<![CDATA[Eihartze Aramendia Iparragirre | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 15 Nov 2018 19:51:48 +0100 hourly 1 <![CDATA[Eihartze Aramendia Iparragirre | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Bizipenak oholtza gainera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/034/001/2018-11-10/bizipenak_oholtza_gainera.htm Sat, 10 Nov 2018 00:00:00 +0100 Eihartze Aramendia Iparragirre https://www.berria.eus/paperekoa/1872/034/001/2018-11-10/bizipenak_oholtza_gainera.htm 1914-1918 Euskal Oroitzapena. Itzaletik argira izenburupean, Baionako Antzokian. Ekitaldia bi zatitan bereiziko da: alde batetik, zati artistikoa dei daitekeena, antzerki, kantu eta bertsoz osatua; eta, bestetik, omenaldia, mintzaldiekin eta beste.

Gaizka Sarasola idazle lesakarrak sortu eta taxutu du lehen zati artistiko hori. Hura arduratu da antzerkia idazteaz eta kantua eta bertsoa uztartu dituen ekitaldiaren zati horren gidoia osatzeaz. Izan ere, Amets Arzallus eta Sustrai Colina bertsolariek antzerkian ikusitakoarekin bertsoak osatuko dituzte, eta preso ziren euskaldun batzuei alemanek grabatutako kantu batzuk ere entzun ahal izango dira gaiari lotutako kantu modernoagoez gain, besteak beste. «Erronka bat izan da niretzat. Zerbait sortzea gai jakin batzuekin, eta, gainera, ez antzerki bat bakarrik, bertze emankizun oso baten testuinguru baten barrenean egin behar zen, beti konplikatuago dena. Alde horretatik erronka zen, baina kontent geratu naiz sortutakoarekin». Lehen Mundu Gerraz idaztea ere izan du bere erronka puntua: «Egia erran, ez nintzen inoiz horretara jarri pentsatzen. Mugak baditu bere distantziak, eta guri hagitz arrotza egiten zaigu Ipar Euskal Herrian nola bizitu zuten Lehen Mundu Gerra».

Antzerkian lantzeko alor batzuk proposatu zizkioten antolatzaileek, eta, horretarako, zenbait dokumentu bidali zizkioten: «Antolatzaileek bazituzten gai batzuk jorratu nahi zituztenak edo erreferentzia egin nahi zietenak, hala nola gerra aitzin eskoletan nola hasi ziren armen erabilera bultzatzen, nolabait gerrarako prestatzeko. Horrez gain, Elizak izandako indarra aipatu nahi zuten, hau da, Ipar Euskal Herriko jendea gerrara sarrarazteko izan zuen indarra, eta, horretarako, orduko Baionako apezpikuak Eskualduna astekarian argitaratutako artikulu bat bada. Halako prediku gisako artikulu bat da gerra defendituz, euskaraz. Gero bazen ere euskaldun fusilatu baten istorioa, desertoretzat jo eta fusilatua izan zen Piarres Etxeberrirena».

Behin idatzita, Antton Lukurekin eta ekitaldiko antzerkia zuzendu duen Iñaki Etxelekurekin elkartu zen Sarasola. «Nire ezezagutzatik banuen gauza hori, agian nik modu batean ikusten nuela gaia eta gero Ipar Euskal Herrian ez zela horrela ikusiko... Haiek testuari balekoa eman ziotenean lasaitu nintzen», aipatu du Sarasolak, irribarrez. «Gerla aitzin, gerla denboran eta gerla ondotik, izan haur zein heldu, nolako bizipenak izan zitzaketen irudikatze horretan du edertasuna eta indarra». Halaxe deskribatu du Etxelekuk antzezlana.

Hala, testua eta gidoia paperean, irailean taulara eramateko lehen urratsa egin eta entseguekin hasi ziren. Proiektu honetarako bildu den sei antzerkilariz osatu dute taldea, denek ala denek Donibane Garazin edo Baionan noizbait libertimendu proiektu batean parte hartu dute antzerkilari moduan. Entseguak Etxepare lizeoan egin dituzte, eta azkena, gaur, Baionako Antzokian. Antzokiak elkarteei jartzen dien balditzetako bat hori baita, azken egunean baizik ezin da erabili. «Antzerkiaz gain, kantua eta bertsoak daude, eta hori berezitasun bat da, baina baita zailtasuna ere, denak batera egiteko egun bakarra dugulako, eta horrek zailtasunak sortzen ditu gauzen lotzeko», adierazi du Etxelekuk. Soinu eta argi teknikan bi teknikari arituko dira, Aitz Amilibia eta Oihan Delavigne.

Ekitaldiaren garrantziaren nondik norakoak azaldu ditu Etxelekuk: «Gaia berez interesgarria da, urteurrenaren kari egiten den gauza bat da, baina memoria historikoa lantzeko mementoan XXI. mendeko ikuspegia ukan gabe eta irakurketa ideologiko bat egin gabe —arrisku bat baita hori zinez—, interesgarria da entseatzea irudikatzen zer-nolako bizipena izaten ahal zuten orduko Ipar Euskal Herriko euskaldunek. Gero, artistikoki, erran nezake Gaizkak egin duen lana oso polita dela, eta pertsonaiak idatziak diren bezala eta argi eta soinu jokoekin, jantziekin eta beste, uste dut taula gainean gauza polita aterako dela».

Emanaldi bakarra izango dela aurreikusten dute antolatzaileek, baina ekitaldia ez da horretan geratuko; izan ere, grabatu egingo dute, eta liburu bat ere argitaratuko dute, antolatzaileek adierazi bezala belaunaldi berriek «dokumentu pedagogiko» bat izan dezaten.]]>
<![CDATA[«Argazki zaharrak gure nolabaiteko aztarnak dira»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2018-10-30/argazki_zaharrak_gure_nolabaiteko_aztarnak_dira.htm Tue, 30 Oct 2018 00:00:00 +0100 Eihartze Aramendia Iparragirre https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2018-10-30/argazki_zaharrak_gure_nolabaiteko_aztarnak_dira.htm Habana ontzia hartu behar izan zuten istorioa eta egungo migrazioaren krisia uztartzen ditu. Haren lana Donibane Garaziko Apezpikuen Presondegian ikus daiteke osteguna bitarte. Gero, Bizkaira eraman nahiko luke lana, tokiak istorio horretan duen esanahiarengatik.

Ikerketa lan batetik abiatu da zure sorkuntza lana.

Bai, Ingalaterran bizi izan naiz bi urtez, Manchester hirian, eta People's History museora bisita bat egin nuen. Museo horrek jendearen istorioak biltzen ditu, eta bertan ikusi nuen ikerketa lanerako istorioa, hau da, nola milaka euskal ume Ingalaterran errezibitu zituzten gerra zibilean. Museo horretan artxiboak dituzte. Hara joan, gutun asko irakurri nituen, irudi asko ikusi... Esan zidaten bazela elkarte bat Basque Children izenekoa. Haiekin harremanetan jarri nitzen, eta proiektu bat egin nahi nuela adierazi nien. Lanarekin lagundu didate irudien baimena eskuratzeko garaian, liburuak uzteko garaian eta beste hainbat gauzatan.

Elkarte horrek zer lan egiten du?

Elkarte horren asmoa bizirik dauden euskal umeak elkartzea da. Webgunearen bidez berriak ematen dituzte, hitzaldiak ematen dituzte euren historia kontatzeko... Haur horien artean harreman estua lortu zen, eta urtean behin elkartu eta gertakari horren urteurrena ospatzen dute. Joan den urtean 80. urteurrena izan zen.

Ikerketa hori nola islatu duzu artistikoki?

Argazki zaharrekin lan egitea gustatzen zait, eta lan hau grabatuaren arloan egin dut. Irudiak birsortu nahi nituen, uste baitut istorio hau behin eta berriz gertatzen dela historian, eta migranteen arazoa gaur egun ere badugula. Orain dela 80 urte gu ginen migratzaileak, eta ikusarazi nahi izan dut nola errezibitu gintuzten Ingalaterran: beso zabalik hartu zituzten Euskal Herriko haurrak.

Garai hura eta gaur egungoa nola lotu dituzu?

Nire lana zuri-beltzekoa da, ez dut kolorerik erabili, baina grabatuaren arloan gustatzen zaidana tintekin jolastea da, eta tinta ezabatzearen ekintzarekin beste irudi bat sortzea da interesgarriena niretzat. Ekintza hori zerbait traumatikoarekin lotzen dut, hau da, ezabatzea trauma bati lotzen diot. Grabatuetan irudi horiek funtzionatzen dute, eta urtinta ere erabili dut, irudiari ematen dion materialtasunarengatik.

Zein helburu duzu lan honekin?

Hausnarketa bat plazaratu nahi izan dut, eta gertatu zen istorio bat gogorarazi nahi izan dut gaur egungo migratzaileen krisiarekin alderatzeko.

Argazki zaharrek zer-nolako garrantzia dute zuretzat?

Argazki zaharrak gure nolabaiteko aztarnak dira. Denek ditugu gure aztarnak, eta familiaren argazkiekin edo argazki zaharrekin istorioak konta daitezke. Uda honetan, esaterako, nire herrian aurkeztu nuen lan bat argazki zaharrekin, lanbideak azaltzen ziren argazki zaharrekin, eta hainbat lanbide nola galtzen ari diren adierazi nahi izan nuen.

Zure lana Ingalaterran aurkezteko asmoa duzu?

Udan proiektu hau Manchesterko galeria batean aurkeztu nuen, Euskal Herrira ekarri baino lehen. Basque Children elkarteko jendea etorri zen, besteak beste, eta oso aberasgarria eta interesgarria izan zen, haien inpresioak entzuteko aukera izan bainuen. Beren familien istorioak ere kontatu zizkidaten. Haur horietako batzuk ezagutzeko aukera ere izan nuen, baita haien seme-alaba batzuk ere; oso hunkigarria izan zen. Oso pozik nago lana bi herrialdeetan ikusarazteaz. Donibane Garazin, gainera, anekdota polita gertatu zitzaidan. Emakume bat hurbildu zitzaidan esanez Habana itsasontzira eraman zutela Ingalaterrara bidaltzeko asmoz, baina berak ez zuen igo nahi izan, eta azkenean Euskal Herrian gelditu zen.]]>
<![CDATA[Saltzeko bide egokien bila]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/038/001/2018-10-24/saltzeko_bide_egokien_bila.htm Wed, 24 Oct 2018 00:00:00 +0200 Eihartze Aramendia Iparragirre https://www.berria.eus/paperekoa/1901/038/001/2018-10-24/saltzeko_bide_egokien_bila.htm
Aurore Martin Api Aparen beste kide bat da, eta bat dator Arbeletxek esaten duenean ehuneko horrek «prekaritate handia» sortzen duela: «Gure produktuak ezartzen ditugularik horrelako dendetan, ez dituzte erosten; beraz, biltegi moduko bat da. Ez badira saltzen, guk berriz eskuratzen ditugu. Edo kontsumitzaileak jasaten du prezio igoera hori, edo, ez bada saltzen, guk jasaten dugu. Horrelako dendek ez dute arrisku izpirik hartzen: ez badut saltzen, ez dut saltzen, eta saltzen badut, %40 hartzen dut».

Martinen iritziz, lan bat betetzen dute, eta hori ongi da, baina ez dago konbentzituta artisaua laguntzeko denik.

Denda horietako bat du Adelaide Daraspek: Martxuka. 2013an ireki zuen kafetegi-denda, Urruñan (Lapurdi) -gaur egun, Donibane Lohizunen dago-. Zazpi urtez Quebecen bizi izan zen, eta mota horretako denda asko ikusi zituen han: «Ohitura hartu nuen tokiko gauzak erosteko: jantziak, bitxiak... Euskal Herrian horren eskasa bazela nabaritzen nuen». Hala, Euskal Herrira itzultzean, bere etxe parean zen lokal huts batean zerbait egiteko gogoa sartu zitzaion: «5.000 eurorekin egin nuen dena, eta etxetik gauza anitz ekartzen nituen: katiluak, ura irakinarazteko makina, kafe makina...». Sortzaileekin harremanetan jarri zen gero: «Euren produktuak depositu moduan ezartzea hitz egin nuen sortzaileekin, nik ez nuelako dirurik haien stocka erosteko. Hasieran, %30 hartzen zuen dendak, eta kopuru hori aldatuz joan da dendan dauden kostuengatik. Orain %40 hartzen dugu; batez ere BEZa ordaindu behar dugulako igo behar izan dugu kopurua. Gaur egun, beraz, %60 doa sortzailearendako, eta %40 dendarendako».
Martxuka. Adelaide Daraspek Donibane Lohizunen du dena, eta zati batean sortzaileen produktuak ditu. BOB EDME
Daraspek badaki zenbait artisau ez direla ados kontzeptu horrekin. «Guretzako garrantzitsua da artisauak behar duen prezioa ukaitea eta ez beheititzea. Bi kasu badira: bat, artisauak bolumen aski handiak egiten ditu, antolatua da, bere estruktura ongi muntatua du... Horrelakoek beti kalkulatzen dute jadanik zenbat den bere produktuaren kostua eta zenbat ematen duten salmentarentzat. Bestea, artisau berriak. Horiei zaila egiten zaie hori egitea, eta, beraz, esaten diezunean dendak %40 hartzen duela, batzuetan beldurtzen dira. Nik beti esaten diet horrek esan nahi duela ez duela bere burua ongi pagatzen. Nire ustez, prezio on bat da dendak eta sortzaileak prezio bera atxikitzeko gai direnean. Hau da, dendak saltzen badu dendak irabazten du salmentaren dirua, eta artisauak ere irabazi behar du».

Elodie Lissar eskulangilea Api Aparen parte da, eta Martxukan ere izan ditu bere produktuak: «Ongi da horrelako dendak egotea, bitartekari lana egiten dute, zure izena ezagutarazten dizute... Baina, nire ustez, ez da ona zure produktuak luzaroan egotea horrelako toki batean. Guk gure enpresa izatea da interesgarriena».

Pasai Donibanen (Gipuzkoa), Amua izeneko denda bat ireki dute orain hilabete. Euskal Herriko artisauen eta diseinatzaileen lana ezagutaraztea du helburuetako bat. Halaxe azaldu du dendaren jabe Luzia Tauilek: «Pasai Donibane herri turistikoa da oso, eta garrantzitsua iruditzen zaigu hemengo produktuak eta hemengo artisauen lanak atzerritarrei ezagutaraztea». Zergatik markan urte luzez lanean ibili eta gero, bere partaidetza saldu, eta beste ibilbide bati ekitea erabaki zuen Tauilek. Ez da diseinatzailea, ezta artisaua ere, baina urteek emandako esperientzia tokiko sortzaileei laguntzeko gai dela erakutsi nahi du. Bere kasuan, dendan dituen produktu ia gehienak erosi ditu: «Dena erostea gustatuko litzaidake, iruditzen baitzait artisauari laguntzeko modurik hoberena dela. Idoia Lizeagak depositu moduan jarri ditu, baina gainontzeko guztia erosi dugu; apustu bat egin dugu».

Denda eta tailerra

Sortzaile askok ikusten dute denda bat izatearen beharra edo, behinik behin, euren produktuak dendaren batean egotearen premia. Api Apako bultzatzaileek, baina, arazo gisa ikusten zuten denda edukitzea eta sortzea uztartzeko garaian. «Salmentan zaudenean horretan zaude, jendearekin zaude, beste gauza batzuetan, eta zaila da denda bat edukitzea eta tarteka zure sorkuntzei tokia egitea. Uste dut proiektu honekin aterabide bat atzeman dugula», adierazi du Martinek. Izan ere, Api Apan sei sortzaile direnez, asteko egun bakoitzean pertsona bat egon da -oraintxe bertan denda itxita dago-. «Kooperazio lana egin dugu artisauen artean. Asteko egun bat salmentari dedikatu diogu, eta horrek ahalbidetu digu produzitzea beste egunetan eta beste eskaera batzuei erantzun ahal izatea», azaldu du.

Arantxa Paskual sortzaileak bestelako ideia du. Berak denda eta produkzioa elkarrekin eramaten ditu Oiartzungo (Gipuzkoa) Mamut merkataritza gunean duen HemenGO dendan. Denda edukitzea interesgarria dela uste badu ere, ez dela erraza dio: «Alokairu bat ordaindu behar da, eta salmentak ez dira izugarrizkoak; badira egunak ez dena inor sartzen». Lehen, Errenteriako (Gipuzkoa) herriko enparantzan zuen denda txiki bat Paskualek. Txiki gelditu zitzaion, saltzeko zein sortzeko, eta, gainera, alokairua oso garestia zen. «Denda uztea erabaki nuen, eta, hasieran, produzitzeko toki baten bila hasi nintzen, baina denda baten bila zebilen beste artisau batekin topo egin nuen, eta lokal hau alokatzea erabaki genuen».

Denda bat izateaz gain, saltzeko beste modu batzuk topatzen ere saiatzen da eskulangilea; sare sozialak, esate baterako. «Nik sare sozialak anitz erabiltzen ditut. Moda arloan nabil, eta biziki lagungarriak dira jendeari erakusteko zer egiten dudan. Argazki saioak egiten ditut, eta sare sozialen bidez hedatzen ditut. Erakusleiho bat dira, baina ez dira aski. Artisautza aipatzen duzularik, jendeak behar du ikusi, hunkitu, entseatu... Harreman zuzena behar da produktuarekin. Gero ezagutza egin duelarik, orduan bai, orduan sare soziala izan ahal da lotura zure bezeroarekin».

Merkatuak ere aski hedatuak dira, baina denek ez dute aurkitzen beren lekua. «Nik, adibidez, merkatuetan ez dut lekurik. Nire jantziak landuak dira, bereziak dira, eta jendeak intimitate bat behar du jantzi horiek probatzeko», azaldu du Arbeletxek. Paskualek, ordea, dendari baino probetxu handiagoa ateratzen dio merkatuari, asko jaitsi direla onartu arren: «Nik koadernoak, giltzatakoak, diru zorroak eta beste saltzen ditut, eta hori azoketan dezente saltzen da. Aitortu behar da, hala ere, salmenta jaitsi egin dela azken urteotan. Merkatu asko egiten dira, edozein ekitalditan jartzen dira, eta, batzuetan, balioa kentzen zaio gure lanari. Beste modu batera ikus gaitzaten nahi dugu, baloratzen da, baina kosta egiten da».

Eskulangileak ez du erronka makala, eta bakoitza bere aterabideak atzematen saiatzen da. Api Apak gaur egun ateak itxiak baditu ere -udan soilik egon da irekita-, ikusi dute salmentarako aterabide egokia dela, eta, etorkizunari begira, segitzeko animatuak dira. Barnealdean, betiere: «Guk hemen nahi dugu bizi, eta gure aktibitatea hemen nahi dugu garatu. Gainera, artisautza ez da bakarrik aberatsentzako zerbait». ]]>
<![CDATA[Estetikaren atzeko mezua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/038/001/2018-10-20/estetikaren_atzeko_mezua.htm Sat, 20 Oct 2018 00:00:00 +0200 Eihartze Aramendia Iparragirre https://www.berria.eus/paperekoa/1901/038/001/2018-10-20/estetikaren_atzeko_mezua.htm
Bigarren aldiz antolatu du Baionako Spacejunk arte zentroak hiriko muralen jaialdia. «Beti da zaila lehenengo aldia egitea, eta, gainera, kaleko artea ez da gehienek daukagun ezagutza bat. Iazko aldiarekin, urteetan buruan genuena irudietan jartzea lortu genuen, horrek jendea lasaitu zuen, eta artistek hiriko hormetan margo zezaten ahalbidetu zuen nolabait», azaldu du Alban Morlot Baionako Spacejunkeko arduradunak.

Bide horretatik, iazko helburuei segida eman diete aurten ere: «Kaleko artearen presentzia erakutsi nahi dugu, korronte honetan dabilen jendearen aniztasuna eta kalitatea ezagutaraztea eta espero ez den tokietan eskuragarri jartzea. Hori ez da festibalaren aldi bakarrarekin egiten, eta hori da interesgarria kaleko artearen alorrean: teknika eta estetika berriekin garatuz joaten da; beti berritzen ari da». Bigarren aldiak, bestalde, Saison France-Israel 2018 labela jaso du, Morlotek kontatu duenez: «Bi herrialdeen arteko hartu-eman artistikoa babesten du. Hori horrela, Untay Pour artista hartu dugu Baionako Jules Ferry ikastetxeko horma bat margotzeko, eta urriaren bukaeran hemengo bi artista Tel Avivera joanen dira. Label horrek gure proiektu kulturalaren kalitatea bermatzen du, eta nazioarteari begira ikusgarriago izan gaitezen ahalbidetzen du».

Hogei artista

Baionako gero eta horma gehiagok dute kolorea. Aurretik zeuden 23 muralei aurten beste hamazapi gehitu zaizkie. Guztira hogei artistak parte hartu dute aurten; horien artean, hainbat euskal herritarrek. Udane Juaristi Udatxo da horietako bat. Bere horma berezia da, barneko horma bat baita, mota horretako bakarra jaialdian. Interesgarria iruditu zitzaion proposamena: «Normalean, arte urbanoa kalean egiten da, baina tokia proposatu zidatenean gustatu zitzaidan». Askatasunaren plazan dagoen Cafe du Theatren dago Udatxo, herriko etxea dagoen plazan bertan, eta bere lana testuinguru horri lotuta doa: «Argazki zaharrekin jokatzea gustatzen zait, eta tokiko aspaldiko postalak topatu ditut, eta horrekin ari naiz. Plaza honetako argazki zahar bat ere sartu dut, eta gaur egungo irudiekin nahastuko dut, lehengo eta oraingo denboren artean zubi bat egiteko asmoz. Horrez gain, koloreen eta zuri-beltzaren arteko kontrastea sortu nahi dut». Lana gaur bukatzea espero du.

Baiona Handia atzean utzi, eta Baiona Ttipira murgiltzean, Patxa plazan beste bi artista dabiltza lanean. Kataluniako Reskate Studioko Maria Lopez donostiarra eta Javier de Riba bartzelonarra dira. Balea bat egiten ari dira. «Beti tokiaren ikerketa lan bat egiten dugu aldez aurretik, bere berezitasunak ikertzen ditugu, muralak inguruko identitatea adieraz dezan. Patxa plazako horma bat eskaini ziguten, euskal kultura bertako jendearentzat eta kanpokoentzat sustatzen duen tokia. Hori oso interesgarria iruditzen zaigu: kulturen arteko topaketa eta horrek dakarren aberastasuna», azaldu du Lopezek. Balearen irudia hartzearen arrazoiak azaldu ditu: «Euskal baleontzien gaia landu genuen, nola Eubalena glacialis balearen desagertzearekin toki berrietara nabigatu zuten eta elkarrekin komunikatzeko hizkuntza berriak sortu zituzten. Bestalde, euskal kostan balearen arrantza dokumentatzen duen lehen dokumentazioa Baionak balearengandik datozen produktuak saltzeko pribilegioa lortu zuenetik dator».

Horma berean, baina, bi artelan margotu dituzte. Nola? Margo fotoluminiszentearekin eta argi instalazio batekin. Interpretazio bikoitzeko murala deitzen diote: argia itzaltzean, ilustrazio berri bat azaltzen da. Orain urte batzuk lantzen ari diren Harreman deituriko proiektu baten parte da.

Baiona Ttipitik Santizpiritu auzora doan zubia pasatu, eta Habas La Pleine egoitzan Fermin Moreno artista bilbotarra dago. Garabia hondatua du, eta teknikariaren zain dago. Jaialdiak baliabide guztiak jartzen dizkie artistei: garabia, pinturak, hotela, janaria... «Ez da beti horrela izaten. Artistek normalean baldintza batzuk dituzte lan egiteko: batzuek materiala eskatzen dute, besteek makinak... Festibal hau, alde horretatik, oso ondo dago», esan du Morenok. Teknikaria datorren bitartean beheko zatia margotzen hasia da aldez aurretik egindako zirriborroari begiratuz. Irudi abstraktu bat egingo du, horrek ezaugarritzen baitu artista bilbotarra. Ez zekien horma non zegoen, eta uste du hori garrantzitsua dela: «Ez da gauza bera Baiona erdian egitea edo hemen». Beste kazetari bat etorri zaio jarraian, ez zuen espero, «baina noiz lan egingo dut?», galdetu du erdi txantxetan erdi serio.

Horrelako festibalei garrantzia ematen diete laurek, «ate asko» irekitzen dituztela iritzita. «Jende asko mugitzen da mundu honetan, eta Baionakoa nahiko ezaguna egin da. Zure lana zabaltzeko aukera ematen du, eta sare sozialen bidez zabalkunde handia izaten du», adierazi du Juaristik. Reskate Studiokoen iritziz, arte murala «baztertu» egin da, eta publizitateari lekua egin: «Festibalek lan handia egiten dute administrazioekin zein bizilagunekin espazio publikoa produktuen eskaintza soilik ez izateko». Nabarmendu dute artista gisa asko ikasten dutela margotzen duten tokitik aldez aurretik egiten duten ikerketa lanari esker, besteak beste. «Oso aberasgarria da bizilagunen erreakzioak ikustea. Arte publikoa denez, ikusgai zaude, onerako zein txarrerako. Horrez gain, ez dugu alboratu behar hau dela gure lanbidea eta ordaindua izan behar duela. Askotan, ikusgarritasunaren truke lan egitea proposatzen digute. Nori bururatuko zitzaion tratu hau paisajista bati, adibidez?». Lan publikoa izanik, ardura «handiarekin» hartzen dute Reskate Studioko Lopezek eta De Ribak: «Gizartea modu justuan eta demokratikoan aurreratzen laguntzeko balioak transmititzeko betebeharra sentitzen dugu. Espero dugu, gutxienez, gure aletxoa jarri ahal izatea, ez bakarrik estetikaren aldetik, baita mezuaren aldetik ere».

Arte urbanoak hiri bati mugimendu asko eta aberastasuna ematen diola pentsatzen du Juaristik: «Hiria koloreztatzeaz gain, jendeak artea beste modu batera ulertzeko aukera ematen du, gertutasuna ematen du. Askotan, artea gauza abstraktu baten moduan edo beste maila bateko zerbaiten moduan ikusten da, eta hori hautsi egiten da horrelako jaialdiekin». Morenok bat egiten du iritzi horrekin: «Gaur egungo hiriak edertzen ditu, ez bakarrik arte arloan, baita sozialki ere. Hirian dena oso monotonoa da, eta honekin begirada aldatzen duzu, arkitektura aldatzen da».]]>
<![CDATA[«Gure helburua jendea zutik ezartzea zen, euren autonomia berreskura zezaten»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1948/046/001/2018-10-14/gure_helburua_jendea_zutik_ezartzea_zen_euren_autonomia_berreskura_zezaten.htm Sun, 14 Oct 2018 00:00:00 +0200 Eihartze Aramendia Iparragirre https://www.berria.eus/paperekoa/1948/046/001/2018-10-14/gure_helburua_jendea_zutik_ezartzea_zen_euren_autonomia_berreskura_zezaten.htm Les Mouettes —itsas ainara edo antxeta euskaraz— sorreran ibili zen pertsona bati otu zitzaion. Haren arabera, antxetak ekaitz bat datorrenean portuan pausatzen dira, eta hori izango zen hain justu egoitzak egin behar zuen lana, zailtasunetan ziren pertsonei, ekaitz betean zeudenei, geriza eman.

Naoneden sortu zinen; noiz etorri zinen Euskal Herrira?

22 urterekin etorri nintzen, euskaldun batekin ezkondu ondoren. Senarraren familiak harrera biziki ona egin zidan, baina egia da hastapena pixka bat zaila izan zela. Hiri handi batetik atera ondoren jin nintzen Baionara, eta Baiona biziki tipia zela atzeman nuen, baina senarra Baionako langile gazteen aterpetxearen zuzendari zen, eta bera laguntzen nuen; beraz, oso okupatua nintzen, eta ez nintzen aspertzen.

Gero, Les Mouettesen hasi zinen. Nolatan?

1983a zen. Egoitza berri baten zuzendaritza hartzeko prest ote nintzen galdegin zidaten. Zailtasunetan ziren emazteak eta haurrak zituzten amak errezibituko zituen zentro bat izanen zen. Egoera ez zen berria, zailtasunean ziren emazteak baziren jadanik, eta Montaut plaza inguruan aterpetuak ziren apartamentuetan, baina ez zegoen zainketarik, ez zegoen kudeaketarik, eta, beraz, arazoak sortzen ziren auzoan. Hortaz, jende multzo batek gogoetatu zuen, eta egitura berri baten sortzea erabaki zuen; beraz, proiektu bat eraiki zuten, eta niregana jin ziren dena egin eta gero.

Baietza eman, eta hogei urtez aritu zara bertan.

Hastapenean kezkatua nintzen, ez nekien gai izanen nintzenetz lan hori egiteko; ez nuen esperientziarik alor horretan. Nire lan esperientziak nerabeekin ziren Frantzian, eta hemen hezitzaile gisa aritu nintzen Matignon zentroan haur elbarrituekin, eritasun fisiko zein mentalak zituztenekin. Urteek formakuntza eman didate, baina beste eskualdeetara joan nintzen horrelako aterpetxeek nola funtzionatzen zuten ikusteko.

Nolakoa izan zen egoitzaren hastapen hori?

Esperientzia zuen hezitzaile bat hartu zen, eta horrek anitz lagundu zuen; fite, beste hezitzaile batzuk hartu ziren, eta zinez talde sendoa eta elkar laguntzen genuen taldea osatu genuen.

Hastapenean, indarkeria jasaten zuten emazteak errezibitzen genituen, haurrekin izan edo ez, hemen ingurukoak zein beste departamenduetatik etorritakoak. Baziren, hala ere, mintzatzera etortzen ziren emazteak ere, aterpetuak ez zirenak. Informazioa nahi zuten, guk euren kasuan zer eginen ote genuen galdetzen ziguten. Gu ez ginen euren lekuan, eta zaila zen erantzun bat ematea egoera horretan. Hasierako urteetan, egoitza logeletan antolatua zen, emazteak ganbaratan zeuden aterpetuak, eta bizi kolektiboa egiten zen, hala nola elkarrekin bazkaltzen eta afaltzen zuten, astelehenean denak elkartzen ziren, eta astea antolatzen zuten: nork prestatu zuen bazkaria, afaria... Lanak banatzen ziren. Egunean zehar emazteak libre ziren nahi zutena egiteko, sartzeko, ateratzeko, haurrak eskolara eramateko, jardueretara... Behean sala bat zegoen, eta aukera zuten lagunak edota familiakoak errezibitzeko.

Denborarekin ohartu ginen bizi kolektibo hori ez zela beti ona: haurren artean baziren kalapitak, emazteen artean ere bai... Bizi kolektibo hori ere ez zen ona arazo arras desberdinak izaten ahal zirelako emazteen artean, desberdintasun hori ez zen egokia beti elkarrekin bizi ahal izateko. Beraz, antolaketa berrikusi genuen, eta, logeletan ezarri ordez, apartamentu txiki batzuetan ezarri genituen. Aldaketa hori onerako izan zen, emazteak hobeki ziren apartamentuetan, batzuetan esku hartu behar bagenuen ere. Gero, ordea, ez zen aski leku, eta Baionan apartamentuak alokatzen hasi ginen diru laguntza berezi batzuen bitartez.

Zenbat denboraz egoten ziren egoitzan?

Garai hartan genuen arazoa etxebizitza bat topatzea zen, orain baino zailagoa zen orduan. Beraz, familiak batzuetan sei hilabetez, zortzi hilabetez edo urtebetez egoten ziren egoitzan. Izan ere, egoitza uzteko irtenbide bakarra etxebizitza bat atzematea zen. Denbora hartzen zuen etxebizitza bat topatzeak, familia horiek ez ziren biziki lagunduak diruz, laguntzekin bizi ziren familiak izan ohi ziren. Dena den, jadanik zaila zen haientzat lan egitea, arazo anitz baitzituzten konpontzeko. Etxebizitza eskuratzen zutenean, egoitzatik joaten ziren, baina batzuk itzuli egiten ziren euren bikotekidearekin ezin zirelako bizi. Apartamentutik joaten zirenean, hala ere, harremanetan segitzen genuen haiekin, egoitzarekin berarekin, hezitzaileekin... adibidez, astebeteko otorduen plangintza bat bazuten, laguntza guztiz konkretua zen, baina horraino ere behar zuten laguntza. Euren etxebizitzan instalatzen zirelarik, berehala harremanetan sartzen ziren auzoko edo eskualdeko gizarte laguntzailearekin, berak hartu behar baitzuen segida.

Nolakoa zen harremana hezitzaileekin?

Hastapenean hezitzaile emakumeak hartzen genituen bakarrik, baina mundu honetan gizonak ere sartu nahi izan genituen emazte zein haur horiek gizonaren irudi bat ukan baitzuten. Ideia zen gizonez ukan zuten irudi negatibo hori aldatzea. Hastapenean zaila izan zen, baina pixkanaka lortu genuen.

Behar bati erantzunez sortu zen egoitza, lehenagotik eman ez zitzaiona. Kontzientzia feminista bat nabaritzen zenuen?

Hastapenean ez nuen sobera hautematen. Garai hartan ez zen emazteen eskubideen informazio zentrorik [CIDF frantsesezko sigletan] Baionan; Pauen bazen, eta hara bilkuretara joaten nintzen. Borrokatu nintzen Baionan horrelako zentro bat egoteko, eta Pauetik norbait etortzea lortu nuen; gure zentrora noizbehinka etortzen zen zerbitzu hori emateko. Erran behar da CIDFeko pertsona hori egoitzara etortzen bazen ere, ematen zuen zerbitzua ez zela egoitzan zeuden emazteentzat bakarrik, edonorentzat irekia zen. Geroztik, Baionan garatu da, eta gaur egun egoitza bat bada.

Zaila zitzaizuen administrazioarekin lan egitea?

Zaila zen estatutik dirua lortzea. Hala erraten ziguten: «Kostu handia duzue, eta, gainera, ez diguzue fitsik ekartzen». Ekonomikoki ez ginen errentagarriak estatuarentzat. Aurrekontua borrokatzera joaten nintzen urte guziz, eskatutakoa ez zuten eman nahi... Zaila zen.

Beste elkarteekin harremanik bazenuten?

Paueko, Tolosako eta Ageneko mota bereko egoitzetako zuzendariekin elkartzen ginen, gure kezkak, arazoak-eta trukatzeko; elkarlan bat eramaten genuen, hiru hilabete guziz elkartzen ginen.

Pertsona gisa eta egoitzako zuzendari gisa, zerk ematen zizun minik handiena?

Bi gauzak. Lehenengoa, emaztea bikotekide biolentoarekin itzultzen zenean. Baina ezin zenuen ezer egin, aske zen hori erabakitzeko. Eta, bigarrena, haurrak objektuak balira bezala tratatzen zituztenean. Haur bat pertsona bat dela erakusten genien emazte batzuei, eta hezitzaile batzuk haurrekin jolasten ziren amaren aitzinean amak ikusteko nolabait zer egin behar zuten.

Egoera zailak bizi izan zenituen, onak baino gehiago, agian...

Gogoratzen naiz gaztetxo batzuk amarekin aterpetuak izan zirela, eta handik hamabost urtera haur berak errezibitu genituela heldu zirela. Horrek min egiten du, eta horrelako bi kasu izan genituen. Egoera positiboak ere izan ditugu, noski: emazte bat haur batekin jin zen, haren bikotekidea biolentoa zen, eta egoera horretatik ateratzea lortu zuen, formatu eta hezitzaile berezitua bihurtu zen. Gure helburua jendea zutik ezartzea zen, euren autonomia berreskura zezaten. Parte batean lortu genuen.

Zaila zitzaizun arazoen motxila uztea?

Kasu biziki zailak zirenean ez zen erraza; etxera ekartzen nituen arazo horiek. Adibidez, amari haurrak beste egitura batzuetan jartzeko kentzen zitzaizkiolarik, biziki zaila zen. Ama horietako askok erraten zuten nahiago zutela familian gelditu, nahiz eta tratu txarrak pairatu ez eta haurrak kendu. Mendira joateak on egiten zidan.

Les Mouettes egoitza oraindik ere existitzen da, eta gaur ere eginkizun garrantzitsua betetzen du. Ez da kezkagarria? Hau da, sortu zenetik 35 urte pasatu dira dagoeneko....

Kasu zailak beti egon dira, eta egonen dira; nik erranen nuke, gainera, orain biolentzia kasu gehiago daudela egoitza sortu zenean baino. Les Mouettes garatuz joan da; ez dakit orain nola funtzionatzen duen, baina gaur egun baliabide gehiago daude zailtasunetan diren pertsonei laguntzeko, jendea ere formatuago dago; egun osoan daude jendea errezibitzeko. Gu ere 24 orduz prest ginen errezibitzeko, baina orain antolatuago dago dena. Gauzak aberastuz joan dira esperientziak hala erakutsita. Berehalako harrerarentzat ere eraginkorragoak dira.

Les Mouettes utzita, emakumeen alde lanean jarraitu duzu?

Erretreta garaia iritsi zenean utzi nuen Les Mouetteseko zuzendaritza. Alor sozialean jarraitu dut lanean, baina egituretatik kanpo; Emausen engaiatu naiz, esaterako.]]>
<![CDATA[Berriro bere lekua har dezan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1930/038/001/2018-10-03/berriro_bere_lekua_har_dezan.htm Wed, 03 Oct 2018 00:00:00 +0200 Eihartze Aramendia Iparragirre https://www.berria.eus/paperekoa/1930/038/001/2018-10-03/berriro_bere_lekua_har_dezan.htm
Orain bi aste ezarri zituzten sareak lurrean eta egunero-egunero joaten dira biltzera. «Jendeak pentsatzen du gaztaina fruitu azkarra dela, baina ahula da. Bere gustua eta kalitatea mantendu nahi bada berehala bildu behar da», azaldu du Itoizek Lekorneko gaztainondoak erakusten dituen bitartean. Iaz 3,5 tona bildu zituzten eta aurten gorago ezarria dute erronka: hamar tona biltzeko esperantza dute. Autoa hartu eta Hazparneko lurretan dauden gaztainondoak erakutsi ditu. Armand David lizeoaren lurrak dira eta modelo bezala baliatzen ditu: «Hemen dauden gaztainondoak orain dela hogei urte landatu genituen. Begira, begira [gaztainak erakutsiz], izugarriak dira eta ez diegu fitsik botatzen, gaztain hauek arrunt bio dira. Eremu hau gaztainondoak nola landatu behar diren eta zein baldintzatan zaindu behar diren erakusteko baliatzen dugu».

Ekonomia baterantz

Gaztain horiekin zer egin daitekeen eta zer egiten duen erakutsi du Itoizek; horretarako, Bidarrain (Nafarroa Beherea) duen Sativa dendara joan da. Saltokiaren atzeko aldean gaztainak idortzeko labea du, gero ondoan duen harrizko eiheran irina egin ahal izateko. Gaztainekin garagardoa egiten ere hasi da orain ez asko. Oraingo munduan gaztainarentzat ate bat badela pentsatzen du Itoizek: «Badira zenbait besta gaztainaren inguruan, baina ez da ekonomia bat lehen bezala fruitua biltzeko, saltzeko... Gaztainak bere lekua hartu behar du, badu oraino gero eder bat. Norbaitek idatzi zuen Frantziako egunkari batean gaztainek jendearen bizitzetan lekua hartuko zutela berriz».

Horretan dabiltza eta elkarte bat sortzeko bidean dira. Proiektu horren barruan daude Lapurdiko Lekorne, Luhuso, Makea eta Nafarroa Behereko Heleta, eta Bidarrai, historikoki gaztainondoak izan dituzten herriak: «Herri horietako auzapez eta hautetsiekin izan naiz. Guztiak ados dira, eta gauzak ongi, hil honetan berean izenpetuko dugu elkartea sortzeko agiria. Bada lana, zuhaitzak landatu behar dira, eremuak garbitu... mendi lur horiei balioa eman behar zaie, eta, hortik, ekonomia bat sortu gaztainondoen inguruan».

Kirikino hesiak

«Ez gara konturatzen eta gaztainei ez diegu eskertzen guregatik egin zuten guztia», dio Iñaki Garcia Uribe Aranzadi zientzia elkarteko Etnografia Saileko kideak. Euskal Herrian gaztainaren kultura ikertu dutenetako bat da, besteak beste, Alberto Santana, Felix Muguruza eta orain bi urte hil zen Enrique Ibabe etnografoekin batera. Orozko (Bizkaia) Euskal Herrian gaztainaren kulturarik handiena duen herria dela dio: «Euskal Herrian gutxi gorabehera 110 bat kirikino hesi [gaztainak morkotsen barruan biltzen zituzten harrizko eraikuntzak] daude katalogatuta, eta horien erdiak Orozkon daude. Datu hori izugarria eta esanguratsua da. Zergatik ez daude Ezpeleta, Oñati edo beste nonbait? Horrek atentzioa eman zigun. Santana historialari etnografoak azaldu zigun XVIII. mende bukaeran gaztainaren esportazio maila gorena izan zela. Gaztainez beteriko itsasontziak astero ateratzen ziren Bilboko Atxuritik Herbehereetara, Alemaniara edota Belgikara. Ehunka eta ehunka gaztaina egunero, ikaragarria da».

Orozkon gaztainondo asko zeuden, beste hainbat tokitan zeuden bezala, baina diferentzia da bazela pertsona bat interesatua Orozko gaztainak esportatzeko tokia izateko. Pertsona hori Manuel Goikoetxea komisionista laudioarra zen. Bilboko zinegotzia zen, eta ontzidi bat zuen Anberesko (Belgika) enpresari batekin —Pedro Goossensekin—, eta haren bidez esportatzen zituzten gaztainak. «Hortik, Orozkon hainbeste kirikino hesi egotearen arrazoia: negozio bat bazelako. Ekonomia bat zegoen, basoa ekonomizatu zuten», azaldu du. Ekonomia horrek zuen garrantzia baieztatzen duen dokumentu bat topatu zuten, 1780koa: «El motín de los castañeros de Orozco en Atxuri (Orozkoko gaztain-saltzaileen matxinada Atxurin) deitzen da, eta hor azaltzen da anegaren prezioa aldatu zietelako matxinatu zirela».

Baserria eta gaztainondoak

Euskaldunen gosea gutxitu zuela ados dira Itoiz eta Garcia Uribe. «Oraino entzuten ahal da aitatxi-amatxien solasetan euren jatekoa gaztain eta esne eta gaztain eta ogi zela», esan du Itoizek. Baserrietan jaten zen beste gauza bat gaztain zopa zen, Aranzadiko etnografoak azaldu duenez: «Gauetan denek elkarrekin gaztain zopa hartzen zuten. XX. mende hasieran errezeta galdu egin zen, ez baitzuen inork transkribatu, baina orain hamabost urte Loiuko amama batek errezeta eman zigun, eskasia eta pobrezia denboretan prestatzen zutena».

Gaztainaren garrantzia agerian uzten duen beste gertakaria baserriei lotuta doa. XV. mendean, euskal baserriak eraikitzen hasi zirenean, etnografoaren hitzetan, baserritarrak behartuak ziren inguruan hainbat gaztainondo landatzera: «Gaztainondoa baserrien eskutik doa, fruituaren garrantziagatik eta haren egurraren iraunkortasunarengatik. Garai hartan, ez zituzten iltzeak erabiltzen, baizik eta gaztainondoetatik sortzen zituzten makilatxoak».

XIX. mende bukaeran, ordea, gaztainondoen «minbizia» etorri zen, tintaren gaixotasun esan ziotena. «Dirudienez, New Yorketik Donibane Lohizunera barku bidez iritsi zen», azaldu du Garcia Uribek. Gaztainondoek tinta beltzaren gisako likido bat zornatzen zuten. Gaixotasun horren aurkako tratamendua Pedro Urkijo ingeniari agronomoak asmatu zuen, Aranzadiko etnografoaren arabera. Bederen Hego Euskal Herriko gaztainondoena.

Izan ere, Beñat Itoizek kontatu duenez, Aldudeko (Nafarroa Beherea) eta Zuraideko (Lapurdi) bi misiolariei esker, Ipar Euskal Herriko gaztainondoak salbatu ahal izan ziren: «Japonian jainkoaren berri emateaz gain, bazuten beste misio bat: gaztaina eritasun horretatik salbatzea. Bazekiten Japoniako gaztainak ez zuela eritasun hori biltzen, eta, han zegoen apaiz batek emandako azalpenak kontuan hartuta, kutxa batzuetan igorri zituzten gaztainak. Erein, eta sortutako zuhaitzetatik gure gaztainondoak txertatu zituzten».

Gaur egun, beraz, Ipar Euskal Herrian dauden gaztainondoak hibridoak dira, castanea sativa ziren, eta orain castanea crenata dira, txertaketaren ondorioz.]]>
<![CDATA[Migratzaileei arta «duina» emateko harrera toki gehiago eskatu dituzte]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/014/001/2018-09-30/migratzaileei_arta_duina_emateko_harrera_toki_gehiago_eskatu_dituzte.htm Sun, 30 Sep 2018 00:00:00 +0200 Eihartze Aramendia Iparragirre https://www.berria.eus/paperekoa/1946/014/001/2018-09-30/migratzaileei_arta_duina_emateko_harrera_toki_gehiago_eskatu_dituzte.htm
Baionako Euskaldunen plazan izan zen agerraldia. Toki esanguratsua da, autobus konpainiak han biltzen baitira. Amaia Fontang Etorkinekin kolektiboko bozeramailean hitzetan, «gaur egungo egoera islatzen du». Eguna bera ere ez zen edozein, Euskal Hirigune Elkargoak bilkura baitzuen atzo Baionan. Eta, hain justu, Jean Rene Etxegarai elkargoko lehendakariari eta Lapurdiko, Nafarroa Behereko eta Zuberoako hainbat herri eta hiritako auzapezei gutun bat helarazi zieten migratzaileen aldekoek; haien egoeraren «larritasunaz» ohartarazteko eta egoera hobetze aldera beharrezkoak diren ahalak jar ditzatela eskatzeko. «Ezinbestekoa iruditzen zaigu Euskal Hirigune Elkargoak eraikin bat irekitzea», adierazi zuen Helene Ducarre tokiko CIMADE elkarteko presidenteak. Bide horretatik, gogorarazi zuen gaur egun Hendaia (Lapurdi) eta Baiona artean ez dagoela horrelako zentrorik.

Hiru eguneko egonaldiak

Bilboko Ongi Etorri Errefuxiatuak taldeko Catherine Verbruggenek batik bat Bizkaiko egoeraren berri eman zuen, nahiz eta Gipuzkoan ere antzera daudela ohartarazi. «Ez da zaila ikustea Bilbo, estrategikoki, pasabide bat dela, eta, hori horrela, denbora da pasaian diren pertsonentzat harrera toki bat eskatzen dugula», esan zuen. Gogorarazi zuen Bilbora iristen diren pertsonek soilik hiru eguneko aterpe eskubidea dutela: «Orain dela urte batetik hona, ordea, egoerak okertzera egin du, asilo eskatzaileak gero eta gehiago direlako eta epeak luzeagoak direlako. Jendeak urtebete pasatu behar badu asilo eskatzaile moduan onetsia izateko, eta, beraz, etxebizitza baterako sarbidea izateko saturazio mailara iristen gara. Jantoki publikoak ere beteta daudela ikusi dugu». Uda honetan herritarrak eurak antolatu dira migratzaileei harrera egiteko eta bizitzeko oinarrizko eskubideak bermatzeko: «Horrekin demostratu nahi izan dugu posible dela gure baliabideekin harrera egitea, eta erakutsi nahi izan dugu erakundeen jarrera salagarria dela». Uda pasatuta, Eusko Jaurlaritzarekin bilera bat izan zuen Ongi Etorri Errefuxiatuak taldeak: «Prentsaren bidez esan zuten ez dakit zenbat baliabide martxan jarri dituztela, oso harrera ona eman dutela... Baina hori ez da egia. Nahiz eta leku berriak ireki, ez da aski, eta jende asko gelditu da kalean».

Bide bakarra

Gaur egun migratzaileek duten bide bakarra Marokotik Espainiara doan bidea da, Turkiatik Greziara pasatzeko bidea itxia baita eta Libiatik Italiarakoa ere bai. «Baina badakigu dagoeneko bide hori ixteko ahalegina egiten ari direla. Urtarrilaz geroztik 50.000 pertsona gelditu dituzte Marokon, eta 6.700 deportatu dituzte», azaldu zuen Ducarrek.

Esku artean dituzten datuak jakinarazi zituen: «2016an, 8.000 pertsona iritsi ziren Marokotik Espainiara. 2017an, 22.000, eta, aurtengo lehen seihilekoan, 27.000. Gehienak Algecirastik (Cadiz) eta Malagatik igaro dira». Asiloari dagokionez, 2016an eskatutako 9.540 eskaeretatik 600 onartu zituen Espainiak. «Beraz, hor ulertzen dugu migratzaileek Espainian direnean zergatik jarraitu nahi duten ibilbidea».

Egoeraren larritasunaz eta irtenbide baten beharraz ohartarazteko ekintza gehiago egingo dituzte. Ondoko egunetan emango dute horien berri.]]>
<![CDATA[«Joaldunek zerbait ekartzen dugu; ez gara folklorean ari»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/048/001/2018-09-28/joaldunek_zerbait_ekartzen_dugu_ez_gara_folklorean_ari.htm Fri, 28 Sep 2018 00:00:00 +0200 Eihartze Aramendia Iparragirre https://www.berria.eus/paperekoa/1886/048/001/2018-09-28/joaldunek_zerbait_ekartzen_dugu_ez_gara_folklorean_ari.htm
Orain urte batzuk, joaldun talde andana bat sortu zen Euskal Herriko hainbat herritan. Hazparneko Joaldunak taldea ere testuinguru horretan sortu zen?

CHRISTIAN HIRIGOIEN: Ez dut erraten ahal boom horretan sortu zela. 1988an, Hazparneko gazte batzuek zerbait berezia egin nahi zuten Ipar Euskal Herrian, baina ongi lotua zena Euskal Herriko kulturan. Iturengo joaldunen ikustera joan ziren, esplikatu zieten zer nahi zuten, haiek onartu zuten, eta gauzak nola egin behar ziren azaldu zieten: joareak nola estekatzen ziren, urratsak nola egin behar ziren... Hastapenean, zortzi kide ziren Hazparnen, eta, gaur egun, hogei gara.

XIMUN BELLECAVE: Garai hartan irringarria zena da Iturenen izan zirenetako batek margoz egin zituela jantziak. Hau da, jantziak nola izan behar ziren jakiteko, margotu egin zituen, gero etxerat sartzean zer behar zen ohartzeko. Beharbada, ez zuten argazki tresnarik, eta are gutxiago telefonorik!

Joaldun autentikoak Iturengoak, Aurtizkoak eta Zubietakoak direla diote. Gainontzekoak imitazioak zarete?

X.B.: Haiek dira sortzaileak edo mantendu dutenak beharbada, baina haiek ziren ageri ziren lehen taldeak, eta gero herri bakoitzak bere taldea sortu nahi izan du; beraz, imitazioa ez dakit erraten ahal den. Guk atzematen dugu gure bitartez ere joaldunen ordezkaritza hori mantentzen dugula herri guztietan gure taldea muntatuz.

Joareak jotzeko tradizio bat omen dago.

X.B.: Ez da legerik, ez da deus idatzirik. Haiek egin dute haiena. Denek ez dugu berdin jotzen, ez dugu denek ber pausoa, batzuek fite egiten dute; guk, beharbada, emekiago...

C.H.: Guk, adibidez, goiti eta beheiti jotzen dugu; beste batzuek, beheiti bakarrik. Bakoitzak bere jotzeko moldea egokitu du.

Tradizioaren gaiarekin segituz, joaldunak gaur egun, ordea, inauterietako girotik harago ere ikusten ahal dira.

X.B.: Bai, normalki inauteriz bakarrik egiten da, eta hori, nire ustez, demokratizatu da. Negua gibelean uzteko, uda ekarrarazteko, izpiritu txarren uxatzeko... hori da gibeleko sinboloa, baina, orain, herri bestetan ateratzen gara, erakustaldi bat egiten dugu. Pentsatzen dut ez dela denen plazeretan hori, baina guk garrantzitsua ikusten dugu joaldunen jarduna biziaraztea, eta jendeak ikustea zer den.

Gaur egun, zer irudikatzen dute joaldunek?

C.H..: Elkartasun bat. Desfile bat ederra izateko, denak bertan ari izan behar gara, eta serioski egin behar da. Joaldunek zerbait ekartzen dugu; ez gara folklorean ari.

Zergatik ikusten dira hain emakumezko joaldun gutxi?

X.B.: Gure taldean ez da emazte bakar bat ere, adibidez. Badira emazteak dituzten taldeak, baina zerendako hain guti? Hastapenean, joareak mugitzeko indarra izan zitekeen agian, baina ez dakit. Mutikoen artean egin da beti hori segur, baina ez dut azalpenik.

C.H.: Ez da indar jokorik joaldunetan, teknika da.

Orain bi urte batu zineten Euskal Herriko Joaldunen Biltzarrera.

X.B.: 2016an ukan genuen lehen gomita Euskal Herriko Joaldunen Biltzarrean sartzeko. Lehenagotik ez genuen ukan; beharbada, ez zekiten existitzen ginenik ere. Arangurenen [Nafarroa] izan zen biltzarrera joan ginen, eta hor ohartu ginen bazela Euskal Herriko elkarte oso bat, joaldun anitz. Baina Iturengo eta Zubietako joaldunez galdetuta, hor ez zirela erran ziguten. Erran ziguten ez dutela elkartean sartu nahi, baina ezin dugu fitsik erraten ahal, ez baitugu haien ikusmoldea ukan.

C.H.: Gure taldeaz gain, Ipar Euskal Herrian badira beste hainbat talde. Hendaian bada bat; Baionan, Donapaleun eta Uztaritzen talde berri bat muntatzen ari da. Guregana jin dira galdetzeko nola egin behar zen, bistan dena erakutsi diegu, eta bi aldiz jin dira gurekin kalera.

X.B.: Guretzat, hori biziki garrantzitsua da, galde bat badugularik gure lana da besteei dakiguna erakustea ere, Iturengoek guri erakutsi ziguten bezala.]]>
<![CDATA[Sorkuntzarako eremuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1875/030/001/2018-09-19/sorkuntzarako_eremuak.htm Wed, 19 Sep 2018 00:00:00 +0200 Eihartze Aramendia Iparragirre https://www.berria.eus/paperekoa/1875/030/001/2018-09-19/sorkuntzarako_eremuak.htm
Itsasbazterreko Kontserbatorioak 1979an erosi zuen Nekatoenea baserria, eta garai hartan oraindik ere jendea bizi zen bertan, erretretan zeuden hiru anaia. Azkenak etxea utzi zuenean hasi ziren artisten etxea izango zen ideia gauzatzen. Hendaian bazen elkarte sortu berri bat, zientzialariak, artistak eta pedagogoak batzen zituena: Abbadiako Adixkideak. Ganix Grabieres elkartearen sortzaileetako bat izan zen, eta horrela gogoratzen du Nekatoenearen urteurrenaren haritik egindako liburuan: «Elkarte sortu berri bezain dinamikoa gogoetan ere aritu zen bere kabuz, eta hasia zen natura eta kultura horrenbeste batzen eta elkar elikatzen dituen leku honetan kultura zentro baten sorrera serioski proiektatzen».

Kontserbatorioaren argitalpen baterako eskaera egin zion Marval argitaletxeari, eta ekoizpen bat egin zuen Michel Semeniakok, Nekatoenean aterpetuta egon zen lehen artistak. Esperientzia hori baikorra izan zen, eta bultzada eman zion egoitza artistikoa bihurtzeko.

«Euskal Herrian lehendabizikoetarikoa izan zen, ez bazen lehena. Frantzian 1980ko hamarkadan hasi ziren egonaldien kontzeptuarekin; Hego Euskal Herrian ez zegoen horrelakorik», kontatu du Aintzane Lasartek; Nekatoeneako euskal literatura egonaldiak kudeatzen ditu, bai eta mugaz gaindiko egitasmoak ere.

Hasiera gogoangarria

Etxalde zaharra zen Nekatoenea, eta zaharberritzeari ekin zioten 1996 inguruan. Bi urte geroago, sormen egonaldiak antolatzen hasi ziren. Urte bakoitzean bi egonaldi eskaintzen hasi ziren, baina gerora lau hilabeteko egonaldi bakarra egitea erabaki zuten. Egonaldi horretako lehenean Asier Perez Gonzalez izan zen; ongi gogoan du Lasartek: «Elkarteko bazkide nintzen ni orduan, eta artista horrek egin zuen aurkezpenean egon nintzen. Izugarria izan zen. Merkataritza guneei buruzko fanzine baten modukoa egin zuen. Garai horretan, Txingudi sortu berria zen, eta hemengo hautetsiak zur eta lur geratu ziren». Ordutik, artista plastiko anitz pasatu dira bertatik, baina ez soilik diziplina horretako artistak; dantzariak, idazleak, musikariak, koreografoak eta beste ere izan dira sormen lanetan.

Bi apartamentu daude Nekatoenean, diziplina bereko edo desberdinetako bi artista aterpetzeko. Edo artista bat eta zientzialari bat. Bi etxebizitzak banatzen dituen ate bat dago tartean, gako batekin. Hala azaldu du Grabieresek: «Ostatu hartutako bi protagonisten proiektua komuna bada, haize korronteak saihesteko soilik ixten da atea. Proiektuak eta jardunak zeharo ezberdinak badira, aldiz, gakotu egiten da sarraila. Norberaren gogoaren arabera irekitzen ala ixten da».

Euskarazko gazte literaturaren egonaldiak gerora etorri ziren, 2011n, hain zuzen —tartean EIZIE Ingurumenaren aldeko Ekimen Zentro Iraunkorraren nazio ziurtagiria lortu zuen Nekatoeneak—. Fernando Morillo idazlea izan zen lehenengoa, eta, gerora, sei idazle izan dira, hala nola Yolanda Arrieta, Patxi Zubizarreta eta Amaia Hennebutte.

Aurten euskal idazleen egonaldiaren zortzigarren aldia izango da, azaroaren 5etik aurrera; Iñaki Martiarena Mattin sortzaileak hartuko du aterpe lau astez. Kamishibai ipuin bat idatzi eta marraztea du helburu, eta horretarako Nekatoenea inguruko elementuak erabiliko ditu —itsasoa, kaioak, sagastia...—. Nekatoenearen egonaldiak, baina, ez dira horretara mugatzen. Beste hainbat egiturarekin partaidetzan antolatzen dituzte egonaldiak 2010az geroztik, besteak beste.

Urte horiek guztiek eman duten eskarmentua lagun, aurrera begira jarrita daude. Lasarteren erronka ez da makala: «Ipar Euskal Herriaren eta Hego Euskal Herriaren arteko harremanak lortu nahiko nituzke. Sustatu baino gehiago, lortu, zailtasunak baitaude. Kontziente naiz hemen txikiak garela, erakunde batzuentzat ez gaude nahiko urruti Frantzia izateko, baina Hegoaldekoak ere ez gara; beraz, ez gara ez batean ez bestean sartzen. Bi aldeen artean zubi berriak nola sortu ikusi behar da, baina baikor nago; badaude gauzak egiteko».]]>
<![CDATA[Euskarara lerratzeko eguna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/040/001/2018-09-15/euskarara_lerratzeko_eguna.htm Sat, 15 Sep 2018 00:00:00 +0200 Eihartze Aramendia Iparragirre https://www.berria.eus/paperekoa/1872/040/001/2018-09-15/euskarara_lerratzeko_eguna.htm
Lerra kirolak ere euskal kirolak direla aldarrikatzea eta aisialdietan euskararen erabilpena bultzatzea dira ekitaldiaren helburu nagusiak, Ramuntxo Etxeberri Glissegunaren antolatzaileak azaldu duenez: «Ikastolen eta euskararen irudia gaztetu nahi dugu. Hor, baina, bada hertsapen bat, kirol horietan ez dela hainbeste euskaldun, baina ahal delarik euskaraz egiten ditugu». Hortik abiatu zen, hain justu, Glisseguna antolatzearen ideia edo beharra: «Inkesta soziolingustiko bat egin zen, eta emaitzetan ikusi zen euskararen irudia XIX. mendeari lotua zela eta gazteek ez zutela euskara modernitatearekin lotzen. Hori aldatu nahian, garai hartako Seaskako arduradunek lerra kirolen egun bat antolatzea pentsatu zuten, eta surfarekin hasi ziren».

Berritasunak

Aurtengo aldian izango dira beste urteetan egon ez diren ekitaldiak; hala nola fitness saioa euskaraz izango da aurten, eta, Zen Stretching edo luzatze ariketak nola egiten diren erakusteaz gain, entsegatzeko aukera ere izango da, eta 3 eta 6 urte bitarteko haurrek gimnastika gune bat edukiko dute. Musikak ere bere tokia izango du. Lau kontzertuz gozatzeko parada egongo da; esaterako, Maialen Alfaro sofrologoaren kontzertu berezi eta intimoa: «Hondartzako txoko batean sofro kontzertua emango du Alfarok».

Beste urteetan eskainitako lerra kirolek ere ez dute hutsik egingo: skatean aritzeko txokoa egongo da, kung fuan, hip hop erakustaldian izango dira, yoga... Sihatsu masajeak emango dituen pertsona bat ere egongo da, zortzi orduz arituko da masajeak ematen. «Masajeak emanen dituenak, adibidez, ez daki euskaraz, baina bere modua da ikastolak laguntzeko», azaldu du Etxeberrik. Nahiz eta dohainik izan, Sihatsu masajea hartu nahi duenak izena eman beharko du bihar lekuan berean. Urte hauetan formula desberdinak probatu dituztela aipatu du Etxeberrik: «Lehen, ikastoletan lerra kiroletan aritzen ziren pertsonek hitzaldiak ematen zituzten, haurrek ikus zezaten halako kiroletan ere badirela aditu euskaldunak. Orain asteburu batean fokalizatzen dugu».

Surf lehiaketa

Glissegunaren egun handia bihar bada ere, badira zenbait urte bezperan surf lehiaketa antolatzen dutena, Lapurdi Surf elkartean eskutik. Hala, Miarritzeko Kluba eta Urrezko hondartzetan izango da aurten ere lehiaketa gaur eta lau sailetan banatua da: gizonak surfean eta bodyboardean, emazteak eta 16 urtetik beherakoak. «Lehiatzera etortzen denik ere baden arren, gehienak momentu goxo baten pasatzera etortzen dira eta hori da garrantzitsuena», adierazi du Ander Ithurbide Lapurdi Surf elkarteko lehendakariak. 08:00etatik aurrera eman beharko da izena, eta txapelketa 09:00etan hasiko da. Lehiaketa bukatu eta sariak eman eta gero, 17:00etan zintzur bustitzea eta animazioak antolatu dituzte: «Sokatira izanen da, espartin jaurtiketa, euskaraz ez dakitenentzat joko bat ere eginen dugu...». Garrantzitsua iruditzen zaio Glisseguna Ithurbideri, euskara «kostaldera eramaten» laguntzen duelako.

Etxeberri kontent da Glissegunak uzten duen arrastoarekin eta adibide bat eman du: «Ikastolako haur gehiago badira surfean, lehen aldiz Glissegunean entseatu ziren, eta gerora surf elkarteetan eman dute izena, eta horrek pozten nau. Duela zenbait urte ez ziren ausartuko, pentsatuko baitzuten kostaldeko edo arrotz den mundu bateko kirol bat zela». Glissegunean elkartzen diren bi publikoen artean —propio ikastolen aldeko egun bat dela joan direnak eta hortik pasatzen direnak— «lotura» egin behar dela uste du Etxeberrik.]]>
<![CDATA[«Gauza politak egiten ahal dira erabilitako jantziekin »]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2018-09-12/gauza_politak_egiten_ahal_dira_erabilitako_jantziekin_.htm Wed, 12 Sep 2018 00:00:00 +0200 Eihartze Aramendia Iparragirre https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2018-09-12/gauza_politak_egiten_ahal_dira_erabilitako_jantziekin_.htm Bittori jantziak eman dion sariarekin.

Nolakoa da Bittori?

Biziki polita. Goiko partearen egiteko jeansak erabili ditut, eta gonaren egiteko, palto bat. Arropa bakarra da, baina bi jantzi direla iduri du.

Zein baldintza bete behar zenituen lehiaketan parte hartzeko?

Neurri bat errespetatu behar nuen, haiek casting bat egiten baitute gero modelo batzuekin lan egiteko. Batetik hori, eta, bestetik, jantziaren %80 erabilitako jantzietatik ateratakoa izan behar zuen. Fularrak ezin ziren erabili, adibidez, ezta xingolak ere, sobera erraza baita horien erabiltzea. Horiek ziren baldintza garrantzitsuenak.

Zaila egin zaizu?

Anitz denbora eman dut egiteko, hilabete bat eta erdi gutxi, gorabehera. Ideiak banituen, baina, josten hasten nintzelarik, ez zen batere ontsa ematen, eta berriz hasten nuen. Epe bat banuen, gainera; igorri behar nuen, eta, azken momentuan, jantzien artean topatu nuen nahi nuena, eta hori atera zen.

Anitz dira mota horretako lehiaketak?

Ez, gutxi dira. Denetan xerkatu nuen, baina ez nuen gauza handirik atzeman. Sortzaile frantses batzuek parte hartu zutelako jakin nuen lehiaketaren berri.

Zeelanda Berrian gelditu da, ordea, Bittori.

Saririk lortu ez banu, hamahiru hilabetez egonen zen han, baina, saritua izan naizenez, han egonen da betiko, euren bilduman sartzeko eta jendeari erakusteko. Beraz, beste bat egin dut. Ez da arras berdina, ez baititut jantzi berdinak atzeman, eta hori ere polita da, jantzi guziak desberdinak baitira, esklusiboak. Baionako Lafayette galerian dago jarrita urriaren 10era arte, fularrekin egin dudan beste jantzi batekin batera. Hortik aitzina, saltzen ahalko ditut.

Nondik nora hasi zinen honetan lanean? Eta zergatik erabilitako jantziekin?

Lizeoan hasi nintzen pixka bat, eta, lehen lanean hasi nintzelarik, prototipoak egiten nituen jantziekin. Produkzioa Indian egiten genuen, baina gure jantzia nolakoa izanen zen erakusteko prototipoak egiten nituen. Horrela hasi nintzen, eta jantzi anitz bazela konturatzen hasi nintzen, eta mozten genituen piezetatik beste bat sortzen ahal zela ikusten nuen. Jadanik, jantzi anitz botatzen ditugu, eta interesgarria atzematen dut jantzi horiek berriz baliatzea zerbaiten sortzeko.

Zein jantzi erabiltzen dituzu?

Jeansak anitz erabiltzen ditut; kasik denek baditugu, eta errazak dira atzemateko. Jeans desberdinen oihalak elkartuta ere ontsa joaten dira, eta horregatik maite ditut. Negu honetan, bestalde, amatxiek erabiltzen zituzten artilezko gonak atzeman ditut, eta, horrekin, atorrak edo paltoak eginen ditut.

Nondik eskuratzen dituzu?

Zenbaitetan, jendeak ekartzen dizkit, edo Emausetik eskuratzen ditut; bestela, Kanboko Orratzetik Harira joaten naiz.

Elikadurarekin kontsumitzaile mota bat dagoen bezala,existitzen da moda jasangarriaren kontsumitzailea ?

Ez dira anitz oraino. Errazagoa da joatea merkataritza guneetara, eta han erostea. Zaila da oraino horrelako moda saltzea. Gauza politak egiten ahal dira erabilitako jantziekin, eta hori erakutsi nahi diot jendeari irabazitako sariarekin.

Ehungintza industriak ez daki zer egin erabilitako jantziekin.

Arazoa hor da: sobera jantzi egiten ditu. Dendetan jantzi anitz dira, eta, gainera, biziki fite aldatzen dituzte, eta ez dut uste denak saltzen dituztenik. Jantzien %15 birziklatzen dira soilik. Gainera ez dira kalitatezkoak, ez dute urteetan irauten, eta fite botatzen ditugu. Jeansek oraindik kalitate bat badute, eta ontsa dira gero ere erabiltzeko, baina kamisetak, adibidez, ez ditut erabiltzen, ez baitira kalitatezkoak.]]>
<![CDATA[«Gure ideien plazaratzeko ziren kantaldiak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1947/038/001/2018-09-09/gure_ideien_plazaratzeko_ziren_kantaldiak.htm Sun, 09 Sep 2018 00:00:00 +0200 Eihartze Aramendia Iparragirre https://www.berria.eus/paperekoa/1947/038/001/2018-09-09/gure_ideien_plazaratzeko_ziren_kantaldiak.htm
Lantziria, zure sortetxearen izena, gero goitizentzat hartu zenuen idazle gisa. Nolako haurtzaroa gogoratzen duzu?

Urepelen haur guztiek bezala iragan dut nire haurtzaroa, baserri munduan, laborantzan. 6-7 urtetan abiatu nintzen ez ikastolara, orduan frantses eskola bakarrik baitzen, eta bistan dena: gure euskara atean uztea galdegiten ziguten, denei bezala, baina gu bihurriak ginen pixka bat, eta euskaraz aritzen ginen, frantsesa nekez ikasten genuen bitartean.

Isiltasuna nekez ezagutu duzue etxean.

Orotara, baginen hamazazpi haurride bizi, baina gure amak hogei haur sortu ditu hemeretzi haurdunalditan.

Meritu galanta.

Bai, segur! Beti erraten dut orduko emazteak atletak zirela! Hainbeste haur ukaiteko, kanpoko lanetan barnekoetan bezain usatuak ziren, zinez azkarrak behar zuten izan.

Apezgai gisa ikasketak segitu zenituen; gero, ordea, baztertu egin zenuen bide hori.

Denbora hartan, apezak eta serorak segidaren segurtatzen ibiliko ziren, eta ikusiko zituzten mutiko edo neskak itxuraz haien iduriko apezgai edo seroragai egin zezaketenak. Pentsatzen dut orduan familiarekin harremanetan jarriko zirela, eta, beraz, eskolara bideratzen zuten, eta ni Hazparneko kolegiora igorri ninduten apezgai gisa; 10 urte nituen orduan.

Ume kozkor bat oraindik.

Garai hartan, 10 urtetan handiak ginen jada! 10 urterekin, hiru hilabeterentzat joaten ginen etxetik, eta moztura handia zen; etxeko goxotasuna galtzen genuen.

Zerekin egin zenuen topo?

Urtez urte gure bidea egin genuen; kolegioan lagunak atzeman genituen, gu bezala euskaldunak, zorionez. Hazparnen bost urte iragan nituen, gero beste bospasei Uztaritzeko seminario ttipian. 17-18 urtetan, hasiak ginen anitz gauzei ohartzen, eta bereziki erranen dut bagenuela gure taldean aitzindari bat: Manex Pagola. Hark bazituen beti ideia berriak; kantu berriak egiten hasia zen jadanik 1953an, Uztaritzeko kolegioan, eta horrelaxe, gauzak berritu nahi genituen gure artean.

Zuen aldarrikapenak plazaratzeko aldizkari bat ere ba omen zenuten.

Uztaritzen bazen apaizgaien artean argitaratzen zen aldizkari bat; Milizia deitzen zen. Armadako izen bat da, baina... Beraz, hartan argitaratzen zuen nahi zuenak, eta guk, gure ideia arraroekin, bistan da, ez genuen sarbide handirik aldizkari horretan. Hor ere Manex Pagolaren ideia izan zen gure gisako aldizkaria eginen genuela euskaraz: Txantzikitin izena eman genion, eta hor gure ideiak argitaratzen hasi ginen.

Gure aldetik, Eliza berri baten aukera ikusten genuen; urrats ttipi batzuk ziren, zinez, eta galdegiten genuen euskarazko formakuntza bat, Euskal Herriko apaiz izan nahi genuela eta. Meza euskaraz, ateraldiak parrokietarat... Gure gisako moldaketa bat egin genezan jendearen artean ere, baina ideia sobera barrabasak ziren; ez zituzten onartzen.

Inoiz ez zenuen zalantzan jarri apaiz izan nahi ote zenuen?

Zerbait egiten da, baina bide batean engaiatua zara edo engaiatu zaituzte, eta gustura aurkitzen duzu zeure burua, lagun talde batean... Eta nik ez nion galdeketa berezirik egin nire buruari; bide hori nahiko egoki atzematen nuen. Bagenuen helburu ideologiko edo espiritual bat; helburu ederra zen Euskal Herriaren zerbitzuko aritzea. Ongi bizi genuen, baina gure gisakoa nahi genuen, hala ere, eta haiek, zuzendaritzakoek, erraten ziguten ezetz, edonora deituak izaten ahal ginela, eta beraz frantsesezko formakuntza hartu behar genuela. Hor ziren gure gatazkak.

Noiz erabaki zenuen uztea?

Giro nahasi horretan, Manex Pagola kanporatu zuten, eta, hori ikustean, nik deskargua eman nion idatziz zuzendariari, eta gure euskal mundura joan ginen.

Ordutik makina bat lanetan aritu izan zara.

Hastapenean, atez ate ibili ginen, eta galdegiten ziguten zer diploma genuen. Teologia ikasi genuela erantzuten genuen, eta hori zer zen galdegiten ziguten harriturik! Laborantzan ibili nintzen zakuak kargatzen Bokalen, eta gero beste hainbat enpresatan. Seminariotik atera eta Baionan finkatu aitzin, Iruñera joan nintzen; Donapaleuko lagun batek proposatu zidan —Iruñeko ikastolako frantses irakaslea zen— Iruñeko komertzio eskolan zerbait ikasten ahalko nuela, eta, zerendako ez, Nafarroa ezagutzeko gogoa nuen, gainera. Orduan, industrializazioa garatzen ari zen Nafarroan, eta herri anitzetan lantegi berriak sortzen ari ziren.

Kazetaritzan ere ibilia zara.

Enpresetan ibiltzen ginen, eta garai hartan Herria, Zeruko Argia edota Anaitasuna aldizkarietan izkiriatzen aritzen nintzen, eta erreportajeak egiten nituen. Gustukoa nuen lan hori; euskarazkoak Herria-ri pausatzen nizkion, eta frantsesezkoak, berriz, Marijane Minaberriri ematen nizkion. Basque Eclaire-n idazkari zen, eta horrela ezagutu nuen. Gustukoa atzeman zuten nire lana. Horrela egin nituen zazpi-zortzi bat erreportaje, eta, Baionara itzultzerakoan, Zelai garraiolariaren etxean hasi nintzen lanean. Han ari nintzela, Minaberri jin zitzaidan egun batez, proposamen bat egitera: Janbattitt Dirassar kazetaria Sud Ouest-era joatekoa zen; beraz, toki bat libre gelditzen zen, eta toki hura hartzea zen proposamena. Nik izkiriatzea gustukoa nuen, eta, beraz, zerendako ez? Eta horrela sartu nintzen Basque Eclaire-n, eta bospasei urte egin nituen. Gero, Sud Ouest-ek erosi zuen, eta itxi egin zen. Pauera joateko proposamena egin zidaten, baina nik nahiago nuen aitzur lanean ari izan Pauera joan baino!

Nola hurbildu zinen kantuaren mundura?

Piarres Laffitek Uztaritzeko seminario ttipian kantua erakusten zion nahi zuenari, eta hark, batez ere, kantu zaharrei gustua hartzean izan du nigan eragina. Sekula oroitzen naiz berak sustaturik parte hartu genuela kantari lehiaketa batean; jendea kantura bildu nahi zuten, eta lehiaketa gisako bat antolatu zuten —pentsatzen dut Euskaltzaleen Biltzarrak antolatu zuela—. Uztaritzeko besten kari izan zen, fraideen plaza handi horretan. Parte hartzeko 40 kantu zahar ikasi behar ziren gogoz! Gu aspalditik ari ginen kantu zaharren ikasten, eta Manex eta biak joan ginen. Nonbait heldu ginen 40ak ikastera, eta parte hartu genuen. Galdegiten ziguten horrelako kantuaren lehen kopla, bosgarrena, hamargarrena... Egia da kantu zaharren gustua horrela hartu nuela nik, eta horrek naturalki ekarri zuela bertsoetako gustua, pentsatzen dut, zeren eta geroztik bai bainuen gogoa mementoko pentsamoldea idatzirik uzteko. Denborarekin, berriz irakurtzen dituzu, eta harritu ere egiten zara [barreak].

Kantaldiak antolatzen ere hasi zineten.

1968tik aitzina hasi ginen horretan. Tartean zeuden Beñat Sarasola kantaria, Manex Pagola, Joanes Borda... Hegoaldeko kantari zenbait ezagutzen genituen, Ez Dok Amairuren inguruko Lertxundi, Lete, Lourdes... Beraz, beti horietako bat jiten zen Euskal Herriaren batasuna erakusteko eta han eta hemen euskaldunak garela erakusteko. Gure ideien plazaratzeko bide bat ziren kantaldiak; gustuko genuen, eta ohartu ginen jendeak ontsa hartzen zuela. Giro ona sortzen zuen, eta sekulako ametsak egiten genituen, independentzia eta hori dena, eta aitzinatzeko horrelako ideiak behar zirela...

Zerk bultzatuta sortu zenuten Elkar argitaletxea?

1972an, Goiztiri argitaletxea, Jakes Abeberrik Enbataren inguruan sortu zuena, gelditu egin zen. Manex Pagolak erraten zuen absolutuki ordezkatu behar zela, Baiona ez zela argitalpenik gabe utzi behar. Gure artean mintzatuz deliberatu genuen argitaletxe bat sortzea, eta dirua biltzen hasi ginen. Bakoitzak orduko 1.000 libera eman genituen. Proiektu hartan hogei idazle eta kantari bildu genituen; Elkar izena eman genion. Elkarrekin, baina bazen ere Euskal Liburu eta Kantuen Argitaletxea. Urte berean sortu genuen Zabal aldizkaria, idazle multzo baten inguruan.

1975ean, beraz, galdu nuelarik Basque Eclaire-ko lana, Zabalen lanean ari ziren Joseba Jaka eta Jokin Apalategi. Jaka jin zen niregana jakinik langabe nintzela —ez nintzen batere gaizki langabezian, pixka bat pausatzen ari nintzen—, hirugarren batentzat tokia bazutela zabalkundea egiteko. Harritu nintzen hirugarren pertsona batentzat lan saria aterako zutela pentsatzean, baina beraiek baietz, lortuko genuela eta horrela hasi ginen. Parioa egin genuen; lagunak ginen, eta engaiatu ginen. Zaku handietan sartzen genituen gure liburu eta diskoak, saltegietan erakutsi... Anitzetan, bistan da, gure itzuliak egiten genituenean bizpahiru kasete baizik ez genituen saltzen, baina orduan ez zen beste biderik eta horrela ibili ginen ttuku-ttuku.

Patxika Erramuzperekin batera Kantuz kantu albuma sortu zenuen 1980ko hamarkada hasieran, haurrei zuzendua. Orduko haur euskaldunek gaur egun seme-alabei kantatzen eta kontatzen segitzen dizkiete istorio horiek.

Bai, harrigarria da; ez genuen uste albumak horrelako oihartzunik ukanen zuenik. Istorio eta kantu horiek denak xoko batean neuzkan, eta, gure haurrak ikastolara abiatu zirelarik, irakasle batek galdegin zidan ateratzeko, eta Elkarrek argitaratu zituen. Orain dela bi urte, gainera, berriz argitaratu dira, gaur egungo garaietara egokitutako formatuarekin.

Aire berri bat ekarri zuen album horrek? Batik bat gaiei dagokienez, beharbada?

Bai, garai hartan kantu eta istorio guziek errege-erreginak eta horrelakoak kontatzen zituzten. Hori hautsi nahi genuen.

Seaskan ere engaiatu, eta lehendakari ere izan zinen.

Ahantzia nuen hori [barreak].

Zer momentutan zegoen orduan Seaska?

1985-1986an hartu nuen kargua, eta momentu txarrak ziren; manifestaldiak, negoziazioak... 1986an, Seaskako Bulegoa berritu zen. Aurrekoek denek utzi zuten aseak leporaino, bistan da, akituak, eta segida segurtatu behar zen. Ni, orduan, Seaskako pedagogia taldean ari nintzen, eta nehork ez zuen bere burua lehendakari presentatu nahi. Azkenean, eskua altxatu nuen; denak ados ziren, bistan dena! Urtebetez arituko nintzela izan zen jarri nuen baldintza, eta hala izan zen.

Kartzela ere ezagutu zenuen urte batzuk geroago.

Bai egia da, hori ere gertatu zitzaidan. Denbora hura errefuxiatuen denbora zen; baziren jadanik zenbait urte gure etxea ezagutua zela errefuxiatuengandik, gure etxean bazuten sustengua eta ostatua. Gau batez, atea jo zuten; ireki, eta adiskide handi bat zen: «Badiat hemen lagun bat; lekuz aldatu behar dik, eta ez du nehon lekurik atzematen. Hartzen ahal duzue?». Adiskide bati nola errefusa laguntza? Etxean hartzen genuen azkena izan zen.]]>
<![CDATA[Parez pareko aldarrikapena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1956/040/001/2018-09-09/parez_pareko_aldarrikapena.htm Sun, 09 Sep 2018 00:00:00 +0200 Eihartze Aramendia Iparragirre https://www.berria.eus/paperekoa/1956/040/001/2018-09-09/parez_pareko_aldarrikapena.htm
Autoz eta bi autobusetan iritsi ziren Pauera, eta autobusean jadanik bazen gogoa bertan zer topatuko. «Calandretakoak ikusi nahi ditut, ea zertan diren», adierazi zuen guraso batek. Izan ere, Seaskako kideak ez ziren izan kexua azaltzera joan ziren bakarrak: hor ziren Paueko eskola publikoetakoak eta okzitanierazko eskolak diren Calandretako kideak ere. Eskatutako hamahiru postuetatik bi soilik eskuratu dituzte; Seaskakoek, eskatutako 25etatik bost eta erdi.

Azokaren sarreran bildu ziren hastapenean, Blanquer noiz iritsiko zain, eta barrura sartzen ahalegindu ziren gero. Tentsio momentuak izan ziren orduan: CRS poliziek bortizki itxi zizkieten ateak, «hemen gaude euskararen alde» oihuen artean.

Bien bitartean, Seaskako kide Filipe Lazkaraik Blanquerrekin zuzenean mintzatzeko aukera izan zuen: «Erran diot alimaleko kolpea eman diola gure hezkuntza ereduari, eta ez dugula laxatuko, bururaino eramanen dugula, eta, beraz, zerbait egin beharko dela. Seaska ezagutzen duela, gure egoera ezagutzen duela erran dit ,eta ahalak emanen dituztela». Lazkaraik garrantzitsutzat jo du ministroarekin zuzenean hitz egitea: «Azkenean hura Parisen da bere kabinetean: Seaskaz zerbait entzuten du, baina gaur zuzenean entzun gaitu».

Seaskako ordezkariekin bilkura bat egiteko galdegin dionean, baietz erantzun du, baina, Hur Gorostiaga Seaskako zuzendariaren iritziz, «momentutik ateratzeko hitzak» ziren: «Hainbat hobe hitzordu bat baldin bada, baina, egia erran, ez dugu sobera sinesten; erran du jadanik aski postu baditugula. Gure errealitatea ezagutu beharko luke, eta ikusi zer lan egiten dugun ahal biziki gutirekin». Hain justu, Seaskako ordezkaritza bat —Gorostiaga tartean— Hezkuntza ministroaren kabineteko bi aholkularirekin bildu zen Paueko prefeturan, protestek iraun bitartean. «Egoera esplikatu diegu, erran diegu sartze honetan 200 ikasle gehiago ditugula, eta Parisek eta errektoreak emandako bost postu eta erdirekin nola egiten ahal ziren gauzak. Erran digutena da afera horiek Bordelen konpondu behar direla eta ez Parisen, Bordelek badituela hornidurak guri emateko; aldiz, aste honetan Bordelen erran digute Parisen behar zirela aferak konpondu. Beraz, erran diegu beren artean konpontzeko», azaldu zuen Gorostiagak. Ondoko urteetarako ere «beste jokamolde bat» eskatu dute Seaskako ordezkariek: «Jadanik, heldu den sartzea izugarri handia ikusten dugu. Aurten 2 urteko 81 sartu dira; beraz, heldu den sartzea izugarria izanen da. Ondoko urteetan postu anitz beharko ditugu, eta aterabideak beharko ditugu». Eskaera «aztertuko» dutela erantzun diete ministroaren aholkulariek, «baina biziki zaila» izanen dela.

Bayrouren kargu hartzea

Politikarien hitzartzean, François Bayrou Paueko auzapez eta Hezkuntzako ministro ohia gogor mintzatu zitzaien Seaskako kideei: «Ikastolak gaur egun existitzen badira, ministro batek Debre legean sarrarazi zituztelako da». Blanquerrek adierazi zuen hitz egitearen aldekoa dela, baina nabarmendu zuen Errepublikako ministro den aldetik «denekin berdin» jokatu behar duela.

Txoria txori kantatuz eta «Gora Seaska eta gora ikastolak!» aldarrikatuz bukatu zuten protesta.]]>
<![CDATA[Hezkuntza ministroarengana eraman du aldarrikapena Seaskak]]> https://www.berria.eus/albisteak/156420/hezkuntza_ministroarengana_eraman_du_aldarrikapena_seaskak.htm Sat, 08 Sep 2018 07:46:24 +0200 Eihartze Aramendia Iparragirre https://www.berria.eus/albisteak/156420/hezkuntza_ministroarengana_eraman_du_aldarrikapena_seaskak.htm Tweets by earamendia Asteartean erabaki zuten Seaskako kideek gaur Pauera joatea. Seaskako ordezkariek eta Bordeleko Akademiako arduradunek bilera egin zuten egun horretan irakasleen aferari buruz, baina ez zen berritasunik izan: estatuak ez du postu gehiago onartuko. Ate hori itxita, bi bide jorratuko ditu Seaskak, Hur Gorostiaga zuzendariak aurreratu zuenez. Batetik, protestak gogortuko dituzte; eta, bestetik, ardura hartzeko eskatuko diete tokiko instituzioei. Hala, mobilizazioen arloan kokatzen da gaurkoa. Izan ere, tentsioa areagotzen ari da Seaskako irakasle postuak direla eta. Gero eta ikasle gehiago dauzkate Lapurdiko, Nafarroa Behereko eta Zuberoako ikastolek, baina ez dizkiete onartzen haiei kasu egiteko adina irakasle. Iaz baino 230 ikasle gehiago dituzte aurten, eta Seaskak dio 25 irakasle behar dituela gorakada horri erantzuteko; ministerioak, berriz, bost postu eta erdi eman dizkio, eskatutakoen laurdenak ere ez.]]> <![CDATA[Inertziak astintzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/029/003/2018-09-05/inertziak_astintzeko.htm Wed, 05 Sep 2018 00:00:00 +0200 Eihartze Aramendia Iparragirre https://www.berria.eus/paperekoa/1890/029/003/2018-09-05/inertziak_astintzeko.htm
Datu horiek aldeko eta ikasturte berriak ematen duen indarrarekin, gogotsu hasiko da Mintzalasai; guztira 75 ekitaldi antolatu dituzte 45 elkartek auzolanean. Aurtengo berritasunen artean ordaintzeko modua dago; bakoitzak bere nahiaren eta ahalaren arabera ordainduko ditu ekitaldiak.

Momentuak

Prestatutako ekitaldiak momentutan banatu dituzte. Esate baterako, larunbat guziz haur eta gurasoen arteko momentuak egongo dira dantzaren bidez, bidaia musikalen bidez... Momentu azkarrak ere proposatzen dituzte, hainbat belaunaldi euskararen inguruan elkartzeko asmoz. Horren barruan, Seaskaren Gliss Eguna, Euskaraldiaren izen emateen abiatzea eta Euskal Irratien euskal rocka omentzeko Esker 1000 egitasmoa izango dira.

Gazte eta helduentzako momentuak ere egongo dira: bisita gidatuak, tailerrak, mintzapraktika... Gogoetaldien barruan, bestalde, zenbait hitzaldi eta euskararen inguruko formakuntza proposatzen dituzte. Jaialdia hilaren 30ean bukatuko da, eta egun osoko festa egingo dute Miarritzeko Marion aintziran.

Egitarau osoa ikusteko, jo webgune honetara: mintzalasai.eus.

Mintzalasai

Baionan, Angelun eta Miarritzen (Lapurdi), hilabete osoan.]]>
<![CDATA[Iraganaren lekuko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2267/030/001/2018-08-28/iraganaren_lekuko.htm Tue, 28 Aug 2018 00:00:00 +0200 Eihartze Aramendia Iparragirre https://www.berria.eus/paperekoa/2267/030/001/2018-08-28/iraganaren_lekuko.htm
Berehala nabaritzen da freskotasuna; Aude Labarge bisitaren gidariak jakinarazi du hamalau gradu daudela. Zer topatuko zain, bisitari guztiak isil-isilik sartu dira harpera, gidariak haur bati kargu hartu dion arte: «Ahoan duzun gozoki hori kendu, mesedez». Arauek argi diote ezin dela edan, ezta erre ere, lurrera erortzen diren gauza guztiak kaltegarriak baitira leizearentzat, bakterio erasoak sortzen dituztelako. Orain bai, denak prest. Labargek azalpenak eman ditu Homo sapiens-en historiaurreko aurinagciarren kultura eta haien inguruan arkeologoek aurkitutakoa : «Aurinagciarrek egiten zuten jardueren arabera, bizilekua egituratu zuten, eta hiru lan eremu aurkitu dituzte hemen: harategia, animalien larrua lantzeko eremua eta apaingarrien eremua». Hiru eremu horiek aztertuta, ikerlariek zera ondorioztatu dute: aurinagciar gizakiek ekonomia garatu zutela Pirinioen mendilerroan, landutako objektu zein materiala inportatuz eta esportatuz. Horrez gain, ondorioztatu dute apaingarriak gizataldeen nortasunaren adierazgarri zirela, eta oso gizarte eredu antolatua zutela. «Orain dela 40.000 urte ezarri zituzten gizarte garaikideen oinarri sozialak, ekonomikoak eta politikoak», esan du Labargek.

Beste areto batera gidatu ditu bisitariak, Madeleine aldiko Homo sapiens-ak bizi izan ziren aretora, hain zuzen, aurinagciarrak han egon eta 30.000 urtera. 1913tik 1953ra, ikerlarientzat lehentasuna izan zen areto hori, Izturitzeko areto handia ere deitua. Urte horietan zehar, milaka objektu, animalien hezur eta artelan berreskuratu zituzten. Horiek denak Saint-Germain-en-Layen daude, Frantziako Arkeologia Museoan. Maiz galdetzen diete ea aurkikuntza horiek guztiak ezin ote diren ekarri Euskal Herrira, baina erantzuna beti bera da: dirua. Dena den, Paris ondoko museo horretan objektuak erakusketa batetik bestera mugitzeko filosofia dute, eta horrekin kontent da harpeen jabe Darricau familia.

Areto nagusi horretan, Madeleine aldiko gizakiek zutabe batean zizelkatutako animaliak ikus daitezke: oreinak, zaldiak, arrainak... Zizelkatutako zutabe bakarra da, eta, Labargek azaldu duenez, munduan ez dago hain bestiario oparoa duen beste zutaberik. Egun areto nagusia horma batek estaltzen badu ere, aretoak argi naturala zeukan orain dela 17.000 urte, irekidura bat baitzuen hegoaldetik; horrela zizelkatu ahal izan zuten zutabea. Ikerlariek Madeleine aldiko gizakien egunerokoa nolakoa zen irudikatu ahal izan dute; esaterako, lan eremu batzuk aurkitu dituzte, eta horietako hainbat, gainera, sutondo bati lotuta.

90 eskailera eta Otsozelaira

Izturitzeko harpea utzi eta Labargek eskailera batzuk seinalatu ditu, «behean itxaron» esanez. Bat, bi, hiru, lau... 90 eskailera jaitsita, gidak jakinarazi du: «Otsozelaiko harpean zaudete orain». Bidexka bat ikus daiteke, ohar batekin. Laplace galeria ikusteko oharra da; bertan daude zizelkatutako zaldien irudiak, baina igandeetan bisita berezi bat egiten dute horiek ikusteko; beraz, momentu horretan ezin sartu. Bada zer ikusia bestela ere, eta itzultzeko aitzakia ere ematen du, bide batez.

Aurrera egin eta argiak pizterakoan, jendea aho-zabalik geratu da, naturak urteen poderioz sortutako artelanak txunditurik. Momentu horretan, Labargek aprobetxatu du azaltzeko nola sortzen diren estalaktitak eta estalagmitak. Bada beste elementu bat, gortinak deitutakoa, pareta osoan barreiatzen diren urek sortua. Gortina horiek berezitasun bat dute: kolpe leun batzuk emanez gero, bibratu egiten dute, eta melodia bereziak sortzen. Labargek horren adibide entzungarria jarri du minutu gutxi batzuez. Pierre Esteve musikologoak sortutako musika jarri du, areto horretan bertan sortua. Leizeetarako propio sortutako mailu batekin bibrarazi zituen gortinak, eta ateratako soinuak grabatu zituen. Soinu horiekin konposizioak egin zituen; instrumentu natural horiei litofono esaten zaie.

Areto magiko hori atzean utzi, eta Bizarzuri izeneko aretora gonbidatu ditu bisitariak. Bertan, gidariak azaldu du nola sortu ziren Gazteluko mendixkako leizeak. Hurrengo aretoan leize baten bizitzaren zikloak izan ditu mintzagai, hala nola ur jauzi distiratsua. Ur jauziak euri ura jasotzen du aldizka; kaltzita etengabe sortzen da bertan, eta distira egiten du. Konkrezio lehorrak ere badaude, euri urik jasotzen ez dutenak eta beraz jardunik ez dutenak.

Neguan atsedena

Izturitzeko eta Otsozelaiko harpeak zortzi hilabetez egoten dira irekita, martxoaren 15etik azaroaren 15era. Gero, atseden hartzen du lau hilabetez; ezinbestekoa da hori kontserbaziorako. Ikerketen arabera, harpeak oso ongi kontserbatuta daude, eta arduradunek gutxi esku hartuz lortzen dute hori; hau da, batzuetan ur asko dago, besteetan gutxiago, baina bere kasa erregulatzen da.

Urtean 40.000 bisita izaten dituzte, eskaintzen dituzten bisita mota guztiak kontuan hartuta: bisita berezi bat dute argazkilarientzat soilik, sentimenezkoa itsuentzat, soinu-bisita, haurrei zuzendua, bisita geologikoa, historiaurreari buruzko bisita... Argazkilarientzako bisitetatik eta soinu bisitetatik ateratako dirua ikerketara bideratzen dute; gaur egun, Akitania Berriko Arkeologiako Eskualde Zuzendariordetzak egiten ditu egin beharreko ikerketak.

Izturitzen ez, baina Donapaleuko Chemins-Bideak espazioan (Nafarroa Beherea) egun osoko jardunaldi bat antolatzen ari dira urriaren 20rako. Ordu erdian behin, zientzialari batek mintzaldi bat emango du. Jendea bertako altxorraz jabetzea nahi dute.]]>
<![CDATA[Ezagutzaren hartu-emana]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2227/031/001/2018-08-28/ezagutzaren_hartu_emana.htm Tue, 28 Aug 2018 00:00:00 +0200 Eihartze Aramendia Iparragirre https://www.berria.eus/paperekoa/2227/031/001/2018-08-28/ezagutzaren_hartu_emana.htm
Gazteluko muinoa Darricauren familiaren lurren parte zen, belaunaldiz belaunaldi pasatu dena. Garai batean, tokiak «gauenara anitz eta hori besterik ez» bazirudien ere, lehen aurkikuntza arkeologikoek Darricau familiaren etorkizuna markatu zuten, «denok oso inplikatuta gaude». Izturitze eta Otsozelaiko harpeen ardura izanagatik, Joelle Darricauk nabarmendu du ez duela jabetza sentimendurik: «Denen zerbitzura dago. Toki hau jakintza partekatzeko izan da betidanik, ezagutzaren hartu-emanerako; hori da toki honen izpiritua».

Bertako harpeek irteera natural bat dutenez horizontalean, legez ez dira lur azpikotzat hartzen; beraz, ez dira eremu publiko. «Hori Otsozelaiko harpea deskubritu zenean izan zen, 1929. urtean. Frantziako estatuak beretzat hartu nahi zuen, eta nire aitatxik epaiketa galdu zuen, baina helegitea jarri eta hori izan zen azkenean epaia. Baliagarri izan zen Frantziako kobazulo askotarako. Gaur egun, Frantzian lurpeko munduaren %66 pribatua da; hortik %25, historiaurrekoa, eta beste %25 monumentu historiko gisa sailkatua dago».

Darricau familiaren patua XIX. mendearen bukaeran aldatu zen. Ordu hartan, guanoa ustiatzen zen Izturitzeko harpean, eta Hego Amerikara bidaltzen zen. «Langile bat nire aitatxirengana joan zen erranez bazirela hezur anitz ateratzen ari ziren lurraren artean, eta hezur horiek ez zirela orduko garaikoak», azaldu du Darricauk. Ikertzaile bat ekarrarazi zuten, eta hark baieztatu zuen hezur horiek mamutenak, bisonteenak eta abarrenak zirela. Orduan ulertu zen toki hura historiaurreko toki bat zela. «Nire aitatxik guanoaren ustiaketa geldiarazi zuen, eta ikerketaren lehen fasea hasi zen. Berak ere bere lana utzi zuen, arkitekto gisa lan egiten baitzuen Hiriburun».

Emmanuel Passemard ikerlariak Izturitzeko zutarri grabatua eta geruza estratigrafikoen seriea aurkitu zituen, eta, 1928tik 1959ra bitarte, De Saint Perier kondeek abiatu zuten ikerketek historiako 80.000 urte azaleratu zituzten.

Otsozelaiko kobazuloa kasualitatez aurkitu zuen herriko laborari batek: «Etxegarai jaunak txakurra galdu zuen. Bila joan, eta zulo bat ikusi zuen; orduan konturatu zen kobazulo bat zela». Hala, Andre Darricauk -Joelle Darricaun aitatxi- eskailera luze bat eraikiarazi zuen bi harpeak lotzeko, eta monumentu historikotzat hartu zituzten. 1953tik daude publikoari irekita. Geroztik, lekuari garrantzia eman dioten hainbat aurkikuntza egin zituzten: grabatuak eta margoak, Erberoa hirugarren harpea -ezin da bisitatu-, hezurrezko elementuak eta okrezko narrioak, beste hainbaten artean.]]>
<![CDATA[Dena prest bazterrak giro onez betetzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/027/001/2018-08-11/dena_prest_bazterrak_giro_onez_betetzeko.htm Sat, 11 Aug 2018 00:00:00 +0200 Eihartze Aramendia Iparragirre https://www.berria.eus/paperekoa/1873/027/001/2018-08-11/dena_prest_bazterrak_giro_onez_betetzeko.htm
Aurten, antolatzaileek garrantzia berezia eman diete kontzertuei. Jaietako ekitaldi nagusienetako bat Doctor Deseo talde bizkaitarraren kontzertua izango da. La fuerza de la Fragilidad [Hauskortasunaren indarra] lan berria aurkeztuko du etzi, Juan Urrutia plazan, gauerdian. Hurrengo egunean, Glaukomak rap eta reggae doinuak zabalduko ditu herrian. Bi talde horien aurretik, gainera, Amurriock 2018 lehiaketako irabazleek joko dute, Meridian eta Deus Ez taldeek, hurrenez hurren. Hilaren 15eko kontzertu nagusia Korrontzi folk taldearen esku izango da, eta hurrengo eguneko dantzaldia Garilak 26 taldeak emango du. Aiko taldeak emango du jaietako azken kontzertua, hilaren 17an.

Haur eta nerabeentzako jarduerak ere nabarmentzekoak dira aurten; hilaren 13an izango dira. Adibidez, Lagunekin baratzean antzerkia ikusteko aukera izango da, Txiki Zumba, buruhandiak... Kaleguai ezarriko dute Urrutia Jauregia Landan, 11 urtetik gorako gaztetxoentzako gunea. Bertan, parkour erakustaldia zein tailerra eta pizza eta koktel tailerrak egiteko aukera eskainiko dute.

Horrez guztiaz gain, beste hamaika ekitaldi ere antolatu dituzte, denen gustura egokituak: Amurrioko jaietan ohikoak diren karroza lehiaketa, gastronomia lehiaketak, kaleko animazioak...

104 urteko pregoilaria

Suziria bota aurretik, pregoia irakurtzen dute udaletxean, eta aurten 104 urteko Mateo Balbuena Iglesiasek irakurri du. Leonen jaio zen, baina Lezaman bizi da; borrokalari komunista eta idazlea da Balbuena.

Asturiasko (Espainia) 1934ko iraultzan parte hartu zuen, eta Alderdi Komunistarekin batera borrokatu zen 36ko gerran. Hainbat liburu ere idatzi ditu; azkena iaz argitaratu zuen, bere kabuz. Liburuetan, gogoeta egiten du komunismoaz, eta egungo gizartearen nondik norakoak ere aztertzen ditu.]]>
<![CDATA[«Gure elikatzeko era monotonoa da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2018-08-02/gure_elikatzeko_era_monotonoa_da.htm Thu, 02 Aug 2018 00:00:00 +0200 Eihartze Aramendia Iparragirre https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2018-08-02/gure_elikatzeko_era_monotonoa_da.htm Apetitu-on bere blogean. Heldu den irailetik goiti, irakurtzeko ez ezik, haren errezetak ikusteko aukera ere izango da, Euskal Telebistako Txoriene saioan kolaboratzen hasiko baita.

Osasuntsu jatea aspergarria dela esan ohi da.

Ni horren kontra naiz. Ez dut batere debekatzen gantza, ezta azukrea ere, baina azken mendean sartu dizkiguten produktu findu horiei —irinak, azukre zuria...— kasu emanez. Gure elikatzeko era monotonoa da: supermerkatura goaz, eta zereal gisa bada garia, arto pixka bat, eta deus besterik; baina badira ehunka zereal munduan askoz interesgarriagoak eta osasuntsuagoak.

Blogean denetarik proposatzen dut: badira errezeta tradizionalak, beste batzuk glutenik gabekoak, beganoak... bakoitzak nahi duena hartzeko. Ez da bat beganoa delako besteentzat debekatua dela, eta ez du erran nahi zaporerik ez dutenik: probatzera animatu nahi dut jendea; harritua izanen da.

Kulpabilitaterik gabeko cookies-ak izena duen errezeta baduzu...

Ezin dut egun bat pasatu gozorik jan gabe, eta, batzuetan, badakit ez dela biziki ona. Hor da erakusteko gauza sanoekin ere, fruituen azukrea erabiliz, egiten ahal direla cookie batzuk. Zuk kozinatzen baduzu, badakizu zer den barnean.

Errezetak zerorrek sortzen dituzu?

Anitz irakurtzen dut gaiaren inguruan, eta segur naiz inspiratzen nauela. Buruan baditut neurri batzuk, hainbat irin behar dela edo hainbat likido; baina irinak aldatzen dituzularik, errezeta egokitu behar da. Gainera, beti nire ukitua ematen diet; beraz, nireak direla erraten ahal dut.

Proba asko egiten dituzu blogean sartu aurretik?

Denbora anitz hartzen dut; blogean ezartzeko, zinez presio anitz ezartzen diot neure buruari. Ez da berdin behin egitea eta funtzionatzen duela ikustea. Jendeak etxean egiteko eta euren etxean ere funtzionatuko diela segurtatzeko, bizpahirutan egiten dut errezeta bera.

Elikagaiak nondik hartzen dituzu errezetak prestatzeko?

Amak baratze bat badu, eta bientzat hornitzen du, eta, gero, nik ia dena biologikoa erosten dut merkatuan, Biocoopen eta Interneten. Ez dut %100 bio kontsumitzen; gainera, horren inguruan badira gauzak aipatzeko. Bio eta bio daude. Filosofia oso bat da bio jatea.

Zer da zuretzat sukaldea?

Etxe bat erosiko dudalarik anitzetan begiratuko dudan txokoa, hori segur. Baina, gero, partekatzeko tokia da, elkartzeko toki bat... Zerbait berezia sortzen du. Bizirik irauteko gure behar bat plazer bat izatea harrigarria da; arnasa hartzen dugularik, ez dugu plazer hartzen; jaten dugularik, bai; beraz, bada zerbait.

Gizarte honek daraman bizitza azkarra eta elikadura osasuntsua bateragarriak al dira?

Uste dut baietz; nik super bizitza azkarra dut! Antolaketa kontua da. Astean behin erosketak egin, eta gauzak hozkailuan edo izozkailuan prest edukitzea da kontua. Asteburuetan, asko kozinatzen dut, eta aste barruan, guti. Sinetsarazi digute sinpleago dela supermerkatura joan eta prest den taboule bat erostea; baina behin asko egiten baduzu, gero fite egina da.

Thailandian izan berri zara. Handik errezeta berriak egiteko ideiekin sartu zara?

Bidaiak horregatik gustatzen zaizkit ikaragarri, produktu berriak eta kozinatzeko moduak ikusteko, probatzeko, eta horretatik ere inspiratzen naiz. Orduak pasatuko nituzke merkatuetan.

Aurrera begira zein asmo dituzu?

Nire asmoa da egun batez nire lana uztea, edo, behintzat, denbora erdiz aritzea nire pasioari denbora gehiago utzi ahal izateko.]]>
<![CDATA[Ur bizien sentsazioak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2018-08-01/ur_bizien_sentsazioak.htm Wed, 01 Aug 2018 00:00:00 +0200 Eihartze Aramendia Iparragirre https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2018-08-01/ur_bizien_sentsazioak.htm rafting-a egiteko norberak soinean eraman beharrekoak. Eta orduan hasi da errituala: aldagelara sartu, neoprenozko jantzi umelari buelta eman, zango bat sartu, bestea sartu, tira gogor gora... Ongi, gerriraino sartuta. Bigarren zatia orain. Beso bat, gero bestea; aldagelako beste biktimari begiratu eta, hura ere baldar dabilela ohartzean, bien irri konplizea. Aldagelatik atera, kaskoak, pala eta salbamendu jakak hartu, eta furgonetara: Errobi ibaian rafting jaitsiera egiteko prest.

Bi familia sartu dira furgonetan, ahal zuten moduan, palak bata bestearen kontra joz. Normandiatik etorri dira aita eta bi semeak, eta bigarren aldia dute rafting-a Bidarrain (Nafarroa Beherea) egiten dutena. Orduko oroitzapen onak bultzaturik, esperientzia berritzea erabaki dute, oporretako azken egunean. Centre-Val de Loire eskualdetik etorritako senar-emazte batzuk eta alabak lehen aldia dute Errobiko ibaian, eta gogotsu daude, zer ekarriko dien. Furgonetaren gidari Rossignolek -zeina Bibi kapitaina izango baita uretan- Ortzaizerako (Nafarroa Beherea) bidea hartu du: hortik abiatuko dira. Ondoan du Carmen Agirregomezkorta, rafting enpresaren ondoko Erramundeya ostatuaren jabea, gero hark hartuko baitu furgoneta atzera itzultzeko. Ur Bizia Bidarraiko lehen rafting enpresa izan zen, eta Rossignolek hastapenak kontatu dizkie parte hartzaileei: «Orain dela 27 urte sortu genuen Ur Bizia, 1991n. Frantziako Estatuko rafting diploma atera nuen, eta Euskal Herrira etorri nintzen bizitzera, Baionara. Parisen sortua naiz: kayakean ibiltzen nintzen, eta Errobi ibaira etortzen ginen. Hemen rafting-aren inguruan zerbait egin zitekeela pentsatu nuen». Garai hartan, rafting hitza bera ere arrotza zen askorentzat, eta Agirregomezkortak berak ere hala onartu du: «Toki bat xerkatzen ari ziren instalatzeko, eta honat heldu zirenean eta zer egin nahi zuten entzun nuenean, ez nuen fitsik konprenitzen. 'Horrek arrakastarik ukanen du?', galdegiten nien. Eta bai, begira orain...». Rossignolek asko eskertzen du Erramundeyako familia, beste ate batzuk jo baitzituzten lehenago eta ezezkoa izan baitzuten erantzun gisa: «Haien harrera ez da ahaztekoa».

Ortzaizera iritsi da eskifaia. Denak jaitsi, ontzia hartu, Agirregomezkortari «gero arte» esan, eta ibaira. Rossignolek, Bibi kapitainak, ikastaro labur bat eman du: palak nola hartu, norbait uretara erortzean zer egin behar duten eroritakoak zein besteek... Batzuetan, frogatxo bat egiten omen du jendeak igeri badakiela egiaztatzeko, baina oraingo parte hartzaileekin konfiantza baduela esan du, denen barren artean.

Orain bai, egiaren ordua. Bibi kapitainak bakoitzari eman dion tokian jarri, eta aurrera. Hastapena lasaia da, konfiantza hartzeko eta ingurura egokitzeko. «Errobi ibaia ez da oso kirol mailakoa, baina beste toki batzuk baino gehiago bai: Paueko edo Oloroeko uhaitzak baino gehiago, adibidez. Jendeak irudi edo paraje jakin batzuekin lotzen du rafting-a: Gavarnie, Cauterets... baina toki hau estetikoki biziki polita da», azaldu du Rossignolek. Eta hala da; ibai berdeak eta inguruan dituen zuhaitzek, harriek eta landarediak lasaitasuna ematen dute. «Hemen urte guztian egin daiteke rafting-a, negua ala uda izan: beti ura dago. Hemen ez dago ura mozten duen presarik beste toki batzuetan bezala, eta ura ez da hotza, azken finean euri ura delako», kontatu du Rossignolek, besteek lasai arraun egin bitartean. «Eta urak igotzean nahiz jaistean rafting-a egin daiteke?», galdetu du batek. Ibilbidean zehar atxikitze gune batzuk daudela erantzun dio, eta ur asko nahiz gutxi egon nabiga daitekeela horri esker. Zehaztu du arazorik ez dela ibaiaren profilari esker -gune lasaia, jaitsiera, gune lasaia, jaitsiera...-, urak gorago edo beherago egon. Eta hara non jaitsiera horietako bat. Kapitainak arraun egiteko agindu die batzuei, eta besteei gelditzeko, eta, denen lanari esker, lehen jaitsiera gainditu dute. Pozik daude denak, jaitsieraren emozio hori esperimentatuta. Hurrengo lasaiguneaz baliatuta, ontzia momentu batez gelditzeko esan die kapitainak. Bera jaitsi eta ingurumenean ugariak diren lore arrosa batzuk hartu ditu, Saponaria officinalis deiturikoak. «Gero esango dizuet zertarako balia daitezkeen», esan du.

Bidean aurrera egin ahala, begi bistakoak dira orain lau urte izandako uholdeen arrasto eta ondorioak: ibai bazterretan adarrak pilatuta, adarrak zuhaitzetan erabat okertuta, trena pasatzen den burdinazko zubian ura noraino igo zen erakusten duen marka... Aurretik gertatutako uholdeen arrastoak ere ikusten dira: nabarmenenak, harrizko zubiak erorita. Bat-batean, ibaiaren erdi-erdian, egundoko harria: «Hori ez da uholdeen eragina, baina bai naturak eragindakoa. 1995ean, hango menditik erori zen [behatzarekin ezkerrean gelditzen den mendia seinalatuz]. Gauez gertatu zen; orduan ez zegoen oraingo errepidea, eta auto gutxiago pasatzen zen».

Ontziarekin harritzarra saihestu eta aurrera. Uhaina Bidarraiko beste rafting enpresaren ontzi batekin topo egin dute. Bazter batean utzia dute ontzia, eta arroka batera igota daude, handik uretara jauzi egiteko prest. «Nahi al duzue zuek ere salto egin?», galdetu du kapitainak. Erantzun baino lehen, denak ontzian zutik dira, hortik irteteko asmotan. Behin jauzi eginda, kasu eman behar da, korronteak indar handia baitu. Arrokak ukitu dituztenez, abenturazaleek zikin-zikinak dituzte eskuak: Rossignolek momentu hori aprobetxatu du aurretik bildutako loreen berri emateko: «Lore hauen izena xaboi-belar sendagarria da [saponiere esan du, frantsesez], eta latinezko sapon hitzetik dator: xaboi esan nahi du». Petaloak kendu, uretan busti, igurtzi eta aparra ateratzen hasi da, xaboi baten moduan: «Eskuak garbitzeko erabil ditzakezue lore hauek: %100 bio da».

Charlotte harria pasatu dute berehala, eta horren istorioa ere kontatu du Rossignolek: «Beti kayakean aritzen zen Baionako emazte bat ibiltzen zen hemen, eta, egun batean harri hori kontra jo, eta besoa txikitu zuen, baina aurrera jarraitu zuen hala ere, ibilbidea bukatu arte. Harriari haren izena jartzea pentsatu genuen, Charlotte». Istripuez galdetuta, oso gutxi gertatzen direla adierazi du. «Dagoeneko esperientzia handia dugu, eta ibilbideak, txokoak eta abar ezagutzen ditugu. Iaz edo orain dela bi urte, baina, hildako bat izan zen. Euren kabuz etorri ziren, eta azkargune horietako batean ez dakigu zer pasatu zen, baina bertan gelditu zen. Oso arraroa da horrelakorik gertatzea», esan du.

Jolas bat proposatu du: partaide bat ontziaren puntan zutik ezarri, eta gainontzekoek arraun egin behar dute zirkuluan. Zutik itzuli gehien egiten duena txapeldun. Batek bi itzuli, zazpi besteak, bederatzi... ausarki egin dute barre denek. Halako batean, ahate familia bat: ahate kumeek ibaia gurutzatu dute amaren atzetik.

Arrantzalerik ez da ikusten inguruan: «Zati honetan arrantzale gutxiago ikusten dira orain, 2014ko uholdeak izan eta gero Donibane Garazi eta Bidarrai arteko zatia nokill gunea izendatu baitzuten, hau da, arrainak harrapatu bai baina uretara bota behar dira berriz, bizirik». Arrantzaleekin orain ongi pasatzen bada ere -Errobi ibaia bera elkarrekin garbitzen dute-, hastapeneko urteak «zailak» izan zirela aitortu du Rossignolek: «Jende biziki gogorrarekin egin genuen topo; ez zuten onartzen gu ibaitik pasatzea. Gertatu izan da ontzia pasatzen ari zela arrantzale bat harriak botatzen hastea. Guk diploma pasatzeko eskolan ongi ikasi genuen beste erabiltzaileekiko jarrera ona erakutsi behar dela, besteak beste. Orain dela urte batzuk, agiri bat sinatu genuen elkar errespetatuko genuela adieraziz». Ordutegi bat ere badute rafting zaleek: neguan 10:00etatik 18:00etara, eta udan 09:30etik 19:00etara.

Pixkanaka ibilbidearen bukaerara ailegatzen ari dira. Hainbat geldiunerekin eta beste, ibilbideak dituen bost kilometroak ordu eta erdian egin dituzte. Ontzitik atera eta denen artean kanpamentu nagusira eraman dute. Berriz errituala, neoprenozko jantzia kentzera. Orain ez da hain zaila izan, behintzat. Marrubi usainarekin bukatu da abentura, jantziak desinfektatzeko produktuak ematen baitu. Zapore ona uzten du rafting-ak.

Bihar: Piragua.]]>