<![CDATA[Edu Lartzanguren | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 21 Sep 2019 11:05:10 +0200 hourly 1 <![CDATA[Edu Lartzanguren | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Ozeano Barea, estolda nuklearra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/030/001/2019-09-20/ozeano_barea_estolda_nuklearra.htm Fri, 20 Sep 2019 00:00:00 +0200 Edu Lartzanguren https://www.berria.eus/paperekoa/1872/030/001/2019-09-20/ozeano_barea_estolda_nuklearra.htm
Fukushima prefekturako Daiichi (Bat) zentral nuklearrean gertatu zen historiako istripu nuklearrik larrienetan bigarrena, 2011ko martxoaren 11an. Egun hartan, Japonian inoiz neurturiko lurrikararik handienak 40,5 metrorainoko olatuak sortu zituen itsasoan. Lurrikararen eraginez, zentral nuklearra kanpoko argindarrik gabe geratu zen. Handik minutu gutxira, olatuek suntsitu egin zituzten larrialditarako sorgailuak. Ondorioz, erreaktoreak hozteko erabilitako ur punpak itzali egin ziren, eta nukleoak urtu egin ziren zentraleko lau erreaktoreetatik hirutan. Hidrogeno leherketek hiru erreaktoreon eraikinak suntsitu zituzten, eta kutsadura erradioaktiboa barreiatu egin zen hurrengo egunetan.

Fukushimako istripua ez da amaitu. Oraindik ere egunero 150 tona ur bota behar dute erreaktoreen hondakinen gainera, erregai urtua hozteko, eta leherketa larriagoak saihesteko. Ur horretan datza orain eztabaidagai den arazoaren muina: gai erradioaktiboz kutsaturik dago, eta zentralean bertan pilatzen ari dira, ehunka biltegi handitan, harekin zer egin asmatu arte.

Baina zer dago benetan ur kutsatu horretan? Ura itsasora botatzearen defendatzaile hainbaten arabera, tritioa besterik ez. Hidrogenoaren isotopo bat da tritioa, eta ez da estrontzioa edo plutonioa bezain arriskutsua. Haatik, Fukushima Daiichin bildutako urean «estrontzio 90, iodo 129 eta beste erradionukleidoak daude, itsasora botatzeko mugetatik goiti», esan du Shaun Burniek. Greenpeaceko aditu nuklear nagusienetako bat da, eta 30 urte lanean daramatza Japonian.

Teorian, zentrala kudeatzen duen Tepco konpainiak sistema bat ezarri zuen ura garbitzeko, baina, enpresak duela urtebete onartu zuenez, prozesaturiko uraren %80k (750.000 metro kubo orduan) ehun aldiz gainditzen du segurtasun arauek baimentzen duten kutsadura maila, eta hainbat ur biltegik, 20.000 aldiz. «Galdera da horiek behar bezala garbitzerik ote dagoen —tritioa bakarrik utzi arte—. Eta zalantza handiak daude horretaz».

Horrez gain, tritioa bakarrik edukitzeak ez du esan nahi ur kutsatuak kalterik egingo ez lukeenik. Burnieren arabera, tritio erradioaktiboaren zati bat organikoki lot daiteke bizidunetan, eta horren bidez animalien, erradiazio dosi kontzentratu bat eman diezaieke landareen eta gizakien zelulei. «Ozeanoko uretan disolbatzeak ez du arazo hori konpontzen».

Joaquin Sevilla Nafarroako Unibertsitateko Ingeniaritza irakasle eta Ezagutzaren Dibulgazioaren arduradunak konfiantza tarte bat eman nahi die Tokioko agintariei. «Argi dago ur hori arriskutsua izango dela, bestela ez zuten gordeta izango. Baina herrialde serio bateko gobernu bat hori planteatzen ari bada, ez da erabateko erokeria izango, eta ez du planeta arriskuan jarriko modu ikaragarrian», esan du. «Ur hori ez da The Simpsons marrazkietakoa bezalakoa izango, itsasora erori eta berehala arrainei hirugarren begia haztea eragingo diena». Edonola ere, irakasleak gaineratu du zaila dela epaitzea datu tekniko guztiak eduki gabe. Iodoak, esaterako, ez luke arazo handirik sortuko epe ertainean, Sevillaren aburuz, azkar desintegratzen baita, asko dagoelako naturan eta ongi disolbatuko litzatekeelako. «Estrontzioa okerragoa da. Arazoa da kasu honetan litro asko direla».

Greenpeaceko adituaren arabera, Japoniako Gobernuak normalean «gutxietsi» egiten du dosi txikiko erradiazioaren arriskua. «Edozein erradiazio ingurumenera askatzeak dauka kalte egiteko ahalmena». Larriagoa da, kasu honetan, kutsagarri bolumena oso handia delako, eta, batez ere, saihets daitekeelako. Aukera bakarra dago, Burnieren arabera: ura epe luzerako gordetzea altzairuzko biltegietan, eta, bitartean, prozesatzeko teknologia garatzea.

Beraz, arazoak zerikusi zuzena du diruarekin, eta hala da hasieratik, Fukushimako Daiichiren kasuan. Zentrala itsas maila baino 35 metro gorago eraikitzeko planifikatu zuten, baina, eraikitzen hasi aurretik, 1960ko hamarkadaren amaieran, maila hori 10 metroan utzi zuten, askoz merkeago aterako bailitzaieke gero erreaktoreak hozteko itsasoko ura altuera txikiagora punpatzea. Horrez gain, hamalau metro beherago jarri zituzten punpa horiek larrialdi batean mugitzeko diesel sorgailuak. Tsunamiaren hamalau metroko olatuak dena hartu eta suntsitu zuen. Gaur ere, lurpeko ura sartzen da oraindik erreaktore suntsituetan, altuera txiki horrengatik.

Industria nuklearraren «jarrera historikoa» zabor nuklearra itsasoan botatzea izan dela gogoratu du Burniek. Garai batean, bidoietan itxitako hondakin erradioaktiboak itsasora botatzen zituzten itsasontzietatik. Baina Londresko Itunak (1972) debekatu egin zuen hori, nahiz eta debekua ez aplikatu lurretik egiten diren isuriei, Fukushimakoen kasuari, adibidez. Geroztik, industria nuklearra hondakinentzako lurpeko biltokiak eraikitzen ari da, «baina, hein handian, zergadunaren lepotik».

Gaiari «garrantzia kendu nahi gabe», beste industria askok pareko kutsadura sortzen dutela esan du Sevilla irakasleak: «Aireratzen diren keak, ikatza erretzea energia sortzeko, kimikagintza... Nuklearraren hondakinak ez dira oso ezberdinak».

Arduradunak, errugabe

Atzo bertan, Tokion epaia eman zuten Fukushimako auziaren inguruan. Tepco konpainiako hiru buru ohi epaitu zituzten, arduragabekeria leporatuta. Tartean zen Tsunehisa Katsumata zuzendari ohia. Akusazioak argudiatu zuenez, adituek ohartarazi zieten arduradunei tsunami handi batek eragin zezakeen hondamendiaz, baina haiek ez zuten neurririk hartu zentrala itsasotik babesten duen horma handitzeko. Epaileek, ordea, errugabetzat jo zituzten atzo hiru arduradunak. Greenpeaceko Burniek atzo idatzi zuen epaia ez dela ustekabea, zigor batek «kolpe latza» emango liekeelako Tepcori, Shinzo Abe Lehen ministroari eta Japoniako industria nuklearrari. Hondamendia hasi zenetik zortzi urtera, «Tepcok eta gobernuak saihesten jarraitzen dute hamarkada luzez arrisku nuklearren zientziari entzungor egin izanaren erantzukizuna».

Urak bere bidean, 2022. urteko udarako beteta egongo dira Fukushimako biltegiak. Ordurako, Tokioko agintariek erabaki bat hartu beharko dute. Ikerketa baten arabera, ura tratatutakoan eta kutsagai mailak legearen mugaren azpira eramanda, itsasora botatzeko prozesuak hamazazpi urte iraun dezake .

Kalkulatu dute ur kutsatua tratatzeak 36.000 milioi euro kostatuko duela. Ekonomia Ikertzeko Japoniako Institutuak eginiko aurreikuspenak betetzen badira, historiako istripu industrialik garestiena izango da Fukushimakoa. Erradioaktibitatearen inguruan aritzean, ordea, epe luzera sorturiko kalte asko kalkulaezinak dira. Horretan datza arazoaren nukleoa.]]>
<![CDATA[Lurrun makinak harrapatuta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/046/001/2019-09-14/lurrun_makinak_harrapatuta.htm Sat, 14 Sep 2019 00:00:00 +0200 Edu Lartzanguren https://www.berria.eus/paperekoa/1923/046/001/2019-09-14/lurrun_makinak_harrapatuta.htm
Indianan, Oregonen, Kalifornian eta Minnesotan hil dira lehenengo bost biktimak. Azkena Kansasen baieztatu zuten asteartean; azken hiru estatuotako biktimek birikietako gaitz kronikoak zituzten, bestela ere.

Duela hamabi bat urte zabaltzen hasi ziren zigarreta elektronikoak, tabakoa erretzearen ordezko gisa. Ikerketa asko egin dituzte horien inguruan. Esaterako, Ingalaterrako Osasun Publikoa erakundeak ondorioztatu zuenez, zigarreta elektronikoak erabiltzea erretzea baino %95 seguruagoa da, edo, bestela esanda, erretzaileak tabakoaren kalteen %95 saihets ditzake elektronikora pasatuz gero.

AEBetako CDC Gaitzak Kontrolatzeko Zentroa hango kasuak ikertzen dabil; ondorioztatu du gehienetan biktimak merkatu beltzean erositako kapsulak erabili dituztela. Legez kanpoko THC (kalamuaren konposatu psikotropikoa) hartzeko erosi zituzten likidook, baina, ikertzaileek susmatzen dutenez, E bitaminaren azetatoa -tokoferol azetatoa ere bazuten. Olio mota bat da, eta disolbagarri gisa erabiltzen dute; olio molekulak birikietan sartzen direnean, infekzioa eragiten dute, hau da, pneumonia.

«Hau izozmendiaren punta besterik ez da», esan du Milagros Iriberri Gurutzetako erietxeko Pneumologia saileko zerbitzuburuak. Sendagileak ez du zalantzarik: zigarreta elektronikoa erabiltzea «toxikoa» da. «Beste gaitz batzuk sortuko dira, gai asko daudelako zigarreta elektronikoan: nikotina, disolbagarriak, metal astunak... Gai horietako batzuk birikietako minbiziarekin lotuta daude, zalantza izpirik gabe».

Hildako gehienak adinekoak dira, eta gaixorik zeuden. Baina gaixotuen artean 20 urte inguruko gaztetxo asko daude, eta horietako batzuek makinek lagunduta arnasten eduki dituzte erietxetako zainketa intentsiboen unitateetan. Izan ere, zigarreta elektronikoak arrakasta handia du AEBetako gaztetxoen artean. Tobacco-Free Kids kanpainaren arabera, AEBetako institutuetako bost ikasletik batek erabiltzen ditu; hau da, 3,6 milioi adin txikiko denera.

Baina bakarrik AEBetako kontuak al dira horiek, tiroketa handiak bezala? Euskal Herrian ere egoera berdina dela ohartarazi du Sierra psikologoak. Institutuetara hitzaldiak ematera joaten delako daki zigarreta elektronikoak probatu dituztenak gehiago direla gaur tabakoa probatu dituztenak baino. «Gaur, hemen, gertatzen ari da». Batzuek gurasoei ikusi dizkiete gailuok. Duela bospasei-urte, zigarreta elektronikoen denda ugari zabaldu zituzten Euskal Herrian, eta jende askok erosi zituen. «Horietako askok etxean dituzte ahaztuta, eta seme-alabek hartu dituzte, edo, bestela, txinatarren dendetan erosten dituzte». Produktua oso erraz eskuratzeko moduan dago, beraz. Gainera, zaporeak eskaintzen dituzte, eta ez du tabakoaren kearen usain txarra. «Zure ondoan norbait coca-cola edo limoi lurruna hartzen ari bada -gazta-tarta gustukoak ere badaude-, hori oso erakargarria da nerabe batentzat».

Asteazkenean, Donald Trump AEBetako presidenteak iragarri zuen zaporeetako lurrungai horiek debekatzea pentsatzen ari dela. Zigarretak erretzearen moda Hollywooden bidez zabaldu zuten AEBetatik mundura, 1950eko hamarkadan, aktoreen glamourra erabilita. Zigarreta elektronikoa, berriz, Instagramen bidez ari da zabaltzen nerabeen artean, Sierraren arabera. Psikologoak adierazi du nerabeek kalterik gabeko gauzatzat dutela zigarreta elektronikoa. «'Baina lurruna besterik ez da eta!', esaten digute. Azaldu behar izaten diegu produktu horietan olioak daudela, eta olio horiek ondorioak ekarriko dituztela, eta ekartzen dituztela».

Erretzaileentzako salbazioa

«Funtsik gabeko alarmismoa» sortzen ari dela esan du Carmen Escrig Biologia Zelularreko eta Genetikako doktore eta MOVE erakundeko nazioarteko koordinatzaileak (Lurruna Hartzearen eta Zigarreta Elektronikoaren Aldeko Osasun Erakundea). Tabakismoaren Kalteak Murrizteko Plataformako kide gisa mintzatu da Escrig, eta, esan duenez, batzuek AEBetan gertaturiko kasuak zigarreta elektronikoarekin lotu nahi dituzte, nahiz eta hango osasun agintariek baieztatu merkatu beltzean lorturiko kalamu olioen kontsumoaren ondorio direla. «Baliteke estraktuok edozein osagai toxikorekin faltsutu izana, ez dituztelako kalitate eta segurtasun kontrolak pasatu».

Escrig bere esperientziaz heldu zen zigarreta elektronikoaren defendatzaile sutsua izatera. Urte luzez «erretzaile handia» izan zen, tabakoa 13 urterekin probatu zuenetik. «Estres garaietan bi pakete tabako erre nezakeen egunero, lasai asko, eta, gainera, gozatuz». Baina, zientzialaria izanik, ongi ulertzen zuen menpekotasun horrek ekarriko zizkion ondorioak. Zigarreta elektronikoak atera zuen tabakotik.

Escrigek zalantzan jarri du nerabeen artean zigarreta elektronikoek «izurritea» sortu dutela eta «tabakorako sarbidea» dela. Haren arabera, tabakoaren menpekotasuna historiako txikiena da AEBetan eta Erresuma Batuan, zigarreta elektronikoa sartu zenetik, baita adin txikikoen artean ere. Erresuma Batuan, esaterako, menpekotasuna %33tik %15era jaitsi da hamar urtean, haren datuen arabera. «Horrek erakusten digu zigarreta elektronikoaren kontsumitzaile gehienak erretzaileak zirela aurretik, eta erretzeari uzteko erabiltzen dutela, baita gazteek ere».

Escrigen arabera, «zientifikoki guztiz frogatuta dago» tabakoak sortzen dituen kalteak arintzeko produktuak tabakoa erretzea baino askoz kalte gutxiago egiten dutela: zigarreta elektronikoa, tabako berotua, snus-a eta nikotina ordezkatzeko terapiak daude tartean. «Norbaitek ezin badio erretzeari utzi ohiko sistemekin edo ez badu nahi-, bizitza salba diezaiokeen tresna hau [zigarreta elektronikoa] kenduko diogu?».

Sierra psikologoak ez du argudioa ontzat ematen, ordea, «osasun aldetik». Azaldu duenez, zigarreta elektronikoa erabiltzen da Erresuma Batuan sendagileen kontrol zorrotzean, eta une zehatzetan, asko erretzen duten pertsonekin, «keinu menpekotasuna» delakoari aurre egiteko, hau da, gaixoa zigarretaren inguruko erritualaren ordezko bat emateko (piztea, xurgatzea, itzaltzea...). «Gainbegiratze profesional batekin, eta epe motzean egiten dugu hemen ere». Baina uste du onartezina dela kalterik gabe egunero erabil daitekeen gauza gisa saltzea.

Zigarreta elektronikoaren arrisku nagusia zera da, lurruna hartzeari «modernotasun, garbitasun eta arriskugabetasun irudia» ematen diola, psikologoaren arabera. «Zorionez, Eusko Legebiltzarrean azkar ibili ziren erretzea eta lurruna hartzea legez berdintzeko». Erakundeak zigarreta elektronikoa tabakoarekin parekatu zuen 2016. urtean, Menpekotasunen Legean; horren arabera, erretzea debekatuta duten leku guztietan berdin galarazten da lurruna hartzea, esaterako.

Saltzaileak larri

David Flandesentzat ere AEBetan zigarreta elektronikoaren inguruan sorturiko larrialdiak ez du funtsik, «produktu baten faltsutze kasu bat» besterik ez delako. Iruñeko Vapeos dendako jabea da Flandes, eta lurruna hartzeko gailuak eta likidoak saltzen ditu han. Arazoa, Flandesen arabera, AEBetan merkatu beltzean salduriko olioak dira. «Halako kasuak ezinezkoak lirateke Europan, hemen dauden kontrol zorrotzengatik». Nabarmendu duenez, hamabi urteotan ez da kasurik gertatu Europan. «Zigarreta elektronikoari errua botatzea da esatea bezala xiringak gaindosien kausa direla».

Saltzaileak kezkaturik daude, edonola ere. Beldur dira administrazioak legedia gogortuko duen, gailuon erabilera murrizteko. Flandesek eta alorreko beste lankide askok dendak itxiko dituzte datorren astelehenean, Madrilera joateko; manifestazio bat egin asmo dute Espainiako Osasun Ministerioaren aurrean, erakunde horrek zigarreta elektronikoen aurkako neurriak har ez ditzan. Flandesek esan du Eusko Legebiltzarrak harturiko erabakia «akats handia» izan zela. «Gailu honek bizitzak salbatzen ditu».

Iriberri sendagilearentzat zaila da bereiztea tabakoak eragindako kaltea eta zigarreta elektronikoarena. «Izan ere, askok biak erabiltzen dituzte: tabakoa eta elektronikoa». Erretzeari uzteko tresna gisa, beste aukera batzuk lehenesten ditu Iriberrik: nikotina partxeak edo botikak. «Guk ez dugu erabiltzen zigarreta elektronikoa terapia horretan. Zientzia ikuspegitik ezin zaie herritarrei esan erretzeari uzteko aukera bat dela». Denborak esango du, beraz, non geratzen den zigarreta elektronikoaren kalte/mesede balantza. Horretarako, ordea, keak eta lurrinak argitu beharko dira. ]]>
<![CDATA[Zigarreta elektronikoen inguruko larrialdia AEBetan]]> https://www.berria.eus/albisteak/171058/zigarreta_elektronikoen_inguruko_larrialdia_aebetan.htm Fri, 13 Sep 2019 08:01:17 +0200 Edu Lartzanguren https://www.berria.eus/albisteak/171058/zigarreta_elektronikoen_inguruko_larrialdia_aebetan.htm <![CDATA[Azken euskal neanderthalen DNAren bila]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1954/038/001/2019-09-13/azken_euskal_neanderthalen_dnaren_bila.htm Fri, 13 Sep 2019 00:00:00 +0200 Edu Lartzanguren https://www.berria.eus/paperekoa/1954/038/001/2019-09-13/azken_euskal_neanderthalen_dnaren_bila.htm
Amalda I kobazuloa ongi aztertuta dago, Riosek azaldu duenez. Baina hango estratigrafia nahastuta dago. Amalda III leizean, ordea, askoz hobeto dago, inork ez duelako ukitu. «Horregatik nahi dugu han azken neanderthalen zantzu horiek aurkitu».

Hipotesi batekin ari dira lan egiten: neanderthalak Amaldan bizi zirenetik 100-200 urtera galdu ziren Euskal Herrian. Ondoren, beste neanderthal batzuk heldu ziren, Akitaniatik. Horiek teknologia ezberdina zuten, Chatelperron aldikoa, eta Aranbaltza kobazuloan (Barrika, Bizkaia) ari dira aztertzen horien zantzuak. «Berez, horiek lirateke Euskal Herriko azken neanderthalak, baina beste kultura bat dute. Haatik, hemen milaka urtez egon zen kultura Amaldan desagertu zen».
Joseba Rios Amalda III kobazuloan, 1984. urtean laginak hartzeko eginiko zuloan, maila estratigrafikoak aztertzen. / JOSEBA RIOS

Zergatik galdu ziren, ordea, euskal -anakronismoa zilegi bada- neanderthal haiek? Riosek hainbat hipotesi ditu: baliteke orduko klima aldaketak neanderthalen gizartea zatitu izana. «Talde txikiagoak izango ziren, elkarrengandik urrun bizi ziren, eta horrek hibridazioa [cro-magnonekin], ahultzea eta, azkenean, galtzea ekarriko zuen».

Indusketak egingo dituzte Amalda IIIn. Beste zientzialari talde batzuk genetika aztertzen ari dira, eta badira orduko klima aldaketa ikertzen ari diren beste batzuk. «Ez dugu inoiz erantzun zuzenik topatuko», ohartarazi du Riosek. «Erantzuna beti konplexua izango da, eta diziplinartekoa».

Ez da ikerketa erosoa izango, oso zaila delako Amalda III kobazulora heltzea. «Koba hau ez da Amalda I-etik ikusten, beste aldapa batetik igo behar da. Zailtasun handia izan genuen aurkitzeko: 30 metroko pareta bertikal bat pasa behar da, eta hara ezin du edonork igo», esan du Jabier Lazkano Antxieta arkeologia taldeko kideak. Amalda I kobazuloa Joxe Migel Barandiaranek aurkitu zuen 1920ko hamarkadan. Ahaztuta egon zen urte luzez, Jesus Altuna arkeologoak 1979-1984 artean ikertu arte. Harekin ibilitako Lazkano eta beste boluntarioek topatu zituzten inguruan Amalda II, eta, gero, Amalda III.

Laginak hartzen ibli ziren leizean Lazkano eta lagunak, orduan, igandetan, eta neanderthalen tresna asko topatu zituzten. «Zundaketa egin genuen, eta oso aberatsa zen». Beste abantaila bat ere badu kobazuloak: txikia da, eta halakoetan, aztarnak «kontzentratu» egiten dira, eta, ondorioz, errazago topatzen dira. «Gure taldearen koba kutunenetakoa da», esan du Antxieta taldeko Jose Inazio Arrietak. «Ilusio handia eman digu Joseba Riosek 35 urte pasatu ondoren guri elkarlanean aritzeko eskatzeak».

Ikerketa prestatzeko erabaki behar izan duten lehenbiziko gauza logistika izan da. Zer egin? Egunero orduak galdu hara heltzeko, edo, behin joanda zazpi egun egin han lotan? Azkenean, joan-etorriak egitea erabaki dute: «Eskertuko dugu ohe bat eta fundamentuzko janaria», esan du Riosek. Joan zen igandean aritu ziren bidea prestatzen eta indusketarako materiala eramaten.
Rios, Antxieta taldeko Jabier Lazkano eta Iñigo Arizaga, eta Laura Sanchez Romero arkeologoa. / JOSEBA RIOS

Ukitu gabeko leizea

Kobazulora iristeko zailtasunean datza Amalda III-k sortzen duen itxaropen eta ilusio handia. «Guk 1984 inguruan laga genuen bezala dago: metro koadroak egiteko hariak-eta ukitu gabe daude», esan du Lazkanok. «Nor ailegatuko da, bada, hara?».

Harpea neanderthalen bizitokia izan bazen, espero al daiteke cro-magnonen zantzuak ere topatzea han? Riosek esan duenez, han ez dago Goi Paleolitoko aztarnarik, nahiz eta orduko gizakiek ohitura izan kobazuloak hilerri gisa erabiltzeko. Amalda Ien, badaude, ordea. «Zergatia aurkitzea ez da erraza izango». Baliteke erosioak aztarna horiek garbitu izana. Baina badago hipotesi interesgarriago bat: neanderthalen garaian (Erdi Paleolitoan) erraza zen kobazulora heltzea, baina Goi Paleolitoan ez, eta, ondorioz, cro-magnonak ez ziren han bizi izan. «Bi hipotesiak aztertuko ditugu».

Neanderthalen akabera ez da dirudien bezain kontzeptu dramatikoa. Twitterren irakurritako txiste baten berri eman du Rios arkeologoak: «Nahi duzu ondo pasatu norbaiten lepotik? Galdetu biologo bati espeziearen definizioa». Izan ere, neanderthalak, hein batean, gaurko gizakietan bizi dira, cro-magnonekin nahastu zirelako; populazio modernoen DNAn dago haien ondarea. Amalda III kobazuloan hasiko duten ikerketak lagunduko du harreman hori argitzen, Riosen arabera.

Ikertzaileek itxaropen handia dute azken euskal neanderthalen arrastoren bat topatzeko, eta zantzuetatik DNA erauzi ahal izateko. «Zortea badugu, hori lortuko dugu, eta aukera handiak ditugu horretarako. Ez badugu, ohiko aztarnak izango ditugu -industria litikoa [landutako harriak, alegia]- eta hori ere oso interesgarria izango da».

Euskal Herriko neanderthalen ikerketa loraldian dago orain, 1980ko hamarkadatik baztertu samar egon eta gero, Riosek azaldu duenez. Indusketa gehiago egiten ari dira, eta utzitakoak berriz zabaltzen. «Horrek guztiz aldatu du panorama». Adibide gisa Hiru entziklopedia jarri du adituak. Han esaten dute Euskal Herrian lehen gizakiak duela 100.000 urte jarri zirela bizitzen. «Hori erabat gezurtatuta geratu da. Orain badakigu azkoz lehenagotik dela. Ez dut esango orain egiten ari garena iraultzailea izango dela, baina datozen urteetan are gehiago aldatuko du ikuspegia». Ez da hil, gugan bizi da esaldia erabiltzen da sarri hil-oharretan. Beharbada, laster jakingo da neanderthal haiek zenbateraino bizi diren, literalki, gaurko euskaldunetan. ]]>
<![CDATA[Marmitakoaren sekretua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1968/036/001/2019-08-18/marmitakoaren_sekretua.htm Sun, 18 Aug 2019 00:00:00 +0200 Edu Lartzanguren https://www.berria.eus/paperekoa/1968/036/001/2019-08-18/marmitakoaren_sekretua.htm
«Batzuek piper gorria bota diote marmitakoari, nahiz eta lehiaketaren oinarriek hori debekatu», salatu du Eli Artolak. Eli Murgiondorekin batera, Armurgi bikotea osatu du, eta goiz osoa pasatu du lanean. Aldameneko Xibaritak bikoteko Txomin Ruiz de Gaunak bere burua defendatu du: «Ez diogu piper gorririk bota. Italiako piper berde bat da, baina gorri kolorekoa; kolorea besterik ez dio ematen marmitakoari».

Tentsioa dago giroan. Parte hartzaileak zain daude: salda egina dute, eta patatak prest -bigun, baina ez bigunegi-. Azkenera arte gorde behar da dena, arraina gehitzeko. Bestela, gehiegi egiteko arriskua dago.

«Pobreen jana zen marmitakoa, baina, orain, pobre janak boladan daude, taloa kasurako», azaldu du Hodei Urdiain hernaniarrak. David Estevezekin batera, Los Bonitos del Norte bikotea osatu du. Ez da piper txorizeroa botatzearen aldekoa, «gustu handia» ematen diolakoan.

Ibarrako (Gipuzkoa) piperrez beterik du mahaia Xepla bikoteak. Alberto Zubelzu eta Karlos Aretxaga ibarratarrek osatzen dute. «Une erabakigarria hegaluzea botatzekoa da», esan du Zubelzuk. Arraina gutxi egin behar da. «Honek gordinik jaten du», esan du Aretxagari begira, eta sukaldekideak ez du ukatu. «Denok berdintsu egiten dugu, eta punturik onena lortzen duenak eramaten du saria; baina ez duzu jakiterik noiz eskatuko dizuten epaileek eramateko».

Ibarratarrak trebatu egin dira lehiaketarako. Itziar Arratibel ere Xepla elkarteko kidea da. «Gu jatera etorri gara». Azaldu duenez, astelehenean egin zieten marmitakoa sukaldariok, eta emakumeek probatu egin zuten. «Soso samar zegoen», esan du, «baina hurrengo egunean hobeto zegoen». Esperientzia handiko bikotea da Xepla. Hainbat sari irabazi dituzte. Aurreko batean bigarren geratu ziren Donostiakoan.

Sukaldari batzuk estrategia maximalista erabili dute marmitako irabazlea egiten saiatzeko. «Hiru errezeta bateratu ditut, tartean Borja Kobeagaren aitarena eta Kristina Ibañez irabazlearena», esan du Leire Apellanizek. Jone Ituarterekin osatu du Ausartzia Ta Alaitasuna bikotea.

Sukaldari ospetsuen bidea

Lehiakideek badakite egiaren ordua heldu dela, hainbat sukaldari ezagun plazan sartzen ikusi dituztelako. Epaimahaia osatu dute, eta, bitartean, eurek marmitakoa nola egiten duten azaldu dute. Marmitako «profesionalak» derrigorrez Bizkaiko saltsa eduki behar duela adierazi du Martin Berasategi sukaldariak. Etxekoak ez duela zertan, gaineratu du. «Piper txorizero dezente bota behar da, eta arrainari odola ondo kendu, gustua ez uzteko». Beste sekretu bat: patatak puska handitan eta txikitan apurtu behar dira: handiak egosten direnerako, txikiak desegin dira, eta saltsa loditu dute. Bere jatetxeetan marmitakoa egitea zortzi orduko prozesua dela adierazi du.

Denboraren kontuarekin bat etorri dira sukaldari gehienak: lehenbizi, oinarria egin behar da, eta, tarte batez, aparte utzi. «Ez dut gustuko egin berria», esan du David de Jorgek. Euskal sukaldaritzan arraina egiteko erabili ohi den pipermin puntua ez ahazteko eskatu du. Sukaldean aritzeko dei egin die plazan bildutakoei: «Askoz gehiago kozinatu behar duzue, laster jarriko baitigute eskela».

Elena Arzakek jatetxean marmitako krema hotza ere egiten duela azaldu du.

Hilario Arbelaitzek kontatu duenez, eurek ez dute marmitakoa Zuberoa jatetxeko menuan, baina eurentzat prestatzen dute, «bezeroak etorri aurretik jateko». Sekretua zertan datzan kontatu du: «Arrainen hezurrekin egiten den salda da garrantzitsuena, horrek ematen diolako gustua».

Unea heldu da. Epaileek eskatu dituzte lehen lapikoak ekartzeko. Altzairuzkoetan prestatu dute marmitakoa bikoteek, baina buztinezkoetan aurkeztu behar dituzte. Zenbaki bana jarri diete lapikoei, epaileek jakin ez dezaten nork egin dituen.

Lehiaketaren ondoren, herritarrei probatzen emango diete bikoteek egindako marmitakoak, eta platertxo bat lortzeko ilara gero eta luzeagoa da.

Hirugarren saria Lezoko (Gipuzkoa) Joakin Artzadunek eta Ignazio Apaolazak lortu dute.

Bigarren saria, berriz, «kolore gorriko piper berde italiarra» erabili duen Xibaritak bikoteak jaso du.

Eta lehen saria, Ibarrako Zubeltzuk eta Aretxagak eskuratu dute. «Aupa Ibarra», oihua entzun da plazan. Xepla elkarteko irabazleak eskuzabalak izan dira, eta euren marmitakoaren sekretua lau haizeetara zabaldu dute Gipuzkoa plazan: «Baztertu piper berde arrunta, eta Ibarrakoa jarri zuen marmitakoari».]]>
<![CDATA[Italiako Scarsella etxeak irabazi du Donostiako suen Urrezko Maskorra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1924/037/001/2019-08-18/italiako_scarsella_etxeak_irabazi_du_donostiako_suen_urrezko_maskorra.htm Sun, 18 Aug 2019 00:00:00 +0200 Edu Lartzanguren https://www.berria.eus/paperekoa/1924/037/001/2019-08-18/italiako_scarsella_etxeak_irabazi_du_donostiako_suen_urrezko_maskorra.htm
Astelehenean egin zuten su ikuskizuna italiarrek, eta «handitasuna» nabarmendu zuten adituek. Altuera handian lehertu zituzten suziriak, eta figura handiak sortu zituzten zeruan. Zuriak, moreak eta gorriak izan zituzten nagusi, eta amaierako traka luzearekin biribildu zuten ikuskizuna. «Lehen aldiz hartu dugu parte Donostiako lehiaketan, eta ustekabe handia izan da irabaztea», esan zuen atzo Antonio Orzella enpresaburuak sariaren berri jakitean. Italiatik mintzatu zen Orzella, eta Ricardo Caballerrek jaso zuen saria haren izenean atzo, Donostiako Viktoria Eugenia antzokian eginiko ekitaldian.

Ausardia, sorkuntza eta zorroztasuna du lelotzat Scarsella familiak. Duela 50 urte hasi ziren pirotekniaren munduan, Giuseppe Scarsellak orduan sortu baitzuen enpresa lagun batekin. «Koloreak eta forma nahasketak hobetu nahi izan ditugu beti, berrikuntza eta teknologiaren bitartez», adierazi du konpainiak. «Arriskua maitatzea gure DNAn dago».

Urrezko Maskorra irabazteaz gain, Hasierarik Ikusgarrienaren Saria ere eskuratu zuten italiarrek. Badiako uraren gainean dagoen plataformatik lehiakide guztiek hasieran bi minutuz egin behar duten saioa epaitzen dute.

Zilarrezko Maskorra Madrilgo Vulcano etxeak lortu du aurten. Haren su jauziak eta palmondoak nabarmendu zituzten ikusleek, eta, italiarren kasuan bezala, suziriak altuera handian leherrarazi zituztela.

Brontzezko saria, Hermanos Caballer (Castello, Herrialde Katalanak) etxeak eraman zuen.

«Donostiako lehiaketa su artifizialen Txapeldunen Liga da», esan zuen atzo Jordi Beltran epaileak. Badian egiteak dakarren zailtasuna nabarmendu zuen adituak, jakin behar delako «Kontxako markoa erabiltzen». Beltranek nabarmendu egin zuen aurten lehiatu diren piroteknia etxeen eskuzabaltasuna. «Material asko bota dute enpresa guztiek; bat bera ere ez da etorri denbora pasatzera».

'Bartzelona', Donostian

Atzo amaitu ziren su ikuskizunak, Aste Nagusiarekin batera. Ohi den bezala, ikuskizun «piromusikal» eskaini asmo zuten. Hemezortzi minutuko ikuskizuna programatu zuten, «su klasikoak eta modernoak; gure jakinduriaren erakustaldi osoa egiteko», azaldu zuen eguerdian Ricardo Caballerrek. Usandizagaren eta Pucciniren musikarekin aireratu zituzten suziriak, eta Montserrat Caballek zein Freddie Mercuryk abesturiko Bartzelona kantarekin, turista galduak are gehiago nahasteko arriskuarekin. «Donostia Musikal elkarteak lagundu digu doinuak aukeratzen», esan zuen atzo Jon Insausti Donostiako Kultura eta Euskara zinegotziak. Lehiakideen mailarekin «pozik» zegoela esan zuen Insaustik. «Donostiarrek ere ikusi dute aurten maila handixeagoa izan dela».]]>
<![CDATA[Eliza, larrea, plaia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2019-07-31/eliza_larrea_plaia.htm Wed, 31 Jul 2019 00:00:00 +0200 Edu Lartzanguren https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2019-07-31/eliza_larrea_plaia.htm Atxuia ezizena, eta haren txikitako oporrak ere familiaren etxearekin lotuta daude. Izan ere, 11 urterekin Arantzazun (Oñati, Gipuzkoa) pasatzen zuen urtea, fraide izateko prestatzen. Urtean hilabete ematen zieten gaztetxoei opor, eta hura familiarekin pasatzen zuten, baserriko lanak egiten. Auzolanean egiten zen hura, eta haurrek ere parte hartzen zuten. «Lana beste modu batean hartzen zen orduan, jolas moduan. Baserritarrok bagenuen gauzei aurre egiteko beste kemen bat, kalekumeekin parekatuta». Halere, kexatu egiten ziren lan egin beharraz, batez ere jaietan.

Arantzazura egokitzea latza izan zen, baina, gero, ohitu egin zirela. «Diziplina gogorra zen». Kirol asko egiten zuten, eta oso modu bortitzean. «Hura zen gure estresa botatzeko sistema». 160tik gora fraide edo apaizgai bazeuden han. Oporretan ere, ez zegoen diziplina erlijiosotik libratzerik: egunero joan behar izaten zuten mezetara, baserriko lanei ekin aurretik.

Plazererako astia ere bazuten baserrian, oporretan. Izan ere, Atxubiko biztanleek bisitaria izaten zuten udan, 1950eko hamarkadan: Pedro Mari Loubte argazkilaria. Baserriko lanak egin, eta, iluntze aldera, baserriko gelarik handienean, izara bat jartzen zuten paretan: Loubtek zuri-beltzezko film mutuak proiektatzen zizkien han: Buster Keatonenak, Stan Laurel eta Oliver Hardyrenak, eta, batez ere, Charlie Chaplinenak. Bost anai-arreba, gurasoak eta bi izeba egoten ziren han. «Denok ere izugarrizko algarak eta barreak egiten genituen», esan du Atxuiak. «Garai hartan geure artean esaten genuen baserri munduan bakarrenetakoak izango ginela halako oportunitate ederra izaten».

Oporretan fenomeno interesgarria gertatzen zen: gaztetxoek, nonbait, hausnartzeko aukera izaten zuten. «Oporretatik, batzuk itzultzen ziren Arantzazuko fraidetxera, baina beste batzuk ez», azaldu du Atxuiak. Halere, «gehienak» itzuli egiten zirela esan du. Apaizgaiak fraidegaiak baino askoz libreagoak izaten ziren. Oporrak aukera ona ziren horretaz hausnartzeko. «Besteek zer egin zezaketen ikusita, hor hasi ginen pixka bat pentsatzen, eta, azkenean, gehienok atera egin ginen». Oporrez opor, ez itzultzeko erabakiz joan ziren ia denak. «Bakan batzuk geratu ziren». Atxuiak 16-17 zituenean hartu zuen oporretatik ez itzultzeko erabakia. Ordurako, gazteak ezin zuen ontzat eman apaiztegian sarri erabiltzen zituzten kontzeptu batzuk: esaterako, Elizako hierarkiarekiko obedientzia itsuarena. «Horretaz eztabaidatzen hasi nintzen ikaskideekin, Foruko [Bizkaia] apaiztegian. Uda horretan erabaki nuen ez itzultzea».

Adin horretan, oporretan herriko neskekin izaniko harremanek ere izango zuten zerikusirik erabakian, agian. Atxuiak esan duenez, neskei begiratzea ere gogor gaitzesten zieten orduan. «Begiratu? Bai, baina urrutitik. Ez ginen ausartzen, eta gerora ere emakumea etsai gisa ikusteko joera barruan sartuta genuela konturatu naiz. Inkontzienteki sartuta dauzkagu ideia horiek buruan, gaurko meme-ak bezala».

Gaur, oporrak Artziniegan egiten ditu (Araba). Mendi buelta egiten du, Arantzazuko garaian bezala. Lagunekin egoten da, eta, batez ere, irakurri egiten du: neurozientziaz, epigenetikaz... Fito Rodriguezen Fake News liburuarekin ari da orain. «Mitologiak alde batera utzi, eta zientziaren ebidentziak esaten digunaren arabera egin behar dugu aurrera. Horretan sakontzen jarraitu asmo dut».

Kontrabandistaren oporrak

Oporretan ez zen ezer aldatzen Texa Lekunberrirentzat: «Bakarrik, goiz ez jaikitzea». Iratiko bideko Mendibeko (Nafarroa Beherea) Sorhottipi etxaldean ez zuten ez biderik, ez telebistarik, «ez fitsik». Bai, ordea, lana, eta asko. Izan ere, udako oporrak belarretan aritzearen sinonimo ziren. «Izugarri maite genuen!», bota du, ironiaz. Gogoratzen du errepidea egin zutenean sei bat urte bazituela.

Belarraz gain, haren oporrak arrantzan eta ehizan aritzea ziren. «Errekan soka batzuk ezartzen nituen, eta ondoko egunean joaten nintzen ikustera deus bildu ote nuen. Eskuz harrapatzen nituen, amak erakutsi bezala». Haurtzaro «zoriontsua» gogoratzen du, hamabost urteak bete arte. Ordutik udak etxetik kanpoko lanetan pasatu zituen; ostalaritzan, esaterako.

Aita kontrabandista «handia» zutenez, jende asko pasatzen zen haien etxetik. «Norbait zetorrelarik, ez ginen sukaldean egon behar; sekretua zen». Joanes eta Ebaristo, Jutsiko (Nafarroa Beherea) lehengusuak etortzen zitzaizkien urtero, aste bat pasatzera. «Gauza gutxi aski genuen: txabola batzuk egiten genituen hortxe arbolapean, edo ganbaran patata zakuekin». Belarra sabaian metan jartzea ere jokoa zen haientzat.

«Alorrean aita ikusten genuen, tabako grisa erretzen paperean bildurik. Etxean beti Herria astekaria hartzen genuenez, papera hartu eta belarra barnean sarturik zigarretak egin eta erretzen genituen!». Gogoratu du ahizpa gazteenak inork konturatu gabe ardoa edan zuela eta erabat mozkortu zela.

Gaur bestelako oporrak egiten ditu. Bidaiatzen du, «baina ez luzaz, etxezulo bainaiz». Betiere, mendira: Korsikan egona da hamabost bat aldiz, AEBetan, Marokon, Argentinan, Uruguain , Bolivian, Txilen, eta iaz... Mongolian.

Zazpi lagun auto batean

Rosa Moralesek 1960ko hamarkadan bizi zituen oporrak klasiko bat dira. Zazpi pertsona Seat 124 batean, hamabi orduko odisean urtero, Mediterraneoko eguzkiaren bila.

Bilboko San Inazion hazitakoa da Morales. Hamar urterekin, igerilekurako bonua zuen, eta han pasatzen zuten egun osoa, hotz ala bero, euri edo ateri. 11-12 urterekin erabat autonomoak ziren haurrak orduan, eta gurasoen zaintzarik gabe nahieran jolasten ziren. «Jauzi oholetik botatzea, hori bakarrik genuen debekatuta».

Moralesen aitak irailean hartzen zituen oporrak, «merkeagoa zelako». Orduan, Alacanteko San Joanera joaten ziren (Herrialde katalanak). Gurasoak eta bost haurrak pilatzen ziren autoan. Horren aurretik, Seat 600 bat zuten, eta horretan ere ibiltzen ziren zazpiak, baina ez zuten halako bidaia luzerik egiten. «Nire aitak aulki bat egin zion ahizpa txikiari, maletategian esertzeko, ordura arte amaren oinen artean joaten zen eta».

Gelditu gabe egiten zuten bidaia, gainera. Madril gurutzatu behar izaten zuten, orduan ez zegoelako saihesbiderik. «Pentsatzen nuen han erotuta ere ez nintzatekeela biziko, eromen hutsa zelako».

Noski, gaur bezala, legez kanpokoa zen bost pertsona baino gehiago joatea auto batean. Moralesek gogoan du gidarien arteko elkartasuna: argiekin keinuak egiten zizkieten elkarri Guardia Zibila bide bazterrean ikustean. «'Mamarroak, mamarroak!', oihukatzen genuen, eta autoan ezkutatu egiten ginen Polizia ikusterakoan, baita zertan ezkutatu ez zutenak ere».

Bidaia luzea zen, eta autoek orduan ez zuten aire giroturik, baina umeek ez zuten sufritzen. «Nik ez dut gogoratzen aitari inoiz galdetu izana 'zenbat falta da'? Baina gogoratzen dut nire aita esaten 'isil zaitezte!', eta bidaia amaitzean sekulako buruko mina izaten zuela. Nola ez zuen, bada, izango?».

Behin helmugara iritsita, dena zen hondartza eta hondartza; eta, hondartzaren ondoren, igerilekua. Hondartza oso merkea da familia handi bat duzunean. «Ez genuen ezer eskatzen: arratsaldean izozki bat».

Hiru bizipen ezberdin dituzte Atxuiak, Lekunberrik eta Moralesek. Baina oporrak nola hasi ziren aldatzen ikusten laguntzen dute. Atxuiaren arabera, oporren kontzeptua «zeharo» aldatu da bere haurtzarotik, «bizitzaren zentzua ere oso ezberdin hartzen delako».

Lekunberrik arrangura bat du ilobekin: horiek gaurko oporrak baino ez dituzte ezagutzen, eta beldur da gero ez dutela daukatena estimatuko, bizitzan kukuak oker jotzen badie. «Bakantzak behar dira, bai, baina...».

Orain haurrak beste modu batera entretenitu behar direla uste du Moralesek: «Badirudi aspertu egiten direla, pazientzia gutxiago dutela». Orduko oporretatik, familia handia elkartzearen falta sumatzen du Moralesek, eta aitarekin igeri egiten ikastearena itsasoan. Gaur haurrek igerilekuan ikasten dute, profesionalekin, eta, ziurrenera, askoz hobeto. «Basatiago geunden orduan, eta hori gaurkoa baino hobea zen. Hori galdu egin da. Agian neure irudipena da, baina esango nuke gaurko haurrek gehiagotan galdetzen dutela 'zenbat falta da?'».

Bihar: 50 eta 60 urte artekoen belaunaldia.]]>
<![CDATA[Ilargiraino eta buelta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1971/026/001/2019-07-20/ilargiraino_eta_buelta.htm Sat, 20 Jul 2019 00:00:00 +0200 Edu Lartzanguren https://www.berria.eus/paperekoa/1971/026/001/2019-07-20/ilargiraino_eta_buelta.htm
Ilargira berriz joatea «esplorazio kanpaina handiago baten parte» dela esan du Kathryn Hambleton NASAko eledunak. Oraingoan, gelditzeko joango dira Ilargira, eta Hambletonek gaineratu du «presentzia egonkorra» 2028rako hasiko dutela.

Martxoan, Donald Trumpen Gobernuak epea jarri zion NASAri: astronauten botak nahi ditu Ilargian 2024. urterako. Oso goiz ematen du, baina NASAk labana suitzar moduko tresna bat du mahukan gordeta: Lunar Gateway (Ilargirako Sarbidea) espazio estazioa. NASA, ESA (Europako Espazio Agentzia), JAXA japoniarra, CSA-ASC Kanadakoa eta Errusiako Roscosmos agentzien artean eraikitzeko asmoa dago, eta datorren hamarkadan zehar muntatu nahi dute, espazioan. Nazioarteko Espazio Estazioak Lurraren orbitan biratzen du, baina Gateway Ilargiaren orbitan egongo da.



Merezi al du dirua gastatzea nazioarteko espazio estazio bat Ilargiaren orbitan jartzen, zuzenean Ilargiko basea eraikitzeko erabili beharrean? Didier Schmitt ESAko Espazioaren Giza eta Robot Esploraziorako koordinatzaileak eman du erantzuna: «Ilargian base bat eraikitzeko, mantentzeko eta horren eskifaiak txandakatzeko, tarteko etapa bat behar duzu». Izan ere, horrela izan zen Apolo misioetan. Apolo moduluak eraman zituen astronautak eta Ilargiratzeko ibilgailua satelitearen orbita baxu bateraino, eta, gero, bueltan ekarri zituen Lurraren ingurura. «Eraginkortasun kontua da». Espaziontzi osoa Ilargiaren azaleraino jaitsi behar izanez gero, askoz energia gehiago beharko litzateke gero handik berriz ateratzeko. «Azalean behar ez dena orbitan utzi behar da. Gateway-k aukera emango du Ilargia etengabe esploratzeko».

Espazio sakonean ikerketa iraunkorra egiteko lehen urratsa da Gateway, Hambletonen arabera. Misio bakoitzean gizakiak Ilargian lurreratzeko gailu bat bidali beharrean, aukera izan nahi dute sistema espazioan berriz erregaiez betetzeko. «Ilargiaren azalerako lehenengo misioek zazpi egun iraungo dute, asko jota; baina, hamarkadan aurrerago, Gateway hedatuak aukera emango du astebeteko misioak egiteko, edo luzeagoak».

Marterako trebakuntza

NASAk gizakia Marten jartzeko helburua du, eta Ilargia izango da horretarako entrenamendu eremua. «Gateway-k aukera emango du bestela ezinezkoak liratekeen ikerketak egiteko, eta Eguzki Sistematik haragoko misioak egiteko beharko dugun teknologia probatzeko, besteak beste, Marterako», esan du Hambletonek.

Gateway-ren ezaugarri berezietako bat da Ilargiaren inguruko orbitaz alda daitekeela, satelitearen beste lekuetan ikerketak egiteko. «Ilargiaren leku bakarrean egon gara, eta oso denbora laburrez. Gateway-rekin, Ilargiaren eremu osora heldu ahalko gara, besteak beste Hego Polora».

Ilargiak aukera ematen du astronautak gero eta misio luzeagoetarako trebatzeko, NASAko eledunaren arabera. « Astronauten prestakuntza denbora luzatzen ari gara, poliki: Lurretik hainbat ordura, gero hainbat egunera, eta, gero, hainbat urtera». Nazioarteko Espazio Estazioko astronautak Lurretik 408 kilometrora daude. Ilargian, ia 400.000 kilometrora egongo lirateke, eta, Marten, 54 milioi kilometrora.

1969ko bidaia «kirol balentria moduko bat izan zen ia», Rojas astrofisikariaren arabera; «aurkariari gehiago zarela erakusteko ariketa». Marterako gastu handia egingo denez, diru apur bat berreskuratzeko asmoa ere badago.

Izan ere, Ilargia oinarrizko gaien iturri gisa ikusten hasiko dira datozen hamarkadetan. Espazioaren esplorazioaren alderik garestiena gauzak Lurretik ateratzea da, eta orbitan jartzea. Kilo bakoitza oso garesti ordaintzen da. Etorkizuneko abenturetarako behar den materiala Lurretik bidali beharrean Ilargian bertan lortzerik badago, diru asko aurreztu ahalko da. Gizakiek Ilargiko base batean bizirik irauteko beharko luketen ura eta oxigenoa dira han ekoitzi nahi diren oinarrizko gauzetako bi, eta, noski, eraikuntzarako materialak.

Baina, NASAren eta ESAren baikortasuna ikusita, ezkor da Rojas astrofisikaria. Astronautak esan du «ia ezinezkoa» dela 2024rako Ilargian jartzeko epe hori betetzea, «eta kontuan hartuta AEBetan nor dabilen patroi... erabat ezinezkoa». Etxe Zuriko buruak gaur gauza bat esaten du, eta hurrengoan kontrakoa, astrofisikariak adierazi duenez. «Nola utziko duzu halako misio konplexu eta garesti bat Trumpen politika aldakorraren eskuetan?».

Badirudi Trump duela 50 urteko lehia berpizteko saiakera egiten ari dela. Baina, Rojasen arabera, haren moduko pertsona batek ezin du piztu herrialde batean John F. Kennedyk eragin zuen suharra. «Ezagutzen duen inork ez du serio hartzen».

Zaila da esatea zer urterako ikusiko den hurrengo astronauta Ilargian, operazioa oso konplexua baita, eta osagai asko baititu. Horietako edozein trabatzen bada orain inork irudika ez dezakeen arazo batengatik, horrek operazio osoari eragingo dio. «Atzerapenek, gainera, diru gehiago kostatzen dute, jendeak soldata jasotzen jarraitzen duelako. Dirua da eragile erabakigarria. 2024rako ez da izango».

ESAk bigarren mailan jokatzen jarraituko du, Rojasen arabera. Europako agentziak ez du egitasmo autonomorik Ilargira bidaiatzeko. Gaur kolaborazioak baino ez ditu. Errusiako Roscosmos espazio agentziarekin ari da lanean, esaterako. Errusiarrek ibilgailuak bidali behar dituzte Ilargira, baina ESAk tresna batzuk baino ez ditu jarriko horretan. Horrez gain, ESA ari da lanean NASArekin haien Orion kapsula sisteman, eta horrekin Ilargira heltzeko Artemis egitasmoan. «Baina ez du ibilgailurik, eta itxaron egin beharko dugu, egitasmoak 2025etik harago daudelako aurreikusita».

ESAk azaroan Space19+ ministro kontseilua egingo du, Sevillan (Espainia). «Horretan Gateway egitasmoan egongo garela baieztatzen bada, litekeena da Europako astronauta bat estazio horretan egotea 2028rako», esan du Schmittek, ordea. «Eta, beharbada, Ilargiaren azalean, hamarkada amaitu baino lehen».

Esplorazio pribatua

Eragile berri batek aldatuko ditu, ziurrenera, espazioaren esplorazioaren orain arteko moldeak: ekimen pribatuak. Orain arte, estatuetako espazio agentziak bakarrik aritu dira, baina dagoeneko badira horretan hasi diren enpresa pribatuak: Space X, Blue Skies Space, SpaceIL eta Israel Aerospace Industries, tartean. «Benetako aukera dago unibertsitate partzuergoak edo enpresa pribatuak ikusteko Ilargian. Agian ustekabea izango dugu, eta hiru urte barru txinatar batek agurtuko gaitu Ilargitik, edo enpresa pribatuak bidalitako norbaitek».

Izan ere, txinatarrek eman dute ustekabea aurten Ilargian, Chang'e 4 gailua Lurretik ikusten ez den aldean pausarazita. Haientzat gizaki bat Ilargian jartzea munduaren gidariak eurak direla esateko modu bat litzateke, eta «teknologian lehenak izateko», esan du Rojasek. Txinatarrek datorren hamarkadaren amaierarako nahi dituzte hankak Ilargian. «Baina txinatarrekin, normalean, dagoeneko egina dutenean jakiten dugu». ESAk begi onez ikusten du, ordea, haien parte hartzea. «Horrek, ziurrenera, lehia azkartuko du, eta baita lankidetza ere, espero dezagun», esan du Schmittek. Gerra Hotza amaitu zen; historia, ez. Ilargirako Gerra Grisa martxan da, Marterako Gerra Gorriaren bezperan.]]>
<![CDATA[Berri Txarrak-en kontzertuaz saio berezia egingo du Hamaikak, bihar]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/025/001/2019-07-14/berri_txarrak_en_kontzertuaz_saio_berezia_egingo_du_hamaikak_bihar.htm Sun, 14 Jul 2019 00:00:00 +0200 Edu Lartzanguren https://www.berria.eus/paperekoa/1943/025/001/2019-07-14/berri_txarrak_en_kontzertuaz_saio_berezia_egingo_du_hamaikak_bihar.htm
«Taldeak dimentsio oso handia hartu du, batez ere etenaldi mugagabea iragarri zuenetik; horregatik erabaki dugu saio berezia egitea», esan du Hamaika Telebistako Beñat Zarrabeitiak. «Udako ekitaldi kulturalik handiena izango da Euskal Herrian. Milaka lagun bilduko dira Kobetamendin, eta horrek albistegarritasuna ematen dio kontzertuari». Horrek guztiak justifikatzen, du, Zarrabeitiaren arabera, bihar ekitaldia «patxada puntu batekin» lantzea.

Berri Txarrak lagun artean izango du izenburu saioak, hau da, kontzertuak izango duen izen bera. Ordu erdiko lana izango da. Giroko irudiak, zaleei eginiko elkarrizketa labur batzuk, eta kontzertuan grabatu ahalko dutena erakutsiko dute saioan. Horrekin batera, agertokiaren atzean musikariekin grabaturiko elkarrizketak tartekatuko dituzte. Kontzertuaren aurretik, Ahotsenea gunean zortzi talde gazte arituko dira, eta horretan grabaturiko irudiak eta elkarrizketak sartuko dituzte.

Ostiralean, Berri Txarrak-eko abeslari Gorka Urbizuri eginiko elkarrizketa zabaldu zuen Hamaika Telebistak, eta horren pasarteak ere erabiliko dituzte asteleheneko saioan. «Kontzertuaz esaten dituenak ez ditugu sartuko, noski, ordurako pasatuta egongo direlako», esan du Zarrabeitiak. Izan ere, duela lau egun grabatu zuten elkarrizketa. «Baina etorkizunari begira eta taldearen dimentsioaz esaten dituenak bai, horiek sartu egingo ditugu».

Lau kazetari bidaliko ditu Hamaikak Kobetamendira. Sarean ere jarraipena egingo dute. Kontzertuaren grabazioa agertokiaren aurreko zulogunetik egin beharko dute, eta hiru kanta baino ezingo dituzte jaso.

Koldo Otamendik zuzenduko du saioa. Musika Zuzenean saioko aurkezle eta zuzendaria da. «Berak ezagutzen du inork baino hobeto musika eszena», esan du Zarrabeitiak. Laguntzaile gisa ibiliko da Zarrabeitia, Maddi Mochales eta Nagore Sarasolarekin.

Dokumental bat aukeran

Kontzertua «esperimental samarra» izango dela esan du Urbizuk, eta Hamaikan ere ez dakite oraindik oso ondo zer aterako den jasoko duten materialetik. Edonola ere, Zarrabeitiak esan du irudi asko hartuko dituztela, eta ez du baztertu azaroan Nafarroa Arenan emango duten azken kontzertuarekin eta iaz BECen eginikoarekin «zerbait luzeagoa» egiteko aukera. «Nire ustez, fenomenoak emango du azaroa bitartean gehiagorako, ikusten ari garelako sarrerak berehala agortzen dituztela, eta ikusminak gora egingo duela uste dugu. Izango dugu materiala azaroan zerbait txukuna egiteko».

Marino Goñi ekoizleak aurrekoan ETBko Ur Handitan saioan esandakoak gogoratu ditu kazetariak: Hertzainak, Negu Gorriak eta Berri Txarrak direla «euskal rockaren hirutasun saindua». Berri Txarrak-ek belaunaldiak lotzeko izan duen ahalmena eta utziko duen ondarea nabarmendu du Zarrabeitiak.]]>
<![CDATA[«Euskal-amerikarren sareetan euskal eduki gehiago sartu nahi ditut»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/021/001/2019-07-13/euskal_amerikarren_sareetan_euskal_eduki_gehiago_sartu_nahi_ditut.htm Sat, 13 Jul 2019 00:00:00 +0200 Edu Lartzanguren https://www.berria.eus/paperekoa/1857/021/001/2019-07-13/euskal_amerikarren_sareetan_euskal_eduki_gehiago_sartu_nahi_ditut.htm hellabasque.org blogean, eta, izen berarekin, Twitterren, Facebooken, Instagramen eta Youtuben. Aita Eiheralarrekoa du (Nafarroa Beherea), eta ama Biarnokoa (Okzitania). «Nire familia gehiena Euskal Herrian dago oraindik», esan du.

Euskal jatorriko jende asko dago AEBetan, baina Hella Basque bakarra. Nolatan sentitu zenuen euskal kontuen inguruan komunikatzeko beharra?

Hain zuzen ere, horregatik: euskal jatorriko jende asko dagoelako AEBetan. Zorionekoa izan nintzen, eta Euskal Etxe batetik gertu hazi nintzen. Horri esker, euskalduntasunari buruz ikasi nuen txikitatik. Euskal-amerikar gutxik dute aukera hori. Nahi nuen ingelesdunei eskaini modu erraz bat euren euskal jatorriaz eta gaurko Euskal Herriaz ikasteko. Blog eta webgune euskal-amerikar bikain batzuk badaude, urte luzez aritutakoak, baina nik, batez ere, sare sozialetan aritu nahi nuen.

San Frantziskon bizi zara, sare sozial handienak kudeatzen dituzten konpainien Mekan. Horrek eragin du zuk horretan arreta jartzea?

Hemen bizi naizenez, ikusten dut zelako industria handia den sare sozialena, eta zenbat negoziok erabiltzen dituzten horiek euren marketin estrategien barruan. Agian horrek eraman nau Hella Basque-ren sare sozialetako lana serio hartzera. Denbora asko pasatzen dugu egunero Facebooken, Twitterren eta Instagramen, eta euskal-amerikarren sareetan euskal eduki gehiago sartu nahi ditut. Diasporako askok jakin nahi dugu gehiago, baina gutxiagok hartzen du ikertzeko lana. Beraz, sare sozialak modu bat dira ikerketa hori eramateko egunean 5-10 bat minutu baino ez duen jendeari. Zoragarria dela deritzot. Gainera, modu dibertigarria da diasporako beste batzuekin harremanetan jartzeko, eta haien istorioak entzuteko. Euskal Herriaz elkarrizketa bat sortzeko modu bat da, jendea diasporarekin eta Euskal Herriarekin lotzeko.

Ostegunero Youtuben bideo bat argitaratzen hasi zara. Zergatik erabaki zenuen youtuber bihurtzea?

Egia esan, ez nuen youtuberra izan nahi. Lotsati samarra naiz, eta bideoak egiteko denbora asko behar da. Baina jende gehiagorengana heldu nahi nuen. Youtube Interneteko bigarren bilatzailerik handiena da, eta imajinatu nuen jende asko ibiliko zela euskal gauzak bilatzen. Esango nuke beste ingelesdun batzuek ere arazo bera izango dutela hizkuntzarekin, bilaketaren emaitza asko euskaraz eta gazteleraz baitaude. Horrek arrazoi gehiago eman dizkit informazio gehiago ingelesez sortzeko.

Zelako erreakzioak jasotzen ari zara?

Facebookeko kontuaren eta blogaren jarraitzaile gehienak euskal-amerikarrak dira. Baina Twitterren eta Instagramen, Euskal Herrikoak. Bi multzoekin aritzeak asko laguntzen du, diasporakoek zelako informazioa nahi duten ikasten baitut, eta, Euskal Herrikoengandik, han gaur zer gertatzen ari den. Ez naiz inoiz bizi izan Euskal Herrian, eta ezagutzen ditudan euskaldun gehienak aurreko belaunaldikoak dira; beraz asko laguntzen du gazteekin aritzeak. Haien istorioak eta nire aitarenak oso ezberdinak dira!

Euskaldunen San Frantziskoko ibilaldi gidatua egiten hasi zara. Interneteko komunikatzaile batek nolako oreka gorde behar du sareko eta mundu errealeko lanen artean?

Basque Walking Tour of San Francisco ekimena abiatu nuen ez nuelako inor ikusten hori egiten. Sarean egiten dudan bezala, liburu akademikoetan eta webgune txikietan askotan galduta geratzen diren istorioak jaso nahi ditut. Nahi dut euskaldunen ezagutza ahalik eta eskuragarrien egotea, eta niretzat horrek esan nahi du ahalik eta bide gehien erabiltzea. Batzuek nahiago dute Facebook; beste batzuek, Youtube; eta baliteke batzuek nahiago izatea aurrez aurre.]]>
<![CDATA[Bob Belaki heldua da]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1862/021/001/2019-07-12/bob_belaki_heldua_da.htm Fri, 12 Jul 2019 00:00:00 +0200 Edu Lartzanguren https://www.berria.eus/paperekoa/1862/021/001/2019-07-12/bob_belaki_heldua_da.htm
Nickelodeon AEBetako telebista kateak 1999ko maiatzean estreinatu zuen SpongeBob SquarePants saioa, eta arrakasta handia izan zuen hasieratik. Izan ere, baloraziorik onena duen telesaila da katean, eta, gutxienez, 13.000 milioi euroren irabaziak ekarri dizkio.

Zein da, ordea, saioaren arrakastaren sekretua? «Umore oso gaiztoa du», esan du Oier Gorosabel zaleak. «Bob Belaki langile esplotatu bat da, baina pozik dago bere nagusiarekin. Ez du gaixo baimenik hartu nahi, garai bateko euskaldun langile zintzo/ergelak legez. Lana besterik ez daki egiten, ez dauka besterik buruan».

Bob izeneko itsas belakia da saioaren protagonista, baina baita haren adiskide taldea ere, eta horretan dago indarguneetako bat, Gorosabelen arabera. Izan ere, Belakiren lagunak ez dira pertsonaia idealizatuak, Disneyren estiloan, baizik eta miseriaz beteriko gizagaixoak. «Bizitza errealean, halakoxeak dira lagunak. Karikatura egokia dela iruditzen zait».

Gurasoek haurrekin ikus dezaketen saio bat da, printzipioz. «Umeek ez dituzte gag gehienak harrapatzen, noski; baina gurasook bai». Askok nabarmendu dute hori dela saioaren arrakastaren gakoa: haurrak nagusi gisa tratatzea.

Atal berezia

Gaur estreinatuko du Nickelodeonek marrazki sailaren 20. urteurrena ospatzeko atal berezia: SpongeBob's Big Birthday Blowout (Bob Belakiren urtebetetze jai handia). Marrazki sailaren sortzaile Stephen Hillenburgi eginiko omenaldi gisa aireratuko dute. Hark zuzendu eta ekoitzi zuen saioa lehen sasoietan, eta gidoilari aritu zen, baina 57 urterekin hil zen iazko azaroan. Irudi errealak eta marrazkiak nahastuko ditu atal bereziak, eta, besteak beste, David Hasselhoff aktoreak hartuko du parte.

Bob Belakik «ergelkeriaren erreibindikazioa» egiten duela eta, edertasunaren irudi hegemonikotik aldentzen dela nabarmendu du Iratxe Fresneda zinema zuzendari eta ikus-entzunezko komunikazioaren irakasleak. «Ez da politikoki zuzena eta ganberrismo-aren alde egiten du. Dibertigarria da».

Zinemarako film batekin ospatu nahi zuten 20. urteurrena. The Spongebob Movie: It's a Wonderful Sponge ekoizteko lanak 2015ean hastekoak ziren, eta aurtengo otsailaren 9an estreinatzekoa zen. Baina urtarrilean hasi ziren azkenean, eta 2020ko maiatzean estreinatuko dute.

Ez dira gutxi telesaila gorroto dutenak, batez ere gurasoen taldean. Baina badira, Bob gustuko ez duten arren, saioa maite dutenak. Horietako bat da Aitor Ogiza. «Gorroto dut pertsonaia. Karikatura bat izan arren, 12 orduko jardun-erdiaz pozik dagoena...». Haren barrea jasanezina zaiola gaineratu du.

Izan ere, hori da belakiaren ezaugarri nagusia: itsuki baikorra da, barregarria izateraino. «Bob Belaki heldu da», esaten du sarrerako kantak (gaztelerazko bertsioan bakarrik). Hogei urte bete ditu; dagoeneko heldua eta nagusia beharko luke.]]>
<![CDATA[Bortxaketa «istriputzat» jo izana zuzentzeko eskatu dute]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2036/021/003/2019-07-12/bortxaketa_istriputzat_jo_izana_zuzentzeko_eskatu_dute.htm Fri, 12 Jul 2019 00:00:00 +0200 Edu Lartzanguren https://www.berria.eus/paperekoa/2036/021/003/2019-07-12/bortxaketa_istriputzat_jo_izana_zuzentzeko_eskatu_dute.htm <![CDATA[«Inklusiboa ez bada, ez da kultura»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/021/001/2019-07-11/inklusiboa_ez_bada_ez_da_kultura.htm Thu, 11 Jul 2019 00:00:00 +0200 Edu Lartzanguren https://www.berria.eus/paperekoa/1857/021/001/2019-07-11/inklusiboa_ez_bada_ez_da_kultura.htm Puntu Koma telesailean. Maialen Sorzabalbere eta Amaia Rojoren agindupean aritu da lan horretan. Datorren astelehenean emango dute azken atala ETB1en, baina beste bost atalak ikusgai daude dagoeneko Interneten, Nahieran zerbitzuan. Amilibiak urte askotxo daramatza ikus-entzunezkoetan lan egiten.

Legaleon T antzerki taldearekin hasi zinen antzerkian. Zerk bultzatu zintuen agertokira?

Txikitatik gustatu izan zait asko antzerkia. Martin telesailean estra gisa aritu nintzen. Jendea ezagutzeko balio zidan, zaletasun gisa. Marioren Bakarrizketa egin nuen gero, Alex Tellorerekin. Hark lagundu egin zidan prestatzen, eta Usurbilen, Tolosan eta Orion [Gipuzkoa] antzeztu nuen. Baina ez dut neure burua bakarrizketak egiten ikusten; badira horretan oso ondo dabiltzanak, baina neuk, aukeran, nahiago taldean.

Zergatik ez bakarrizketak?

Trebezia handia behar delako besteei barrea eragiteko; niri hori falta zait. Norbere indarguneak zeintzuk diren jakin behar da, eta nirea taldean lan egitea da. Egin dut film labur bat —Aquí es posible—, urritasuna duten pertsonen autonomiaren inguruan.

Film hezigarri bat, alegia, zuk bezala Downen sindromea duten pertsonei zuzendua, esaterako. Baina zuk nahi zenuen edonorentzat aritu, ikusle ororentzako filmak egin, ezta?

Bai, nik parte hartu nahi dut, eta aukera bat izan, telebistan eta antzerkian aritzeko, eta ez bakarrik aniztasun funtzionalen bat dutenekin. Naturaltasun osoz, edozeinekin aritu nahi dut, hori iruditzen baitzait benetako aniztasuna eta normaltasuna. Horrela izan beharko luke.

Baina oraindik ez da horrela. Aukera gutxi daude?

Aurreiritziengatik lan egiten dugu kolektiboka; adibidez, urritasun bat duten pertsonen antzerki edo dantza taldeetan. Baina uste dut aniztasuna lortu nahi badugu, hainbat motatako jendea batera aritu beharko ginatekeela, eta elkarrengandik ikasi. Diskriminazioa iruditzen zait gaurko egoera; erronka daukagu, eta horretan lan egitea falta zaigu.

Iruditzen zaizu kulturaren industriak ez duela errealitatea islatzen, elbarriak ez dituelako agertzen, edo, agertzen dituenean ez dituelako naturaltasunez erretratatzen?

Batzuetan pentsatzen dute subnormalak garela edo gaixotasunen bat dugula. Nik Downen sindromea daukat, eta harro nago neure izaeraz. Edozein pertsonarekin bizi eta lan egin nahi dut. Oraindik bidea egiten ari gara, eta ikusgarritasuna falta da ikus-entzunezkoetan.

Bidea urratzen ari den telebista saioren bat aipatuko zenuke, eredu gisa?

El Languik eta Pablo Pinedak egiten zutena [Donde comen dos, La1]. El Langui nahi izan duen lekura heldu da, eta ni harro nago horretaz. EITBn, esaterako, ez dago guk hitz egiteko edo parte hartzeko saiorik.

Puntu Koma websail gisa planteatu zuten, hau da, Interneterako, baina azkenean ETBn ere ematen ari dira. Horretan ez al da egin ahaleginik gizartean dagoen aniztasuna islatzeko?

Bai, eta ez bakarrik aniztasun funtzionala duten pertsonekin: emakumeen boteretzean ere egin du ahalegina. Gaur, ikus-entzunezkoetan profil zehatz batzuk eskatzen dituzte: adinak, altuerak... Hori diskriminazioa da. Profilak behar dira, baina, erakusten baduzu gai zarela eta talentua duzula, aukera eduki beharko zenuke. Puntu Komak sariak izan ditu nazioartean: Miami Web Fest [AEB] jaialdirako hautatu zuten, eta Asia Web Awardsen drama onenaren saria jaso zuen.

Aktoreak ere askotan kexatu dira berrogei urtetik gorako emakume rolik ia ez dutela sortzen. Batzuek telesail propioak ekoitzi behar izan dituzte euren benetako adinako pertsonaiak antzeztu ahal izateko. Horiekin identifikatzen zara?

Inklusiboa ez bada, ez da kultura. Enpatia falta da, eta egunero erakustea. Aukera ematen badidate, edozein gauza egingo nuke: telesailak, websailak edo iragarkiak. Aktore lanak alaitasuna ematen dit, eta elkartasuna sentitzen dut. Ez da lan gogorra gustuko baduzu. Baina zailena, beti, aurreiritziei aurre egitea da.]]>
<![CDATA[«Ez dakit EITBren zain geratu behar dugun»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/023/001/2019-07-10/ez_dakit_eitbren_zain_geratu_behar_dugun.htm Wed, 10 Jul 2019 00:00:00 +0200 Edu Lartzanguren https://www.berria.eus/paperekoa/1857/023/001/2019-07-10/ez_dakit_eitbren_zain_geratu_behar_dugun.htm Euskarazko Komunikabideen aukerak eta erronkak: proposamen bat lantzeko unea ikastaroan parte hartu zuen atzo, hizlari gisa. Nola heldu audientzia gehiagorengana Interneten? mahai inguruan aritu zen, Xabier Landabidearen gidaritzapean, Josu Azpillagarekin, Iban Urdanpilletarekin eta Axier Lopezekin.

Ikus-entzuleak dagoeneko Interneten daudela esan duzu. Zelako datuak dituzu esku artean?

25 urtetik beherakoen telebistaren kontsumoa jaisten doa, eta badakigu ikus-entzunezkoen kontsumoa gora doala; beraz, kontsumoa Interneten egiten da. Ikusleak Interneten daude. Joera hori markatuta zegoen azken urteotan, baina asko areagotu da azken urtean.

Noraino jaitsiko da telebistaren kontsumoa?

Telebista ikusten dutenen batez besteko adina oso handia da. Edonola ere, telebistak oraindik funtzionatzen du, eta kontsumo handia du, gazte kopurua ez delako oso handia. Baina zenbaki absolutuetan asko izan ez arren, gazteak estrategikoak dira aurrera begira.

Nola erakarri gazte horiek hedabide tradizionaletara?

Nahi dutena eskainiz. Jakin behar dugu zer nahi duten, eta, horretarako, datuak behar ditugu. Edorta Arana eta biok ikertu egin dugu EITBrekin batera. Applika egitasmoa dugu, eta EHUko ikasleekin inkesta handi bat egin genuen, 588 galdeketa. EHUko ikasleen artean, euskara idatziz, irakurriz eta hitz egiten menperatzen dutela esaten dutenak %80,7 dira. Oso handia da ehunekoa. Aldiz, gazte horiek Interneten kontsumitutako edukien hizkuntzetan, euskara %4,47 da. Gazteleraz kontsumitutakoa %73 da, baina ingelesez kontsumitzen dutena %19,21 da. Datu hori oso esanguratsua da. Netflixek eragin handia dauka.

Zein eduki kontsumitzen dituzte gehien?

Bat asko nabarmentzen da: La Resistencia. Hori da gehien aipatzen dutena, %15,5ek, 107 gaztek denera. La Resistencia Movistarrek egiten duen saio bat da, baina jendeak ez du telebistan kontsumitzen, baizik eta Youtuben. Telebistan, %3,2k ikusi du produktu bera. Autentikoak saioa horren egokitzapen bat zen, eta bertan behera utzi zuten ez zuelako audientzia datu onik eman. Zer gertatzen da? Hau planteatu behar da: Movistar hasi da telebistarako produktuak egiten, baina ez du bakarrik hori egiten, eta diru sarrera gehienak beste nonbaitetik datozkio. Orduan, halako produktu bat eskaintzen duenean, beharbada, ez zaio asko axola non ikusten den, markari izen ona emateko egiten duelako, bere telefono negozioa saldu nahi duelako. Beste arrisku batzuk har ditzake, beraz, telebistara bakarrik dedikatzen denak bere gain hartzerik ez dituenak.

Eduki onak ekoiztea ez dela nahikoa esan zuen astelehenean Garazi Goia BBCko estrategialari ohiak, eta ikusleei «esperientzia eta pertsonalizazioa» eskaini behar zaizkiola gaineratu zuen. Bat zatoz?

Bai. Eduki onak ekoiztea ez da nahikoa, eta beste gauza batzuk kontuan hartu behar dira. Baina eduki onak ezinbestekoak dira; hori gutxienekoa da. Eduki horiek zeinek ekoitzi behar dituen ere pentsatu behar dugu. Orain arte ekoiztearen ardura denok leku berean jarri dugu: EITB. Ez dakit EITBren zain geratu behar dugun. EITBk egiten ez badu, zer egingo dugu, itxaron? Badaukagu aukerarik beste bideren bat jorratzeko? Handia filma egin zen Netflixek dirua jarri zuelako.

Telebista publiko batek ere eduki behar ditu ikusle-kopuruaz harago irizpiderik, ezta?

Gazteen artean oso arrakastatsuak dira fikziozko telesailak. Jende askok pentsatuko luke: «ETBk egin beharko lituzke, edo Hamaika Telebistak». Bai, baina egin ditzakete? Ezin gara errazkeriatan erori. Agian onartu behar dugu dauzkagun aurrekontuekin ezin dugula telesailik egin, eta, agian, bakarrik informazioa landu beharko genuke. Dena den, ez dut esaten hori nire proposamena denik, ni fikzioa egitearen aldekoa bainaiz. Neuk ere ez daukat erantzunik. Euskal Merli bat oso ondo etorriko litzaiguke, batez ere animoa altxatzeko.]]>
<![CDATA[Txoritxo paralizatua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1859/021/001/2019-07-09/txoritxo_paralizatua.htm Tue, 09 Jul 2019 00:00:00 +0200 Edu Lartzanguren https://www.berria.eus/paperekoa/1859/021/001/2019-07-09/txoritxo_paralizatua.htm Euskarazko komunikazioaren aukerak eta erronkak ikastaroa antolatu du Euskal Hedabideen Behategiak Udako Euskal Unibertsitatean, eta aretoa lepo dago Eibarko Markeskoa jauregian (Gipuzkoa). Entzuleen artean euskarazko hedabide askotako ordezkariak daude.

«Edukia da hedabideetan bilatzen eta kontsumitzen dena. Baina gaur ez da edukia bilatzen, edukiak berak aurkitzen gaitu gu». Hala azaldu du egoera Libe Mimenza Euskal Hedabideen Behategiko koordinatzaileak.

Mimenzak eta Amezagak gonbidatu bat dute, Skypen bidez, eta hura izango da ikastaroaren protagonista nagusia. Garazi Goia da, ikus-entzunezkoetan aditua. Telekomunikazioetan doktorea da segurarra (Gipuzkoa), eta hamar urtez aritu da BBCn lanean, hango estrategia erabakitzen. Sky telebistan dabil duela hiru urtetik hona, hau da, Erresuma Batuko ordainpeko kate pribaturik handienean.

Edukia ez da nahikoa

Goiak argi du: eduki gehiegi dago gaur, eta, BBC batentzat ere, edukia ez da nahikoa. «Gaur, edukia baino gehiago, esperientzia eta pertsonalizazioa eskaini behar dira, horrek sortzen du komunitatea».

Horretan dabiltza Goiak «enpresa global» deitzen dituenak: Amazon, Google... «Indarra galtzen ari gara astez aste», horien aldean. «Ez da esajerazioa, BBC bera ere oso arduratuta dago. Geu ere oso arduratuta egon beharko ginateke». Euskal Herrian estrategia bat definitzea ezinbestekoa da. «Ez badugu orain egiten, jan egingo gaituzte». Goiaren arabera, ez da abagunea urrats txikiak egiteko, edo orain arte bezala lan egiten jarraitzeko.

Amezagak, ordea, ez du erantzunik ikusten. EITB eraberritzeko batzordearen lana «emaitza handirik gabe» amaitzea litekeena dela uste du. «Urgentziaz hitz egiten dugu, baina badirudi izuak paralizaturik gaudela, txoritxoak bezala».

Goia ados dago: erakundeek ez dute komunikazio estrategia koherente bat. Baina ohartarazi du EITB ezin dela izan guztiaren konponbidea. «EITBk bete du eginkizun bat, baina ezin da lehiatu erraldoi horiekin. Ezin diogu presio hori jarri EITBri». Euskal hedabideek hamar urte barru eginkizun garrantzitsua izango dutela ziurtatzeko, agian «erakunde berri bat» sortu beharko litzatekeela gaineratu du. «Biktimismo bat dugu, beldur moduko bat». Haatik, euskara oso oinarri sendoa da, Goiaren arabera, bere inguruan komunitatea sortzen duelako, eta nortasunaren inguruko interes handia dagoelako munduan gaur. «Badugu erakusteko gauza asko, jendeari interesatuko zaizkionak. Kanpoan gurea erakusteko ahalegin handiagoa egin beharko genuke».

Eta euskarak badu publiko potentzial berria, Amezagaren arabera: 500.000 euskaldun zahar daude, 400.000 «euskaldunberri», eta euskara ulertzen duten beste 400.000. «Zergatik dago prest jendea ahalegina egiteko ingelesezko edukiak ikusteko, baina ez euskarazkoak?»

Goiaren arabera, euskaldunen ahulgune batengatik da: «Ez dugu arriskua hartzeko joera handirik. Uste dugu oso zaila dela ulertzen duten horiengana heltzea, eta ez dugu ahalegina egiten». BBCn ikusi duenez, komunikabidearen markari «beste osotasun bat» ematen dio talde txikiagoetara ere heltzeko ahaleginak. «Ez daukagu galtzeko asko. Audientziaren datuak ez dira datu bakarrak. Gauza berriak egiten arriskatzea ezinbestekoa dugu. Bestela, denbora galtzen ari gara». Baina arriskatzeko ere, estrategia orokor bat behar dela ohartarazi du. Txori izutuari hegan egin dezakeela gogorarazi diote Eibarren bildutakoek.]]>
<![CDATA[Herri kirolen inguruko 'Bostekoa' lehiaketa ETB1era itzuliko da gaur]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/023/001/2019-07-07/herri_kirolen_inguruko_bostekoa_lehiaketa_etb1era_itzuliko_da_gaur.htm Sun, 07 Jul 2019 00:00:00 +0200 Edu Lartzanguren https://www.berria.eus/paperekoa/1943/023/001/2019-07-07/herri_kirolen_inguruko_bostekoa_lehiaketa_etb1era_itzuliko_da_gaur.htm Bostekoa saioa ETB1en, baina atal bakarra zabaldu zuten. Gaurtik aurrera jarraituko dute saioa ematen, udako programazioaren barruan. Herrien arteko lehiaz baliatuta, herri kirolak sustatzeko asmoa du saioak. «Bostekoa atzeratu zuten, babestu nahi izan zutelako, lehen emanaldiak ez zuelako eduki ikusle datu oso onik», esan du Josetxo Sanchez saioaren zuzendariak. Izan ere, ostegunetan ematen hasi ziren, eta Gran Hermano saioaren ordutegi bera zuen, Sanchezen arabera. Udarako gordetzea erabaki zuen, orduan, ETBko zuzendaritzak. Gaurtik, igandero emango dituzte, 22:00etan, lehenengo bost atalak. Gero bi asteko etenaldi bat egingo dute, eta, ondoren, azkeneko bi atalak emango dituzte.

Sanchezek ez zuen harreman handirik herri kirolen munduarekin, eta, hasieran, uste zuen zaila gertatuko zitzaiola halako saio batean parte hartuko zuen jendea topatzea. «Azkenean, erraza izan da: herrietan ibili gara galdezka taldeak osatzeko, eta kultura dago plazetan aritzeko, denek dakite zeozer egiten; agian harria jasotzen ez, baina bai txingetan edo sokatiran».

Izan ere, saioan ez da kirolari profesionalik agertuko. Noski, ez dituzte kirolzaleak edonon bilatu, baizik eta horretan tradizio handia duten herrietan: Ibarran (Gipuzkoa), Goizuetan eta Leitzan (Nafarroa), esaterako. «Jende gaztea» bilatu dutela adierazi du Sanchezek.

Mungiako (Bizkaia) Birleko probalekuan egin dituzte saioak, eta herritarrak ere joan dira herrikideak lehiatzen ikustera.

Bostekoa kirol eta antropologia arteko saio bat da. Atal bakoitzeko lehenengo zatian herriak eta lehiakideak aurkeztuko dituzte. Aitor Zubieta aurkezleak egun batzuk igaroko ditu lehiatuko diren herrietan, eta han ezagutu ditu lehiakideak, haien ingurukoak, eta herriko jende xelebrea, besteak beste. «Kirol eta lehiaketa antzeko nahasketa bat da, jendea bere giroan ezagutzen dugulako; baina gero, kirola, sufrimendua eta taldeko giroa ikusten dugu, lehia hutsa». Herri Txiki Infernu handi eta ETB Kantxa arteko zerbait dela, alegia.

Kiroltasuna

Aurkezpenak eginda, eta herrietatik probalekura aldatuta, lehiari ekingo diote parte hartzaileek saioaren bigarren zatian. Sokatira egin beharko dute, 63 kiloko harriari hamar altxaldi eman, 25 kiloko bi txinga eraman, bost mozketa trontzan, eta 470 kilo garraiatu, giza proban. «Gure kultura dira herri kirolak, eta pixka bat galtzen ari dira», esan du zuzendariak. Saioak egin dezakeen mesedea ilustratzeko, Elorrioko gazte batekin gertatutakoa kontatu du: errugbilari gazteak lehen aldiz hartu zuen harria. Jose Maria Gisasola Zelai harri-jasotzaileak ikusi zuen, eta bere eskolara gonbidatu zuen.

«Goizuetarrek harritu egin naute: oso gazteak dira, pertsona normalak eta pisu txikikoak, eta, halere, oso ondo ibili dira». Horrek erakutsiko luke herri kiroletan «edonor» ari daitekeela. Herritarren erantzuna ere goraipatu du saioaren zuzendariak: «Euren etxeetan sartzen utzi digute». Nabarmentzekoa ere nola animatu dituzten euretarrak eta besteak. «Kiroltasun handia egon da», esan du. Herrien arteko lehia, baina osasungarria. Saioaren izenburua ez da alferrik, antza, Bostekoa.]]>
<![CDATA['Ahotsak' abesbatza lehiaketa grabatzen ari da ETB, irailerako]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1862/027/001/2019-07-06/ahotsak_abesbatza_lehiaketa_grabatzen_ari_da_etb_irailerako.htm Sat, 06 Jul 2019 00:00:00 +0200 Edu Lartzanguren https://www.berria.eus/paperekoa/1862/027/001/2019-07-06/ahotsak_abesbatza_lehiaketa_grabatzen_ari_da_etb_irailerako.htm Ahotsak izena izango du lehiaketak. «Ez du inongo antzik Oh Happy Day! harekin, biak lehiaketa izateaz aparte», esan du Usua Garin saioko zuzendariak, ETBk 2009-2010 aldera eginiko saioa aipatuta. «Formatu aldetik oso ezberdina da, eta baita itxuraz ere». Zortzi gala egin dituzte, eta final handia egingo dute astebete barru. Gala bakoitzean hiru abesbatza aritu dira lehian.

Ikusleek etxean ikusiko dute abesbatzek hiru erronkari egin beharko diotela aurre. Lehenengoan, eurek aukeraturiko kanta abestu beharko dute, baina bideoklip moduan erakutsiko dute. Izan ere, saioko taldeak grabatuko die bideo musikala, abesbatza bakoitzak aukeraturiko leku ikusgarri batean, norberaren herri inguruko paisaia batean. «Estetikoki oso landuta egongo den bideoklip bat da, nahi izan dugulako etxean ikusten duenak irudiekin gozatzea». Abesbatza bakoitzak erabaki du zein itxura eman bideoklipari, koreografia, musika tresnak sartu nahi izan dituen... «Paisaiak garrantzi handia hartuko du».

Julian Iantzik aurkeztuko du saioa, baina Hibai Etxebarria musika adituaren laguntza izango du. Musikaria eta pedagogoa da Etxebarria, eta hark, lehenengo bideoklipa ikusita, horren balorazioa egingo dio abesbatza bakoitzari, eta erronka bat jarriko dio. Erronka horri aurre egiteko, bigarren abestia aukeratuko du koru bakoitzak, eta beste bideo bat grabatuko dute horrekin.

Gala bakoitza, Hegoaldeko herri batean egingo dute, kalean. Hor elkartuko dira Iantzi, Etxebarria, abeslariak eta abesbatza bakoitzeko zuzendaria. Herritarrek bideoklipa ikusiko dute, eta hoberena aukeratuko dute. Ondoren, erronkari hobekien nork erantzun dion baloratuko du adituak. Azkenean, zuzenean arituko dira abesbatzak, eta, horretatik, irabazle bat aterako da.

24 abesbatza

Denera 24 koruk hartuko dute parte lehiaketan, hainbat herritakoak. Zarautzen, Ordizian, Hernanin (Gipuzkoa), Elorrion, Bermeon, Lekeition (Bizkaia), Lizarran (Nafarroa) eta Gasteizen grabatu dituzte galak. Final handia datorren larunbatean —uztailaren 13an— grabatuko dute, Donostiako Saguesen. Herritarrek libre izango dute emanaldia eta grabazioa ikustea.

Denetako doinuak aukeratu dituzte abeslariek, Garinek azaldu duenez: Euskal Herriko kanta tradizionalak, elizakoak, pop kantak, afrikarrak... «Errepertorioa oso aberatsa da».

Lekuak berak garrantzi handia du saioan, eta kalean egiteak urrundu egiten du saioa ohiko talent-show-etatik. «Jendea harritu egiten da, beharbada ez daudelako ohituta abesbatzak kalean ikusten eta entzuten». Lehiaketa da, baina hori bigarren planoan geratuko da, ikusleen gozamena bilatuko dutelako. «Abesti batzuekin jendea asko hunkituko da».]]>
<![CDATA[Iruñea prest dago sanferminetako komunikazio maratoirako]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1861/021/001/2019-07-05/iruea_prest_dago_sanferminetako_komunikazio_maratoirako.htm Fri, 05 Jul 2019 00:00:00 +0200 Edu Lartzanguren https://www.berria.eus/paperekoa/1861/021/001/2019-07-05/iruea_prest_dago_sanferminetako_komunikazio_maratoirako.htm
BERRIAren webgunean txupinazoa zuzenean emango dute bihar eguerdian, irudi propioekin. Halere, azken urteetan bezala, elkarlanean arituko dira Iruñeko Euskalerria Irratiarekin, eta haren audioa erabiliko dute emanaldian; berria.eus gunean ikusi ahalko da.

BERRIAk entzierroaren kronika emango du egunero. Aurten ez du webgune berezirik sortuko jaien berri emateko, baina jaiek atal berezia izango dute azalean. Zazpi egunez, albisteak, kronikak eta elkarrizketak eskainiko dituzte.

Horrez gain, egitarau ofiziala, Herri Sanferminetakoa eta Nafarroa Oinez-ena argitaratuko dituzte egunero. Sexu erasoen berri emateko bi zenbakiak uneoro ikusgai edukiko dituzte atalean, baita entzierroko kantaren hitzak ere, horren euskarazko bertsioak hamar urte bete baititu. Entzierro txikiak noiz diren jakin ahalko da guneari esker, eta kilikiak eta zaldikoak xaxatzeko abestien hitzak irakurri ahalko dira.

Argazki bildumak eta bideoak argitaratuko dituzte egunero. Sare sozialetan, #SFK19 traola erabiliko du BERRIAk.

Unitate ibiltaria

Urtero bezala, Iruñeko Udaletxe plazako Seminario etxetik kontatuko dute txupinazoa Juan Kruz Lakastak eta Reyes Ilintxetak. Baina Euskalerria irratiak berrikuntza bat dauka aurten: unitate ibiltaria. Pello Argiñarena arituko da horrekin kaletik.

Irratiak etekin guztia atera nahi dio unitate ibiltari berriari. Iaz bezala, O plazatik egingo dute Sanfermintza, jaien inguruko saio berezia, egunero bi orduz. Elkarrizketak eta geroko kontzertuetan arituko diren taldeen zuzeneko emanaldiak zabalduko dituzte han. «Baina, aurreko urteetan ez bezala, bestelako ekitaldietara geu joango gara aurten, unitate ibiltariari esker», esan du Argiñarenak. German Rodriguezi eginiko omenaldira eta hautetsiengana joango dira, esaterako. Pare bat konexio egingo dituzte egunero horrekin. «Egunero daude istorioak».

Entzierroaren inguruko tarte berezi bat egingo dute egunero: korrikalari batzuk hartuko dituzte —«gazteak», Argiñarenaren esanetan—, entzierroa nola joan den komentatzeko.

Horrez gain, politikariren bat gonbidatuko dute egunero. «Aurten ez ditugu horrenbeste euskaldun, Ezkerrak eta Aranzadik galdu dutelako zinegotzia».

Feminismoari erreparatuko diote bereziki. Nagore Laffageren urteurrenean egongo dira, baita talde feministek egingo duten elkarretaratzean ere. «Adi egongo gara edozein gertakarirekin».

Horrez gain, «alde guztikoak» gonbidatuko dituzte: antitaurinoak, pilota eta herri kirolen mundukoak, festarekin kritikoak direnak, festazale amorratuak...

Hamaika Telebistan Zapi Gorria saio berezia emango dute, egunero, 21:00 eta 21:30 artean. Josu Ganuza eta Hasier Errasti berriemaileak arituko dira eguneroko jarraipena egiten. «Zapi Gorria saioan bat-batekotasuna nagusi izango da, horrek dakartzan arrisku eta guzti», esan du Ganuzak. Igandea,n bezperako gauko irudiak emango dituzte, «giro berezia» egoten delako. Lehentasuna emango diete peñen egitarauari eta herri jaiei. «Halako saio batek behar duen arintasunarekin ibiliko gara».

ETB1ek zuzenean emango du txupinazoa bihar. Aritz Agirrek eta Ilaski Serranok kontatuko dute; Aitor Perezek udaletxeko elkarrizketak egingo ditu, eta Maite Eskarmendi kalean arituko da, giroaren berri ematen.

Serranok Sanferminak 2019 saioa gidatuko du igandean eta uztailaren 10ean. Iruñeko jaiei ez ezik, Lesakakoei ere erreparatuko diete. Sanferminetako pilota txapelketako partidak eskainiko dituzte igandean. Euskadi Irratiak egunero kontatuko du entzierroa zuzenean.]]>
<![CDATA[«Baietz, baleike!»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/019/001/2019-07-04/baietz_baleike.htm Thu, 04 Jul 2019 00:00:00 +0200 Edu Lartzanguren https://www.berria.eus/paperekoa/1857/019/001/2019-07-04/baietz_baleike.htm Baleike hedabidearen zuzendaria da Romatet; aurten, 25. urteurrena ospatzen ari dira.

Bigarren zenbakitik egon da Romatet aldizkarian, 1994ko uztailetik, alegia, nahiz eta tarteka beste gauza batzuetan aritzeko utzi duen. Aldizkaria «ikaragarri» aldatu da urteotan, Romateten arabera. Horren erakusgarri da Baleike-ko kazetari Gorka Zabaletak hemerotekatik berriki atera duen harribitxi bat: 1997an Internet zer ote zen galdezka ibili ziren kale inkesta batean. «Erantzunak mundialak dira», idatzi du Zabaletak. Elkarrizketaturiko lagun gehienentzat gauza arrotz samarra zen orduan Internet. «Ez dakit ondo zer den, baina bizitza konplikatzeko katxarroren bat izango da, ordenadoreak bezalakoa», erantzun zuen horietako batek. «Badakit linea bat dela, gauzak jakiteko ibiltzen dena», beste batek. Aldizkaria bera ere Interneten aroa gailendu aurrekoa da. 1,4 megabyteko disketetan eramaten zuten inprimategira, autoz, Romatetk kontatu duenez. «Lan egiteko modua erabat aldatu da. Onerako».

Gazte Batzordeak sortu zuen aldizkaria, eta gazteei loturiko gaiak lantzen zituen orduan: intsumisioa, sexualitatea, drogak. «Komiki atal bat ere bazuen», adierazi du Romatetek. «Esan daiteke freskoagoa zela orduan».

Plataforma digitala

Webgunea 2004an sortu zuten. «Albisteak sartzen genituen, bai, baina lehentasuna paperak zeukan». Badira urteak, ordea, batez ere Interneti begira ari direla. Edonola ere, ez dute papera ahaztu, eta bihar bertan bidaliko dute inprimategira uztaileko Baleike. «Gaur, ez da egunik pasatzen webgunean albisterik sartu gabe; ez dugu jai egunik hartzen, egunerokotasun horri eutsi behar zaiolako».

Aldizkariak hainbat sari jaso ditu. Zumaiako informazio lokala paperean eta Interneten uztartzeko egindako lanagatik Rikardo Arregi Kazetaritza saria eman zioten 2010. urtean: «Herritarrei gehien axola zaiena gertuko informazioa da», esan zuen saria jasotzean orduko zuzendari Zabaletak. Tokikom euskarazko tokiko komunikabideen koordinadorak ikus-entzunezkorik onenaren saria eman zien 2017an, Tapa-Pala bideo sortarengatik. Bi urtez jarraian egin zituzten bideoak, Felix Aizpuruak bultzatuta, «haren pasio handia arrauna delako», Romatetek azaldu duenez. Arraunaren inguruko lanak egiten zituzten, baina barrutik: patroi batek zer lan egiten duen azaltzeko, estropuak nola egiten diren... «Bideo txikiak ziren, ikusten ez diren gauzen inguruan, eta jendeak gustura hartu zituen».

Baleiketarrek joan zen astean egin zituzten ospakizunak: erakusketa bat jarri zuten Zumaiako Alondegian, eta kontzertu bat antolatu zuten. Baina bihar lantaldeak afari batekin amaituko ditu ekitaldiak: «25 urte egin ditugu. Ikusi da baietz, baleike!». Duela lau urte, handikiro ospatu zuten 20. urteurrena. 25.a apalago ospatzea erabaki dute. Izan ere, argiago ikusten da, lehen urte hartan ez bezala, Baleike-k beste urteurren asko izango dituela.]]>
<![CDATA['Stranger Things' telesailaren sasoi berria hasiko da gaur]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1897/019/003/2019-07-04/stranger_things_telesailaren_sasoi_berria_hasiko_da_gaur.htm Thu, 04 Jul 2019 00:00:00 +0200 Edu Lartzanguren https://www.berria.eus/paperekoa/1897/019/003/2019-07-04/stranger_things_telesailaren_sasoi_berria_hasiko_da_gaur.htm Stranger Things telesailaren hirugarren sasoia estreinatuko du gaur. Matt eta Ross Duffer anaiek sortu zuten saioa 2016. urtean, 1980ko hamarkadako gaztetxoentzako zinemaren estetika eta espiritua berreskuratzeko. Sekretupean dituzte ekoizleek hirugarren denboraldiaren istoriako xehetasun gehienak, baina batzuk zabaldu dituzte: istorioa 1985eko udan gertatuko da, orduko uztailaren 4an hasita, eta agertoki nagusia Hawkins hirian zabaldu duten dendagune handia da (orduan hasi ziren halakoak hedatzen AEBetan). Aktore berrietako bat Maya Hawke izango da, Ethan Hawke eta Uma Thurmanen alaba. Zortzi atal izango ditu sasoiak, eta, Netflixek ohi duen bezala, denak batera jarriko dituzte ikusgai.]]>