gabe hobeto, eta eraile-ren erroa ahazturik izatea, ero aditz zaharra, hil-ek non-nahi baztertua, Zuberoan izan ezik (egun eho). Alferrik esan zuen Azkuek eraile oker zatikatuaz sortua zela erail: iratxo-hitza zela.

Behinola baziren eman/emaiten-emaile erako txandakatzeak ugari; horietarik da ero/eraiten-eraile. Axularrek badakar sinonimo parea: arima hiltzen eta erhaiten dutenak (1643). Ero-ren jokoaren hondarrak baino ez ditugu: Jak, emak, erak! oihukatu zuten Bizkaian (1596), eta honela jo zuten erronka Altsasun (1568): Doilor zitalorrec il bear zinduke eta daragun guztiok! 'hil dezagun'. Ero 'hil' eta ero 'zoroa' bat dira, gainera: italieraz ere matto baita zoroa, matar erdal hitzaren jatorri berekoa: lat. mattus 'mozkorra', 'ergela'.

25.000 mila agian ez, baina…]]>
<![CDATA[Hasperenez hasperen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2021-03-03/hasperenez_hasperen.htm Wed, 03 Mar 2021 00:00:00 +0100 Blanca Urgell https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2021-03-03/hasperenez_hasperen.htm
Halere, bere garaian euskaldun asko ingelesak bezain errudunak ziren. Areago, berak berreraiki nahi zuen antzinako euskara hark bazuen hasperenik; bat baino gehiago hitz bakoitzean, Arabako Harhaia herriaren izena lekuko. Egiantzekoa da oso XII. mendeko durangarrek hasperenaz hitz egitea, bada.

Hitz berean bi hasperen egonez gero, lehenengoa galduko dela dio Grassmann-en legeak (GL). Hermann Grassmannek (1809-1877) sortu zuen, matematika utzi eta hizkuntzalaritza historikoari ekitea erabaki eta gero. Hara gizona! Greziera zahar eta sanskritorako formulatu zuen, baina berdin balio du bestetan, hala nola ofo (Ohio, EEBB), manipurera (Manipur, India), hadza (Tanzania) eta makhuwan (Mozambique), bai eta euskaran ere: Etxepareren ilherria (< hil + herria) azaltzeko, kasu, gero hilerri bihurtu bada ere analogiaren eraginez.

GLren bertsio zaharrago bat proposatu du Lakarrak, hasperena lehenik sortu eta gero galarazi duena: *hur-alde > *huh-alde > uhalde eta, bakanagoa bada ere, *hor 'txakurra' hitz zaharretik *hor-ara > ohara (susara-ren kidea); hor erro beretik otso ere azal daitekeenez (*hor-tz-so), Astarloak pozik esan lezake euskararen onetan hora galdu eta otsoa nagusitu dela.

Egiari zor, Miren Larrionez hitz egin nahi nuke, irakurle, bat-batean Arabako politikatik erauzia den emakumeaz. Baina ezin hitz egin, ez baitakit ezer, ezer ez dakidala baizik. Estimuan dudala baizik. Hasperena baino ezin egin nezake. Edo hasperenaz hitz egin. Edota otsoaz.]]>
<![CDATA[Izenak izen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2021-02-24/izenak_izen.htm Wed, 24 Feb 2021 00:00:00 +0100 Blanca Urgell https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2021-02-24/izenak_izen.htm Bordele, Arroxela, Parise, Madril, bai eta Ternua ere, besteak beste. Lekuan lekuko izenak dira, egia, baina euskarak bere arauetara ekarriak.

Beste exonimo askok zerikusirik ez dute bertakoarekin; batzuk kasualitateak emanak dira: lehenik ezagututako hiritik edo jende-taldetik hartuak, itsuka, edota bestek emanak. Siuxak ez ziren siux berez, baizik eta Ojibwa auzoko hizkuntzaren hiztunek naadowesiwag deitu haien hizkuntzari, hau da, 'hizkuntza arrotza', eta europar kolonoek seko laburtuta bihurtu omen zen siux haien izen ezagunena.

Mongolak izendatzeko europarrek tatar tribuaren izena erabili omen zuten, eta Tartaro greziar mitologiako infernuarekin koloreztatu. Diotenez, Erromako Inperioan barrena sakabanatu ziren germaniarrek Walha izena ematen zieten hizkuntza arrotzaz mintzo zirenei, eta hortik omen datoz Wales, Wallachia eta Wallonia. Gauzak zer diren: gure Gales galesez Cymru da; gure Valakia errumanieraz Ţara Românească, baina valoniarrek exonimoa beretu dute.

Nazio Batuen Erakundeak gomendatu du endonimoak erabiltzea, mundu osoko leku-izenak normaltzearren. Ezinezkoa dirudi, tradizioen indarra du kontra, baina Txinak ez zuen askorik behar ia bat-batean Pekín Beijing bilakatu zedin gaztelaniaz-eta, Cantón Guandong, eta abar.

Endonimoak onartzeko eragozpen larriena ahoskera arrotza omen. Tira: nahi izatea ere bada. Reykjavik ikasi nuenetik ikasi nuen hori. Siuxek beren buruari Očhéthi Šakówiŋ /otʃʰeːtʰi ʃakoːwĩ/ deritze. Ea ba, ikastera deritze. Ea ba, ikastera! ]]>
<![CDATA[Hi-ta-to?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2021-02-17/hi_ta_to.htm Wed, 17 Feb 2021 00:00:00 +0100 Blanca Urgell https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2021-02-17/hi_ta_to.htm
Hitanoa, aldiz, bakanagoa omen da. Anton Antonov-ek (2015) beste lau hizkuntzatan baino ez du aurkitu genero marka aditz alokutiboan: beja (Itsaso Gorriaren mendebaldeko kostaldean), mandan (siux hizkuntzetako bat; Ipar Dakota, AEB), nambikwara (Mato Grosso, Brasil) eta pumé edo yayuro (Venezuela).

Lazarragak Zegaiti ezton lotsarik? idatzi zuenetik-edo,toka eta noka maiz lekukotzen dira gure testuetan. Hala ere, hitano hitza bera Azkuek Euskalzale aldizkarian (1897) erabili arte ez da euskarazko testuetan aurkitu. Hirurogeitaka urte lehenago Añibarrok hiztegian idazkera etimologikoan jaso zuen: i ta no, to ta no, ika ta noka. Hitano eta hika izen-adberbio hauen idatzizko erabilera, ordea, atzo goizekoa da, eta gramatikatik kanpokoa nekez. Mutill koskorrak mozkortu eta / aitari izketan ika adibidea utzi zigun Eusebio Mugertza Azpiazu Mendaro Txirristaka bertsolari mendaroarrak (1874-1955). Bakaldunari [erregeari], zelan egitten yako berba, ittanoz ala zuka?, berriz, Bernardo Garro Otxolua itzultzaile mundakarrak (1932).Iparraldean Hika hari dire jaso zuen Pouvreau hiztegigileak (c. 1665), eta kito han.

Metahizkuntza gutxi, baina sormen faltarik ez. Ustez ustekabean, beste forma batekin egin dut topo: Azpeitikoa omen, Nemesio Etxanizen adibidea lekuko: Orrek itteto eitten du gobernadoriakin. Gobernadorearekin hi-ta-to eta, dudarekin gelditu naiz: ahizparekin nola?]]>
<![CDATA[Bota gatza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2021-02-10/bota_gatza.htm Wed, 10 Feb 2021 00:00:00 +0100 Blanca Urgell https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2021-02-10/bota_gatza.htm On ne saurait faire d'omelette sans casser des oeufs» esan omen zuen François-Athanase Charette de la Contrie-k (1763-1796), Frantziako erregearen aldeko «zuriak» eta errepublikaren aldeko «urdinak» elkarren kontra gogor borrokatu ziren Vendéeko gerra zibilean nagusietako bat izan ondoren. Esan bazuen alferrik esan zuen, atzeman eta fusilatua izan baitzen.

Gurean halako balentriarik ez arrautzekin: Orotarikoan denak ageri dira platerean, izan xingarrarekin, izan urdaian edo piperrekin. Nola egiten ziren ez da dokumentatu. Denok dakigu, baina: hautsi egin behar jango badira. Ez apurtu. Hozkailua ireki eta plaust: arrautza lurrera. Apurtu. Sinonimo ezsinonimoak.

Hautsi misteriotsuagoa da apurtu baino, eta honegatik ziurrenik zaharragoa. Forma aldetik erraza: hauts + -i, etorri eta gorri-ren i berarekin. Etimologikoki 'hauts bihurtu' dirudi, eta EHHEn diote geroago hartu zukeela 'apurtu' adiera.

Mendebaldeko hausi zaharragoa da, baina. Egun s edo z-z amaitutako hitzak salbuespen dira: ados, solas, erraz, deus, jazz… ezer gutxi gehiago. Araua hitz bukaeran ts edo tz ahoskatzea da, eta aspaldiko joera honek indarrean dirau. Axular batek ez zuen balitzliTZateke egiten, baizik eta liZateke, izan aditzaren za(n) erroari dagokionez; *baliZA > baliz > balitz antzina gertatu, balitz maizago erabili eta, honen analogiaz, gaur guztiok litzateke. Hortaz, antzinago hauts *haus bide zen, eta hortik hausi. Gero *haus > hauts gertatzean forma berriaren araberako hautsi sortu zuten batzuek. Analogia ez da beti-beti gertatu, eta honegatik dugu gazi/gatz parea, noizbait gatza *gaz zela erakusten diguna.

Arrautzak hausten hasi eta gatza botatzen buka. On egin dizuela!]]>
<![CDATA[Esperantzaren sinonimoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2021-02-03/esperantzaren_sinonimoak.htm Wed, 03 Feb 2021 00:00:00 +0100 Blanca Urgell https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2021-02-03/esperantzaren_sinonimoak.htm
Pfizer ez omen dugunez izango, hitz egin dezagun Zippoz, edo pffffff-z edo, ze demontre, hobeto Zipf-ez, zehazki Zipf-en legeaz. Ezagutzen? Nik etzi ezagutu nuen. Eta honela dio: edozein hizkuntza naturaletan (baita esperantoz ere, antza) maiztasun handieneko lehenengo hitza gutxi gorabehera bigarren hitza bi halakotan agertu ohi da, hirugarren hitza hiru halakotan, eta abar. Galdera: zein ote da lehenengo hitza euskaraz? Honelakok ama erantzungo du, agian, halakok esku, etxe edo barkatu, ez dakit. Euskal Hiztegiaren Maiztasun Egitura (EHME) tresnak diosta hitz horiek ez direla gutxi erabili (esku 11.193 aldiz, etxe 8.732, ama 7.756 eta barkatu 1.435). Egia da tresna testuetatik elikatzen dela, eta batzuk gehiago erabiltzen direla ahoz, ezta? Ama! Barkatu! Bakoitza berez edo biak elkarrekin…

Dena dela, lehiakide hobeak badira, Itziar Lakak «Hitz ñimiñoak: hizkuntzaren igeltseroak» hitzaldian poliki azaldu zuenez. EHMEn edo 74.369 aldiz jaso da, eta eta 987.639. Zipf-en legea frogatu nahirik, 987.639 eta 500.000 artekoak bilatzea eskatu diot tresnari. Deus ez. 400.000ko muga ipini eta, ezetz asmatu: ez agertu da bigarren lekuan (442.503 agerpen).

Lekutan daude beste hitz guztiak igeltsero ahalguztidun ñimiño horietatik. Halere, besteren bat dagoena baino gorago ipintzekotan, egin dezagun aproba esperantza eta haren sinonimo anitzekin: itxaropena, igurikitza, itxarobide, itxoipen, mentura, peskiza, uste on...]]>