<![CDATA[Ekhi Erremundegi Beloki | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Fri, 10 Apr 2020 12:16:25 +0200 hourly 1 <![CDATA[Ekhi Erremundegi Beloki | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[«Gertatzen denaren neurria hartu ezean, murruaren aurka goaz»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1855/011/001/2020-04-04/gertatzen_denaren_neurria_hartu_ezean_murruaren_aurka_goaz.htm Sat, 04 Apr 2020 00:00:00 +0200 Ekhi Erremundegi Beloki https://www.berria.eus/paperekoa/1855/011/001/2020-04-04/gertatzen_denaren_neurria_hartu_ezean_murruaren_aurka_goaz.htm
Zer emaitza eman ditu MIGen ikerketak?

Jakin behar den lehen gauza da, gure lurraldeko enpresen %90 inguru direla ukituak, kontuan hartuta enpresa txikiak eta ertainak direla nagusiki. Eragin handiena gehienez lau langile dituzten enpresentzat da; enpresen %60 baino gehiago, alegia. Bereziki komertzio arlokoak, zerbitzuetakoak eta ostalaritzakoak, baina orokorrean jarduera sektore guziak ukitu ditu. Zailtasun anitz sortzen ari da krisi hau. Urteko negozio zenbatekoaren apaltzea da handiena —enpresen%85 ukitzen du—, bezeroen eta mandatuen apaltzea, hornikuntza arazoak, salmenten bertan behera uztea...

Zer neurri hartu dituzte ?

Nagusiki, langile kopuruaren apaltze bat izan da, langabezia partzialaren bidez; hori baita [Frantziako] gobernuak ezarri duen neurria. Arazo larriena eskugain eskasiak sortuko du. Inbertsioak apalduko dira, eta ni beldur naiz jadanik egoera ahulean ziren enpresa batzuk ixtera behartuak izanen direla. Krisi batzorde bat plantan ezarri dugu enpresei aholkularitza emateko eta dituzten arazoei erantzuteko. [Frantziako Gobernuak ezarri dituen] Neurri batzuk egokiak dira, baina biziki konplikatua da horietara iristea, webgune gehienak saturatuak baitira, eta enpresaburuek ez dituzte, adibidez, Gizarte Segurantzako eta langabezia partzialeko kudeaketak egiten ahal.

Jarduera sektore batzuetan lanean segitzen dute. Zertan da egoera Ipar Euskal Herrian?

Eraikuntza paralizatua da osoki. Segurtasun neurriak hartzeko baldintza dute, baina maskarak falta dira, gel hidroalkoholikoa falta da. Enpresaburua bere langileen arduradun denez, ez ditu segurtasun neurriak betetzen ahal ez dituzten langileak lanarazten ahal.

Kontrakoa dioten lekukotasunak jasotzen ari gara.

Badira autonomoak lanean ari direnak. Baina langile bat zure ardurapean baduzu, ezin duzu lanean jarrarazi. Zerbait gertatzen bazaie, koronabirusa harrapatzen badute, nagusiaren erantzukizuna da.

Eta hori errespetatua da?

Frantziako Eraikuntza Federazioaren webgunean begiratzen baduzu, ikusiko duzu gehienak geldirik daudela. Bakarrik lan egiten baduzu, ez da arazorik. Bezeroarekin hitzartuta gutxieneko segurtasun arauak bete, eta kito. Baina langileak badituzu, behartua zara neurriak hartzera ez baduzu arazorik nahi.

Hori da, hain zuzen ere, eraikuntzako federazioak azpimarratu duena. Lan egitera bultzatu dituzte, baina gaur egun ez dira gai langileen arrisku baldintzei erantzuteko. Kasu horietan langileek erretiratzeko eskubidea dute.

Nahikoa dira Frantziako Gobernuak hartu dituen neurriak?

Gobernuak fite hartu ditu neurriak. Beste gauza bat da neurri horiek betearazteko gaitasuna izatea. Aski konplexua iruditzen zait, lehen errandakotik, webguneak saturatuak baitira. MIGen etengabe jasotzen ditugu enpresaburuen deiak arazo horiek nabarmenduz. Eskugain eskasiak dituztenentzat atzerapenak onartzea aipatu ditu, baina uste dut jarduera berriz hartzen dutenean ere ez dutela ordaintzeko gaitasunik izanen, ez dutelako eskugaineko dirurik izanen. Horregatik, nik galdetu dut enpresa txikienentzat ordainketak bertan behera uztea, eskugain eskasia dutelarik.

Batzuek ekonomia erabat gelditzeko eskatu dute. Osasun baldintzek ez ote dute hori agintzen?

Jarduera gehienetan dena gelditu da. Nik bi jarduera ditut —higiezin agentzia bat eta turismo egoitza bat—, eta biak gelditu ditut. Nire bezeroek erreserba guziak bertan behera utzi dituzte; ondoko asteetakoak, baina baita uda honetarakoak ere. Ostalaritza arloan eragina biziki handia izanen da; gutxienez urte baterakoa. Espero dezagun pandemia laster bukatuko dela. Horretarako, konfinamendu arauak hertsiki bete behar dira, bestela ez gara aterako. Aterabide onena, ez ateratzea.

Mundializazioaren eragina gaitzetsi duzu.

Azken urteetako nire adierazpenetan behin baino gehiagotan zabaldu dut halako mezua. Duela urte bat, dena paralizatzen duen mundializazio honen aurrean zirkuitu laburrak indartzearen alde egin nuen MIGen agiantzetan, eta aurten, paradigma aldaketaz mintzatu naiz. Gure funtzionatzeko moduak osoki berrikusi beharko ditugu. Hazkundea aipatzen dugu etengabe; nik uste dut gogoetatu beharko dugula zer desazkunde behar dugun, hazkunde berri baten norabidea hartzeko. Gaur egun, lurrak eman dizkigun lehengaien %80 kontsu- mitu ditugu; beraz, pentsa zer gertatuko zaien hurrengo belaunaldiei. Garapen iraunkorrari buruzko desmartxa bat behar dugu, eta uste dut horretan jarduera berriak sortzeko aukera izan daitekeela. Aurreikusten da 2040an gaur egun diren jardueren%80 ez direla gehiago existituko. 500 urte guziz paradigma aldaketa bat gertatzen da; gizarte batetik bestera aldatzen gara, beste egiteko modu batera. Horixe gertatuko da gaur egun. Etorkizuna horretan da.

Adibiderik baduzu?

Begira, Frantziako enpresen patentea duten sendagai gehienak Txinan eta Indian fabrikatuak dira, eta, ondorioz, haiek jasotzen dituzte lehenik. Gaur egun, sendagai horien eskasian gaude, berez Frantziaren asmakuntzak direlarik. Sinesgaitza da. Gaur egun ez gara gai maskarak egiteko: paperezko maskarak! Munduko zazpigarren potentzia gara, eta ez gara gai paperezko maskarak egiteko. Sinesgaitza da. Gela; ez da gel hidroalkolikoa baino gauza sinpleagorik, eta eskasian gaude. Elementu horiek guziek pentsarazten didate krisi honetatik ateratzean bestelako eredu bat beharko dugula.

Zer eredu eta nola?

Ni ez naiz kapitalista. Ekonomiaren mundua defendatzen dut, enplegua sortu eta herritarrak bizi ahal izatea ahalbidetzen duelako. Eta, horretarako, enpresak behar dira halabeharrez, ekonomia sortzeko eta arlo sozialerako: erretiroa ordaintzeko, osasungintzarako... Ekonomiarik ez bada, ezin da ezer sortu. Pentsatzen dut gaur egun ekonomia bestela pentsatu daitekeela, beste eskema eta norabide batzuetan. Ez dut erranen pandemiak bere alde onak dituenik, baina CO2 mailan planetak arnasa pixka bat hartuko du. Badu beharra. Pentsatzen dut beste egin-molde ekonomiko batzuk aurkitu daitezkeela, garapen iraunkorrean eta ingurumenean oinarrituak. Gertatzen ari denaren neurria hartzen ez badugu, murruaren kontra goaz.]]>
<![CDATA[Ohartarazi dute «ulertezina eta tristea» dela zahar etxeen egoera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2228/003/001/2020-03-29/ohartarazi_dute_ulertezina_eta_tristea_dela_zahar_etxeen_egoera.htm Sun, 29 Mar 2020 00:00:00 +0100 Ekhi Erremundegi Beloki https://www.berria.eus/paperekoa/2228/003/001/2020-03-29/ohartarazi_dute_ulertezina_eta_tristea_dela_zahar_etxeen_egoera.htm Tolosaldeko Ataria-k. Haren arabera, egoera «tristea, negargarria eta ulertezina» da. Gipuzkoako Foru Aldundiaren arabera, 37 egoiliarrek eman dute positibo azterketetan. ELA sindikatuak joan den asteartean salatu zuen egoitzako hamabost langile daudela kutsatuta —kopurua handiagoa litzateke gaur egun—.

Iurreamendiko langileak salatu du «gauzak oso gaizki» egiten ari direla. «Protokoloak aldatzen dizkigute momentu batetik bestera; batek gauza bat agintzen du, eta beste batek, bestea. Aitona-amonak gora eta behera, hara eta hona ibili ditugu bazter guztiak kutsatuz», dio Tolosadeko Ataria-ri helarazitako idatzian.

Horren harira, gizarte eta osasun zentroetako langileak babes ekipamenduekin hornitzeko eskatu zuen atzo ELA sindikatuak. Espainiako Osasun Ministerioari, Eusko Jaurlaritzako Enplegu, Gizarte eta Osasun sailei, Nafarroako Gizarte Politiken Sailari, eta Araba, Bizkai eta Gipuzkoako foru aldundiei bidali die eskaera, «lehenbailehen protokoloak aldatu eta egoitzetako langileen osasuna bermatu» dezaten.

Bi hildako Gipuzkoan

Beste bi adineko hil dira Gipuzkoan zahar egoitzetan, Eider Mendoza aldundiko bozeramaileak atzo azaldu zuenez. 87 urte zituzten biek, eta bestelako patologiak zituztela azaldu zuen. Azken orduetan zortzi kasu berri kontatu dituzte Gipuzkoako zaharren etxeetan; 82 kasu daude orotara.

Arabakoetan 168 dira, oraingoz, kutsatutakoak; horietarik 23 erietxeetara bideratu dituzte. Arabako Foru Aldundiaren arabera, ez da hildako gehiago izan azkenengo orduetan. Nafarroako zentroetan 84 kasu kontatu dituzte, eta zazpi dira hildakoak.

Bizkaian, koronabirusak kutsatu dituen ala sintomak erakutsi dituzten guziak bere gain diren bi egoitzatan batzea erabaki zuen foru aldundiak herenegun. Zainketa berezietan sartzeko beharrik izan gabe, arta berezia behar duten adinekoak bilduko dituzte egoitza horietan.]]>
<![CDATA[Frantziak ez ditu kontuan hartu euskal presoak]]> https://www.berria.eus/albisteak/179336/frantziak_ez_ditu_kontuan_hartu_euskal_presoak.htm Fri, 27 Mar 2020 09:15:09 +0100 Ekhi Erremundegi Beloki https://www.berria.eus/albisteak/179336/frantziak_ez_ditu_kontuan_hartu_euskal_presoak.htm <![CDATA[Konfinamenduaren erritmora egokitzen ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1990/007/001/2020-03-26/konfinamenduaren_erritmora_egokitzen.htm Thu, 26 Mar 2020 00:00:00 +0100 Ekhi Erremundegi Beloki https://www.berria.eus/paperekoa/1990/007/001/2020-03-26/konfinamenduaren_erritmora_egokitzen.htm Artagune bereziak prestatu dituzte Ipar Euskal Herrian Plazatik urrunduta, etxeko balkoitik begira dago adineko emazte bat. Galdera batzuk erantzungo lituzkeen galdetuta, «ez dakit denborarik izango dudan», erantzun du, irribarrez. Egunero ateratzen da karrikara, aire pixka bat hartzera, ibiltzera, erosketak egitera; «ezinbestekoa da». Aldi oro, segurtasun neurriak errespetatu dituela dio. Orokorrean, hutsak dira Baionako karrika gehienak. Langile bat trenbide bazterreko belarra mozten, bikote bat kiroleko jantziarekin korrika, gizon bat maskara jantzia duela txakurra promenatzen... Beste pertsona batekin gurutzatzean, distantzia hartzen dute gehienek. Santizpiritu auzoan bada mugimendu gehiago, baina Alsace Lorraine etorbidean ez dago ohiko zirkulaziorik. Bidegain harategia da irekia den komertzio bakarrenetako bat. Neurri bereziak hartu dituzte, hala moduz, bezeroen artean distantziak errespetatzeko. Hesi bat salmahaiaren aitzinean saltzaileengandik urruntzeko, kristal handi bat kaxan kontaktuak eragozteko. Nagusiak kontatu du ohikoa baino askoz ere bezero gutxiago izaten ari direla. Haserre mintzatu da. «Higiene zerbitzuetakoak urte guzian sekulako kontrolak egiten aritzen zaizkigu; baina orain, haien beharra dugunean, ez da nehor». Hortik metro batzuetara dago Carrefour Contact auzoko supermerkatua. Hesiak ezarri dituzte kanpoan jende lerroa kudeatzeko, eta pixkanaka sarrarazten dituzte bezeroak. Baina bata bestearen gainean bezala daude zain dauden gehienak. «Etxera sartu nahi nuke» Errepublika plaza hutsa, Aturri ibai bazterra orobat. Arrantzale bat ari da barkutik sareari tiraka, lanean. Herriko etxeko plaza inguruan, Baiona Handi eta Txikian, jende gutxi dago karriketan. Errobi bazterrean eguzkia hartzen ari da Benedicte, 40 urteko emaztea, bere bi txakurrak ondoan dituela. Orain dela hiru egun iritsi zen Baionara, Landetatik. Karrikan bizi da, « hori da nire bizimodua», eta konfinamendu garaian ere hala segitzeko asmoa du, oraingoz. Hala ere, egoera doi bat konplikatu dela ohartarazi du. «Komun publikoak itxi dizkigute. Nora joan behar dugu? Gizonentzat errazagoa da, baina emazteak? Goiz honetan kafe batzuk edan ditut... aparkaleku bat aurkitu beharko dut, auto artera joateko». Laugan ireki berri duten harrera zentroari buruz galdetuta, arrangura agertu du. «Beldur naiz ez ote den presondegi bat bihurtuko. Sar gaitezke, baina, ateratzen utziko gaituzte? Eta norbait eri bada? Zer neurri hartu dituzte gure segurtasuna bermatzeko?», galdetu du. Informatzeko, lekura hurbiltzeko asmoa duela azaldu du. Kanpoan «libre» da, eta «kasu ematen» du. Hala ere, erran du bere lehen helburua Frantzia erdialdera itzultzea dela. «Etxera sartu nahi nuke. Trena har nezake, baina 100 euro inguru da txartela». Karrikan jasotzen duen diruarekin ezin iritsi. Etapaka saiatuko dela erran du. Ibai bazterretik bizikleta gainean dabil Vincent, zaku karratu handi bat bizkarrean duela. Uber Eats enpresako banatzailea da. Zer moduz dagoen galdetuta, «inoiz baino mandatu gutxiago» jasotzen ari dela erantzun du, goibel. Baionako Aviron errugbi taldearen zapi bat darama aurpegia estaltzeko, eta eskularru batzuk ere lortu ditu. Enpresatik banaketarako jaso duten protokoloa azaldu du: etxe batera iristean bezeroari keinu egin behar diote, eta paketea ate aitzinean utzi. Bezeroak atea ireki eta paketea hartzen du. Hori da kontaktuak eragozteko protokoloa. «Niretzat ez naiz kezkatua, baina nire inguruko adinekoentzat bai». 30 urte ditu. «Beste lan batzuk ere baditut. Honek kanpora atera eta kirol pixka bat egiteko aukera ematen dit». Sartu-ateraka bizi dute konfinamendua Baionako herritarrek, oraingoz. ]]> <![CDATA[Parisen erabakiaren zain]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/012/001/2020-03-18/parisen_erabakiaren_zain.htm Wed, 18 Mar 2020 00:00:00 +0100 Ekhi Erremundegi Beloki https://www.berria.eus/paperekoa/1909/012/001/2020-03-18/parisen_erabakiaren_zain.htm
Lehen itzulia bertan behera utzi behar zen, Anita Lopepe EH Baiko bozeramailearen hitzetan. «Ez zela egin behar uste dugu. Arrunt kontrajarria zen hartzen ari ziren neurriekin: ikastetxeak ixtea, jendeari ez elkartzeko gomendatzea...». Frantziako Gobernuaren «inkoherentzia» deitoratu du. Kontrako diskurtsoa zabaldu du Emilie Dutoya Akitania Berria eskualdeko kontseiluko PSko hautetsiak, Frantziako Estatua herriko bozak atxikitzeko gai zela baieztatuta: «Konstituzionalki blokeatuak izanen ginen. Ezeztatzearen erabakia askoz goizago hartu beharko zen, ez zen posible bezperan halakorik erabakitzea». Ez daki nola hartua izan den erabakia: «Dirudienez, alderdiei ez zaie iritzia eskatu. Ez da erabaki kolektiboa izan». Hala ere, «politikakerian» ez erortzeko eskatu du. «Philipperen adierazpenek etxean gelditzeko kontsigna eman zuten, baina era berean, erran zuen bozka bulegoetara joan zitekeela, baldintza sanitarioak egonen zirela, eta dena egina zela segurtasunez bozkatu ahal izateko». Dutoyaren hitzetan, argi da hautesle anitzen ikuspegia besterik izan dela. Eta funtsean, igandean, segurtasun neurriak arinki hartuak zirela ikusi ahal izan zen bozka bulego batean baino gehiagotan.

Max Brison Errepublikanoetako senatariak ez du «gaurkoa bezalako egoera batean» gobernua kritikatzeko gogorik. «Herrialdeak beste kezka batzuk ditu. Gobernua egunerokoan ari da jokatzen, osasun aginteak ematen dizkion informazioen arabera». Koronabirusak kutsatutakoen kurba begiratzean, Frantziak neurriak biziki goiz hartu dituela dio, Italiak edo Espainiak baino lehen. Brissonen hitzetan, Frantziako Gobernuak «arrazoi» izan du bozak atxikitzean, «ez zelako kontsentsu politikorik», eta adierazi du «normal eta legez» iragan direla hauteskundeak; «jendeak bozkatu ahal izan du». Honela laburtu du: «Iragan dira, kito».

Asteburuan, herriko bozak baliogabetzeko aukera aipatu zuten batzuek, hautesleek libreki bozkatzeko baldintzak ez zirela bete argudiatuta. Lopeperen hitzetan, Frantziako Konstituzioan ez da aurreikusten gisa horretako egoerarik. «Ez dakigu zer den posible, eta zer ez. Nik ez dut elementurik. Egia da abstentzio tasa biziki handia izan dela. Baina lehen itzulian bozkatzera joan direnen bozka zilegia da, eta zaila da kontrakoa baieztatzea. Aurkezten ziren zerrenda guziei eragin die, nehor ez da pribilegiatua izan. Pixka bat dekalatua da eztabaida hau orain ukaitea», adierazi du. Lehen itzuliko emaitzak baliogabetzea baztertu du Dutoyak: «Bozkatu duten hautesleen hitza baliogabetzea litzateke, eta, beraz, hautatuak izan diren hautetsien kargua moztea. Estatuak lehen itzulia atxikitzea erabaki ondotik, ez luke zentzurik orain zalantzan jartzea. Egin da, emaitzak onartu behar dira». Datu bat eman du Brissonek: Ipar Euskal Herriko 160 herrietatik dozena batean baizik ez da bigarren itzulia antolatu beharrik, gainerakoetan lehen itzulitik erabaki baita hauteskunde lehia. Frantzia guzian 5.000 bat herri baizik ez lirateke izanen.

Bigarren itzulia

Bigarren itzulia gibelatzea ezinbestekoa zela badiote ere, egoera ezezaguna sortzen duela azpimarratu dute batzuek eta besteek. Gaur eta bihar jakinen dira gibelatze horren xehetasunak. Frantziako Ministroen Kontseilua gaur bilduko da gibelatze hori ofizial egiteko, eta, ondoko egunetan, Frantziako Senatuaren eta Asanblearen bozka bat beharko da. Erabakia aho batez hartuko dutela espero du Brissonek. «Urgentziaz eta alderdi politiko guzien adostasunarekin hartutako erabakiei lege esparru bat emanen zaie. Demokratikoa da».

Gaur-gaurkoz, bozak ekainera gibelatuko dituztela aipatzen da, data zehatzik gabe. Anartean, lehen itzulian hautatuak izan diren hautetsiek lekua hartuko dute, eta asteburu honetan auzapezak hautatu beharko dituzte. Gainerako herriko etxeetan orain arteko herriko kontseiluen agintearen luzapen bat gertatu beharko litzateke. Horien gain izanen da herriko etxeen aurrekontuak onartzea, apirilaren 30a aitzin erabaki behar dituztelako legez.

Behin-behinekotasun horrek egoera arraroak sortuko ditu, Euskal Hirigune elkargoan azken agintaldiko hautetsiak eta joan den igandean hautatutakoak elkarrekin izanen direlako, berez. Ikusteko dago behin-behineko lehendakari bat hautatzen duten ala orain artekoari agintaldia luzatzen dioten. Xehetasun horiek zehaztekoa da gaur bilduko den ministroen kontseilua.]]>
<![CDATA[Ba al du zentzurik bozen analisiak?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1900/016/001/2020-03-17/ba_al_du_zentzurik_bozen_analisiak.htm Tue, 17 Mar 2020 00:00:00 +0100 Ekhi Erremundegi Beloki https://www.berria.eus/paperekoa/1900/016/001/2020-03-17/ba_al_du_zentzurik_bozen_analisiak.htm
Etxean gelditu ala bozkatzera joan? Gustukoa ez duen hautagaia gailentzen ikusteko arriskua ala birusa hedatzeko arriskua, zer lehenetsi? Frantziako Gobernuaren ordez, herritarrek hartu behar izan zuten erabakia. Eta anitzek etxean gelditzea erabaki zuten. Philipperen adierazpenak hedatu orduko herriko bozak bertan behera uzteko mezuak biderkatu ziren: Gilles Simeoni Korsikako presidentearena, François Bayrou Modem alderdiko presidentearena, eta beste hainbat arduradun politiko eta instituzionalena ere. Izan zen herriko bozak gibelatzearen kontra mintzatu zenik ere, baina igande goizerako #Eznaizbozkatzerajoanen zioen traola aipatuenen artean zen Twitter sare sozialean. Ez da gizarte baten sentimentua neurtzeko nahikoa, baina adierazle bat da.

Igandeko zenbakiak beren baitarik mintzo dira: Baionan %39ko parte hartzea —2014an baino 21 puntu gutxiago—, Miarritzen %41eko parte hartzea —2014an baino 20 puntu gutxiago—, Hendaian %45eko parte hartzea —17 puntu gutxiago—, eta abar. Oro har, Ipar Euskal Herriko hautesleen erdiak baino gehiago ez ziren bozkalekuetara joan.

Baldintza horietan, zer zentzu du ezkertiar eta abertzaleek zenbait herritan lortu dituzten biziki emaitza onak azpimarratzeak? Zer zentzu du Michel Hiriart eta Barthelemy Agerreren gisako jauntto batzuk erori izana aztertzeak? Edo Michel Veunacek Miarritzen bildu duen belarrondokoa aipatzen aritzeak? Edo ezkertiarrek eta abertzaleek Baionan egindako aliantzak espero baino emaitza apalagoak izan dituela erraten aritzeak? Oro har, azken hamarkadetako kudeaketa zigortu dutela hautesleek? Bai, igandeko emaitzak ikusirik analisi horiek egin litezke; baina, igandeko emaitzak irakurgarriak ote dira? Koronabirusak sortutako alarma giroan, kontsideratu ote daiteke herritarrek libreki bozkatzeko aukera izan dutela?

«Denak baldintza beretan aritu gara», adierazi zuen Nikolas Blain EH Baiko kideak igande arratsean, Euskal Hedabideek elkarlanean antolatutako telebista emankizunean, koronabirusak sortutako arranguraren ondorio gisa uler daitekeen abstentzio tasa handiari buruz galdera egitean. Hein batean, ez zaio arrazoirik falta. Baina, funtsean, zer dakigu abstentzio horri buruz? Igandean ez bozkatzea erabaki zutenen artean, zenbat dira aitzinetik abstenitzeko asmoa zutenak, eta zenbat koronabirusaren hedapenak beldurturik erabaki zutenak? Zer adin tarteko jendea da? Zer ideia politikotakoa? Zerrenda guziei berdin eragin die ala batzuk kaltetuagoak izan dira? Zintzoki: gaur-gaurkoz ez dago jakiterik. Eta abstentzioak denei berdin eragin diela aztertzea bezain zilegia izan daiteke baldintza normaletan emaitzak erabat desberdinak izanen zirela aztertzea. Ez dakigu.

Herriko bozak gibelatzea izanen zen zentzuzkoena, herritarrek normaltasunez bozkatu ahal izatea bermatzeko, eta birusaren hedapena oztopatzeko. Baina ez da hori izan Frantziako Gobernuaren erabakia, eta inork ez daki zein izanen diren ondorioak. Bigarren itzulia atxikitzea eskandalu politiko eta sanitario bat izanen zen; azkenean ez da hala izanen, baina aurrekaririk gabeko egoera ezezagun bat sortu du.

Argi da hemendik aitzina herritarren osasuna zaintzea izan beharko litzatekeela Frantziako Gobernuaren lehentasuna. Osasuna, beste ezeren gainetik.]]>
<![CDATA[Gaur da bozen lehen itzulia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1851/010/001/2020-03-15/gaur_da_bozen_lehen_itzulia.htm Sun, 15 Mar 2020 00:00:00 +0100 Ekhi Erremundegi Beloki https://www.berria.eus/paperekoa/1851/010/001/2020-03-15/gaur_da_bozen_lehen_itzulia.htm
160 HERRI ETA HIRI

158 biltzen dira Euskal Hirigune Elkargoan, horien artean Lixoze (Biarnoa). Baina elkargotik kanpo diren bi herri gehiago ditu Euskal Herriak: Jestaze eta Eskiula (Zuberoa). Biztanleriaren arabera, desberdin bozkatzen da herri bakoitzean.

Mila biztanletik gorako herrietan, hautagaitza bakoitzak herriko kontseiluak duen hautetsi kopuru bereko zerrenda itxi bat osatu behar du -biztanleriaren arabera definitzen da hautetsi kopurua-.

Mila biztanletik beherako herrietan, hautagaitzak banaka ala taldean aurkeztu daitezke. Taldean aurkeztuz gero, boto paper bakarrean agertuko da zerrenda, baina hautesleak gustuko ez dituen izenak marratzeko aukera du.

PAREKIDETASUNA

Mila biztanletik gorako herrietan parekidetasuna errespetatzera behartuak dira, zerrendetan gizon eta emazte hautagaiak txandatuz. Baina zerrendaburuak gizonak dira gehienetan. 41 herritan aurkeztuko diren ehun zerrendetatik 22tan bakarrik dira emakumezko zerrendaburuak.

119 herri dira 1.000 biztanletik beherakoak; horietan legeak ez du ezer behartzen parekidetasunari begira. Bozetara aurkeztuko diren 1.583 hautagaietarik %36 baizik ez da emakumezkoa izanen.

BI ITZULIKO BOZAK

Bi itzulitan egiten dira herrietako hauteskundeak. Mila biztanletik gorako herrietan, lehen itzulian zerrenda bakar batek ez badu bozen %50 lortzen, bigarren itzulia jokatuko da. Emandako bozen %10 lortu duten zerrenda guziek dute bigarren itzulian aurkezteko aukera. %5 baino gehiago lortu dutenak, beste zerrenda batekin fusiona daitezke, eta zerrenda berria osatu. Bigarren itzulian lehen tokia lortzen duen zerrendak herriko kontseiluko eserlekuen erdiak lortuko ditu. Gainerako eserlekuak zerrenda bakoitzak lortu duen emaitzaren arabera banatuko dira, proportzionalki.

Mila biztanletik beherako herrietan, bi baldintza bete behar dira lehen itzulitik hautetsi eserlekua eskuratzeko: erroldaren %25 eta hautesleen %50 baino gehiagoren boz eskuratzea. Lehen itzulitik herriko kontseilua osatzen ez bada, bigarren itzulia egiten da. Boz gehien lortzen dituzten hautagaiak dira hautatuak.

EUSKAL ELKARGOA

158 herritako ordezkariak batzen dira Euskal Hirigune Elkargoko batzarrean; 233 hautetsi. Biztanleriaren arabera, herriko kontseilu bakoitzak ordezkari kopuru ezberdina dauka.

Hiru urtez elkargoaren eraikuntzan aritu ondotik, ekintza politikoaren aldia izanen dira ondoko sei urteak. Orain arte kontsensuan oinarritu badira, hemendik aitzina talde politikoak osatuko direla iragarri du batek baino gehiagok.

21 politika publiko gauzatzeko eskumenak bere egin ditu Euskal Elkargoak lehen hiru urtean; politika horietako gehienentzat planak osatuak ditu. Ikusteko dago gauzatzeko orduan zer erritmotan ariko den.

EMAITZAK

18:00etan itxiko dira bozkalekuak Ipar Euskal Herrian, baina lehen emaitza ofizialak 20:00etatik aitzina baizik ez dira ezagutuko, orduan itxiko baitira Frantziako hiri nagusietako bozkalekuak.

Emaitzen berri luze eta zabal jakinaraziko du BERRIAk webgunean. Ipar Euskal Herriko euskal hedabideek irrati eta telebista saio bereziak eginen dituzte elkarlanean: emaitzak, analisiak eta protagonisten elkarrizketak.

KORONABIRUSA

Pirinio Atlantikoetako Prefeturak jakinarazi duenez, herriko etxeek bozkalekuetan segurtasun eta higiene neurri zenbait bete beharko dituzte kutsatze kasuak murrizteko. Bozkalekuen garbiketa egun hasieran eta bukaeran egin beharko dute. Gela barneko materiala, berriz -mahaiak, boz kabinak, hautetsontziak-, «erregularki» garbitu beharko dituzte asesoreek. Bozka makinak oren erdi oro desinfektatu beharko dituzte. Bozkatzaileek boz kabinetako gortinak ez hunkitzeko, pareten kontra ezarriko dituzte, legeak gortinak kentzea ez baitu ahalbidetzen. Bozkalekuko pertsonek desinfektatzeko produktuak izanen dituzte eskura. Azkenik, pertsonen artean metro bateko distantzia errespetatzeko eskatu dute, eta erran dute igurikatze lerroak mugatzeko markak ezarriko dituztela lurrean.]]>
<![CDATA[Ezkerrak aldaketa nahi du Baionarako]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/012/001/2020-03-13/ezkerrak_aldaketa_nahi_du_baionarako.htm Fri, 13 Mar 2020 00:00:00 +0100 Ekhi Erremundegi Beloki https://www.berria.eus/paperekoa/1873/012/001/2020-03-13/ezkerrak_aldaketa_nahi_du_baionarako.htm
Jean Rene Etxegarai orain arteko auzapezak lau hautagai izanen ditu parean. 2014an hamar bozen aldearekin galdu zuen Henri Etxeto PSko kideak —ez ditu erantzun BERRIAren galderak— Frantziako ezkerreko sektore ezberdinak batu ditu zerrendan. Baina, sei urtean, taldearen zati bat galdu du: ezkerreko zerrenda herritarra osatu du Mathieu Bergek aurtengo bozetarako. Jean Claude Iriart ere zerrenda herritar batekin aurkeztuko da, EH Bai, Europa Ekologia-Berdeak eta Frantzia Intsumisoaren sektore baten babesarekin. Aurtengo berritasuna Pascal Lesselier buru izanen duen eskuin muturreko zerrenda izanen da.

Herritarrei «parte hartze gutxi» eskaini zaiela salatu du Bergek. Iriarten hitzetan, oposiziokoei ez zaie aukera anitz eskaini beren iritziak defendatzeko. Desberdin gobernatzeko asmoa erakutsi dute bi zerrendaburuek.

Hirigintza kudeatzeko moduan dute kritika gehien. «Presio demografiko bat» bizi du Baionak, Bergeren hitzetan. «Galdera ez da hori nola frenatu, baizik eta nola erantzun». Komertziorik, zerbitzurik eta garraiorik gabeko «auzo periferikoak» sortu izana deitoratu du. Orain arte eramana izan den politikak ez die «gehiengoaren beharrei» erantzuten Iriarten ustez ere. «Gehiengoaren politika da biztanleria emendatzea, fiskalitatean zergak emendatu gabe diru sarrerak izan daitezen». Etxegaraik oro har «biziki posatu liberala» erakutsi duela dio. «Azken sei urteetan, ateak ireki dizkiete promotoreei, eta baliatu dira; laxoan ibili dira». Bizitegi sozial gehiago behar dela erran du.

Garraio arloan, Trambusaren proiektuak anitz eragin du Baiona, Angelu eta Miarritzeko (Lapurdi) hirietan. Proiektua beharrezkoa bazen ere, osoki bide propioan ez izatea kritikatu du Iriartek: «Bazen anbizio bat, baina ez da osoki egin; obra gehiago egin beharko da». Bizikletan segurtasunez ibiltzeko azpiegiturak sortzea jarri du desafiotzat, jendea usaiak aldatzera bultzatzeko. Garraioek «multimodalak» izan behar dutela defendatu du Bergek: «Eraginkorrak, maiztasun handikoak, eta urririk».

2017ko uztailean onartu zuen euskara plana Baionako Herriko Etxeak. «Berantegi eta arinegi», Iriarten iritziz. Planaren helburuak eta egutegia atxikiko dituela erran du, baina «anbizio handiagoarekin». Transmisioan eman nahi du indarra, eskoletan eta haurtzaindegietan euskarazko eskaintza indartzeko. «Kargualdi batean posible da hori aldatzea». Hizkuntza politika «handinahiago» baten alde egin du Bergek. «Instituzio batzuk %80-90 elebidunak izatera heldu gintezke». Irakaskuntzan «salto kualitatibo bat» behar dela adierazi du.

Euskal Elkargoa

Herriko etxeko eta Euskal Elkargoko ardurak bereizteko beharra azpimarratu dute ezkerreko bi hautagaiek. Binomio gisa aurkeztu dituzte zerrendaburuak, eta, auzapez badira, elkargoan ez dute funtzio exekutiborik hartuko: Bergeren zerrendan, Sophie Herrerak izanen du elkargoaren ardura, Iriartenean Sophie Bussierek.

2014an, ezkerreko zerrendak ez ziren ados eman bigarren itzulirako, eta boz gutxiren aldearekin irabazi zuen Etxegaraik. Ezkerreko indarren lehen itzuliko sailkapena erabakigarria izanen da bigarren itzulirako aliantzak osatzeko tenorean.]]>
<![CDATA[«Lehendakari izan naiz lehen hiru urteetan; ez dut zertan segitu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1855/013/001/2020-03-13/lehendakari_izan_naiz_lehen_hiru_urteetan_ez_dut_zertan_segitu.htm Fri, 13 Mar 2020 00:00:00 +0100 Ekhi Erremundegi Beloki https://www.berria.eus/paperekoa/1855/013/001/2020-03-13/lehendakari_izan_naiz_lehen_hiru_urteetan_ez_dut_zertan_segitu.htm
Biztanleria emendatze handia izan du Baionak.

52.000 inguru izatera igaro gara. Tokiko Bizitegi Planean erabaki dugu pausa bat behar zela eraikuntza arloan, hala ere bizitegi sozialak eraikitzen segituz. Eraikuntza berrietan, gutxienez %30 bizitegi sozialak dira; Baionako bizitegien %26; legearen barnean gaude.

Eraikuntza anitz dira, hala ere. Batzuek mugatzea eskatu dute.

Eskaera anitz baionarrek berek eginak dira, ez kanpotik etorritakoek. Espazioa partekatzen jakin behar da, baita dentsitatea mugatzen ere. Auzoetako herritarrekin mintzaturik, muga batzuk ezarri ditugu egin beharreko eraikuntza kopuruari buruz.

Etxebizitzaren prezioaren emendatu da. Gentrifikazio politika dei liezaiokete batzuek.

Gentrifikazioaren kontra borrokatu nahi dut. Baiona, Bordeleren gisa [Okzitania], presio immobiliario biziki azkarra bizitzen ari da. Izan alokairuan zein salmentan, prezio emendatze bat ikusi da. Zer egin dezakegu horren kontra? Hornikuntza operazioak; hala egin dugu Seque, Arrouset eta Prisse auzoetan. Denak kudeaketa publikoan egin dira. Hiriak lurraren jabe izateko iniziatiba hartzen ez badu, ezin gara iritsi biztanleen ahalei erantzuten dien prezioak finkatzera.

Tranbusarena izan da azken urteetan proiektu nagusietako bat; auto lerroak ez ditu ezabatu.

Hasi berria da: irailean ireki genuen tranbusaren lehen linea. Abiatu denetik, milioi bat erabiltzailetik gora izan da. Bigarren linea laster abiatuko da, Tarnosetik [Landak] Basusarrira [Lapurdi], garraio jario handiena duten auzoetatik pasatuz. Horrek erakutsiko digu non ditugun oraindik zirkulazio arazoak. Eraginkorrak izateko, lotura aparkalekuak ezarri behar ditugu, eta tranbusak bide propioa behar du, ez dadin auto lerroetan blokeatua gelditu.

Zure kanpainako lelo berarekin ikusi ditugu tranbusaren iragarkiak.

Leporatua izan zait bietan lelo bera izatea; jadanik nire kanpainako leloa zen 2014an. Lelo hori atzemana izan da, publizitate batean, bakar batean, Baionako etorbide batean. Gaur egun ez dago gehiago. Badakizu: publizitateek, batzuetan, zortzi edo hamabost egun baizik ez dituzte irauten; gehienez ere hilabete bat.

Hizkuntza politikaren ardura zuk zeuk hartu zenuen 2014an. Zer bilan egiten duzu?

Batzorde horren presidentetza hartu nuen; hautatua banaiz, ez dut berriz hartuko, nire taldean erantzukizun horiek betetzeko ni baino askoz ere jende konpetenteagoa dudalako. Bilana baikorra da, baina arlo anitzetan hobetzeko tarte handia dugu. Bereziki hizkuntzaren erabilpenean, eta aisialdietan. Eskoletan, ikusgarrietan, komunikazioan, seinaletikan indarrak egin baditugu ere, askoz ere gehiago egin dezakegu.

Euskal hiztunak ez du aukerarik herriko etxearekin euskaraz mintzatzeko. Helburu bat da?

Bai. Zerbitzu batzuekin euskaraz mintzatu daiteke jadanik. Badira kirol hezitzaile batzuk euskal hiztunak direnak; ez aski seguruenik, baina badira. Badira kirol jarduerak euskaraz egiten dituzten haurrak. Bezeroen, edo hobeki erran erabiltzaileen harrera egiten duten zerbitzu nagusietan, badira euskal hiztunak. Nire asmoa da, argiki, herritarrei harrera egiten dieten zerbitzu gehienetan euskaraz mintzatu ahal izateko aukera izatea.

Miarritzeko eredua aipatzen da maiz. Euskara 2035 plana aurkeztu berri dute. Zergatik han posible den erritmoa Baionan ez da posible?

Onartzen dut Miarritzek arlo horretan egiten duen lana aski eredugarria dela. Hizkuntza politikaz arduratzeko bigarren pertsona bat enplegatu dut Baionan. Beharrezkoa zen indartze hori. Gaur egun, hizkuntza politika elkargoaren eskumena da; edo, hobeki erran, eskumen partekatua. Elkargoko lehendakari gisa, auzapezei hizkuntza politika egin behar dutela errateko ardura dut. Osagarritasun bat behar da elkargoan eta hirian egiten diren politiken artean. Miarritzeko eredua biziki interesgarria da; inspiratzen gaitu.

Euskal Elkargoko lehen lehendakaria izan zara. Nolakoak izan dira lehen hiru urteak?

Bilan baikorra egiten dut. Baina, hor ere, oraindik hasieran gaude. Elkargoa 2017an sortu zen, baina zinezko lana beranduago hasi genuen. Borondate politikoari dagokionez, biziki baikorra da. Elkargoaren oso aldekoak ez ziren jendeak baziren; gaur egun, nehork ez du erraten gibelera egin behar denik. Nehork ez. Baikorra da, halaber, 21 politika publiko plantan ezartzea erabaki dugulako. Horrez gain, herri txikiei babesa, aholkularitza eta ingeniaritza eskaini dizkie elkargoak.

Ez ote ditu muga anitz erakutsi?

Elkargoari kritika egin zaio zentralizatuegia dela. Barnealdera anitzetan joaten naiz; bada diferentzia bat dena gaizki doala erraten dutenen eta hobetzeko gauzak badirela erraten dutenen artean. Nik uste dut hobekuntzak behar direla. Argi da lurralde eremu batzuetan ez dituztela oraindik markak hartu. Baina erran nezake eremu horiei ere badagokiela iniziatiba hartzea; inplikazio gehiago behar dute ekintza lokalean. Gure gobernantza paktuan hori guzia ez zen aski argi. Egokitzapenak egin ditugu lurralde eremuen funtzionamendua hobetu eta botere gehiago emateko.

Lehendakari izateko aurkezteko asmoa duzu?

Ez didate beste galderarik egiten. Oraingoz ez da hori gaia. Baionako herriko etxerako hautagai naiz, eta, hautatua banaiz, Elkargoko hautetsia izanen naiz; Baionako auzapeza kontseilu eragilean izanen da. Horrek ez du erran nahi ezinbestean lehendakari izanen denik. Neure buruari ez diot galdera hori egiten. Ez da azken hiru urteetan lehendakari izan naizelako segitu behar dudala. Duela hiru urte ez zegoen lehendakari izateko eta makina hau martxan jartzeko hautagai askorik. Nire gain hartu nuen, eta energia anitz ezarri dut. Abentura polita izan da.

Uste duzu Elkargoan sortu duzun gehiengoa gainditu dezakeen indar bat sor litekeela?

Ez dakit. Ez nuke nahiko alderdi zatiketarik egon dadin Euskal Elkargoan. Ez dut ikusten zer interes izango lukeen. Horrek ez du erran nahi elkargoan politikarik eginen ez dugunik; jadanik egiten ari gara. Hortik pentsatzea talde politikoak sortu behar direla, eskualdeko edo departamenduko kontseiluetan dauden gisara, ez nago seguru. Etorkizunak erranen du; ez dut nik erabakiko.

Zer etorkizun nahiko zenuke elkargoarentzat?

Hasieratik, estatus bereziko lurralde elkargo baten aldekoa naiz. PSren gobernuak ukatu zigun. 2015eko Notre legearen ondotik Euskal Elkargoa sortzeari ekin genion, baina halako elkargo batek traba anitz ditu, eta ez dago gure neurrira. Egun batez, estatus bereziki lurralde elkargo bat izatera iritsi behar gara; horren aldeko militantea naiz.]]>
<![CDATA[Turismoari so bizi den hiria, aterabide bila]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/012/001/2020-03-12/turismoari_so_bizi_den_hiria_aterabide_bila.htm Thu, 12 Mar 2020 00:00:00 +0100 Ekhi Erremundegi Beloki https://www.berria.eus/paperekoa/1872/012/001/2020-03-12/turismoari_so_bizi_den_hiria_aterabide_bila.htm
Eskuinak beste bi hautagai izanen ditu: Maider Arostegi, Errepublikanoetako kidea, eta Jean-Benoit Saint-Cricq, RPR eta UMP alderdi ohietako kide izana. Brice Morinek Euskal Herrian berde eta solidario zerrenda eramanen du, EH Bai, Europa EkologiaBerdeak eta Miarritzeko intsumisoen babesarekin; « gardentasun falta handia da». Azkenik, Karim Guerdanek, zerrenda herritarra osatu du. Veunac auzapezak bere bilana defendatu du: «Duela sei urte hartu genituen engaiamenduen gehiengoa bete dugu». Hautagai guziek defendatu dute auzoetako biltzarrei leku gehiago eman eta herritarren parte hartzea sustatzea.

Etxebizitza da gaur egun Miarritzen kezka gehien sortzen duten arazoetako bat: bizitegi sozialen heina %12koa da —%25 izan behar da legearen arabera— eta bizitegien %42 bigarren etxebizitzak dira. Azken datuen arabera, miarriztarren %13 pobrezia heinaren azpitik bizi dira. Azken urteetan, biztanleria apaltze bat ere izan du. Irakurketan bat egiten dute hautagai gehienek: gero eta konplikatuagoa da Miarritzen bizitzea, eta nagusiki turismoari bideratutako hiri bilakatzen ari da. Airbnb gisako plataformak erregulatzeko beharra ere azaleratu dute; Veunacen hitzetan, Euskal Elkargoarekin arau batzuk prestatzen ari dira. Bizitegi sozialen kopurua emendatu behar dela ere adierazi dute hautagaiek, baina aterabideetan ez dute bat egiten: bizitegi berriak eraiki nahi dituzte Veunacek eta Motschek, Irati eta Aguilera auzoetan. Barucq eta Morinek bigarren etxebizitzei %60-70eko zerga ezarri nahi diete, eta jasotako dirua etxebizitza arloan inbertitu. Araudiak zorroztuz, sasoiko bizitegiak urte osoko bizileku bilakatzea nahi dute. «Ikusten dugu gainerako hautagaiek bizitegi sozialak kanpoaldean nahi dituztela, eta hiri erdigunea bigarren etxebizitza eta bakantzatiarrentzat, ez Miarritzeko biztanleentzat», deitoratu du Morinek.

Mugikortasunean ere garapen bat behar dela adierazi dute hautagai gehienek. Proposamen desberdinekin, hiri erdigunean autoari lekua kendu, eta garraio publikoari, bizikletari eta oinezkoei bidea errazteko beharra azpimarratu dute.

Euskara 2035

Abenduan aurkeztu zuen Euskara 2035 plana Miarritzeko euskara zerbitzuak, hizkuntza politika epe luzeko perspektiba batean ezartzeko anbizioarekin. BERRIArekin mintzatu diren hautagai guziek babestu dute euskararen aldeko urratsak egiten jarraitzea. Guillaume Barucq: «Herriko etxeko langileak prestatu behar dira, dendariak euskara ikastera bultzatu, eskola elebidunetako harrera garatu, ikasle guziei euskarara iniziazioa eskaini».

Euskal Elkargoa sortzearen kontra bozkatu zuen Miarritzeko Herriko Kontseiluak 2016an; estatus bereziko lurralde elkargoa egokiagoa zitzaiola adierazi zuen Veunac auzapezak bere garaian, baina, behin sortuta, turismoaren lehendakariordetza bereganatu zuen. «Kontent» agertu da lehen hiru urteetako eraikuntza fasearekin, eta egokitzat jo du garai bateko lurralde eremuen antolaketara itzultzea. «Estatus berezi baten aldekoa naiz; Frantziako Gobernuaren deszentralizazio nahiari erantzungo lioke». Elkargoa «itsasontzi handi bat» da, Morinen hitzetan, eta «zaila da ongi funtziona dezan». Gaur egun, hautetsiak tratuan aritzeko leku gisa deskribatu du, eta baieztatu du, hautatuak balira, Ipar Euskal Herriko ikuspegiarekin lan eginen dutela. Barucqen iritziz, «administratiboegia eta konplexuegia» izan da elkargoaren hasiera: «Batzarrak luzeegiak ziren, aspegarriak, eztabaida politikoak bakanegiak; politikoa elkargoaren erdigunean ezarri behar da». Ipar Euskal Herriak autonomia handiagoa behar duela nabarmendu du, Hego Euskal Herriko eredu gisa hartuta: «Ekintza koordinatua behar da Hegoaldearen eta Ipar Euskal Herriaren artean». Nathalie Motschen hitzetan, «sustut ez dira herria eta elkargoa bereizi behar». Orain arte adostutako politikak martxan jartzea da lehentasuna, haren iritziz: «Zentzugabekoa litzateke bilakaera instituzional bat aurreikustea; hiru urte eman ditugu eraikuntzarako, ez da fiteegi joan behar».

Palais hotela eta BOPB

Diru publikoa enpresa pribatu bat finantzatzeko baliatu behar ote da? Galdera horri erantzun behar izan diote Miarritzeko zazpi hautagaiek kanpainan zehar. Hotel du Palais hotelaren aferak gatazka handia sortu du azken bi urteetan herriko kontseiluan. Herriko Etxearena da eraikina, eta Socomix enpresa publiko-pribatuak kudeatzen du. Horrek beste enpresa baten edo batzuen esku uzten du hotelaren kudeaketa. Horiek egin beharko dute berritzea, eta obraren kostuak eta bestelako ñabardura juridiko batzuek eragin dute gatazka. Veunacen hitzetan, hotelaren etorkizuna «bermatua» da», eta miarriztarrek ez dute «zentimo bakar bat ere» xahutuko. Gainerako guziek dudan ezarri dute baieztapena, eta kontrol zorrotzagoa eskatu dute.

BOPB errugbi taldearen kasuan, gisa bereko eztabaida sortu da, Aguilera zelaiaren inguruan 12 milioi euroko entrenamendu zentro bat eraikitzeko proiektua diruztatzeko eskatu baitio herriko etxeari. Printzipiozko baietza eman zion herriko etxeak joan den otsailaren 12an iragan zen tentsioz beteriko herriko kontseiluan. Herriko bozak baino hilabete bat lehenago halako erabakiak hartzea kritikatu dute gainerako hautagaiek. Brice Morin: «Miarritzen gastu publikoa beharrezkoa da, baina BOPB enpresa pribatua da, eta gure diru ekarpenak ez ditu bere emaitzak hobetuko. Hamar hektarea lur publiko ditugu; bizitegi sozialak egiteko atxiki nahi ditugu, kudeaketa publikoarekin».]]>
<![CDATA[Klimaren aldeko boza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/4617/018/001/2020-03-08/klimaren_aldeko_boza.htm Sun, 08 Mar 2020 00:00:00 +0100 Ekhi Erremundegi Beloki https://www.berria.eus/paperekoa/4617/018/001/2020-03-08/klimaren_aldeko_boza.htm Ipar Euskal Herriaren metamorfosia ekologikoaren aldeko ituna izenpe dezaten. Jadanik 75 zerrendaren babesa lortu dute, eta espero dute gaur gauerdi arte engaiamendu gehiago iritsiko direla.

2014an ere gisa bereko ekinbidea egin zuten, eta balorazio gazi-gozoa aurkeztu zuten joan den abenduan: «Ororen buru, tresna kutxako ekintzen %10 inguru baizik ez dira gauzatu azkeneko sei urteetan. Zinez, gutxiegi da», adierazi zuen Xabier Harluxet Biziko kideak orduan.

Egoeraren larritasuna azpimarratu zuen atzo Diletek: «Ez badugu oraindanik ekiten, gure berotegi efektuko gasen isurketen eta gure ingurumenarekiko inpaktuen masiboki murrizteko, datozen urteetan belaunaldi gazteak biziko diren mundua kaos klimatikoaren, errepikatuko diren hondamendien, eskasien, migrazio masibo eta gerlen menpe izanen da».

350 lagunek hartu zuten parte Baionako karriketan barna egindako manifestazioan, «alda sistema, ez klima» oihuen artean. Bukaeran, Johan Rivierek hartu zuen hitza, azken hilabeteetan klimaren aldeko ikasle grebak antolatzen aritu denak: «18 urte ditut, eta aurten lehen aldiz bozkatuko dut. Behar ditugu engaiamendu zehatzak hartuko dituzten hautetsi batzuk, eta hemen eta orain obratuko dituztenak».

Parte hartzaileen artean afixak banatu zituzten; «bozkatu aitzin, so egiten dut ea izenpetu duten», diote.]]>
<![CDATA[Klima eta ekologiaren alde engaiatzera deitu ditu hautagaiak Bizik]]> https://www.berria.eus/albisteak/178526/klima_eta_ekologiaren_alde_engaiatzera_deitu_ditu_hautagaiak_bizik.htm Sat, 07 Mar 2020 17:38:23 +0100 Ekhi Erremundegi Beloki https://www.berria.eus/albisteak/178526/klima_eta_ekologiaren_alde_engaiatzera_deitu_ditu_hautagaiak_bizik.htm Ipar Euskal Herriaren metamorfosia ekologikoaren aldeko ituna izenpe dezaten. Jadanik 75 zerrendak izenpetu dute, eta bihar gauerdi arte engaiamendu gehiago iritsiko direla espero dute. 2014ean gisa bereko ekimena egin zuten, eta balorazio gazi-gozoa aurkeztu zuten joan den abenduan: «Ororen buru, tresna kutxako ekintzen %10 inguru baizik ez dira gauzatuak izan azken sei urteetan. Zinez gutxiegi da», adierazi zuen Xabier Harluxet Bizi-ko kideak. Badakite hauteskunde kanpainak ele ederren momentuak izan ohi direla, eta horregatik, herritarrak hautetsiei bultzada ematera deitu zituzten. Egoeraren larritasuna azpimarratu du Diletek: «Ez badugu oraindanik ekiten, gure berotegi efektuko gasen isurketen eta gure ingurumenarekiko inpaktuen masiboki murrizteko, datozen urteetan, belaunaldi gazteak biziko diren mundua kaos klimatikoaren, errepikatuko diren hondamendien, eskasien, migrazio masibo eta gerlen menpe izanen da». 350 pertsonak parte hartu dute Baionako karriketan barna egin duten manifestazioan, «alda sistema, ez klima» eta «klima baino beroago» oihuen artean. Bukaeran, Johan Rivierek hartu zuen hitza; azken hilabeteetan klimaren aldeko ikasle grebak antolatzen aritu da: «18 urte ditut eta aurten lehen aldiz bozkatuko dut. Behar ditugu hautetsi batzuk engaiamendu zehatzak hartuko dituztenak, eta hemen eta orain obratuko dituztenak». Parte hartzaileen artean afixak banatu dituzte: «bozkatu aitzin, so egiten dut ea izenpetu duten».]]> <![CDATA[Euskara, boz bila]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/012/001/2020-03-06/euskara_boz_bila.htm Fri, 06 Mar 2020 00:00:00 +0100 Ekhi Erremundegi Beloki https://www.berria.eus/paperekoa/1923/012/001/2020-03-06/euskara_boz_bila.htm
Euskararen Gizarte Eragileen Kontseiluak eta Euskal Konfederazioak prestatu duten hizkuntza eskubideak bermatzeko protokoloaren herriko etxeetako garapena aurkezteko joan den otsailean Baionan egin zuten ekitaldian mintzatu zen Jorajuria. Engaiamendua galdetu diete herrietako hautagaiei «ondoko sei urteetan euskararen garapenaren aldeko hizkuntza politika planifikatuak abian ezartzeko eta garatzeko».

Gaur egun 30 bat zerrendak bat egin dute engaiamenduarekin Haizpea Abrisketa Kontseiluko kidearen hitzetan. «Kolore politiko guzietako zerrendak ari dira engaiatzen». Horien artean, Ipar Euskal Herriko herri nagusi batzuetan jadanik karguan diren batzuk. Zerrenda osoa hauteskundeen ondotik osatuko den Euskal Hirigune Elkargoaren esku utziko du Kontseiluak, Ipar Euskal Herriko erakundeak engaiamendua hartu duten hautetsiekin batera lan egin dezan.

«Politikariei erraten diegu lehentasuna eman diotela kontsentsuari, eta horregatik oinarririk apalena bilatu dutela; baina, orain urratsak behar dira. Hori da guk eskatzen dieguna: orain egizue zerbait», esplikatu du Abrisketak. Otsail hastapeneko ekitaldia aitzin, banaz banakako bilkurak egin zituzten hainbat hautetsirekin eta hautagairekin. «Orain ari gara zerrenda bakoitza kontaktatu, eta engaiamendu eskaerak bidaltzen. Aski erraz ari dira zerrendak engaiatzen».

Abrisketaren hitzetan, protokoloaren koadroa, euskal hiztunaren eskubideetatik abiatzen da. «Hor erantzuten den galdera da: zer egin daiteke hizkuntza eskubideak bermatzeko Ipar Euskal Herriko herriko etxe batean?». Funtsean, «gida bat» eskaini diete hautetsiei, gobernatzen dituzten instituzioetan euskararen aldeko planak gara ditzaten. «Herritarren hizkuntza eskubideak errespetatzeko hizkuntza politika batek landu beharreko eremuak, hartu beharreko erabaki nagusiak eta kontuan hartu beharreko irizpideak eskaintzen dituen dokumentua», azaldu zuen Paul Bilbao Kontseiluko idazkari nagusiak Baionako ekitaldian. Haren hitzetan, hiru eginkizun nagusi bete behar ditu anbizio handiko politika abian jarri nahi duen herri administrazioak: zerbitzuak euskaraz segurtatzeko eta informazioa euskaraz eskaintzeko bideak ezartzea; ardurapeko egituretan euskaraz lan egin ahal izateko baldintzak ahalbidetzea; euskararen garapena eta erabilpena sustatzeko neurriak hartzea bere eragin eremuan.

Gaur egungo egoera «aski lausoa» dela dio Abrisketak. «Euskal Elkargoak badu bere Euskara Plana, EEP Euskararen Erakunde Publikoak baditu bere baliabideak... Baina herriko etxeko teknikariek beren gain hartu behar dute hizkuntza politika bat martxan ematea. Guk nahi duguna da erabaki hori hautetsiek hartzea, eta, hori egin ahal izateko, tresna bat ematen diegu». Haren hitzetan, gehienek «oso gutxi dakite» zer den hizkuntza politika bat. «Batzuek erraten zizuten herriko seinaletika euskaraz eman dutela, eta beraz hizkuntza politika egin dutela», adierazi du. «Hizkuntza Politika Proiektua praktika bat da, herriko etxe baten jarduera osoa zipriztintzen duena; horregatik erraten dugu zehar lerroko politika bat dela. Hizkuntza behar dugu gure jarduera guzietan. Nola eginen dut hizkuntza erabiltzeko modu arrunt edo eroso batean nire herriko etxean? Hizkuntza politikak galdera horri erantzun behar dio; ez da urtean behin festa bat euskaraz antolatzea, baizik eta zure egunerokotasunean nola jardungo duzun hizkuntzarekin. Hitz handiegietan sartu gabe, kontzientzia hori eman nahi diegu hautetsiei. Batzuk hasiak dira, eta badakite; horiei urrats gehiago eskatzen diegu; beste batzuk hasi gabe dira». Horiek lehen urratsak egitera bultzatu nahi dituzte.

Abrisketaren iritziz, Frantziako politikagintzak eragin zuzena du hizkuntza politikari buruzko ikuspegian. «Uste dugu Frantzian ez dela hizkuntza politika proiekturik, hizkuntza bakarra delako. Berezkotzat jotzen da dena frantsesez egiten dela. Ez gara ohartzen funtsean hori ere hizkuntza politika bat dela. Euskaldunek, beste hizkuntzek haien lurraldean dituzten eskubideak izan beharko lituzkete». Horregatik, haren iritziz, herritarrek badute euskaldun gisa euskaraz artatua izateko eskubidea betearazteko ardura. Protokoloa betetzeko engaiamendua hartu duten herrietan hautetsiengana joatera bultzatu ditu.

'Euskara 2035'

Miarritze da azken urteetan hizkuntza politika bat garatzen hasi den hiri nagusietako bat. Abenduan Euskara 2035 plana aurkeztu zuten euskara teknikariek, hizkuntza politika epe luzeko perspektiba batean ezartzeko anbizioarekin.

Aurten eskolara sartuko den 3 urteko haurrak 2035ean 18 urte izanen dituela esplikatu du Eneko Gorri euskara zerbitzuko buruak. «Herritar bilakatuko da: bozetan parte hartzen ahalko du, beraz, bere hautesle karta egin beharko du; unibertsitateko ikasketak eginen ditu, beraz, diru laguntza eskaerak egin beharko ditu; bere nortasun agiria eta pasaportea berritu beharko ditu...». Gaur egun euskaraz egiten ahal ez diren ekintzak. «Galdera da, hemendik 2035era 18 urteko gazte horri zer jendarte eredu eskaini nahi diogun». Epe bat ere finkatu dute hizkuntza politika eraginkor bat martxan emateko. «Ez gara gehiago mandatu baten logikan ari, 50 urteko biziberritze prozesu orokorrago batean baizik». Azken arrazoia inkesta soziolinguistikoa da; heldu den urtean eginen dute hurrengoa. Garaian Euskal Konfederazioak egin zituen estimazioen arabera, 2035erako hiztun kopurua %15era jaitsiko da proportzioan, beharrezko masa kritikoa baino bi aldiz gutxiago.

2014an, Euskara 2015-2020 plana osatu zuten Miarritzeko Herriko Etxerako, eta hizkuntza politikak herri mailan hiru fase izan zituela identifikatu zuten. 1992-2005eko fasea «eraikuntza» gisa definitu du Gorrik: «Lehenago deseraikitako transmisio kanal guziak berriz eraiki behar izan ziren. Familian ez zen gehiago euskara transmititzen; ondorioz, euskarazko haurtzaindegi bat eraiki zuten -lehena Iparraldean-; ikastola bat egoitza publiko batean -lehena iparraldean-»; gau eskolak egoitza berria eskuratu zuen, eta Udaleku aisialdi zentroak ere ateak ireki zituen. Euskararen transmisiorako «lau oinarri sendo» Gorriren arabera. 2005-2015eko fasea hedapenarena izan dela dio, halaber. Miarritzeko mediateka eman du adibide nagusi gisa. «Ipar Euskal Herrian erreferentzia gehien izanen zuen mediateka bilakatzea erabaki zen». Azken urteetan, euskarazko ekitaldi andana antolatzen dute bertan. Atabal eta Le Royal zinemak ere logika berean kokatu ditu. «Ez dira transmisio guneak, baina bai arnasgune funtzional txiki batzuk». Hirugarren fasea azken bost urteetan garatu dute, «zerbitzu publiko logika batean» sartuta. «25 urtez kanpoan sekulako lana egin da; orain, herriko etxeak bere buruari begiratu dio, eta euskararen zerbitzu publiko bat sortzea erabaki. Hiru langile dituen euskara zerbitzua sortu dugu, ingeniaritza linguistikoa deitzen duguna egiteko: itzulpengintza, aholkuak, komunikazioa... Herriko Etxe gisa urririk emanen dugun zerbitzua da».

Hiru fase horien ondoren egin duten diagnosiaren ondorioa da Euskara 2035 plana: «Kanpoan egiten dugun lanaz gain, herriko etxeak eredugarri izan behar du». Praktikan, hiru arlotan eragin nahi dute hizkuntza politika proiektuan: baliabide «egokiak», esparru legal eta administratiboa eta helburu neurgarriak.

«Helburu konkretuak finkatu nahi ditugu. Adibidez, lehen haurtzaroan, 0 eta 3 urte artekoetan %20 euskaraz errezibitua da. Guk proposatzen duguna da 2026an %50era pasatzea. Konkretua da, mailakatua, badakigu nola egin. Miarritze da BAMen urrunetik euskarazko eskolatze maila altuena duena: murgiltze eredua, elebiduna eta euskara azkartua, hiru eskemak hartuta %26an gara, eta guk nahiko genuke %33ra heltzea 2026rako. Horrelako helburu biziki neurgarriak eman nahi ditugu».

Koadro juridiko-administratiboari begira gogoeta lan berdina egin dute. «Hizkuntza Politika plantan eman ahal izateko baliabideak emanen dizkigun kuadro bat imajinatu nahi dugu». Horretarako proposamen batzuk egin dituzte, aholku gisa. «Gaur egun nik ezin dut erran zein den bide egokia». Pista horien artean aipatu ditu, besteak beste, euskara ofizialki ezagutzen duen adierazpen bat egitea -hala egin zuen Euskal Elkargoak 2017an hizkuntza politika proiektua onartu zuelarik-; Eurokartaren hipotesia ere aipatu du, tokiko erakundeek ere izenpetu dezaketena; edo Uztaritzeko herriko etxeak zabaldu zuen bidea, «lantzen ahal dena, gogoetatzen ahal dena»: euskara ofizial izendatu zuten 2014an, baina Pirinio Atlantikoetako prefetak bertan behera utzi zuen.

Horrez gain, badira Gorriren ikuspegitik koadro administratiboa erraztuko luketen hainbat elementu. «Beti erraten duguna da hizkuntza politika zeharkakoa dela; administratiboa, de facto, ez da zeharkakoa: biziki trenkatua da. Izan daiteke delibero bat herriko kontseilu batean erraten duena identifikatutako zerbitzu administratibo guziek haien aurrekontuaren ehuneko bat euskarari dedikatuko diotela, eta hori batzorde batean aztertuko dela. Neurri hori biziki gauza sinplea da, ez da prefetaren galbahetik pasatuko. Bereziki, ematen dizu hizkuntza politika transbertsal bat obratzeko gaitasuna».

Eta, funtsean, jadanik egiten dela erran du Miarritzeko euskara teknikariak: euskara zerbitzurik ez duten herrietan, beste zerbitzu batzuek -kultura, gazteria eta kirola, komunikazioa- garatzen dituzte hizkuntza politika arloko neurriak. «Teknikoa da, baina gaur egun haizeak alde ditugu; ez da beti hala izan, eta ez da beti hala izango. Hori argi izan behar dugu. Beraz, alde ditugunok joan gaitezen ahal bezain urrun».

Eurokartaren promozioa

Itsasuko (Lapurdi) Herriari zerrenda abertzaleak egin duen iragarpena da: martxo bukaeran herriko kontseiluan gehiengoa lortzen badute, Hizkuntza gutxituen Europako Ituna izenpetuko dute. 1999an izenpetu zuen Frantziak baina geroztik ez du berretsi. Azken urteetan, berrestearen promozioa egiteko programa bat abiatu du Europako Kontseiluak, tokiko instituzioei ituna izenpetzeko aukera emanez.

Itsasuarrek babes juridikoa lortu nahi dute horren bidez, baina balio sinbolikoa du nagusiki; haien engaiamenduari ematen dion izaera ofiziala, pisu politikoa. Ipar Euskal Herrian aurkezten diren gainerako zerrendei ere dei egin diete hautatuak badira ituna sinatzera engaiatu daitezen. Herriko etxeen gisan, Euskal Elkargoak ere izenpe lezake Europako Ituna. Europako Kontseiluaren pisu politikoa baliatuz, euskararen aldeko bataila politikoari ikusgarritasuna emateko aukera berria bilaka liteke orduan.]]>
<![CDATA[«Erakunde publikoek elebitasuna proposatzea derrigortu daiteke»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1937/014/001/2020-03-06/erakunde_publikoek_elebitasuna_proposatzea_derrigortu_daiteke.htm Fri, 06 Mar 2020 00:00:00 +0100 Ekhi Erremundegi Beloki https://www.berria.eus/paperekoa/1937/014/001/2020-03-06/erakunde_publikoek_elebitasuna_proposatzea_derrigortu_daiteke.htm Euskararen zuzenbidea. Ikerketa konparatua, Frantzia, Espainia tesi lana aurkeztu zuen Eneritz Zabaleta (Baiona, 1984) doktoreak abenduan, euskarak lurralde bakoitzean duen egoera juridikoa aztertuta. Frantziako Konstituzioa aldatu gabe, Ipar Euskal Herriko erakunde publikoak elebitasuna proposatzera derrigortzea posible ikusten du.

Araudi kontrajarriak aplikatzen zaizkie euskaldunei.

Lurralde bakoitzak hizkuntza aniztasunarekiko oso araudi eta tradizio desberdinak ditu. Frantzian betidanik izan da kezka bat frantsesaren monopolioa segurtatzeko; legediak, konstituzioak, hori segurtatu dute. Hor euskararen alde egitea oso nekeza da. Espainian, historian zehar tradizio jakobino hori egon bada ere, 1978ko Konstituzioarekin hizkuntzen aniztasuna kudeatzeko sistema ezarri zuten; ofizialtasuna eta koofizialtasuna.

Eskubide subjektiboen pluralismoa eta berdintasun printzipioaren ikuspegi diferentzialista aipatu dituzu

Hizkuntza eskubideak, juridikoki, pertsonei onartzen zaizkien eskubide subjektiboak dira. Frantzian, bere tradizio jakobinoarekin, kontzeptua bera konstituzioaren kontra doa, baduelako berdintasunaren ikuspegi abstraktua edo zurruna; norbanakoak baizik ez ditu ukaiten ahal eskubideak. Bretoiei, euskaldunei, korsikarrei... hizkuntza eskubidea onartuta, nazio osoarenak ez diren eskubideak onartzen ari zara, eta hori, Frantziaren berdintasunaren ikuspegiaren kontra doa. Espainiako Konstituzioak berdintasun printzipioa beste molde batez idatzia du, eta orduan, horrek ere ematen die oinarri bat hizkuntza eskubide horiei.

Frantziako kasuan, batasun politikoaren adar gisa aldarrikatu dute batasun linguistikoa

Frantziaren historia guzia batasun horren eraikitzea izan da. Lehenik, batasun politikoa; behin boterea zentralizatzea lortu denean, politikoki bat zen hori kulturalki, sozialki eta abar, bat bihurtzea erabaki zuten. Frantsesaren hedapena, frantsesa eskoletan sartzea, beste hizkuntzen erasoa... batasunaren proiektu horren hankak izan dira. XIX. mendean estatu nazioaren ideologiak bultzatu zuen hori anitz; eta, beste Europako estatu batzuetan hizkuntza eta kultura aniztasunari begira irekidurak egon diren gisan, Frantzian oraindik ideologia hori oso presente da, eta biziki nekeza da pluralismoa lantzea.

Tolerantzia bat daukala diozu.

Frantziako administrazioak eta botereak gauzak kudeatzeko duen manera ikusten da hor. Alde batetik printzipioak biziki zurrunak dira -batasuna, hizkuntza bakarra, zentralismoa...-, baina, aldi berean, Frantziako administrazioak beti asmatu du tokian toki gauzak bere onetik atera gabe kudeatzen. Azkenean, hizkuntzaren kasuan, frantsesaren monopolioa legeetan-eta biziki azkarki azpimarratua den era berean, botere batzuek lekuan lekuko errealitatearen arabera onartzen dute modu informal batean beste hizkuntza batzuk hitz egitea, edo beste praktika batzuk egotea. Indar harreman politiko batean, espazio batzuk toleratu ditu. Juridikoki, tolerantzia horri forma eman zion Konstituzio Kontseiluak 1999ko epai-erabaki batean: onartu zuen frantsesaren erabilera derrigorrezkoa zela hainbat eremutan, baina horrek ez duela erran nahi ondoan ezin direnik beste hizkuntza batzuk erabili. Adierazpen askatasuna da kontzeptu juridikoa, eta tolerantzia oinarria.

Kontsentsu zabala bada, baina traba juridiko ugari.

Hartzen baditugu EEPren 2006ko hizkuntza politika proiektua, edo Euskal Elkargoak 2017an bozkatu zuena, euskara biziberritu nahi dute; nola egin daiteke hain oinarri informal batetik? Zaila da. Sokatira batean bezala da. Euskararen kasuan anitzetan saiatu da ahalik eta urrutiena joaten euskarari espazioak irekitzeko, baina momentu batean norbaitek auzitara jotzen badu, auzitegi horiek frantsesaren babeserako neurriak hartzen dituzte.

Oinarri batetik abiatzen zara: Frantziak ez du euskararen ofizialtasuna onartuko.

Herritar gisa eta euskalgintzako militante gisa, oso ongi iruditzen zait euskararen ofizialtasuna eta hizkuntza eskubideak eskatzea. Uste dut borroka hori eraman behar dela. Baina hori egiteko, behar da konstituzioa aldatu, eta Frantzian biziki sinbolikoak diren printzipio batzuk. Ikerlari gisa egin dudan saiakera da, gaur egun dagoenarekin, aurkitzen ahal ote ditugun bide batzuk euskararen aldeko politika horiek juridikoki seguruago izan daitezen.

Zer pista proposatzen dituzu?

75-1 artikuluari edukia eman diot, gorpuztu egin dut. Eskualdeko hizkuntzak Frantziako ondare gisa aitortzen ditu, eta, beraz, konstituzioan lekua egiten die. Ondare kontzeptu horri ondorio juridikoak ateratzea proposatzen dut, eta nire ideia da hizkuntzen eskubiderik ez badago ere artikulu horrek sortzen ahal dituela euskara eta beste hizkuntzen aldeko planak plantan emateko obligazioak. Horretarako, Frantziako Asanblean lege bidez obligazio horiek zehaztu beharko lirateke. Konstituzioko artikulu bati legeak ematen dio gorputza. Nik ikusten dut hortik ateratzen ahal dela elebitasuna eremu publikoan orokortzeko bide bat. Eskubiderik sortu gabe, frantsesaren ondoan.

Eta, euskarari dagokionez, hizkuntzari estatutu berezitu bat emateko beste mekanismo bat erabiltzea proposatu dut: diferentziazioarena. Parisen ari dira lege bat eztabaidatzen, eta ikusi beharko da hortik zer aterako den. Gaur egun esperimentazioaren koadroa erabil daiteke. Eskola publikoan murgiltze eredua sartzeko protokolo bat bada, esperimentazio bidez egiten dena. Hor ikusi behar da hori egonkortzeko zer pista egoten ahal diren.

Euskara biziberritzea betebehar bilakatuko luke euskaldunei eskubiderik eman gabe?

Ideia da botere publikoen betebeharretan insistitzea, eta ez norbanakoen eskubide subjektiboetan, horrek konstituzioaren lehen artikulua aldatzea ekarriko lukeelako, eta hori zailagoa izanen da. Egia da obligazio hori ez dela oso sendoa, ez delako eskubide subjektiborik; baina obligazio moral eta politiko bat, eta forma juridiko bat ematen ahal zaio.

Noraino joateko aukera emanen lieke?

Elebitasuna proposatzea derrigortu daiteke, eta gero bakoitzak hautatuko du bere hizkuntza. Zerbitzu publikoetan, aisialdian, kirolean, haurtzaindegietan... eskaintza elebiduna osatzea; afixaketan, komunikazioan, elebitasuna sartzea. Ondaretik jota, uste dut posible liratekeela.

Aukera eman lezake instituzio publikoetako batzarretan euskaraz aritu ahal izateko?

Epaileak erraten du batzarretan erabakiak hartzen direnez herritarrek ulertu behar dituztela; derrigor frantsesez hitz egin behar duela hizlariak. Biziki zorrotzak dira. Gaur egun dagoen pista bakarra da hautetsiak euskaraz egitea, eta berak egitea itzulpena.

Ez du sekula ofizialtasunaren babes juridikoa emanen.

Ofizialtasunak balio juridikoa ematen dio hizkuntzari. Ofiziala ez denean, balio juridikoa duten gauza guzietan frantsesa inposatzen da. Egiten ahal dena da frantsesaren ondoan erabili; eguneroko zerbitzuetan elebitasuna sustatu. Baina ez du balio ofizialik, balio juridikorik izango; erabileraren balioa izanen du.

EEPko eta Euskal Elkargoko ordezkariek jaso dute zure tesia.

Parlamentari batzuei eta euskalgintzako eragile batzuei ere bidali diet. Oraingoz ez dut izan erantzun formalik, egitasmo konkretu bati bide emango liokeena. Euskal Elkargoak badu proiektu bat: euskararen lurralde estatus bat esperimentatzeko galdea egin nahi du. Ikerketa bat eginen dute. Tesi honek lan hori elikatzen ahal badu, hainbat hobe.

Ondoko pausoa, bataila politikoa litzateke?

Martxoko hauteskundeen ondotik, herriko etxeetara eta Euskal Elkargora hautatuak izanen direnek hori buruan izatea inportantea izanen da. Legegintzaldi honetan, esperimentazio proiektu hori izanen da Euskal Elkargotik euskararen alde egingo den ekarpen nagusi bat. Beraz hor izanen dute lana, jarraitu beharko dute, inplikatu beharko dira, borroka hor egin beharko da. Parlamentarien aldetik, egia da Macronen gobernuak ez dituela biziki ekinaldi baikorrak eman hizkuntzekiko, baina, 75-1 artikuluarekin, ondareari gorputza ematea, izanen dute bataila politiko bat; eta agian, korsikarrekin, bretoiekin, okzitaniarrekin batera plantan ematekoa. Baina funtsean, beti bezala, borrokan segitu beharko dugu.]]>
<![CDATA[Herri izaera atxiki nahi duen herria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/010/001/2020-03-05/herri_izaera_atxiki_nahi_duen_herria.htm Thu, 05 Mar 2020 00:00:00 +0100 Ekhi Erremundegi Beloki https://www.berria.eus/paperekoa/1872/010/001/2020-03-05/herri_izaera_atxiki_nahi_duen_herria.htm
Jean Paul Iturburua auzapezordeak hartu du Gamoyren segida, «ideia berriekin». Zerrenda «apolitikoa» osatu duela dio, «itsasuarrekin»; jadanik hautetsi izandako batzuk atxiki baditu ere, gehienak aurpegi berriak izanen dira. Louis Ustarroz oposizioko hautetsia izanen du parean -2014an, Jean Paul Iriquin buru zuen zerrendan parte hartu zuen; enpresaburua, Kanboko (Lapurdi) Rotary klubeko presidentea ere bada-. Herriko kudeaketari «beste ikuspegi bat» ekarri nahi diola adierazi du. «Ekipa bat muntatu dugu ingurumen desberdineko jendearekin: orotara, lau jadanik kontseiluetan egonak dira; gazteak, ofizialeak, erretiratuak, laborariak... eginahala herriari lotuak diren jendeak». Abertzaleen zerrenda Mikel Hiribarrenek eramanen du aurten; laboraria eta ELB sindikatuko kidea da, eta «hainbeste hamarkadetan herriko etxea eramateko moldea» kritikatu du berak ere: «Batzuk besteen ondotik jin dira herriko hautetsiak, elkar hautatu dute, kooptatu dute hainbeste urtez». Azken agintaldian oposizioko hautetsiak sartuta logika hori «hautsi» dutela adierazi du. «Hemendik aitzina onartu beharko da herriko etxea gune demokratikoa dela, eta eztabaidak hor baduela bere lekua. Gauzak deliberatzen utzi dugu, ez dugu trabatu. Herria eraikitzen aritu gara, baina salatu behar ziren gauzak salatu ditugu». Egin dutenaren kontrako kritikak ez zaizkio gustatu Iturburuari: «Oposizioko pertsona batzuek ez zuten errespeturik auzapezarentzat; ez zituzten onartzen gehiengoak hartzen zituen erabakiak».

Erronka: hirigintza plana

Tokiko hirigintza plana onartzea izanen da ondoko urteetan Itsasun izanen duten erronka nagusietako bat. Euskal Elkargoaren eskumena bilakatua da, eta elkargoko batzarrak atzera bota zuen Itsasuko Herriko Etxeak egindako proposamena. Lagundu dituen aditu kabineteari egotzi dio kulpa Iturburuak: «Jakin bagenu, ez genuke berriz hori hartuko. Kabinete hori ontsa hasia zen, bazen langile bat gutaz arduratzen zena, baina gero kanpo eman zuten, eta hor hasi ziren makurrak». Hiribarrenek ez du onartzen gehiengoaren taldea aditu kabinetearen gibelean gorde dadin: «Kudeatzaile ziren hautetsiek ere ez dute ongi kudeatu elkargoak onartuko zuen aterabide batera iristeko». Laborantzako lurrak atxikitzea eman du lehen helburutzat: «Herriaren azterketa sakona egin behar da bizitegiei buruz: hutsak direnak identifikatu, eta herriaren hazkundeaz gogoetatu. Anitzek uste dugu Itsasuk Lapurdi barnealdeko herri txiki gelditu behar duela, eta ez etxegintza proiektu guziei baikorki erantzun». Iturburua: «Denak ados dira laborantza lurrak atxiki behar direla; baina jendea behar da aloitu. Batzuek erraten dute etxe huts anitz badirela; ez da egia. Eta bestela ere pribatuenak dira». Gai horretan oposizioa eta gehiengoa elkarrekin aritu behar direla uste du Ustarrozek: «Baionatik hurbil gara, presioa bada; baina, hori behar da zaindu». Etxe zaharrak berritzea aipatu du berak ere. «Bada puntu minbera bat: Itsasuko haurrek ez dute haien etxe inguruan lurrik ukaiten ahal. Badu hamar urte gazte batzuk beha direla eraikitzeko. Bai ala ez, baina erantzun behar zaie».

Euskara herri egituretan

2012tik aitzina, euskararen erabileraren garapeneko hobekuntza kontratuak egiten hasi zen EEP Euskararen Erakunde Publikoa tokiko administrazioekin. Itsasuko Herriko Etxea izan zen bat egiten lehenetakoa; gaur egun, euskaraz egiten die harrera herritarrei eta komunikazio ofizialak ele bitan egiten dituzte nagusiki. Azken urteetan egindako lana goraipatu du Iturburuak: «Ikastolako haur bakoitzeko 880 euro ematen ditu herriko etxeak, elebidunekoentzat bezainbat». Hobetzekorik ikusten du, hala ere: «Gure artean gehiago erabili beharko genuke, baita komertzioetan ere. Euskara maite dut; behar da etsenplua eman euskaraz mintzatzeko». Kontseiluak eta Konfederazioak osatu duten protokoloa izenpetu du, aitzina urratsak egitera engaiatuta.

Ustarrozek ez du izan protokoloaren berri, baina «interesa» agertu du, eta prest litzateke engaiamendua hartzeko. Orain arte euskara etxean transmititu dutela dio, baina, bilobak ikastolan dituela. Herriko gazteek, elkarteen bidez, hizkuntza eta kultura biziarazteko egiten duten lana goraipatu du, hori sustatzen segitu behar dela erranez.

Azken 30 urteetan euskarak herrian izan duen garapena nabarmendu du Hiribarrenek. «Pentsatzen dut gure taldeari esker ere izan dela aitzinamendu hori. Herri hau beste anitz bezala aski uzkur zen agertzeko herri euskalduna zela. Guk bozkaldiz bozkaldi euskararen leku betea eskatu dugu». Haren hitzetan, gaur egun, bakarkako ekintzetan badu lekua euskarak, baina, «ofizialkiago eta leku beteago bat» emateko beharra ikusten du. Kontseilua eta Konfederazioaren protokoloa izenpetzeaz gain, herriko etxearen kargu eginen balira Hizkuntza Gutxituen Europako Ituna izenpetzera engaiatu dira, leku ofizialago bat emateko.

Aurten aurkezten diren hiru zerrendetako hautagaiak euskaldunak dira; bi hamarkadaren ondotik, auzapez euskaldun bat izanen du berriz Itsasuk.

2014an, lehen itzulitik trenkatu zen hauteskunde lehia; aurten ere lehen itzulitik irabazi gogo lukete hautagaiek. Bigarren itzuli baten kasuan, ez dute aliantzak egitea baztertzen, baina hiru zerrendak atxikiko direla aurreikusi dute hautagaiek.]]>
<![CDATA[ABERTZALEEK EKAR LEZAKETE ALDAKETA]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1969/002/001/2020-02-23/abertzaleek_ekar_lezakete_aldaketa.htm Sun, 23 Feb 2020 00:00:00 +0100 Ekhi Erremundegi Beloki https://www.berria.eus/paperekoa/1969/002/001/2020-02-23/abertzaleek_ekar_lezakete_aldaketa.htm
Euskal Hirigune Elkargoaren bozak ere izanen dira martxokoak. Erakunde publikoak botere gehiago hartzea nahi dutenek osaketa sufragio unibertsalaren bidez egitea nahiko lukete, baina Frantziako Gobernuak ez du horrelakorik onartu oraindik, eta, beraz, herriko kontseiluetako ordezkariak eseriko dira bozen ostean osatuko den elkargo batzarrean -ikus hauteskunde sistemaren azalpena-.

2014an, mugimendu abertzalearen hauteskundeak izan ziren: Ipar Euskal Herriaren aitortza eta euskararen arloan aitzineko urratsak egiteko borondatea erdigunean ezarriak izan ziren, eta ezkerreko abertzaleak epaile lana egitera eramanak izan ziren hainbat herritan. Herri nagusi batzuetan boterean sartzea lortu zuten -bakarrik edo aliantzan-, eta, orokorrean, boz kopuruan emendatze handia izan zuten abertzale gisa identifikatuak izan ziren zerrendek. Aurtengo bozetarako, mugimendu abertzaleak aliantza estrategia berria garatu du herri anitzetan. Ikusteko dago horrek erabaki guneetara sartzeko aukera ematen dion.

Aurten etxebizitzaren eta garraioaren gaiak nagusituko direla uste du Bixente Vrignon France Bleu Pays Basque irratiko erredaktoreburuordeak. «Jendea ase da auto lerroez. Trena, autobusa, bizikleta, oinez ibiltzeko arazoak, autoarekin denbora anitz, ez da aparkalekurik... Uztaritzen (Lapurdi), Baionarako autobusa eskatzen dute; Maulen, bakartuak dira; Bidaxunen (Nafarroa Beherea), autobus bakarra dute egunean». Arazo horiei konponbideak emango dizkieten zerrenden alde eginen dute herritarrek herriko bozetan, haren ustez.

Horrez gain, etxeen gaiak eztabaida handiak sortzen dituela ikusi da azken hilabeteetan, herrietako hirigintza planak berritzen aritu diren honetan. «Horrekin dena lotzen duzu. Etxea lortzeko, lurra behar da, baina zer egiten dugu lurrarekin? Laborantzarako atxiki? Industriarako? Eta nolako etxea? Buruan sartua zaigu XIX. mendean bezala etxeko jauna izatea; oraindik bada amets hori. Horri amore eman behar ote zaio onartzeko apartamentuetan bizitzea, baita herri txikietan ere?». Herri anitzetan etxe hutsen proportzioa biziki handia dela ere nabarmendu du.

Herri anitzetan ibili da azken asteetan, hauteskunde kanpainaren berri emateko, eta guzietan kezka horiek sumatu dituela dio. Ondoko asteetan, hiru probintzietako herri zenbaitetako hauteskunde lehia aztertuko du BERRIAk, eta bakoitzean dauden eztabaidak azaleratu.

Bestelako azterketa bat egin du Ellande Duny-Petre Enbata astekariko kronikariak: «Militanteek ilusio anitz egiten dute hautesleen ezagutza mailari buruz, baina jendeak irakurtzen ditu programak?». Pertsonalitateek garrantzi handiagoa dute haren ustez, eta gehienek zerrendaburuaren arabera egiten dute hautua. «Anitzek bezperan hautatzen dute noren alde bozkatu. Hauteskundeak gauza gutxigatik jokatzen dira; Jean Rene Etxegaraik 26 bozen aldearekin irabazi zuen 2014an. Hautatua izan ez balitz, beharbada Euskal Hirigune Elkargoa ez zen sortuko».

2014tik hona izan den kanbiamendu nagusienetako bat Frantziako mapa politikoaren aldaketa izan da: alderdi tradizionalak lehertu egin dira, eta batzuk desagertzear dira. Instituzio eta elite politikoaren kontrako mesfidantza ere areagotu da, Jaka Horien mugimenduak erakutsi duen gisan. Horren ondorioak agerikoak dira, Vrignonen iritziz, eta Errepublika Martxan-en kontrako «zigor boza» izanen dela aurreikusi du. Herriko bozetan etiketarik gabeko zerrendak osatzea ohikoa da, baina aurten markatuagoa dela dio: «Baionan, adibidez, Etxegaraik ez du klarki erraten; Bokalen edo Donibane Lohizunen (Lapurdi) ere ez dute etiketarik nahi. Hala ere, hori erran gabekoetan gelditzen da; hautesle bakoitzak badaki nor non kokatzen den». Miarritzen ikusten du salbuespena, Michel Veunac oraingo auzapezak «ahaleginak eta bi egin baititu Errepublika Martxan-en babesa lortzeko».

Aldaketa nagusia ezkerrean ikusten du: «PSk ez du zerrendarik aurkeztuko. Orain dela hogei urte baziren sozialistak, hala identifikatuak, Angelun, Miarritzen, Ziburun, Donibane Lohizunen (Lapurdi); bazituzten herriko etxeak». Leku hori ezkertiar eta abertzaleek har dezaketela uste du. Iritzi berekoa da Duny-Petre ere. «Biziki pozik naiz alderdi tradizionalak krisian izateaz; hautesleen zati batek abertzaleen alde eginen du. Abertzaleen esku da konbentzigarriak izatea».

Biztanleria

2014tik hona anitz aldatu da Ipar Euskal Herria. Demografikoki lehenik. INSEE estatistika institutuaren azken neurketaren arabera, 309.000 biztanletik gora bizi dira Euskal Hirigune Elkargoaren eremuan: hamar urtean %10 emendatu da. Lurraldearen barneko mugimenduak ere izan dira, baina anitz Frantziatik etorritakoak dira; Baiona-Angelu-Miarritze (BAM) eremuan bizi direnen %60 inguru ez dira Euskal Herrian sortuak. Baionan erroldakoen herenak hautesle berriak izanen direla azaldu zuen Etxegarai auzapezak bere hautagaitza aurkezteko egin zuen agerraldian. Herri guzietako zentsuak eskatu dizkio BERRIAk Pirinio Atlantikoetako Prefeturari, tokian-tokian izan diren garapenak aztertzeko, baina, oraingoz, ez du erantzunik jaso.

Zer eragin izan dezake biztanleria bilakaera horrek? Vrignonen hitzetan, «zaila da» neurtzea. «Zientzia politikoetan usu erraten da jin berriak legitimistak direla; plantan den auzapezaren alde bozkatzen dutela». Hala ere, haren ustez, azken urteetan Euskal Herrira etorritako anitz lehenago hemendik joandakoak dira. «Zaila da neurtzea, baina herenak edo erdiak hemendik joandakoak dira. Ez dira egiazki martzianoak, Euskal Herriari buruz deus ez dakitenak».

Demografiaren garapen hori abertzaleen erronka da nagusiki, Duny-Petreren iritziz. «Galdera da abertzaleak gai ote diren populazio emendatze horri harrera egiteko, hizkuntzaren eta kulturaren aldetik». Oroitarazi du 2016ko inkesta soziolinguistikoaren arabera proportzionalki euskaldun kopurua apaltzen ari dela Ipar Euskal Herrian. «Gutxiengo nazional gisa, biziki egoera bortitza da. Eta ez dugu gaitasunik hori kudeatzeko, ditugun erakundeak enbrioi egoeran baitira; ez dira aski. Funtsezko galdera da nola egiten dugun erakunde horiek garatzeko». Korsikako egoiliar estatusa aipatu du, aztertzeko aukera gisa. Hala ere, aitortu du azken urteetan aldaketa nabarmenak gertatu direla: «Inork ez du Euskal Elkargoa zalantzan jartzen; zerrenda anitzek izen elebiduna hautatu dute, eta euskara sartu dute eskuorrietan». Oroitu du 1983an Baionan aurkeztu zen lehen zerrenda abertzalea osatzen parte hartu zuela: «Lanak izan genituen zerrenda osatzeko 35 izenak aurkitzen». Euskal Elkargoa garatzea jarri du erronka nagusitzat. Bere garaian euskal departamenduarentzat edo estatus bereziko lurralde elkargoarentzat egin bezala, aliatuak bilatu eta gisa bereko lana berriz egin beharko litzatekeela adierazi du.

Abertzaleen aliantzak

Ahalik eta herri gehienetan zerrenda ezkertiar eta abertzaleak aurkeztea izan zen EH Baik 2014an egin zuen apustua. Indarrak neurtu nahi zituzten, bozak kontatu; eta leku anitzetan erabakigarriak izan ziren, bigarren itzulian ezkerreko beste indar batzuekin aliantza egin baitzuten, baita aliantzak ukatu ere. Aurten, 22 zerrendari eman diote babesa mila biztanletik gorako herrietan, eta, Donapaleun (Nafarroa Behera) Barthelemy Agerre hautagai dela ikusirik, haren parean Charles Massondo zerrendaburu izanen duen zerrenda sostengatzea hobetsi dute.

Baina aurten lehen itzulitik egin dituzte aliantzak herri anitzetan. Baionan eta Miarritzen (Lapurdi), EH Bai, Europa Ekologia-Berdeak eta Frantzia Intsumisoaren sektore batek babesten dituzten herri zerrendak osatu dituzte; Ziburun (Lapurdi), EH Bai eta Berdeak ez ezik, herriko sozialistak ere zerrenda berean batu dira; Urruñan (Lapurdi) ere abertzaleak eta berdeak batera doaz, eta Odile de Corale auzapezaren gehiengoko hautetsi bat ere batu zaie. Ezkerreko indarren artean egin dituzten aliantza guzi horietan, abertzaleak izanen dira zerrendaburu.

Aliantzak «tokian-tokian» eta «naturalki» egin direla uste du Vrignonek: «Mugimendu orokorra horri buruz doa». Europako testuingurua gogoratu du: «Korsikarrek gehiengoa lortu dute herriko etxe inportanteetan eta lurraldeko asanblean, Sinn Fein ere lehen indarra Irlandan, Katalunian ere abertzaleak... testuinguru baikorra da tokiko nortasuna eta problematikak defendatzen dituztenentzat». Borroka armatuaren bukaeraren eraginez abertzaleek «sinesgarritasuna» hartu dutela erran du: «Kudeatzaileak dira; kapable dira herritarren arazoei konponbideak emateko».

Ondorio ezkorra ikusten dio, hala ere. «Lehen, abertzale batzuek jauntxoak salatzen zituzten; orain, abertzale batzuk dira jauntxoak. Zubia egin da abertzale eta notable batzuen artean: horiek ari dira notable bilakatzen».

Lehen itzuliko emaitzen eta aliantzen zain gelditu nahi du, «ikusteko ea ezkerreko abertzaleak kapable izanen diren talde bat sortzeko elkargoan, pisua izateko erabakietan»: «Orain arte entseatu dute, baina zaila da hautetsientzat, haien herriaren ordezkari ere badirelako. Konponbidea eta konpromisoak atzeman beharko dituzte»

Duny-Petreren ustez, «konfiantza» izan behar dugu aliantzak egiteko, eta funtsezkotzat jo du zerrendaburuak abertzaleak izatea. Arrisku bat ere ikusten du, baina: diskurtso abertzalea «ezabatzea». «Bada zerbait hitsa, biguna. Baina dena ez dira hauteskundeak. Herri kudeaketa batean bada hautetsiekin negoziatzera doan euskal mugimendua ere, herritarrena. Haien dinamismoaren araberakoa da, baina anitz joka dezake. Hautetsi guziak hertsiki pusatu behar ditugu, izan abertzale edo ez. Hori da gure indarra».

Zerrenda guziek diote: «ni abertzalea naiz», Vrignonen hitzetan. «Zer da abertzale izatea? Zerk bereizten zaitu? Euskararen ofizialtasuna aldarrikatzeko, duela hogei urte RPR edo PSko bati hori galdetzea ezinezkoa zen. Hendaian denak alde dira». Horregatik, haren iritziz ez da ahantzi behar tokiko problematikak direla hauteskunde hauetan boza erabakitzen dutenak. «Hori ez da abertzale, ezker edo eskuin neurtzen».

Uztaritzeko adibidea eman du. «Tokiko hirigintza plana berriz osatu dute, hein batean bederen, abertzaleen irizpideak berriz hartuz. Hor ikusten da nor den abertzale eta nor ez. Lurrak eraikiezin deklaratu dituzte, eta laborantzari lotu, eta batzuk iratzarri dira. 'Ez nuen hori pentsatu haien alde bozkatzean'. Ekitaldietan ikusten da. Oraingo testuinguruan erraza da ikastola bat ematea zure herrian; erraza da elikagai biologikoak ematea eskolako kantinan. Pixka bat urrunago joan behar denean, abertzaletasuna zure aitatxiren pentzean gelditzen da».]]>
<![CDATA[«Hizkuntza politika berri bat osatzea ezinbestekoa da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1855/008/001/2020-02-23/hizkuntza_politika_berri_bat_osatzea_ezinbestekoa_da.htm Sun, 23 Feb 2020 00:00:00 +0100 Ekhi Erremundegi Beloki https://www.berria.eus/paperekoa/1855/008/001/2020-02-23/hizkuntza_politika_berri_bat_osatzea_ezinbestekoa_da.htm Hizkuntza politika berria [Ipar] Euskal Herrian liburua idatzi du Eguzki Urteaga soziologo eta EHUko irakasleak (1973, Miarritze). Euskararen Erakunde Publikoaren (EEP) hizkuntza politikaren proiektua zaharkitua dagoela dio, eta proiektu berri eta handinahiago bat adostu behar dela.

Zer egoera utzi du hamasei urteko hizkuntza politikak?

Azken hogei urteetan gainbehera nabaria zen euskararen ezagutzan, baina 2016ko inkesta soziolinguistikoan ikusten da estabilizazio prozesu baterantz goazela. Maila handi batean, lotua da irakaskuntza elebidunaren garapenari: urtero %4,7 emendatzen ari da. Aurreikusten da hurrengo inkesta soziolinguistikoak egoera egonkortzeko aukera emanen duela, baldin eta bilakaera demografikoak desberdinak badira.

Nolakoa da gaurko argazkia?

Biztanleriaren %20,5 elebidun aktiboa da; euskara frantsesa bezain ongi menperatzen du. Horri gehitu behar zaizkio %9,3 elebidun hartzaile. Horrek erran nahi du biztanleriaren %70ak ez duela hizkuntza ez ulertzen ez menperatzen. Bestetik, biztanleen %18,3k erabiltzen du euskara.

Euskaldun kopuruak proportzionalki apaltzen segitzen du.

Bilakaera demografikoaren datuak jaso berriak ditugu: 309.000 biztanle bizi dira Ipar Euskal Herrian. Lapurdin %11 hazi da, Nafarroa Beherean %6; haatik, Zuberoan %4 jaitsi da. Baiona-Angelu-Miarritze eremuan (BAM) bizi direnen %60 inguru ez dira Euskal Herrian sortuak. Horrez gain, hona datozen gehienak helduak dira; ez dira hezkuntza sistematik pasatu. Hasieran, beraz, ez dute harreman bera lurraldearekin, hizkuntzarekin eta kulturarekin.

Nola aztertzen duzu?

Bada datu nahiko baikor bat: 2001ean adostu zen inkesta bat egitea BAM eremuan, jakiteko 0-2 urte arteko haurrak zituzten gurasoak prest izango ziren hurrengo ikasturtean beraien seme-alabak hezkuntza elebidunean eskolatzeko. Galdekatuen %53k baiezkoa eman zuen. Kalkuluak egin ziren neurtzeko zenbat sail elebidun ireki eta zenbat irakasle lanpostu beharko liratekeen. Hezkuntza Nazionala beldurtu egin zen, eta baldintzak ezartzen hasi ziren: guraso eta sindikatuen adostasuna behar zela, eta abar.

Inkesta horretan, interesgarria zen, gurasoei galdetzen zitzaielarik zergatik izanen ziren prest seme-alabak sail elebidunetan eskolatzeko, erraten zuten hori zela Euskal Herrian integratzeko bektore eta modurik egokiena.

Horrek zer erran nahi du?

Ba, hizkuntza politikaren proiektu berri bat osatzea ezinbestekoa eta premiazkoa dela. Lau urterako osatu zen 2006an; 2020an gara,eta oraindik ez da hizkuntza politika berririk. EEPk eta euskalgintzak elkarrekin lan egin behar dute ezinbestean, bere garaian bezala, hizkuntza politika berri bat martxan jartzeko, handinahia dena eta batez ere geroztik gertatu diren eraldaketa soziolinguistiko, politiko eta demografikoak kontuan hartuko dituena.

Eta Euskal Elkargoa?

Euskal Elkargoa sortu denetik bultzada bat emana izan da; elkargoa izan daiteke etorkizunari begira lidergo hori bere gain hartu beharko lukeena. Ikusten da estatuaren aldetik badela erretiratzeko tentazio bat: alde batetik, lurralde erreformak egin dituzte, eta, bestetik, tokiko kolektibitateen dotazioak apaltzen ari dira. Euskal Elkargoak estatutik jasotzen duen dirua murrizten bada, bere politika publikoak eramateko diru kopurua murrizten da; konpentsatzeko, tokiko fiskalitatea emendatu beharko du.

Zer irizpide bildu beharko lituzke hizkuntza politika berriak?

Lehen elementua hizkuntzaren estatusari lotua da. Frantziako 'eskualdeko hizkuntzek' ez dute marko juridiko babesle bat; horrez gain, hizkuntzen inguruko legedia azpigaratua da. Bere txarrean, abantaila ere bada, instituzioek indefinizio hori erabil baitezakete hizkuntza planak eratzeko. Izan ere, legediak ez gaitu behartzen, baina debekatu ere ez digu egiten. Bigarrenik, kontuan hartu behar da egoera politiko-administratiboa aldatu izana, eta baita garapen soziolinguistikoa eta garapen demografikoa ere. Hirugarren elementua : irakaskuntza elebidunaren eskaintza orokortzea lurralde osoan eta maila guzietan, eta murgiltze ereduari lehentasuna ematea. Inkesta soziolinguistiko guziek erakusten dute soilik murgiltze ereduak formatzen dituela elebidun osoak. Horregatik, termino soziolinguistikoetan eraman behar da eztabaida.

Nola iritsi hori lortzera?

Gaur egun, dinamika bat sortu da; %73 hezkuntza elebakarrean da, baina inportantea joerak dira. 1969an lehen ikastola sortu zenean, okerragoa zen. Perspektiba kontu bat da: ikusten badugu zein den gaur egun dugun egoera normalizazio egoera batekin konparatuta, ez gaude batere normalizazio egoera batean. Orain, ikusten badugu 1969tik zer egin den, eta batez ere azken urteetako bilakaera zer den, hor baikorragoak izateko arrazoiak ere badira. Eta hori da euskalgintzak 50 urtean egin duen lanaren fruitua.

Orain ari gara uzta hori jasotzen?

Inportantea da azpimarratzea, horrek ere baikortasun mezu bat bidaltzen dielako gurasoei, erabaki behar dutelarik ea beren seme-alabak irakaskuntza elebidunean matrikulatuko dituzten ala ez. Ikusten badute euskara etorkizuneko hizkuntza bat dela eta ikusten badute beren seme-alaben etorkizunerako euskara jakitea baliagarria dela sozialki, apustu hori eginen dute. Inportantea da ahalik eta objektiboena izatea, elementu guziak aipatzea, ez alde negatiboak ezkutatzea edo gutxiestea -batzuetan bada beharra errealitatea bere gordintasunean aipatzeko-; baina, une berean, inportantea da ikustea eboluzio batzuk baikorrak direla edo ez direla lehen bezain ezkorrak.

Kezka soziala bideratzeko ez al da beharrezkoa egoeraren larritasunaren diskurtso ezkorra?

Iruditzen zait oso sanoa dela bakoitza bere rolean egon dadin eta bakoitzak bere funtzioa bete dezan. Politikaren eremuan, indar harremanak ahalbidetzen du duzun mezu hori kontuan hartua izango dela, eta administrazio publikoa ez dela lokartuko edo konformatuko ordura arte martxan jartzen dituen politikekin.

Bai euskalgintzak, baita administrazioak ere, bi diskurtso horiek mantendu ditzakete: 50 urtetan egin den lan horrek guziak fruituak ematen dituela, baina fruitu horiek ez direla nahikoak, eta urrunago joan behar dela.

Horregatik behar da hizkuntza politika berri bat. Hori izan daiteke modua harremanak birsortzeko Ipar Euskal Herriko erakunde publikoen eta euskalgintzaren artean. Bere garaian sortu zen gobernantza berri hori disfuntzionatzen ari da, eta harremanak urrunduak dira. Iruditzen zait hori dela erronka, eta aukera ona izan daitekeela hizkuntza politikaren inguruko eztabaida mahai gainean ezarri eta erronka, anbizio eta xede berriak finkatzeko.]]>
<![CDATA[Baionako suprefeturako ustelkeria aferari lotuta, 47 lagun galdekatu dituzte]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2047/009/001/2020-02-15/baionako_suprefeturako_ustelkeria_aferari_lotuta_47_lagun_galdekatu_dituzte.htm Sat, 15 Feb 2020 00:00:00 +0100 Ekhi Erremundegi Beloki https://www.berria.eus/paperekoa/2047/009/001/2020-02-15/baionako_suprefeturako_ustelkeria_aferari_lotuta_47_lagun_galdekatu_dituzte.htm
Gidabaimenen fitxategiaren manipulazioa dago ustelkeria kasuaren erdian. Diru edo opari berezien truke gidabaimenean galdutako puntuak berrezarri edo ezeztatutako gidabaimenak baliodun egin izana leporatzen diote suprefeturako langileari. Joan den urrian abiatu zuen afera, Herve Jonathan Baionako suprefetak berak emandako abisu baten ondotik.

Emmanuel Zapirain auzipetuaren abokatuak epaileari eskatu zion instrukzio denboran aske uzteko, eta asteartean deklaratu zuen Baionako presondegitik, bideokonferentzia bitartez. Libre uztea erabaki du, azkenean, epaileak.

Notableak jomugan

Oraingoz ez dute jakinarazi zein izan izan diren gidabaimen manipulatuen onuradunak, baina Ipar Euskal Herriko notableak lirateke gehientsuenak. «Nola nahi duzu ezetz erran diezaien halako jende batzuei?», galdetu du Zapirainek.

Miarritze eta Baiona errugbi taldeko jokalari eta jokalari ohiak aferarekin lotuak direla argitaratu zuen Rugbyrama kazetak, baina Marc Marie prokuradorearen arabera, ustelkeria kasua ez da soilik errugbi munduarekin lotua. Michel Poueyts Miarritzeko hautetsiaren izena agertu zen zenbait hedabidetan, eta pentsatzekoa da ondoko asteetan izen gehiago ere aterako direla argitara. Herriko hauteskundeetarako kanpaina hastear dela, hautagaitza batzuetan eragina izan dezake.]]>
<![CDATA[Euskararen garapenaren alde engaiatzeko eskatu diete bozetako hautagaiei]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1834/006/001/2020-02-07/euskararen_garapenaren_alde_engaiatzeko_eskatu_diete_bozetako_hautagaiei.htm Fri, 07 Feb 2020 00:00:00 +0100 Ekhi Erremundegi Beloki https://www.berria.eus/paperekoa/1834/006/001/2020-02-07/euskararen_garapenaren_alde_engaiatzeko_eskatu_diete_bozetako_hautagaiei.htm
«Martxoko herriko bozak, euskararen aldeko jauzi kuantitatibo eta kualitatiboa egiteko parada izanen dira», adierazi zuen Peio Jorajuria Seaskako presidenteak. «Lege babesaren eskasa ez da aitzakia izan behar aitzinurratsen ez egiteko».

Funtsean, «gida bat» eskaini diete hautetsiei, gobernatzen dituzten instituzioetan euskararen aldeko planak gara ditzaten. «Herritarren hizkuntza eskubideak errespetatzeko hizkuntza politika batek landu beharreko eremuak, hartu beharreko erabaki nagusiak eta kontuan hartu beharreko irizpideak eskaintzen dituen dokumentua», azaldu zuen Paul Bilbao Kontseiluko idazkari nagusiak. Haren hitzetan, hiru eginkizun nagusi bete behar ditu anbizio handiko politika abian jarri nahi duen herri administrazioak: zerbitzuak euskaraz segurtatzeko eta informazioa euskaraz eskaintzeko bideak ezartzea; ardurapeko egituretan euskaraz lan egin ahal izateko baldintzak ahalbidetzea; euskararen garapena eta erabilpena sustatzeko neurriak hartzea bere eragin eremuan. «Izan ere, herriko etxea herritarren ongizatea ahalbidetzen duen egitura administratiboa den heinean, euskal hiztunak euskaraz bizi daitezen eremuak sustatzea herriko etxearen misio ere bihurtzen da», gaineratu zuen Bilbaok.

Egiten hasteko gomita

«Nahi baduzue, egiten ahal duzue», izan zen nolazpait ere atzo hautetsiei helarazi nahi izan zieten mezua. Frantziako legediak, euskara babesten ez badu ere, gauza anitz egiteko parada ematen duela nabarmendu zuen Maika Etxekoparrek. Horretarako, herriko etxeetan har ditzaketen neurri sorta bat aurkeztu zuen: zerbitzuak euskaraz eskaintzea, eta, hori egin ahal izateko, langileak prestatzea adibidez, edo komunikazioan euskarari ikusgarritasun handiagoa emateko «errazki egiten ahal diren zenbait ekintza».

Ez dute erronka makala proposatu. Herri batzuetan, martxan dira euskara planak; anitzetan oraindik ez. Jorajuria: «Sei urte jarrerak aldatzeko, eraikitzeko, euskara bihotzetik plazara eramateko... gaurdanik lantzen badugu, lortuko dugu!».]]>
<![CDATA[Euskal Konfederazioak eta Kontseiluak euskararen garapenaren alde engaiatzeko eskatu diete hautagaiei]]> https://www.berria.eus/albisteak/177150/euskal_konfederazioak_eta_kontseiluak_euskararen_garapenaren_alde_engaiatzeko_eskatu_diete_hautagaiei.htm Thu, 06 Feb 2020 21:14:36 +0100 Ekhi Erremundegi Beloki https://www.berria.eus/albisteak/177150/euskal_konfederazioak_eta_kontseiluak_euskararen_garapenaren_alde_engaiatzeko_eskatu_diete_hautagaiei.htm