<![CDATA[Enekoitz Telleria Sarriegi | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Tue, 27 Oct 2020 12:32:10 +0100 hourly 1 <![CDATA[Enekoitz Telleria Sarriegi | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Kondairaren hezurmamitzea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/034/001/2020-10-24/kondairaren_hezurmamitzea.htm Sat, 24 Oct 2020 00:00:00 +0200 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1876/034/001/2020-10-24/kondairaren_hezurmamitzea.htm


Aranzadi zientzia elkartearen egoitzan daude Altzoko Handiaren hezurrak, eta han jarraituko dute, oraingoz. Abuztuaren 14an topatu zituzten, Altzoazpiko hilerriko hezurtegian (Gipuzkoa). Lourdes Herrasti izan zen indusketa haren arduradunetako bat, eta azaltzen du nola eraman dituzten jada harekin batera topatutako beste hezurrak Altzoazpiko hilerriko hezurtegira. «Aztertu eta sailkatu genituen, eta haien artean topatu genituen saihets zati batzuk-eta Migel Joakini zegozkionak. Hezurdura guztia ez dugu osatu, beraz, baina azkena topatutako horiek lehengoei erantsi dizkiegu, eta %80 inguru osatu ahal izan dugu».

Baina ez da hor amaitu hezurren bidea. Irekita daude bi lerro: erreplikarena eta ikerketarena. «Gure asmoa da hezurduraren erreplika bat egitea. Lehenengo, pieza guztiak eskaneatuko ditugu, eta, ondoren, erreplika egin. Horiek dira hemen gordeko direnak. Hezurrak familiari entregatuko zaizkio. Eduki nahi ditugu hezurren hiru dimentsioko kopiak, eta litekeena da berreraikitze bat egitea ere».

DNA laginena da beste bidea: «Biocruces eta Biogune ikerketa zentroek interesa agertu dute. Akromegalia eta erraldoitasun gaixotasunen arteko ezberdintasunak ari dira ikertzen, eta hezurren laginak lortu nahi dituzte, ikertzeko eta ikusteko zerk eragin zion horrelako tamaina izatea: erraldoitasunak, akromegaliak...». Aranzadi zientzia elkartearen zeregina izango da lagin horiek haien esku jartzea.

Zientzialariek, izan ere, oraindik informazio asko atera dezakete Altzoko Handiaren hezurretatik. Charles Byrne erraldoi irlandarraren DNA aztertuta, esaterako -Eleizegi baino 35 urte lehenago hil zen-, akromegalia gaitza eragiten duen mutazio bat identifikatu dute, eta hori Irlandan milaka familiatan daukatela ondorioztatu. «DNA osoa lortuko balitz, posible litzateke ilearen kolorea, begiena... ere jakitea. Baina haiek benetan azter dezaketena gaixotasuna da: bat-batean sortu ote zitzaion edo familiako zerbait zen; genoman ba ote zuen zerbait, alegia, hereditarioa ote zen, edo ez», azaldu du Errastik.

Izan baitira kasu gehiago, eta ez dira denetan gauzak ongi egin. Altzoko Handiaren familia egindakoarekin eta egiteko moduarekin gustura dagoela dio Herrastik. «Senitartekoa topatu dutelako bai, baina baita gainetik kendu ahal izan dutelako ere haren gorpua saldu izanaren zurrumurru edo kondaira hura. Eta sinesgarria zen, gainera, garai hartan saldu eta erakusgai jartzen baitziren gorpuak. Bada, adibidez, kasu bat, Extremadurako Erraldoiarena [Agustin Luengo Capilla]: Madrilgo Antropologia Museoan dago. Duela gutxi izan nintzen han, eta mahai batean dute jarria, ikusgai. Baina oso triste, oso ilun, lehengo garaietan bezala dago jarrita. 26 urte zituen, eta hazten ari zen oraindik».

Etikaren mugak

Erraldoien inguruan, izan ere, bazen garai hartan halako interes bat, eta, bizirik zeudela hara eta hona eraman eta erakusgai jartzearekin nahikoa ez, eta hil ondoren ere haien gorpuak lortzeko, edo erosi eta hezurrak ikertzeko lehiaketa moduko bat sortzen zen mediku eta anatomisten artean. Aranzadin argi dute ez dituztela gauzak «lehengo garaietan» bezala egingo. «Gaur egun, etikak agintzen digu ezin direla gauza horiek egin. Are gutxiago izen eta abizenekin. Horrek ez du esan nahi ezin denik gordeta eduki erreplika bat», azpimarratu du Errastik.

Eta erreplika, zeratarako? «Balio dezake aurrera begira, konparazioak egiteko. Adibidez, familia horretako norbait agertzen bada arazo berberarekin. Ez dago, oraingoz, halakorik, baina gaur egun dena kontrolatzen delako da hori. Une oro begiratzen dira umeen pertzentilak, eta edozein aldaera identifikatzeko eta tratatzeko modua dago, baina estatistikoki badaude erraldoitasun eta akromegalia kasuak».]]>
<![CDATA[«Flamenkoaren kontaera aldatu egin behar da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2020-10-23/flamenkoaren_kontaera_aldatu_egin_behar_da.htm Fri, 23 Oct 2020 00:00:00 +0200 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2020-10-23/flamenkoaren_kontaera_aldatu_egin_behar_da.htm Gorria ikuskizunarekin bete-betean dabil Etxebarrieta. Bertsolaritzak eta flamenkoak duten loturaz ari da: «Biak dira herritik sortuak, eta herriarenak».]]> Gorria ikuskizunaren beste emanaldi bat, Gasteizen.

Zer zerikusi dute flamenkoak eta bertsolaritzak?

Herriaren kultura dira nola flamenkoa hala bertsolaritza. Bulerien erritmoak eta egiturak, esaterako, bertsoenen oso antzekoak dira, eta horretaz ohartu ginen Miren [Amuriza] eta biok lanean hasi ginenean. Baina lotura garrantzitsuena horixe da: herritik sortutakoak direla biak.

Biek dituzte jolaserako elementuak.

Jolaserako, eta inprobisazioarako. Berdin juerga flamenko batean edo bertso saio batean. Berdin du gitarra jolea den edo dantzaria den, edo bertsolaria den. Ikuskizunetan badago koreografia bat, gidoi bat... baina inprobisazioaren funtsa hor dago bietan.

Zuen ikuskizunean ere bai?

Hitzak lotuta eta prestatuta daude gurean, mezu bat eman nahi dugulako, zerbait kontatu nahi dugulako, gure sentipenen berri eman. Badago horren inguruko lanketa bat; bai hitzena, bai koreografiena. Gero gerta daiteke niri ahaztea eta inprobisatzea, hori ere bai [barrez].

Gorria izena, zergatik?

Gorriak gauza asko izan litezke. Izan liteke pasioa, izan liteke emakumearen kontrako indarkeria... horregatik jarri genion.

Nola sortu zen ideia?

Mirenek posta elektronikora idatzi zidan behin, esanez nire emanaldi bat ikusi zuela eta gustatuko litzaiokeela elkarrekin zerbait egitea. Bitan pentsatu gabe esan nion baietz. Gustatzen zaidalako gauza ezberdinak egitea, jende ezberdinarekin, asko ikasten dudalako horrelakoetan. Esan zidan proiektua aurkeztuko zuela Lankun, eta beka eman ziguten. Asko lagundu digute.

Eta zer moduz Mirenekin?

Super pozik nago. Guk ez genuen elkar ezagutzen, eta emakume benetan interesgarri batekin egin dut topo, langile erabatekoarekin. Asko ari naiz ikasten berarekin.

Ari zaio jendeari gustatzen?

Harrera ona ari da izaten. Bertso programazioan sartzen da batzuetan, eta bertsozaleak joaten dira gehiago flamenkozaleak baino. Baina jendeari gustatu egin zaio. Mirenek berak esaten dit bertsolari askok esan diotela hori.

Badago Euskal Herrian afiziorik flamenkorako?

Bai, eta geroz eta gehiago. Apurtu egin da hor zegoen hesia: flamenkoa Espainiako kulturaren ikurra dela.

Eta ez da?

Francok flamenkoa hartu zuen, eta Espainiako produktu bakar gisa aurkeztu eta saldu. Horrek sekulako kaltea egin zion flamenkoari.

Esan izan duzu flamenkoa dela baztertuen eta zapalduen artea.

Herri baztertuetatik sortu zen flamenkoa. Ikerketa bat egiten ari naiz flamenkoaren jatorriari buruz. Eta harrigarria da zenbat gauza ezkutatu dizkiguten. Adibidez, Afrikako kulturak zenbaterainoko eragina izan zuen flamenkoan. Eta sekulakoa da. Antzinako Ekialdetik eta ijitoetatik zetorrela esan izan digute —eta ijitoena hala da, zalantzarik gabe—, baina Afrikakoa ez digute sekula kontatu .

Zergatik?

Espainia munduko herrialderik esklabistenetako bat izan zelako. Eta XVI. eta XVII. mendeetan Andaluzian bizi zen jendearen %15 beltza zen. Hortik dator haien eragina. Buleria bera zarabanda izeneko dantza batetik dator, eta afrikarra da hori. Mende horietan, beraz, biztanleria afrikarra, judua, arabiarra, ijitoa... nahasten dira, eta denen artean sortzen dute flamenkoa. Aldatu egin behar da flamenkoaren kontaera. Hori ari dira esaten zenbait aditu. Diote hori dena ezkutatu digutela, bere garaian Espainiari oso ongi zetorkiolako flamenkoaren ideia erromantiko hori saltzea atzerritarrei, tablaoak-eta betetzeko.

Eta zuk jarraitzen duzu fusioa aldarrikatzen. Orain bertsoarekin, baina lehen txalapartarekin.

Barruraino sentitzen naiz flamenkoa, baina euskalduna ere banaiz. Kultura hori ere edan dut, eta nonbaitetik atera behar da.

Ari zarete urtea osatzen?

Urrian lana egin dugu, eta azarorako eta abendurako ere baditugu egunak hitzartuta. Baina panorama kaskarra da kultur munduan. Batzuei ahoa betetzen zaie, baina gezurrak esateko. Begira zer gertatu den Plateruenarekin, bestela. Kultura ez da baloratzen.]]>
<![CDATA[Mugitu da basoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2020-10-20/mugitu_da_basoa.htm Tue, 20 Oct 2020 00:00:00 +0200 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2020-10-20/mugitu_da_basoa.htm


Joxepo Torres Aranzadi zientzia elkarteko mikologoa da. Urteak daramatza jardun horretan. Ez da erraza egunotan hura etxean harrapatzea. «Onddo dezente dago momentu honetan mendian. Baldintza meteorogikoen arabera mugitzen dira. Onddoak beti daude hor. Guk ikusten ditugunak onddoen fruituak dira, perretxikoak. Duela hiru astetik euri dezente egin du. Horrek onddoek fruitua emateko duten zikloarekin bat egin du, eta orain mendian asko ari gara ikusten».

Ultzamako (Nafarroa) parke mikologikoan ere nabaritu dute mugimendua, baina ez oraindik horrenbestekoa. Amaia Esparza parkeko bozeramailearenak dira azalpenak: «Iraileko azken astean laginketa egin genuen, eta basoa oso lehor zegoen. Mediterraneo isurialdean dago, eta nabaritzen da hori azken urteetan. Iraila lehorra izan da, eta ez Ultzaman bakarrik. Orain dela hiru aste hasi zen euria, eta egindako laginketetan ikusi da badagoela hezetasun nahikoa, eta perretxikoak mugitu direla, baina lotsaz oraindik».

Kolpeak izaten dira oraindik, otarreak onddoz betetzen dira, eta Whatsappak zientoka daudela adieraziz. Baina hori ez da joera. «Ultzaman ez dugu horrelakorik izan. Lasaiago doa dena. Eta ez da berritasuna. Azken urteetan lasaiago eta gutxiago eman du basoak, eta aurtengo denboraldia ere halakoa espero dugu», azaldu du Amaia Esparzak. Eta urrutirago doa Joxepo Teres: «Onddoen dibertsitatea eta ugaritasuna jaisten ari dira. Eta biltzaileena ez da faktorerik garrantzitsuena horretan. Badaude bestelakoak: klima aldaketa -landaretzan ondorioak eragiten dituelako, eta pagadia atzeratzen bada, han mikonizatzen diren onddoak desagertzen joango direlako-, zelaien kudeaketa produktu kimikoen eta purinen erabilera ezegokia delako-, eta basoen kudeaketa -etengabe mozten eta soiltzen direlako-».

Bada, beraz, beheranzko joera bat. Kontua da jakitea pandemiak ere eragin ote duen. Kasu honetan, onerako. Baietz dio Teresek: «Udaberrian izan zen konfinamendua, eta egia da orduan dela espezie batzuen zikloa. Horrek mesede egin die. Perretxiko asko usteldu dira basoan, eta ez da ahaztu behar badutela funtzio bat: haiek gabe zabortegi ikaragarri bat izango litzateke basoa. Materia organikoa deskonposatzen dutenak dira, eta elementu garrantzitsuak dira ekosistema guztiek ongi funtzionatu dezaten». Baietz dio Esparzak ere: «Gu etxean sartuta eta autoa hartu gabe egoteak arnasa eman dio basoari, eta arnasa perretxikoei».

Mikoturismoaren onurak

Eta behar dute arnasa. Azken urteetan perretxikoak adina jende ibili baita basoan, edo gehiago. Denak ez dira adituak. «Jendeak sei-zazpi espezie ezagutzen ditu, eta kito. Jendearen kultura mikologikoa jangarri eta ez-jangarrietara mugatu da», nabarmendu du Teresek. Esparzak, berriz, «mikoturistak» aipatzen ditu, eta haien«soslaia» aldatu egin dela. Lehen, Ultzamako parke mikologikora Gipuzkoatik eta Nafarroatik joaten zirelako, edo Kataluniatik asko jota. Orain, ez. «Azken hiru-lau urteetan soslaia aldatu da. Andaluziatik, Valentziatik... jende asko etortzen da orain. Biltzaile horiek ez dute onddoa bakarrik bilatzen -nafarrek eta gipuzkoarrek bezala-, hemen horrenbeste estimurik ez duten espezieak bilatzen dituzte. Eta oso soslai onuragarria da gure haranarentzat. Bidaia, ostatu, jatetxe... zeharka, diru asko uzten du mikoturistak gure haranean. Gainera, kalte gutxiago egiten dio, nolabait, mendiari. Bidaian datozenez, ezin dituzte kilo asko bildu, ezin dituzte kozinatu, ez dira mendian ordu mordo batez ibiltzen».]]>
<![CDATA[«Nire askatasuna defendatzeak eragin zuen nik ETB uztea»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/046/001/2020-10-18/nire_askatasuna_defendatzeak_eragin_zuen_nik_etb_uztea.htm Sun, 18 Oct 2020 00:00:00 +0200 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1917/046/001/2020-10-18/nire_askatasuna_defendatzeak_eragin_zuen_nik_etb_uztea.htm
Kameren aurrean, aspaldiko partez. Zer sentsazio izan duzu?

Bizikletan ibiltzea bezala da: ez da ahazten. Gustura sentitzen zarenean, erraz egiten duzu. Beste batzuk iaioak dira beste gauza batzuetan: ni kamera aurrean sentitzen naiz ondo; gustura.

Asko ikasi duzu Vamos a hacer historia saioarekin?

Asko; pila bat. Nik epe motzerako memoria daukat, eta asko estudiatu behar izan dut programa horretarako. Berriz ikasi behar izan ditut gauza batzuk, eta lehen aldiz ikasi ditut ezagutzen ez nituen beste batzuk. Programa bakoitzerako bost-zazpi elkarrizketa egin nituen, eta bakoitzak ordubete edo ordu eta erdi irauten zuen. Hizketan ari denaren konfiantza irabazi behar duzu. Sufritu nuen gaiak garratzak zirelako, sentiberak. Baina asko gozatu dut.

Zuri irakurritakoa da: «Ezin da galdetu jakin gabe».

Elkarrizketa formatua asko gustatzen zait. Baina horretarako elkarrizketatua ezagutu behar duzu, gaia ezagutu behar duzu... Errespetu izugarria egon behar du horretan. Zu ezin zaitezke joan pertsona bati elkarrizketa bat egitera pertsona hori nor den jakin gabe. Galdetu behar diozunari buruz ezer jakin gabe. Ez da posible.

Hunkitu zaitu norbaitek?

Jendeak zenbait gairen inguruan hitz egiteko beldurra dauka oraindik. Eta oso gogorra da hori. Nik jende apala baina ausarta ezagutu dut. Testuinguru horretan, gai izan direlako euren iritzia emateko. Horiek hunkitu naute. Banekielako, ondoren, seinalatu egingo zituztela.

Vamos a hacer historia izena du programak. Zuk ere baduzu historia egin izanaren irudipena?

Ni historiaren parte bat izan nintzen. Ohore bat izan zen egun hartan han egotea: ETBren lehen emisioan. Baina ni han egoteko, atzean jende askok egin zuen lan. Azpiegitura sendo bat izateko, egun horretara iristeko... Lehen emisio horretaz hitz egitean, nik mahai gainean jarri nahi dut garai hartako testuingurua.

Eta zein zen?

Historia egiten dugunean —eta nik programa honekin argi ikusi dut hori—, garrantzitsua da jakitea zergatik gertatu zen, eta zer testuingurutan gertatu zen. Gaur gazte batek telebistan ikusten zaitu, eta badirudi hau horrekin jaio zela, baina nola esplikatu gazte horri horretara iristeko zer bizi izan genuen. Aizu! Ni joan nintzela debekatuta zeuden ikastola haietara! Esaten diozunean gaur egun ikastolara doan edonori nire ikastola andereñoaren etxea zela, inspektorea etortzen zenean ezkutatu egiten gintuztela... Eta andereñoek beldurra pasatzen zutela, eta, hala ere, ekiten ziotela. Testuingurua bera, eta hori ondo azaltzea, oso garrantzitsua da.

Eta zein da emanaldi haren intrahistoria?

Garai hartan euskal filologia ari nintzen ikasten. Eta amak abisatu zidan esanez ETB sortzera zihoazela, proba batzuk egin behar zituztela aurkezleak-eta topatzeko. «Zergatik ez zara agertzen?», esan zidan. Nik beldurra izan diet beti azterketei. Eta pentsatu nuen jende asko agertuko zela, ni baino askoz ere prestatuagoa... Azkenean, aurkeztera bultzatu ninduen amak. Han agertu nintzen, eta gainditu egin nuen proba. Orduan, Euskal Telebista osatzen zenerako, aurkezleak, teknikariak... prestatzeko ikastaro batzuk osatu ziren. Madrildik joan ziren hainbat profesional guri irakastera, eta han abiatu zen guztia.

Etxe askotan sartu zinen.

Jendeak gogoan du. Euskaldunontzat inportantea izan zen.

Lanean aritu zen talde harentzat ere bai.

Telebista profesionalizatu egin da geroztik, eta gaur egun, saio batean lana egiten duenak ez du kontakturik beste batean lan egiten duenarekin. Han, hasiera hartan egon ginenok familia bat osatzen genuen. Guztiak helburu berarekin, batak besteari erakusten zion, elkar motibatzen genuen...

Harremana duzue?

Iñaki Eizmendirekin, Xabier Zalduarekin, Maribel Aizarnarekin... Elkartze goxoak izaten ditugu.

Plaza Berri, Hitz eta Pitz... programak egin zenituen. Terminus izenekoa ere bai. Han gertatutakoagatik utzi zenuen ETB?

Zalantzarik gabe. Ezin zen bestela izan.

Eta zer gertatu zen?

Nik zuzentzen eta aurkezten nuen programa hura Joxe Marirekin [Goikoetxea]. Nire formatua zen. Oso polita. Tren geltoki bat zen, eta elkarrizketatzen genituen politikariak, idazleak, kirolariak... Beti aktualitatearekin zerikusia zutenak. Eta egun jakin batean erabaki genuen Jose Mari Gorordo elkarrizketatu behar genuela, eta EHEko ordezkari bat ere bai, Korrikaren harira. Agindua izan zen ez zela posible. Mina ematen du. [Hunkitu egin da].

Utziko dugu?

Ez, ez. Jarrai dezagun. Baina kuriosoa da. Badakizu zergatik? Erabaki horrek nire bizitza aldatu zuelako. Ezezkoa izan zen agindua. Eta ez zen lehen aldia. Gaur ere gertatzen dira halakoak. Medio bakoitzak bere ildo editoriala dauka. Ezezkoa iritsi zenean, ETBko zuzendaritzari nire dimisioaren berri eman nion, eta erabaki zuten egun batetik bestera programa kentzea. Eta zigortuta, erredaktore gisa, Gaur egun albistegira bidali ninduten. Aurretik ere izan nituen Antena 3ren eskaintzak, urtebete neraman ezezkoa ematen. Azkenean, bizitza aldatzeko garaia iritsi zen. Egia da, era berean, orduan gertatu zenak, ateak itxi zizkidala denbora luzez Euskal Telebistan. Orain bueltatu naiz, baina saiatu naiz gehiagotan ere bueltatzen. Horregatik nago eskertuta gaur egungo Euskal Telebistarekin, eman didan aukera honekin, eskertuta berriro etxera bueltatzeko eman didaten aukera honengatik.

ETB2ra bueltatu zara.

Hasiera hartan, ETB2ren sorrerari aurre egin zioten kazetarietako bat ni izan nintzen. Ez nuen sorrera hori ulertzen. Euskal Telebista sortu zelako euskararen garapenerako. Vamos a hacer historia gazteleraz dago grabatuta. Norbaiti arraroa egingo zaio, eta galdetuko du zertan ari naizen ni hor. Baina gauza asko bizi ondoren, eta jende asko ezagutu ondoren, hausnartu dut. Duela gutxi galdetu zidaten Euskal Herrian: «Zer beste gairen inguruan grabatu nahiko zenuke Vamos a hacer historia programaren atal bat?». Eta erantzun nion: «Gustatuko litzaidake ikastolen sorreran bultzatzaile izan zirenekin saio bat grabatzea. Haiek gabe, euskara galduta egongo litzateke». Erantzun zidan: «Bai zera! Ez esan tontakeriarik. Hori etakide habia bat baino ez zen izan. Euskara beti egongo zen bizirik herri txikietan». Horixe da daukaguna. Zergatik Vamos a hacer historia gazteleraz? Horregatik. Ahalik eta jende gehienarengana iristeko gure historia nolakoa izan den.

Proposamen gehiago egin zenituen?

Bai, aldi berean, pertsona horri esan nion ukitu beharko genituzkeela Miguel Angel Blancoren hilketa, Lemoiz, Leitzaran, Gregorio Ordoñezen eta Fernando Buesaren hilketak... zeren herri baten historia pertsonena bezalakoa da: gauza batzuez harro sentitzen zara, baina beste gauza batzuk nahiago duzu gertatu izan ez balira. Hori da gure historia, onerako zein txarrerako. Eta gure gazteek ezagutu beharko lukete, errepikatu ez dadin.

Beste atalen bat?

Bai. Badirudi euskal kazetaritza ETBren lehen emisioarekin hasi zela, hori da behintzat batzuetan ulertarazten dena, eta ez da egia. Urte asko lehenago, Francoren garaian ere, gure kultura eta hizkuntza irratian defendatzen zuten kazetariak egon ziren: Iriondo, Amatiño, Txaro Arteaga... haiek ere merezi dute saio bat.

Eta hasi zinen Antena 3 katean, eta umeen munduan. Nolatan?

Oso proiektu polita izan zen. Haurren mundu horretan telebistan aurretik inoiz lan egin gabea nintzen, baina beti izan dut irudimena borborka. Banituen bi seme-alaba ordurako. Duela 30 urteko kontuez ari gara.

Ez zen hasiera erraza izango...

Ez, ez zen batere hasiera erraza izan. Donostian bizi ginen, nire eguneroko bizitza euskaraz zen, Euskal Telebistan lan egiten nuen, umeak ikastolara joaten ziren... eta Madrilera etortzea kulturalki ere berria izan zen. Nire ikuspuntua aldatu behar izan nuen. Nik Antena 3rako zuzendu behar nuen programa estatu osoan ikusten zen. Beste kultura bati aurre egin behar nion, eta beste kultura hori ere errespetuz maneiatu behar nuen. Nire seme Xabierrek esaten duen bezala: «Madrilen gara esos vascos eta Euskal Herrian gara esos vascos renegados». Momentu jakin batzuetan ez dakizu nor zaren eta non zauden. Espezimen arraro bat bihurtzen zara.

Bidea egin zenuen Antena 3n.

Proiektu berri bat jaio zen: Megatrix. Orduan kontseilari ordezkariaJuan Jose Nieto zen. Ordurako, nik zuzentzen nituen umeentzako programek oihartzuna zuten, eta audientzia onak zituzten. Bere bulegora igo nintzen, eta esan nion: «Igual harroputz samarra da hau, baina zergatik dauzkagu halako konplexuak estatubatuarrak agertzen direnean? Disneyrekin beti beldurrez. Zergatik ez dugu sortzen marka bat Disneyri aurre egingo diona? Mundu osoan milioiak dira gazteleraz hitz egiten dutenak. Zergatik ez?». Eta segitu nuen argudiatzen: «Ni euskalduna naiz, eta euskaldunok harro gaude gure sustraiez, eta horrek bultzatzen gaitu mendiak mugitzera. Zergatik ez da hori Madrilen gertatzen?». Eta horrela sortu zen Megatrix.

Antena 3 utzita zeneukan zure bloga sortu zenuenean?

Bai. Antena 3 utzi nuen, eta familian galdetu zidaten: «Zer egin behar duzu orain?». Erantzun nien: «Idatzi». Baina bizitza konplikatu egin zen. Xabier semeak 17 bat urte zituen, eta luku erako zefalea diagnostikatu zioten. Osasunaren Mundu Erakundeak dioenez, pertsona batek konortea galdu aurretik pairatu dezakeen minik handiena eragiten duen gaixotasuna da. Oso gogorra da. Hiru hilean behin ospitaleratu egiten genuen, eta ikusi nuenean egun batean bere medikuarekin bere tratamendua adosten, ohartu nintzen zer garrantzitsua zen mediku-paziente-senitarteko komunikazioa. Ni zerk kezkatzen ninduen? Nire semeak adierazten ez zuenak, esaten ez zuenak. Sendagileak jakin behar zuen eta sinistu behar zuen Xabierrek esaten ziona, tratamendua jartzeko.

Horregatik sortu zenuen bloga?

Nik nahi nuena zen hainbat elkarrizketaren bidez kezka horiek mahai gainean jartzea. Oso elkarrizketa delikatuak ziren, baina oso ongi joan zen dena. Han botatzen zutelako askok euren karga, eta familek askotan hobeto ulertzen zutelako senitartekoari gertatzen ari zitzaiona. Ekarrizketa batzuk ospitaletan erabili dituzte.

Aktore lanetan ere aritutakoa zara: La fuga de Segovia, Feroz, Ke Arteko egunak...

Bai, eta galdetzen didazue horretaz, baina ahazten zaizue beti gauza bat, nik harrotasunez gogoratzen dudana: Donostiako Zinemaldia euskaraz aurkeztu zuen lehen pertsona ni izan nintzen!

Ihes egin digu horrek...

Bidea egin genuen horretan ere. Baina bai, aktore lanak. Euskal Telebistako ikastaro haiek egin nituenean, euskal filologia utzi egin nuen. Eta egia da La fuga de Segovia egiteko Imanol Uribe zuzendariak aktoreak ikastaro haietan bilatu zituela, euskara menderatzen zuten pertsonak behar zituelako. Hor sortu zen aktore izateko nire gogoa. Gainera, nik, aurpegi gogorra daukat, eta Madrilera etorri nintzen El Metodo ikastera, publizitatea egitera... eta egin nituen Feroz, eta beste. Gustuko izan dut aktore lana. Beti esaten nuen nire zahartzaroan aktore lanari ekingo niola berriz, eta espero dut uneren batean berriz aukera hori sortzea [barrez].

Nondik nora sortu zen erraketistei buruzko nobela? Senarraren gaixoaldian idatzi zenuen.

Nik lau seme-alaba ditut, eta beti esan diet euren intuizioari segitzeko. Elkarrizketa askotan irakurriko zenuen nola esan dudan erraketistena amarengandik sortu zela, behin haiekin kafea hartzera zihoala esan zidalako, eta nik ez nekiela zeintzuk ziren ere. Langabezia tarte horretan, Xabier zaindu eta beste proiektu batzuk martxan jartzen nituen artean, gogora etorrri zitzaidan amarekin izandako elkarrizketa hura, eta esan nion: «Ama, ezagutu nahi ditut erraketistak». Zergatik? Ez galdetu. Zertarako? Orduan ez nekien. Baina banan-banan deitu nien. «Eta zu nor zara? Zer nahi duzu?». Haserre puntu batekin. Haserre zeudelako beraien jardunak ez zuelako izan oihartzunik, oso gutxik zuelako haien berri.

Baina ezagutu zenituen.

Nik 11 ezagutu nituen. Madrildarrak, sevillarrak, salamancarrak, euskal herritarrak... Emakume ausartak, interesgarriak, dibertigarriak... «Elene, eta elkarrizketa hauekin zer egin behar duzu?», galtzen zidaten. Grabatu egiten nituen, kamera zahar batekin. Ez nuelako nahi ezer galtzerik. Eta halako batean Xabierrekin gidoi bat idazten hasi nintzen. Saiatu nintzen haien istorioa medioren batean saltzen, baina inork ez zion ematen garrantzirik haiek egindakoari, eta nik ez nuen ulertzen. Konpromisoa hartu nuenez ezagutaraziko nituela, aditzera eman... gidoi horrekin hasi ginen. Baina blogerako elkarrizketatu nuen pertsona bati kontatu nionean proiektua —ezaguna da eta ez dut izenik eman nahi—, malko artean esan zidan: «Idatzi ezazu nobela lehenengo».

Eta halaxe sortu zen El silencio de Clara Lyndon?

Bai. Zatika egin nuen. Guy Kawasakik bere liburu batean zioen proiektu bat abiatzeko ez dituzula zertan elementu guztiak prest izan behar, guztiak ez dituzulako inoiz edukiko prest, beti faltako zaizulako zerbait. Beraz, proiektua daukazunean, ekin. Aldatuko edo gehituko dizkiozu elementuak gero. Eta nobela ere horrela egin nuen.]]>
<![CDATA[Aterpe bat itsasoari jarria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/038/001/2020-10-17/aterpe_bat_itsasoari_jarria.htm Sat, 17 Oct 2020 00:00:00 +0200 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1913/038/001/2020-10-17/aterpe_bat_itsasoari_jarria.htm
05:00ak dira Pasaian (Gipuzkoa). Gehienen mundua lotan dagoen horretan, hiri barruan bada herri txiki bat aspaldian esna. Badiako ur uherrak euriak baino ez ditu astintzen. Bustia ari du. Kaio baten garrasia entzuten da urrunean. Lonjako zaindariaren etxolarainokoa da hozkailu-kamioiek osatzen duten ilara. Hamabi lagun guztira bisita gidatuan. Izan da hiru iratzargailu jarri dituela aitortu duenik ere.

2011ko abuztutik berritze lanetan ari dira lonjan, eta nabari da. Itsas Etxea kofradiako koordinatzaile nagusi Martxel Arozena ariko da gidari lanetan. Aurtengo uztailean inauguratu zuten Itsas Etxea kofradia Donostiako portuan. Euskal Herriko arrantzaleen kofradiek eta Opegi Itsasbazterreko Arrantza Ekoizleen Era- kundeak bultzatutako egitasmoa da. Baxurako arrantzari buruzkoa dute kezka, eta itsasbazterreko jardun horri buruzkoa euren erronka. Sektorean belaunaldi-aldaketa sustatzea, eta bertako arrainekin lotura duen guztiari balioa ematea jarri dituzte helburu gisa. «Ikusgaitasuna eman nahi diogu baxurako arrantzari, eta gazteei lan aukera gisa aurkeztu. Lanbide moderno, grinatsu eta jasangarri, gisa, alegia. Badakigu ez dela bulegoko lana, baina ez da garai batekoa ere», nabarmendu du Arozenak lonjara sartu aurretik.

Itxurazko kaos hartan bada ordena, eta mantentzen dituzte segurtasun neurriak. Hiru gune bereizita: handizkarientzako gunea, arrainen erakusketarako gunea, eta enkanterako gunea. Datuak: 22.000 tona arrain mugitu zituen iaz Pasaiako lonjak, eta «kanpokoa» gehiena. «Estrategikoa» baita Pasaia, Espainiako Estatuaren eta Europaren «tartean» dagoelako, eta «erraztu» egiten duelako horrek arraina batera zein bestera banatzea.

Erakusketa gunera sartu aurrekoak dira azalpenak. Handizkarientzako guneko txoko batean emanak. Bitartean, etenik gabea da erosleen joan-etorria. Izotza han, orgatxoak hemen, eta katiuskak nonahi. Berde tonu ezberdineko kaxak elkarren gainean jarrita. Argiagoak ilunagoekin, eta tartean gorri, urdin eta beltzen bat ere bai. Interesgarria zen ustez galdera, baina koloreek ez dute inolako esanahirik. Hori bai, kaxek eurek merezi dute azalpena: «Galiziatik datoz, eta oso garestiak dira. Arrantzaleek tasa bat ordaindu behar dute bakoitzaren truke, eta itzultzen dituztenean bueltatzen zaie dirua. Badira kaxen gestio egokia egiten ez dutenak, eta dirutza galtzen dute».

Bisitako kideek ere badituzte galderak, eta kezkak. Guztiak argitzen saiatzen da Arozena. Kuoten garrantzia nabarmendu du, eta haiek Europan negoziatzeko «sasoiko» jendea izatea. Baxurako arrainei buruzko azterketa jarri die bertaratu direnei, eta aprobatu egin dute: berdela (otsailetik apirilera), antxoa (apiriletik ekainera) eta hegaluzea (ekainetik urrira). Hortik aurrera, zer? Legatza, eta askotarikoa. Azken sailkapen horretan sartzen dira sardina, txitxarroa... Hain zuzen, hori da Pasaiako lonjaren «indargunea»: askotariko gehien duen lonja, eta erosle gehien duena.

Galdera: «Kostera amaitu bada, nolatan egoten da Kantauriko antxoa arrandegian?». Erantzuna: «Kantaurikoa? Uste dut horrekin erantzun dizudala». Baina ematen ditu azalpen gehiago: antxoaren eta hegaluzearen kosterak bat egiten dutela une batez, eta, kuotaren arabera, gertatzen dela hegaluzetan aritzea, bukatzea, eta oraindik antxoa kuota amaitu gabe egotea. «Hori da aurten gertatu dena, adibidez. Kuota osatu gabe zegoela, eta antxoa egon dela irailean. Osatuta zegoela zirudien, baina Madrildik esan zuten falta zela oraindik apur bat».

Eta bada Itsas Etxea kofradiaren helburuetako bat halako nahasteak argitu eta jendeari «bertako» arrainaren balioa erakustea. Jartzen dutelako arrandegi askotan: «Herrialdeko antxoa». Baina ze herrialdetakoa? «Oraintxe daukaguna Portugalgoa da. Eta ez diot nik txarra dagoenik, baina Portugalgoa dela esan behar da», nabarmendu du Arozenak. Edo esatea: «Gaur goizean arraina erosi dut Pasaian». Baina nongoa? «Erosi duzulako Pasaian, baina berbera eros zenezakeen Cuencan».

Gunez aldatzeko garaia, eta aukera. Hiru eguneko ekaitzaren ostean, egun «pobrea» baitzen osteguna enkanterako eta erakusketarako. Eskerrak. Hango kaxak, etiketak, jendearen joanak, eta arrainen begiradak. Koadernoan apuntatzeko astia justu. Euskarazko etiketarik ez. Itzulpen lanak eginda. Badira batzuk: arrain zabalak, balezta arrainak, perloi beltzak, mihi arrainak, muxarrak, korrokoiak, barbarinak, berrugetak, muxumartinak, lentoiak... Sortaka daude banatuta lurrean, kaxetan sartuta. Sorta bakoitzaren zenbakia agertzen da txikizkarien enkanteko pantailan, arrainaren izena, eta itsasontziarena ere bai, batzuetan. Goitik beheraka hasten da prezioa. Sorta lortu nahi duenak —osorik, edo zati bat—, botoi baten bidez gelditzen du goitik beherako prezioaren abiadura. Oso behera egiten dute arrain mota batzuek, eta abiatu eta berehala gelditzen dituzte besteak. Mihi arraina da azken horietako bat. Emakumezkoa —asko dira txikizka erosten dutenen artean—, hurbildu da kaxara, begiratu du ongi etiketa, kendu du tentuz izotza eta hartu du eskuan arraina. Ameto eman dio. «Harrigarria da zenbat dakiten. Begirada bakarrarekin dakite ze kalitatekoa den arraina. Zuk begiratzen diozu, eta ez diozu ezer ikusten. Haiek begiratzen diote, eta esaten dute batzuetan: 'Arrain hori itota dago'. Alegia, denbora gehiegi daramala hilda».

Enkante bat, ahots gora

Pasaiako lonjan bi dira enkanteak: txikizkariena eta handizkariena. Lehenengo hori modu mekanizatuan egiten da, baina bigarrena, ez. Eta zirrara moduko bat eragiten du. Enkantearen arduradun bat dago, eta alboan du idazkari bat. Sorta bakoitza aurkezten du lehenengo, eta prezio batetik beheraka hasten da sekulako abailan kantuan bost zentimokako saltoak eginez. Erosleek gelditzen diote jarduna, «nik» ozen batekin. Guztiak ezagutzen ditu arduradunak. «Zuretzat. Oso ondo. Hogei zentimo aurreztu dituzu», bota dio, umorez. Ez da beti arduradun bera. Eztarriek ere behar dute atsedena. Txandatzen joaten dira. «Handizka erosten dutenek hemen dituzte euren ordezkariak. Eta garrantzi handia dute. Prezioan asmatzea giltzarria da. Bestela, prezioz kanpora zoaz», azaldu du Arozenak. Txikizkako enkantean ez bezala, gizonak dira hemen ia denak. Maskarapean dute sakelakoa sartuta, eta kanpotik jasotako aginduak betez ari dira asko. Idazkariak jasotzen ditu datu guztiak. Dena gelditzen da erregistratuta.

Itsasargi bat kanpoan

Amaitu da lonjako itsas bidaia. Botero tabernan da gosaria. Baina irteeran dago itsasargia: Jose Manuel Barreiro. Pasaiako kofradiako presidentea da izenez, baina Kalaberri itsasontziko arrantzalea izatez. «Igandean egin nituen 58 urte. Erretiroa hartuta egon nintekeen, baina gustatu egiten zaigu hau. Zer egingo diogu. Osasunez izorratuta, baina gustura».

Egon liteke harekin arrantzaz hizketan. Aspertu gabe. Eta egiten du balantzea: «Itxialdi garaian oso gaizki ibili ginen. Arraina bota genuen. Desastre bat izan zen. Jendeak edozer gauza jan zuen. Ziur kontserbagileak aberastu zirela. Orain ez. Hobeto ari gara. Egonkortu dira prezioak».

Goxo tratatzen ditu ezjakinak. «Hemen hamar lagun zaudete. Gutxi da. Baina hondar aleak dira. Jendeak jakin dezan nola funtzionatzen duen honek, eta zeri eman behar zaion balioa». Eta haienari balioa orain nortzuk ematen dioten garbi dauka: «Jendeak etxean geroz eta gutxiago kozinatzen du. Hori hala da. Beraz, gure arrainari balioa ematen diotenak oraintxe nortzuk dira? Jatetxeak». Eta aurrera begira, zer? Etorkizunik badu baxurako arrantzak? Mezu argia gazteentzat: «Gazteak ez dakit nik lanerako ote dauden, baina esan behar da arrantzatik bizi daitekeela. Lana egin behar dela? Bai. Gustatu egin behar zaizula? Bai. Baina disgustura jende askok egiten ditu beste lan batzuk ere».]]>
<![CDATA[Pasaiako lonjaren egunerokoa bistara]]> https://www.berria.eus/albisteak/188402/pasaiako_lonjaren_egunerokoa_bistara.htm Fri, 16 Oct 2020 15:23:17 +0200 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/albisteak/188402/pasaiako_lonjaren_egunerokoa_bistara.htm <![CDATA[«Umorean sinesten dut, terapia modura»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2020-10-15/umorean_sinesten_dut_terapia_modura.htm Thu, 15 Oct 2020 00:00:00 +0200 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2020-10-15/umorean_sinesten_dut_terapia_modura.htm Futbolisto baten konfidentziak izeneko lehen bakarrizketa hura eta oraingo FutbolisTOK lotzeko. Orain egoera dramatiko batetik komedia egin dezakeelako: «Zenbat eta azkarrago egin, orduan eta gutxiago sufrituko dugu». Onartzen du, hala ere, garai zailak direla «TOK batentzat».

Alegia, TOK hori nahasmendu obsesibo-konpultsiboa da?

Denbora asko neraman horri buruz publikoki hitz egin nahian. Eta, ahal bazen, umorez. Ez nuen momentu egokia topatzen. Gogoz nago orain.

Zer-nolako gaixotasuna da?

Graduak daude. Belauneko bihurrituetan bezala. Nik Lehen Mailan nengoela pairatu nuena gradu oso handikoa zen; tipikoa.

Ordurako jada diagnostikatuta zeneukan?

Bai. Lehen Mailako futbolaria nintzen. Hirugarren urtea Realean. Oso denboraldi garrantzitsua zen talde harentzat. Ia txapeldun gelditu ginenekoa. Diagnostikatu zidatenerako, neuk bakarrik jan nuen denboraldi luze batez, zer gertatzen zitzaidan jakin gabe. Badaude hor erritual batzuk zeinetan esaten duzun: «Arraioa, burua joan zait». Ezkutuan egin behar dituzunak, lotsagarriak direlako, eta halaxe egiten nituen nik, inori ezer esan gabe, hainbat hilabetez. Ezkutatzea ezinezkoa bihurtzen den arte. Egun batez, amak esan zidan: «Bihar psikologo batengana goaz». Diagnostikatu zidaten, eta tratatzen hasi nintzen. 21 urte nituen.

Taldean bazekiten?

Familiak eta gertukoek jakin zuten, baina klubean, noski, ez nuen esan. Bueno, ez dakit «noski» zergatik diodan. Orain ezberdina da. Talde guztietan daude psikologoak, eta agian errazagoa litzateke horrelako zerbait kontatzea. Baina orduan kontatzeak ez dut uste mesede handirik egingo zidanik, eta ahalik eta ezkutuen gordetzea erabaki nuen.

Esan izan duzu ez zenuela asmatu hori guztia kudeatzen.

Barruan egongo zen zerbait konpondu beharrekoa, auskalo noiztik, baina nik kudeatzen asmatu ez nuena presioa izan zen. 19 urterekin debutatu nuen, eta ez nuen asmatu hori kudeatzen. Horrek, futbolari gisa, gainbehera ekarri zidan, konfiantza faltagatik, huts egiteko beldurrarengatik. Ez naiz psikologoa, baina horren ondorioz dator bestea.

Eta horri umoretik heltzen zaio?

Umorean gauzak argi daude agertoki gainean zaudenean: ikusleek barre egiten dute edo ez dute egiten. Aurreneko bakarrizketa hartan horrek funtzionatu egin zuen. Baina euskal umoregintzan oso ezaguna den pertsona batek ikusi zuen behin ikuskizuna, eta hurrengo egunean deitu zidan, esanez: «Esaten uzten badidazu, ez gaizki hartu, baina faltan sumatu dut mezu bat. Barre egin dut, baina zergatik kontatu didazu hau?». Apuntatu egin nuen hori.

Eta oraingora ekarrita?

Mezu bat ematen saiatu naiz. Woody Allenek esaten du komedia dela drama gehi denbora. Edozein egoera dramatiko komedia bihurtu daitekeela. Hau egoera dramatiko bat zen niretzat, baina Lehen Mailan nire atean gol bat sartzea dramatikoa zen bezala. Nire mezua da: edozein egoera dramatiko komedia bihurtu liteke, eta zenbat eta azkarrago komedia bihurtu, orduan eta gutxiago sufrituko dugu. Nik horretan sinesten dut: umorea, terapia modura.

Futbolariek ematen dute bazka?

Bai, baina oso mundu hermetikoa da. Beste hainbat bezala, serioegi hartzen den mundu bat da.

Eta horri barre, nola?

Lehen Mailako aldagela baten atea irekita. Erakutsita zer den mundu hori. Zer senti dezakeen futbolari batek penaltia huts egiten duenean, kaleratzen dutenean... Futbola gizakiak edozein arlotan dituen sentimendu on eta ez horren onen berri emateko aitzakia da. Umorerako ematen dutenak beti dira porrot txiki horiek. Zerbait ikasi badut, ikasi dut norberaren arrakastez hitz egiteak ez duela grazia handirik egiten.

Norbaitek markatu zintuen?

Clementek eman zidan debutatzeko aukera. Nigan konfiantza handia zeukan, baina maitasuna demostratzeko era ez zen «maite zaitut» esatea. Beste mila eratara erakusten zuen. Gauza asko zor dizkiot.

Zer momentutan zaude?

Profesionalki, ongi. Telebistan, gustura; asentatuta. Bakarrizketarekin, oso pozik. Baina pentsa garai hau zer den TOK batentzat. Nik irrazionalki egiten nituen gauza guztiak orain arrazionalki egin behar dira. Nik lehen 30 aldiz garbitzen nituen eskuak, eta orain hala garbitu behar dira. Nik lehen ez nituen gauzak ukitzen beldurrez, eta orain ez ukitzea da ona. Orain egiteko esaten dizkiguten gauza guztiak nik lehen egiten nituen, eta terapia behar izan nuen ez egiteko. Egiten nuen hori ez zegoelako ongi. Neure buruaren kontrakoa zelako. Orain ari naiz ikusten nire ingurukoak ari direla nik lehen egiten nituenak egiten. Gestionatzeko ez da batere erraza. Ez da garai erraza.]]>
<![CDATA[Norbera beste bihurtzen denean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1905/038/001/2020-10-14/norbera_beste_bihurtzen_denean.htm Wed, 14 Oct 2020 00:00:00 +0200 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1905/038/001/2020-10-14/norbera_beste_bihurtzen_denean.htm
Egia da zer pentsatua ematen duela erronka askoren eskergak eta neurrigabeak, baina behar da «amu» bat, protagonistek nabarmentzen dutenez. Jendearen eta medioen begirada erakartzeko. Behin hortik abiatuta, ia beti errepikatzen den gidoi bat dago: erronka botatzen duenak badu inguruan gaixo bat, gaixotasun jakin batengatik galdu duen senitarteko bat, edo norberaren ekite hori norbaiten mesedetan ekitera bultzatzen duen txinparta bat.

Carlos Moran zegamarrak (Gipuzkoa) 24 aldiz egin zuen jarraian Zegama-Aizkorri maratoia uztailean, eta 1.000 kilometro egin zituen bizikletan, eta beste 1.000 korrikan asfalto gainean. 3.000kmxNahia izena jarri zion erronkari. Nahia hori Nahia Gomez da. Giltzurrunetako gaixotasun bat dauka, duela bi urte izandako birus baten ondorioz. Haren ama Karmele Orbegozo ere bada mendi korrikalaria. Elkarrekin askotan entrenatutakoak dira bera eta Moran. Aurtengo Zegama-Aizkorri bertan behera gelditu zenez, bazuen Moranek erronkaren bat akorduan, eta bazuen Ormazabalek kezka are handiago bat bat buruan. Transplante bat behar zuen Nahiak. Eta iritsi zen. Ekainaren 4a zen. Moranek kontatu du: «Dena ondo zegoela esateko deitu zidan lehenengo Karmelek, eta handik hamabi ordura ezetz, ez zela balekoa eta kendu egin behar ziotela, bizitza arriskuan zuela. Orduantxe erabaki nuen: 'Esaiozu Nahiari baietz, egitera noala erronka'».

Ez zen itsumustuan hartutako erabakia izan. Familiarekin kontsultatua eta, batez ere, Nahiarekin berarekin kontsultatua. Karmele Orbegozok kontatu du: «Bagenekien honek guztiak oihartzun handia izango zuela, eta lehenengo gauza Nahiari galdetzea izan zen. Baiezkoa eman zuen berehala. Sekulakoa izan da hau guztia. Kosta zaigu asimilatzea Carlosek zer egin duen. Eta jendea nola eman zaion honi. Nik uste nuen jendeak bazekiela zer gertatzen zitzaion Nahiari, baina honi esker jakin dut jendea nola ohartu den. Eta nola babestu gaituen».

Zegama-Aizkorri maratoiko talde antolatzailea jarri zen martxan. Egunez eguneko jarduna, ordutegiak, Moranekin batera aritzeko zerrendak, dortsal solidarioak... Makineria handi bat, 45 egun iraun zuena. Inoiz ez du izan helburu ekonomikorik Moranek: «Nire helburua ez da sekula dirua lortzea izan. Diruak ez dio irtenbiderik ematen Nahiari. Helburua zen erronkak irauten zuen bitartean Nahiak ahaztu zezala zer zeukan. Iphone bat erosteko adina dagoela? Ba, askoz hobeto».

Hor ixten da zirkulua. Hasi haren alde, eta haren indarrez bete: «Ikusten nuen Nahia balkoian, edo amaieran kasu egitera etortzen zitzaidanean... Ni joaten nintzen guztien aurretik, eta ez dakizu zenbat negar egin dudan. Nik orain Nahiarengatik ez diot neure buruari mugarik jartzen. Psikologikoki mugarik ez daukat orain».

Pedro Mari Lejarza zeanuritarraren (Bizkaia) erronkak ere badu abiapuntu bat: Gorbeia Suziene proba bertan behera gelditu da aurten pandemiarengatik. Proba horretan korrikalari eta boluntarioa da Lejarza. «Zerbait» egin beharra ikusi zuten, «nahiz eta lasterketa ez egin, hari oihartzun emango zion zerbait. Hiru bider egitea lasterketa». Urriaren 3an egin zuen Gorbeia Suzienx3.

Baina Pedro Mari Lejarzaren erronkak ere badu eragile bat: «Zoritxarrez, iaz lehengusina bat hil zitzaidan minbiziarekin, eta beste lehengusu bat daukat gaitz berarekin. Bihotza ukitu zidan familiako kide bat galtzeak; hurrengo urratsa izan zen erronka bera aprobetxatzea erronka solidario bat egiteko».

Aspanovas minbizia duten haurren gurasoen Bizkaiko elkartearekin jarri zen harremanetan. Ainhoa Fernandez elkarteko koordinatzaileak azaldu duenez, kirolariak izaten baitira haiekin harremanetan jartzen direnak, «badutelako ezinegon bat, badutelako inguruan norbait kasu honetan minbizia pairatzen ari dena, eta zerbait egin nahi dute».

Ikusgaitasunaren onurak

Alor ekonomikoa albo batera utzi gabe —iaz dohaintza eta ekitaldi solidarioen bidez osatu zuten euren aurrekontuaren %40—, garbi du Fernandezek zein den horrelakoen onura: «Guri ikusgaitasuna ematen digute». Umeen minbiziari buruz hitz egiteko aukeraz ari da, batik bat. «Esateko: hemen gaude; lehen behar zintuztegun, eta orain ere bai. Gizarteari, eta baita erakundeei ere».

Baliatu du aukera gauza gehiago esateko ere: «Zeren orain dena da COVID. Horren aurretik ere bazeuden gaixotasunak eta patologiak. Gure seme-alaben tratamenduen ordularia ez da gelditu, eta ezin da geldiarazi. Ezta izan duten eragin emozionala ere. COVIDak egin duena da lehendik zegoena ikusezin bihurtu, eta, gainera, gainkarga bat ezarri gure familiengan. Minbizia diagnostikatu dieten familia horiek gaixotasuna oso bakarrik bizi beharra izan dute. Errealitatea hauxe da: minbizia ezin izan dugu konfinatu».

Eta konfinamendu garaikoa da Imanol Aleson mendi korrikalari azkoitiarrak (Gipuzkoa) buruan jiraka zuen ideia: GR11 zeharkaldi ezaguna jarraian osatzea. Lehendik ezagutzen zuen Marea Urdina, arauz besteko askotariko funtzionaltasunak dituzten haurren elkarte bat. Lagunak ditu bertan, eta haien elastikoa jantzita joan izan da hainbat lasterketetara. Esan zien: «Nik korrika egingo dut, eta hortik aurrerakoa zuek esan». Hamahiru etapa zirenez, egun bakoitza aniztasun funtzional bati eskaini zioten, eta hamahirugarrena, guztiei. Irailaren 27an amaitu zuen.

Alesonek onartu du fisikoki baino gehiago emozionalki erasan diola erronkak: «Mendian gora eta behera, ordu asko dira, eta gauza asko etortzen zaizkizu burura. Ni gurasoa naiz, eta konturatzen naiz ume batek sukar txiki bat badu mundua erortzen zaigula. Eta guraso hauek urtean 365 egunez eta 24 orduz duten lana, haiek seme-alabek bizitzeko duten gogoa eta indarra...».

Itxi da berriro zirkulua. Haien hutsuneen alde hasi, eta haiek beteta amaitu: «Gu ez gara ezer. Nik egin dudana ez da ezer. Nik gustuko gauza bat egin dut. Kalera irten eta agurtu egiten zaitu jendeak, zoriondu egiten zaitu; sentsibilitate bat piztu duzu. Etxera iritsi nintzen, eta bukatu da. Hauek egunero egon behar dute hor, eta borrokatu. Marea Urdinak berak bihurtu du handi nik egin dudana».

Aritz Orbegozo da Marea Urdina elkarteko bozeramailea, eta esaten du GR11 Urdina «opari bat» izan dela beraientzat, eta konturatu direla horrelako erronkek eta ekitaldiek «sekulako onurak» ekartzen dizkietela: «Ate batzuk zabaldu egiten dizkigute, ezagutzen gaituzte, badakite zein den gure arazoa... eta denak, pixkanaka, sentsibilizatuz joaten dira. Hori da lortzen duguna». Bi hitzetan esanda: « Ondorioa izan da gurea ikusgarri bihurtzeko egiten ditugun ahalegin guztiak bueltan jasotzen ditugula. Hori baino inbertsio hoberik ez dagoela, dena bueltan etortzen zaigulako».

Javi Irabien urduñarrak (Bizkaia) jaiotzen ikusi ditu Hodei mutikoaren gurasoak. Ataxia telangiektasia gaixotasuna du Hodeik. Irabien: «Zerbait egitea zor diegu familia horri eta antzeko arazoak dituztenei. Pandemiaren kontu honekin gauza asko gelditu egin zaizkielako, eta ez dirudielako berriz martxan jarriko direnik». Pentsatu eta egin: Urduñatik Fisterraraino joan dira tandemean bera, semea eta beste lagun bat. 660 km. Urriaren 12an amaitu zuten. «Gure erronka pertsonala ez doa inora. Guk nahi duguna da Aefat elkartearen eta gaixotasunaren izena Galiziaraino eraman. Jendeak ezagutu dezala, eta kontzientziatu dadila».

Aefat elkartea da ataxia telangiektasia gaixotasun arraro eta neurodegeneratiboa ikertzeko proiektu bat finantzatu nahian dabilen elkartea. Erronka solidarioen bidetik ari dira, gainera, bidea egiten. Maratoiekin hasi ziren 2017an. Gaixotasuna zuten elkarteko hiru anaiek bazuten osaba bat maratoiak korritzen zituena, eta proposatu zien Bartzelonako maratoia berarekin eta beste lagun batzuekin korritzea. Korrikalariei asko gustatu zitzaien, eta haurrei, zer esanik ez. Bazegoen podiumean sailkapen bat erronka solidarioentzat, eta han igo ziren denak. Patxi Villen Aefat elkarteko presidentearenak dira azalpenak: «Zurich aseguru etxea zen babeslea. Nagusia bertan zegoen, eta galdetu zuen nortzuk ziren haur haiek, eta nolatan ari ziren halako giro ederra sortzen han. Eta halaxe esplikatu zitzaion nortzuk ginen, eta halaxe proposatu ziguten haiek babestutako maratoietan parte hartzea: Zurich Aefat talde gisa. Bartzelonakoan, Donostiakoan eta Sevillakoan».

Taldea lehenengo, korrikalari solidarioak hurrena, eta maratoilarien erronka pertsonalak azkena. Bide hori guztia egin dute. Eta tartean zer gertatu den?: «Gaixotasunaren ikusgaitasuna, haurren motibazioa, sozializazioa, normalizazioa, eta inklusioa. Inork kasu egitea nahi baduzu, ikusgaitasuna behar duzu. Erronka hauen bidez, jendearen eta medioen arreta lortzen da».]]>
<![CDATA[Puntakoenen lehiaketa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/032/001/2020-10-10/puntakoenen_lehiaketa.htm Sat, 10 Oct 2020 00:00:00 +0200 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1909/032/001/2020-10-10/puntakoenen_lehiaketa.htm
Euskal Herriko Artzain-Gazta Txapelketan egiten dute bat Arabako, Bizkaiko, Gipuzkoako eta Nafarroako gaztagile puntakoenek. Herrialde horietako txapelketetan aurreneko hamarretan sailkatu direnek izaten dute txartela Idiazabalen parte hartzeko. Ez da ohiko egoera. Bizkaian, esaterako, bertan behera gelditu zen txapelketa. «Baina bazkide gutxi dira, eta parte hartuko du ordezkaritza batek», Belen Landak azaldu duenez. Baina beste herrialdeetan egin dira txapelketak. Nafarroakoa izan zen azkena, joan den igandean, eta aurretik egin zituzten Arabakoa eta Gipuzkoakoa. Ordiziako txapelketa ere egin zuten, eta, ikusita ekitaldi horiek aurrera ateratzeko modua egon dela -segurtasun neurri guztiak zainduta eta jende kopurua mugatuta-, Euskal Herriko Txapelketa ere egitea erabaki dute.

Idiazabalgo pilotalekuan egingo dute txapelketa (10:30). Artzainak, komunikabideak eta antolakuntzak gonbidatutako kideak izango dira, edukiera bete arte. Zuzenean ikusi nahi duenak streaming bidez izango du horretarako aukera. Goierri Telebista arduratuko da seinaleaz, eta Artzai Gazta elkartearen (www.artzai-gazta.eus) eta Idiazabalgo Udalaren (www.idiazabal.eus) webguneetan ikusteko aukera egongo da. Lau mahaitan banatuta egongo dira epaimahaikideak, eta hiru kide egongo dira mahai bakoitzean: artzain bat, Idiazabal sor-markako dastatzaile bat eta gonbidatu bat. Azken ekitaldia Lekarozko (Nafarroa) Julen Arburuak irabazi zuen Idiazabalen. Eta erreferentzia gisa balio izateko baino ez: aurten Angel Linzoainek irabazi du Nafarroan, Eneko Goiburuk Gipuzkoan, eta Patxi Lopez de Uraldek Araban.

Euskal Herriko Artzain-Gazta Txapelketa



Bihar, 10:30etik 14:30era, Idiazabalen (Gipuzkoa).]]>
<![CDATA[«Krisiaren ondorioz, heldutasun gozo bat lortu du Mugaritzek»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/036/001/2020-10-10/krisiaren_ondorioz_heldutasun_gozo_bat_lortu_du_mugaritzek.htm Sat, 10 Oct 2020 00:00:00 +0200 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1857/036/001/2020-10-10/krisiaren_ondorioz_heldutasun_gozo_bat_lortu_du_mugaritzek.htm
Hau guztia berriro hastea da?

Noiz ez da hau dena berriro hastea izan? Badaukat lagun bat filosofoa dena. Neurolinguistika gaiak jorratzen ditu. Hark dio guztiok behar dugula gure buruaren kontakizun positibo bat.

Positiboan, beraz?

Pozarren nago gertatu denarekin. Pozarren nago, niri kostatuko zaidan bakarra dirua delako. Beste guztia opari bat izan da. Lehen uste nuen, nire bizimoduarengatik, ez nuela sekula urte sabatiko bat edukiko. Eta eduki dut. Garestia, baina eduki dut. Baina zer-nolako gozamena. Gauza askoren kontzientzia hartu dut. Baita denborarena ere.

Alde txarrik ere izango zuen?

Bai. Besteak beste, konfinamendu garaian ama hil zitzaidala. Zahar etxe batean zegoen, 92 urte betetzera zihoan, eta ez zuen bizi nahi. Eta izugarria da gure bizitzek izango duten amaiera. Zain duguna. Ematen dit gogoa pentsatu eta esateko: «Aprobetxatu daukazuna, zeren datorren guztia okerragoa baita». Baina ez da horrela. Egokiak ez diren tresnekin aurre egiten badiozu bai, okerragoa da. Baina tresna egokiekin aurre eginda, ez. Izan liteke ona.

Ama omen zenuen ispilu...

Beti. Eta hark jartzen zizkidan oinak lurrean. Krisiaz hitz egiten dugu asko, eta jendeak gerra batekin konparatzen du hau. Baina nire hozkailuan janaria dago. Jendeak ez daki zer esaten duen. Nik amari krisia aipatzen nionean, esaten zidan: «Krisia, zer jakingo duzu zuk zer den krisia?». Espainiako gerra bizi izandakoa zen. Badakizu zer ari zaigun lapurtzen birus hau? Memoria. Iragana galtzen ari gara. Memoria erasotzen digute. Orain ni izan naiteke nire amaren ahotsaren oihartzuna, esateko: «Astakirten batzuk zarete. Kexatzen zareten horiek guztiak triste batzuk zarete».

Baina izan da hau sektore askorentzat errealitate zaplazteko bat? Zuenarentzat ere bai? Ez ote zeundeten burbuila batean?

Nik ez dut sekula burbuila batean nagoen sentsaziorik izan. Berez, burbuila batean bizi dena mundua bera dela esango nuke. Ni gehien kezkatzen nauena da ikustea duela hilabete batzuk ustez zeinen sendoak ginen, eta orain ikustea hor ezkutatuta zegoen hauskortasun guztia. Egun batetik bestera etorkizunik gabe gelditzea, hiru hilabete barru desagertzeko arriskuan egotea.

Ez da Mugaritzen kasua.

Ez. Ez da gure kasua. Guk aurrera egingo dugu. Beti saiatu gara kontserbadoreak izaten alor horretan, eta jakin izan dugu gehiegi ez zorpetzen. Eta hori, beti krisian dagoen proiektu batean. Zeren jendeak hau ez daki, baina Mugaritz krisian jaio zen. Mugaritz, berez eta izatez, krisi bat da. Gure burua etengabe behartzen dugulako gure bertsiorik onena ematera. Ez dugu pentsatzen ekonomia aginduetan edo enpresa aginduetan. Aitortuko dizut: nik ez dakit zenbatean erosten dugun arraina, nik ez dakit zenbat kobratzen duen gure jendeak. Zin dagit. Ez dakit, eta ez zait interesatzen. Niri interesatzen zaidana da zertarako gai garen jakitea, zer bide jorratzeko gai garen ezagutzea.

Jendeak Internetez erosi, bazkaldu eta afaldu du. Zuk aldarrikatzen duzun «esperientzia» hori gabe. Badago paradigma aldaketarik? Gelditzeko etorri da?

Hemen gelditzeko etorri den bakarra, edo garai honetan asko loratu dena behintzat, gizakiaren baldarkeria da. Ziurtasunik eza. Konfiantzarik eza.

Aldaketarik ez, beraz?

Pandemiarekin baten batek negozioa egingo du, bai. Baina beste guztiak berdin jarraituko du. Zulatu diren burbuilak oso gutxi dira. Zergatik? Gizakia etsigarria delako. Paradigma aldaketa? Bai zera. Gizakiak memoria azkar galtzen du; nahi duen bakarra ongi bizitzea da. Gauzak ez dira horrenbeste aldatuko.

Oso ziur diozu.

Konfiantza handia dut egiten dudan horretan. Birusarena kontrolatzen denean, zuhurtziaz esanda, baina uste dut berriz ere jatetxeak jendez beteko direla. 22 urte daramatzat honetan. Denetik gertatu zait. Baita jatetxea erretzea ere.

Behin eta berriz zure burua asmatu behar hori...

Duela egun batzuk Harkaitz Cano izan zen hemen, Mugaritzen ponentzian. Zera zioen: «Ez dago berritasuna baino ezer zaharragorik. Kontuz originala izateko bokazio obsesiboarekin». Eta erabat ados nago harekin. Kontuz. Hasiera horretan badituzu inertzia batzuk. Ni Mugaritzera etorri nintzenean, esaten nuen: «Munduko jatetxerik onena izan behar dugu». Ni astakirten bat nintzen. Orain baino 22 urte gutxiago nituen. Inuzente bat nintzen. Eta ez dago gaizki. Horren inuzentea da hori esatea. Horren samurra. Orain, urteroko plangintza egiten dugunean, gazteei esaten diet: «Ez ahaztu gure helburua dela Mugaritzen bertsiorik onena egitea». Zuk, zure buruari buruz. Hori oso askatzailea da. Jartzen zaitu jarri behar zaituen tokian. Kontua ez baita gauzak ezberdin egitea: kontua da gauzak hobeto egitea.

Zertan nabarituko da pandemiaren jarduna Mugaritzeko eskaintzan?

Gu nahiko urratzaileak izan gara beti. Aurten, bagenekien gure bezeroen %80 ez zirela iritsiko, zeren nazioartekoa baita. Moderazio ariketa bat egin genuen. Presio jaiste bat. Gure izaera galdu gabe, baina maila xaloago batean; lasaiago. Bada, horrek bezeroengan izan duen harrera izugarria izan da. Ez dugu sekula horren kritika gutxi izan. Eta horrek erakutsi digu beste zerbait ere: orain artekoa ez dugula ongi interpretatu. Guk gure abangoardiarako gaitasuna lotzen genuen sortzen genuen haserrearekin. Eta uste dut hori hutsegite bat dela. Ez dute zerikusirik. Hori da, agian, krisi honek utzi diguna: heldutasun gozoago bat. Ezeri uko egin gabe.

Sukalde barruan ere bai?

Hor ere ibilbide kurioso bat egin dugu. Niri zorroztasuna irakatsi zidaten, diziplina militar baten modukoa. Ni hortik nentorren: taldeak funtzionarazi behar genituen ahots bakarrez, aginduz. Baina erabaki genuen aldatu egin behar genuela. Behartu beharrean, konbentzitu. Eta sortu genuen ekosistema bat non jendeari konprometitzeko eskatzen genion. Eta jendea konprometitzeko, sentitu egin behar dute egiten ari diren horrek merezi duela, balio bat daukala. Horrela lortu dugu jendeak sekulako gauzak egitea, baina bere kabuz. Garrasi egiteak ez zaitu hobea bihurtzen. Areago: nik ikasi dut, atzera begiratuta, egon naizen sukaldeetan proportzionalak zirela garrasia eta inkonpetentzia. Arrazoi berberagatik, akatsa da pentsatzea geroz eta gehiago molestatu orduan eta abangoardistagoa zarela. Hori ez geneukan ongi doituta. Pandemia honi esker ikusi dut hori: Mugaritz gozoago honek ez duela eraginkortasunik galtzen.]]>
<![CDATA[«Diruak ez du dena erosten, eta eskerrak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2020-10-08/diruak_ez_du_dena_erosten_eta_eskerrak.htm Thu, 08 Oct 2020 00:00:00 +0200 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2020-10-08/diruak_ez_du_dena_erosten_eta_eskerrak.htm Vogue aldizkarian Mexikorako eta Latinoamerikarako editorea izan da hamar urtez. Elkarrizketak egin dizkie, besteak beste, Paco Rabanne eta Tommy Hilfiger diseinatzaileei, Keira Knigthley eta Demi Moore aktoreei, Elle McPherson eta Adriana Lima modeloei. Mundu osoan bidaiatutakoa da Abraham Amezaga (Bilbo, 1974). Elias Amezaga idazlearen biloba eta biografoa. Eskola magistralak ematen ditu luxuari buruz. Bai, luxuari buruz.

Nor da Abraham Amezaga?

Nik erantzun behar dut, gainera?

Ez baita erraza zure soslaia egitea.

Txikitatik kalitatearen atzetik dabilen eta segituko duen pertsona bat da Abraham Amezaga. Hasi dekorazio munduan, eta segi estetikaren liluran. Gaztetan hasi nintzen deskubritzen elegantzia zer zen, Bilboko Moyua plazan zegoen Loewe dendan. Liluratu ninduen.

Eta noiz sartu zinen lehenengoz?

Orduan, luxuzko dendetan ez zen edonor sartzen. Ni 15 urterekin ausartu nintzen. Perfume bat erosi nuen. Orduko 3.000 pezeta batzea lortu nuen, Elias Amezaga nire aitonaren laguntzaile gisa lanean hasi nintzenean. El Corte Inglesen eros nezakeen, edo lurrundegi batean. Baina esperientzia sentitu nahi nuen. Eta markatu ninduen. Bigarren erosketa xaboi bat izan zen, hirugarrena giltzatako bat... Horixe zen nire ilusioa: gauza txikiak edukitzea, baina kalitatezkoak. Luxuaren munduan, harmoniaren munduan sartu, eta igeri egitea.

Behin igerian hasita, Pariseraino.

Frantziako kulturarekin harremana izan dut txikitatik. Frantses filologiako lizentziaduna naiz. Lehendik estetikari eta gustuari buruzko interesa baduzu, pentsa zer zen Parisera etortzea. Hau luxuaren hiriburua da. Goi mailako joskintza hemen sortu zuen Charles-Frederic Worthek. Ordutik hona, gustu ona zaindu dute, kalitatea... Erabat seduzitu ninduen hiriak. Luxutik hurbilago sentiarazten nau.

Baina luxua zer zentzutan? Ez al da fribolo samarra garai hauetan luxuaz hitz egitea?

Nik luxua diodanean ez dut diferentzia esan nahi, ez dut probokazioa esan nahi. Nik luxua kalitatearekin lotzen dut, harmoniarekin.

Eta beste gehienok, diruarekin?

Eta ez da hala. Gaur egun Internet dago, beherapenak daude, outlet-ak daude, eta luxuzko materialerako askoz aukera gehiago daude.

Bada, beraz, luxu immaterialik?

Maite duzun pertsonarekin paisaia eder baten aurrean kopa bat edatea bada luxua. Asko dira luxu immaterialak; ikasi behar duguna da horietaz gozatzen.

Baina diruak dena erosten du.

Ez, ez da hala. Inola ere ez. Eta eskerrak. Diruak ez du edukazioa erosten, ez du kultura erosten; diruak ez du elegantzia erosten. Lekurik txiroenetan ikusi ditut nik pertsona eleganteak. Hitz egiteko moduan, mugitzeko moduan... Elegantzia transmititzen dute. Hori baita elegantzia: harmonia, bakea...

Luxua-dirua, luxua-fribolitatea binomio horiek apurtzearen alde zaude zu, nolabait?

Gabrielle Chanel Coco-k esaten zuen: «Batzuek uste dute luxua pobreziaren kontrakoa dela, baina ez: arrunkeriaren kontrakoa da».

Slow life delakoa aldarrikatzen duzu zuk. Zer esaten diezu ikasleei?

Bi hitzetan esaten diet: hartu denbora. Tom Ford diseinatzaileak esaten du luxuak bi direla: «Denbora eta isiltasuna».

Aitonaren zer oroitzapen duzu?

Langile sutsua zen. Hura da euskal herritarrei buruz gehien idatzi duen euskal herritarra. Haren Autores vascos bilduman 12.000 erreferentzia daude. Euskal Herriari utzi zion gazteleraz idatzitako euskal letrei buruzko lan oparoa. Euskaraz egin nahi zuen, baina ez zekien.

Zuk bai, eta ederki eusten diozu.

Euskaldun zaharra naiz. Ikastolan ikasitakoa, 14 urte nituen arte. Familian beti hitz egin izan dut euskaraz aitona-amonekin eta amarekin.

Eta orain luxuaz, modaz...

Beste alor bat da. Eta horretaz euskaraz hitz egiteak uste dut euskarari ere kategoria ematen diola. Beste hiztegi bat, beste gaitegi bat sartu behar dugu euskaran ere, naturaltasunez.]]>
<![CDATA[Beste teilatupe baten peskizan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1905/046/001/2020-10-03/beste_teilatupe_baten_peskizan.htm Sat, 03 Oct 2020 00:00:00 +0200 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1905/046/001/2020-10-03/beste_teilatupe_baten_peskizan.htm
Bada, demagun neurria jartzen zaila den hori itxialdi batek eragindako ondorioen zakua dela. Galdera marka nagusia izan liteke etxebizitzaren alorrean horrek zer eragin duen galdetzea, eta hark berarekin dakartzan galdera marka txikiagoen artean legoke horrek guztiak herri txikiak biziz berritzeko balio ote duen itauntzea: «Paradigma aldaketa bat dakar honek?».

Abiapuntua da kopuruz emana eta neurriz hesitua dagoen bakarra: www.idealista.com webguneak emandako datuen arabera —etxebizitzen salmentan aritzen den webgune nagusietakoa da Espainiako Estatuan—, itxialdiaren ostean nabarmen egin du gora 5.000 biztanle baino gutxiago dituzten herrietan etxebizitza erosteko interesak. Arabako, Bizkaiako eta Gipuzkoako herri txikietan etxebizitza erosteko interesa %7,4koa zen urtarrilean, eta %11,5ekoa ekainean, itxialdiaren ostean (%4,2ko igoera). Nafarroan, %18,1ekoa zen itxialdia baino lehen, eta %26,6koa itxialdiaren ostean (%8,5eko igoera). Probintziaka, Arabak izan du igoerarik handiena —hamar puntukoa—: %13,2tik %23,5era. Aldagai asko daude igoera hori azaltzen saiatzeko. Idealista.com-eko iturriek diotenez, herritar asko konturatu dira ez zaiela gustatzen euren etxebizitza, «agian terrazarik ez dutelako edo lekurik ez dutelako». Badituzte adibideak: «Bilbotarren % 13,8k kalea ikusi gabe igaro dituzte konfinamenduko hilabeteak, barruko pisu batean bizi direlako». Eta hor dator beste hainbatek ere mahai gainera dakarten aldagai bat: telelana. Etxebizitzak saltzeko webgune horretako iturriek azpimarratu dutenez, «iraultza» izango da hori: «Telelana luzerako etorri da, zalantzarik gabe, eta horrek iraultza ekarriko du hiri askotara. Hilabete hauetan telelana probatu duten langile askok egiaztatu dute funtzionatzen duela, eta ez dutela zertan etxebizitza aukeratu lanpostutik gertu dagoelako. Orain, hiri handietatik urrun bizi nahi dute langile horiek, eta prezio berean, metro karratu gehiago, argi gehiago eta gehigarriren bat —terraza edo lorategia, esaterako— dituzten etxebizitzak eskuratu nahi dituzte». Eta argudio hori indartzeko datuak ere ematen dituzte : «Herri txikietako etxebizitzen prezioa hirietakoa baino %52 merkeagoa da».

Despopulazioari aurre

Halako apetak asetzeak norberari dakarkio onura, baina izan ditzake bestelako ondorioak ere. Eta kasu jakin honetan, balantza batean jarri beharrekoak dira nola apetak hala onura posibleak. Nola mantendu oreka eta nola baliatu aukera lehendik ere abian jarritako politikekin tupust egin gabe, eta herri txiki horietako hutsuneak betetzearen aitzakian betekadarik hartu gabe.

Eneko Larrarte Nafarroako Gobernuko Etxebizitza zuzendariaren ustez, lehendik mahai gainean lokartuta zeuden zenbait eskari berriz ere indarrez hauspotzeko aukera ematen du egoera berriak. Etxebizitzaz hitz egitekoa bai, baina bizitzeko moduaz hitz egitekoa ere bai. «COVIDaren krisiak gauza asko jarri ditu zalantzan: etxean nahikoa espazio izatearena, aire zabalean gehiago egotearena, aireztapenarena... Eta egia da horrelako etxe handiak gehiago egoten direla nekazaritza eremuetan, hiri handietan baino. Horregatik piztu dute orain interesa eta hartu dute balioa».

Baina Nafarroan eskaera hori lehendik datorrela dio: «Nekazaritza eremuetako udalak jada hasita zeuden eskatzen etxebizitza berriak, eta jada ari gara zenbait udaletan horrelakoak egiten. Ez bakarrik etxebizitza berriak eraikitzen, baizik eta zaharkituta zeudenak berritzeko laguntzak ematen. Horrela, gauzak errazten zaizkio nekazaritza eremu batean bizi nahi duenari».

Larrarteren ustez, izan ere, bi gauzak egiten dute bat afera honetan: etxebizitza mota horren eskaria handitu izana bai, baina «bizimodu» horrek indarra hartu izana ere bai: «Despopulazioari buruz egin genituen jardunaldietan behin eta berriz irten zen etxebizitzaren gaia». Lortu nahi dutena da «balioa» ematea herri horietan bizitzeari, eta herri horietako «bizimoduari». Nola? «Udalen eskariari eta gobernuaren laguntzari esker, ea lortzen dugun herri eta ingurune horiek biziberritzea, eta herri horiek galtzen ari diren jende gaztea herrian gelditu dadila lortzea. Konektibitatea, garraioa eta abar ere lantzen baditugu, mugituko dira herritik lanera, baina herrian geldituko dira».

Eta Nafarroako Etxebizitza zuzendariak ere tartean sartu du telelanaren aldagaia. «Egia da badaudela lanak etxetik egin daitezkeenak, eta jarraian ez bada, bai behintzat egun batzuetan. Horrek nekazaritza ingurunean dagoen etxe horri oraindik balio handiagoa ematen dio garai honetan. Horregatik ari dira udalak ere konektibitatean eta banda zabalean indarra egin dezagula eskatzen».

Etxebizitzen salmentarako webguneek emandako datuen arabera, Nafarroa da interesik handiena piztu duten herrialdeetako bat. Larrartek dioenez, Nafarroak dituen «ezaugarriek» ematen duten horretarako aukera: «Biztanleria Iruñerrian kontzentratzen da, baina inguruko herri txikiak ongi konektatuta daude errepidez hiriburuarekin. Lizarra aldea, Zangoza aldea... Mugikortasunak bermatuta egon behar luke horietan, nekazari inguruetako biztanleriari eutsiz».

Baina nola jarri zurrunbiloari neurria? Bat-bateko fenomeno bat da hau? Agertzera doa berriro galdera: «Paradigma aldaketa bat da hau?». Larrartek baietz dio: «Paradigma aldaketa bat da hau ere. Izan ditugun barne eztabaidetan kontua zen ohartzea aldaketa egiturazkoa ote den, luzerako ote datorren... Eta esango nuke badela egiturazkoa, badela positiboa, eta nolabait zirikatu ditzakeela lehendik lozorroan zeuden eskari batzuk, administrazioak erantzuna eman diezaien».

«Bizimodu mota» aipatzen du Larrartek, eta bizimodu mota horren bila egin du aldaketa Ilazki Azaldegik (Ordizia, Gipuzkoa, 1986). Gipuzkoako Goierrin dago Ordizia, eta 10.000 biztanle baino gehiago dituen bakarrenetakoa da eskualdean —13.000 pasatxo ditu Beasainek—. Ez da, beraz, herri oso handia ere. Baina Azaldegik dioenez, «beti dago jendea». Bazuen buruan toki lasaiagoren bat bilatzea, eta Ordiziako kalean ikusi zuen horman itsatsita Zeraingo etxebizitza sozialen esku orria. Halaxe abiatu zuen prozesua: «Eman nuen izena, eta ez nuen espero tokatzea, baina tokatu zait, eta pozarren nago».

Pandemia baino lehenagokoa zen herri txiki batera joateko nahia, beraz: «Ordiziarra naiz, eta ez da herri handia, baina beti dago jendea. Nortasun kontua ere bada. Toki lasaien zalea naiz, hots gutxi dagoen tokiena, asfaltorik gabekoena». Nahi hori areagotu, horixe egin du pandemiak: «Ez dakit joera orokor bat den edo pandemiaren aitzakian herri txiki batzuk biziberrituko diren. Gehiago da konfinamenduak utzi digun ondorio edo hausnarketa bat: naturgune bat gertu izatea zer garrantzitsua den paseorako, arnasa hartzeko... Pentsa balkoi bat izateak berak hartu duen garrantzia».

Zerainek 260 bat biztanle ditu. Alokairu sozialeko eta bioeraikuntzako zortzi etxebizitza dira eskaini dituztenak, eta jada eman dituzte giltzak. Herrikoentzat edo ingurukoentzat izan dira: «Niri, gainera, dena irten zait biribil. Etxea tokatu zitzaidalako lehenengo, eta lana topatu nuelako ondoren Zerainen bertan».

Oreka eta ardura

Sortzen baita afera honetan beste korapilo bat. Kanpokoari jartzen zaizkion ustezko erraztasunak bertakoei ere ematen zaizkienekin uztartzea. Xole Aire Urepeleko auzapeza da (Nafarroa Beherea), eta sumatu du bisitarien kopuruak ez ezik herriaren inguruko interesak ere gora egin duela: «Jende aunitz dabil ibarrean eta herrian, eta konfinamendutik hona, gehiago. Jendea herriaren bisitatzen dabil. Herrian bizitzeko galdeak ere baditugu».

Garbi du Airek:«Demografia apaltzen ari den memento honetan, guk, herriko etxean, herrian bizi nahi duenari lehentasuna eman nahi diogu». Baina sortzen da zalantza bat: «Etxe bat salgai delarik, argi da dirua egin nahi bada saltzean, dirudunak erosteko ahala duela, eta noizbehinka jinez herrira, noizbehinka dio herriari bizia emaiten. Eta diru guttiago duten herriko gazteek herriko etxe bat ezin erosi...».

Horregatik dio modu antolatuan egin behar direla gauzak: «Etxe hutsen kanpaina bat badugu ibarrean, AIBA elkarteak (Aldudeko Ibarra Beti Aitzina) eta herriko etxeek bultzaturik. Helburua da etxe hutsen betetzea, saltzailearen eta eroslearen artean lotura eginez, baita alokatzeko ere. Landuz bakoitzaren ardura, ohartzeko zer ondorio duen bakoitzaren hautuak».]]>
<![CDATA[Herri txikien biziberritzeaz]]> https://www.berria.eus/albisteak/187753/herri_txikien_biziberritzeaz.htm Fri, 02 Oct 2020 12:41:08 +0200 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/albisteak/187753/herri_txikien_biziberritzeaz.htm <![CDATA[«Ez ditut gustuko fokuak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1864/042/001/2020-09-26/ez_ditut_gustuko_fokuak.htm Sat, 26 Sep 2020 00:00:00 +0200 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1864/042/001/2020-09-26/ez_ditut_gustuko_fokuak.htm lantoki hitza aipatu elkarrizketa osoan. Etxea. Ez da alferrik Fagollagan hazi eta hezitakoa. Ez dabil trafikorik Hernanitik Ereñotzura bidean. Isiltasun ozen bat, eta Urumea ibaiaren murmurioa. Sukalderaino galdezka sartuta, «oraintxe dator» da erantzuna. Erosketak egitera joana da. Sukaldari jaka jantzi du argazkietarako.

Zertan ari da Ixak Salaberria?

Egokitze garai batean gaude. Hau luzerako doa, eta geroz eta lehenago egokitu eta ikasi, askoz hobeto. Dena izan da berria, eta ziurgabetasuna ere bai. Ez genekien nola erantzungo zuen bezeroak, baina ez genekien nola erantzungo genuen geuk ere.

Eta zein izan da erantzuna?

Ekainaren erdialdean ireki genuen. Pasatu da denbora bat, eta moldatu gara. Gustura gaude.

Azokatik zatoz. Zer moduz daude baserritarrak?

Egoera ez da ona, eta dena da kate bat. Guk ez badugu lanik egiten, ez dugu erosketarik egiten. Eta baserritarrak ez du saltzen. Kezka nabari da. Udazkena hemen dugu, eta udazkena ona izaten da, normalean. Baina negua, ez. Eta negua luzea egiten da hemen. Etxea norberarena denean, hor nonbait. Horrek lasaitasun bat ematen du. Baina entzuten direnak entzunda, errentarik ordaindu ezinda dabiltzanak-eta... Kezkatuta nago niregatik, baina kezkatuta besteengatik ere.

Ez zara fokuen oso zalea...

Ez. Ez zaizkit gustatzen. Egon naiz mundu mediatiko horretan oso sartua, baina zenbat eta urte gehiago pasatu, orduan eta gutxiago gustatzen zait. Ikusten dituzun gauzak... Ez naiz pertsona barnerakoi bat, baina ez zait gustatzen faltsukeriaz betetako mundu hori. Urteek lizentzia apur bat ematen dizute. Nahi duzuna egiteko garaia iristen da, eta orduan horixe egiten duzu. Emazteak esaten dit oraintxe nagoela oreka batean. Eta hala da, halaxe, ederki nago. Mundu mediatiko horri aurre egiteko beste ilusio mota bat behar da, eta niri hori jada pasatu zitzaidan. Ni nirean ari naiz, eta lasaitasun batean.

Apustu handia egin zenuen bere garaian.

Hemen jaio nintzen. Nire etxea da. Aukera asko izan nituen kanpora ateratzeko, baina etxeak asko erakartzen du. Norberaren bihotza hemen dago.

2005ean, kritikari ezagun batek zioen hauxe zela goi mailako sukaldari batek jatetxe bat irekiko lukeen azken tokia.

Nik ere ez nuke irekiko. Arrazoi zuen [barrez]. Baina jada irekita zegoen. Dagoen tokian dago, eta espresuki etorri behar duzu. Horrek esan nahi duen guztiarekin.

Etorri behar duena zerbaitetara datorrela, eta zure lana hura berriz bueltatu dadila dela?

Horixe da. Nik badakit hona etortzea erronka bat dela, eta badagoela jendea behin eta berriz datorrena, eta urrutitik datorrena. Nola ez duzu bezero hori ongi tratatuko? Joan-etorriko zerbait da.

Gauza asko sakrifikatu dituzu?

Ez. Gustuko lana izan da beti. Niretzat okerragoa zen lehen aipatzen genuen fokuen kontu hori. Elkarrizketak, hitzaldiak... ni oso lotsatia nintzen, eta hori guztia inguruan izatea niretzat tortura bat zen. Jendaurrean klase bat eman aurretik, astebete ematen nuen lorik egin ezinda. Denborarekin, ikasi egiten duzu. Ez agian lotsa gutxiago ematen dizulako, baina jarri egiten zara. Baina nahiago dut hor [sukaldea seinalatuz] hamasei ordu egin, hori guztia baino.

Nolakoa da zure sukaldaritza?

Lehen idealistagoa zen. Orain, bezeroari entzun egiten zaio. Lehen egiten zenuen zuk nahi zenuena, eta bezeroak egokitu behar zuen zurera. Jarraitzen duzu egiten gustuko gauzak, baina oreka batean. Orain negozioari begiratzen diozu —lehen amak eta izebak eramaten zuten—, eta platerekin ez duzu agian horrenbeste arriskatzen, bezeroak ere ezagutzen dituzulako.

Zuk esandakoa da «apaltasuna» falta izan zaiola egungo sukaldaritzari.

Eta oraindik ere bai. Ni nire esperientziatik ari naiz. Apaltasun hori behar da. Ez esateko bakarrik, egiteko ere bai. Zeren ikusten baitituzu sukaldariak sukaldean sartzen ez direnak. Zer gustatzen zaizu: sukaldea edo mediatikoki ezaguna izatea? Nik biak errespetatzen ditut, baina badago orain boom bat. Gazteek sukaldari izan nahi dute. Izar batzuk gara. Baina, itxaron: oilaskoak garbitu egin behar dira, eskuak zikindu, eta usain txarra botatzen dute... Gauzak egin egin behar dira. Eta jada ez dakit mundu hau egiazkoa edo gezurrezkoa den.

Orduak sukaldean bertan edo sukaldetik kanpora pasatzearen aldeaz ari zara, alegia.

Nabaritu egiten da. Zuk aurkezten duzun platera zure txartela da. Platera da txartela; ez zure begi politak. Bezero bat zure jatetxera doa, ordaintzen ditu demagun 60 euro, eta ,disgustuan ateratzen bada, berdin dio zer esaten duzun hurrengo elkarrizketan. Niretzat, jatetxe batean funtsezkoena jana da. Baina eredu ezberdinak daude, bistan denez.

Zer dauka Fagollagak oraintxe kartan? Nabarmendu hiru plater.

Betiko bat: kokotxak saltsa berdean. Ikusten dut berriro arrakasta duela, eta produktu oso ona dago orain. Plater berri bat: hegoaldera begira, ajoblanco bat, Andaluziako zopa hotz bat, fruitu gorrien aire batekin, eta sardina ketuarekin. Postre bat: arrosa izozkia, fruitu gorrien konpotarekin.

Udazkenerako aukeratuko zenukeen produktu bat, eta harekin egindako plater bat?

Dudarik gabe, onddoak. Eta ez dago oraindik. Euria egin du, eta orain hasiko dira. Kilo eta erdi baino ez digute ekarri. Denok gaude zain, baina ez dago. Ekartzen dituzte kanpotik ere, baina ez da berdina: ez okerragoak direlako, baina, Galizian mozten baduzu onddoa, hona iristerako usaina-eta galdu egiten ditu. Eta zer esanik ez Bulgariatik, Ukrainatik... ekartzen badituzte. Baina Goizuetatik badatoz... Etxe ondotik datoz, eta horiek bai usaina. Ez dauka zerikusirik.

Onddoak zer eratara?

Modu tradizionalean: labean erreta. Berritzaileagoan: onddoen mamia egiten dugu hemen, bere saldarekin eta pinazi batzuekin. Baditut bezeroak mamia jatera urtero etortzen direnak.]]>
<![CDATA[Sagarrak ez baitu ulertzen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/038/001/2020-09-24/sagarrak_ez_baitu_ulertzen.htm Thu, 24 Sep 2020 00:00:00 +0200 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1951/038/001/2020-09-24/sagarrak_ez_baitu_ulertzen.htm


Ez-urtea edo urte biz behingoa da, gainera. Sagarrondoek uzta kaskarrena ematen duten hori, alegia. Lehen ere badoa nahikoa ez-urte aurtengoa, baina ari dira sagardotegiak ere egoera berrira egokitzen. Sagar bilketa ere antolatu dute, tentuz. Oihana Gainzerain Hernaniko Zelaia sagardotegiko (Gipuzkoa) arduradunak eman du gordinean egoeraren berri: «Zalantzak izan ditugu bilketan, jakiteko nola asmatu eta nola bete protokoloa. Jaurlaritzarekin kontrastatutako protokoloa izan da, ziurtatzeko bilketan ari direnak eta upategian gaudenak hartu-eman handirik ez dugula. Batzuek gelditu behar badute, besteak ez gelditzeko». Gainzerainek nabarmentzen du garai «oso delikatua» dela: «Orain gelditzea litzateke... sagarrak ez du ulertzen gelditu egin behar denik. Ziurtatu behar dugu hori, talde txikietan lan eginez, segurtasun neurri zorrotzekin. Zaila izan da».

Igualtsu ari dira denak. Helburua da prozesua ez etetea kutsatzeren batengatik. Hori da haien beldurrik eta ardurarik handiena. Ainara Otaño Astigarragako Petritegi sagardotegiko (Gipuzkoa) arduradunaren irribarreak ez du kezka ezkutatzen: «Eten bat balego hor... sagarra galduko litzateke, eta ezingo genuke sagardorik egin». Protokoloak ikasten eta egokitzen aritu dira. Antolakuntza «zaila» izan dela onartzen du: «Beldurra duzulako. Zeren momentu honetan konfinamendu batek sagardoa egin ezinda utziko gintuzke. Bi talde egin ditugu, eta sagastiko taldea ez da upategiko taldearekin nahastuko. Arriskuak gutxitu behar ditugu. Materialaren desinfekzioa, eskuen garbiketa, maskara... dena ahalik eta zorrotzen betetzen saiatzen ari gara, ez dadin egon sustorik ekoizpen momentuan».

Sagardotegi batzuek, gainera, irekita dituzte ateak oraindik, eta ari dira denboraldi berrirako sagarrak biltzen. Ez du horrek jarduna asko errazten. Irekita behar zutenean itxita egon ziren, eta itxita behar luketenean, irekita daude. Horixe da Aramaioko Iturrieta sagardotegiaren (Araba) kasua. «Garairik garrantzitsuenean egon gara itxita. Berez, orain egon beharko genuke itxita, uzta biltzeko eta sagarra prentsatzeko, baina irekita mantentzea erabaki dugu, jendeak etortzen jarraitu nahiko balu ere», azaldu du Iturretako Juanjo Peciñak.

Urte «zaila» doa

Txotx denboraldia bete-betean harrapatu zuen itxialdiak. Dena gelditu behar izan zuten, bat-batean. Zalantzak eta beldurrak. Eman diote apur bat buelta, eta badute itxaropena emango diotela gehiago, baina ez doa urte erraza, Oihana Gainzerainek onartu duenez: «Bat-bateko etenaldi hura kolpe handia izan zen. Etorkizunik beltzena eta txarrena ikusten genuen. Salmenta eten zen, txotx garaia eten zen... eta beldurra pasatu genuen. Egia da udan salmentak martxa hartu duela. Egia da agian ostalaritzan baino gehiago beste kanal batzuen bidez saldu dela, eta sagardotegiek ere jakin izan dutela aldatzen, beste eskaintza bat egiten, eta ondo egin dira gauzak».

Iritzi berekoa da Ainara Otaño: «Urte zaila tokatu zaigu. Hiru hilabete geldirik. Guk sagardo gehiena ostalaritzara bideratzen dugu, eta hori dena itxita, salmenta asko jaitsi zitzaigun. Egia da ere eskaerak izan genituela sagardoa etxera eramateko, eta gutxienekoarekin lanean aritu ginela. Udan buelta eman zaio egoerari. Asko saldu da, baina soberakin bat geldituko da». Eta sagar bilketaren ez-urtea izatea ez da berritasuna, baina egia da ez duela lana errazten. Juanjo Peciñaren Iturrieta sagardotegia Araban dago, baina Gipuzkoarekin mugan. «Arabako hegoaldean hobeto daude, Trebiñu aldean eta. Gure kasuan, Araba iparraldean gaude, baina Arrasate ondoan. Eta Gipuzkoan bezala, klimatologia aldetik urte txarra izan da guretzat ere. Gipuzkoa aldean sagar gehiago topatu beharko ditugu, nahiz eta zailtasunak izango ditugun, gure jarduna ekologikoa delako, baina produkzioa ere ez da handia, eta lortuko ditugu».

Petritegin irailaren 11n hasi ziren sagarrak biltzen. «Gure etxean beti erabili izan dugu hemengo sagar asko. Iaz %90 zen hemengoa. Egin izan ditugu urteak %100ean hemengo sagarrarekin. Aurten ez dakit, aurreikuspenak dira %30 edo %40 inguruan ibiliko garela. Egia da produzitu ere gutxiago egingo dugula, baina kanpokoarekin osatuko dugu. Normalean Frantziatik, Galiziatik eta Alemaniatik ekartzen dugu, sagar gazia eta geza bilatu nahian».

Aurrera begira

Txarrari zuku onik ateratzen ez dago erraza, baina egia da orain arte gertatutakoak asko irakatsi diela sagardogileei. Aurrera begira eta baikor daude. Gainzerainek, «ikasten» joan behar hori aipatu du: «Bilketa eta ekoizpena dator orain, baina etorriko da berriro txotx garaia, eta jada hasi beharko dugu begiratzen zer aldaketa egin beharko ditugun. Egunero moldatzen eta ikasten joatea da hau».

Peciñak ere nahiago du etorkizunera begira jarri: «Aurrera egin beharra dago, eta garai eta egoera berri honetara moldatu».

Otañok «egokitzeko gaitasuna» nabarmendu du, eta atera du pandemia garaian ondorio «positiborik» ere: «Talde gaztea daukagu Petritegin, eta egokitzeko gaitasuna badugu. Ez du esan nahi erraza denik. Baina ari gara. Udan txotxa izan dugu, eta osatu ditugu protokoloak, eta %40ko edukierari eutsiko diogu urtea amaitu arte. Mahaira botilako sagardoa atera dugu -jatorri izeneko erreferentzia gehiago ere bai gureaz gain-, eta mahaikoak txandaka eraman ditugu gero upategira. Oso positiboa izan da ariketa hori, zeren bezeroak galderak egiteko aukera gehiago izan du, eta guk haiei erantzuteko. Irten dira gauza positiboak ere».]]>
<![CDATA[«Musika ez da hilko; topatuko ditugu formula berriak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2020-09-24/musika_ez_da_hilko_topatuko_ditugu_formula_berriak.htm Thu, 24 Sep 2020 00:00:00 +0200 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2020-09-24/musika_ez_da_hilko_topatuko_ditugu_formula_berriak.htm La Yegros». Montpellierretik (Okzitania) ari da Mariana Yegros (Moron, Buenos Aires). «Jaiotza data? Jarri zerorrek beharrezko ikusten duzuna». Urtebeterako joan zen hara «planik gabe», eta zazpi urte daramatza bertan. Atlantikaldian ariko da gaur, Errenterian (Gipuzkoa), jaialdiko lehen kontzertuan, Ines Osinagarekin batera (20:00). Tradizioa, sustraiak eta fusioa. Behin eta berriz aipatu eta azaltzen ditu hitzez, baina nahiago musikaz eta dantzaz.

Chamame dub, funk kopla, cumbia rap, folktronika... Ez da erraza egiten duzunari etiketaren bat jartzea. Fusio erabatekoa?

Erritmo askoren fusioak dira, bai. Nahasketa erabatekoa. Ideia da erritmoak eta abestiak desmuntatzea, eta horrekin jolas egitea.

Musika erabat modernoa da, baina abiapuntua, guztiz tradizionala.

Chamamea, Argentinan, jende helduak entzuten duen musika da, nolabait. Nire aitona-amonek eta osaba-izebek dantzatzen zuten, eta Buenos Airesen ez zen oso cool, baina nik sustraietan daramat, eta halaxe adierazten dut, jende gazteak ere entzun dezan eta dantzatu dezan. Gainera, hemen, Europan, ezagutzen ez duzuenez, ez duzue batere aurreiritzirik, eta hori oso egokia da gure arbasoek dantzatzen zuten musika bat hedatzeko.

Musika horrekin hazi zinen zu?

Chamame asko entzuten zen etxean. Kilometro 11 famatua, Transito Cocomarola... Nire amak, ordea, nahiago zuen cumbia: Los Wawanco, Cuarteto Imperial... markatu nauten taldeak dira. Gure gurasoek lagunekin egiten zituzten festetan dantzatzen zuten musika zen. Eta gu haiei begira egoten ginen mahaiaren azpitik. Misionesen jaio ziren nire gurasoak. Paraguai, Brasil... Hurbil daude, eta handik ere badator eragina. Haurtzaroko nire doinuak dira.

Eta zer dago Misiones eta Montpellier artean?

Bidaia luze bat. Baina egia da antzekotasunak ere badaudela, eta hemengo paisaiak gogorarazten didala hangoa. Maite dut mendia. Banuen han, eta badut hemen. Paris ere gustuko dut, eta hartzen diot Buenos Airesen traza, hango kafetegietan, usainetan, elkarrizketetan... Oreka bat eman dit horrek, behar-beharrezkoa dudana.

Desberdintasuna, bortxa, emakumeen kontrako indarkeria... Bada indarra zure letretan.

Bada indarra. Garrantzitsuena da emakumeok ahotsa dugula. Latinoamerikan badugu lana egiteko, baina espazioak irabazten ari gara, eta, noan tokira noala, sentitzen dut badagoela gure artean batasun bat.

Gai horiekin ere egin daitezke abesti dantzagarriak.

Nire disko guztietan agertzen dira mina, tristura... Egunerokoari buruz idazteak horixe dakar. Abesti bakoitzak istorio bat kontatzen du, eta biziarazten zaitu. Eta mugituz eta dantzatuz adieraz dezakegu hori. Musikaren indarra deitzen zaio.

Ezagutzen duzu Atlantikaldia?

Ez, baina, kultura ezberdinen arteko fusioa abiapuntu duenez, bat egiten du erabat nire filosofiarekin.

Ez da egoera erraza musikariontzat. Nola daramazue?

Gaizki. Asko zaildu dira gauzak. Kontzertu gehienak bertan behera gelditu ziren, eta gutxi batzuk baino ez zaizkigu gelditu. Musikatik bizi garenontzat, egoera benetan kezkagarria da. Egia da larre motzean ohituta gaudela, baina hau beste zerbait da. Itxialdia-eta baliatu ditut konposatzeko, baina egia da horrela kontzentratzea ez dela erraza. Halere, egingo dugu bidea; baliatuko dugu egoera hau ikasteko. Musika ez da inoiz hilko; topatuko ditugu formula berriak.

Ezinbesteko direnak eta ezinbesteko ez direnak ezberdindu dira Frantzian ere?

Eta aitzakia horrekin bertan behera utzi dituzte hainbat eta hainbat ekitaldi. Jakina kultura ezinbestekoa dela. Kultura, artea, musika... Munduaren ondare dira. Ahalik eta lasterren hartu behar dira neurriak alor horietan lanean ari zirenak berriro lanera buelta daitezen. Izango ez dira bada ezinbestekoak... Arteak nortzuk garen azaltzen du, eta hori ezin da tokiz mugitu; lehentasunezkoa izan behar du, eta ez zerrendako azkena.]]>
<![CDATA[«Herri proiekturik ez dut ikusten, ez alde batean, ez bestean»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/046/001/2020-09-20/herri_proiekturik_ez_dut_ikusten_ez_alde_batean_ez_bestean.htm Sun, 20 Sep 2020 00:00:00 +0200 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1917/046/001/2020-09-20/herri_proiekturik_ez_dut_ikusten_ez_alde_batean_ez_bestean.htm
Alkizako alkate independentea. Izendapen bat da hori? Jarrera bat da hori?

Nire kasuan, jarrera bat da. Nik ibilbide politiko bat daukat. Euskadiko Ezkerran hasi eta Tolosako EH Bilduko zinegotzi gisa amaitu. Alkizan alkate izatea proposatu zidatenean, garbi neukan alderdiaren loturatik eta diziplinatik kanpo nengoela, eta nire ikuspegitik begiratu behar niela herriaren interesei.

Zer da anetola?

Molekula organiko bat da, anisari usaina ematen dion substantzia.

Memoria ona duzu.

Oraindik bai.

Kimikaria zara. 1986ko tesiaren izenburua: Prekozenoen sintesi-bidean: anetol eta deribatuen eraztun aromatikoaren hidroxilazio eta nitrazioa. Valladoliden aurkeztu zenuen [Espainia].

Kimikaria naiz bai, eta kimika irakaslea ere izan nintzen Donostiako fakultatean, tesi hori aurkeztu nuen arte. Gutxi batzuk akordatzen dira horrekin. Josu Jon Imaz, esaterako [Repsoleko kontseilari ordezkaria]. Berak beti oroitarazten dit klasetik bota egin nuela. Laborategiko praktikak ematen nituen, eta, nonbait, talde bat jolasean hasi zen hango tresneriarekin, eta ordena apur bat jarri nahian edo, bota egin nituen. Geroztik tratu ona dut berarekin.

Baina Valladoliden ez zenuen kimika bakarrik ikasi.

Mundu bat deskubritzea izan zen hura. Etxetik kanpora lehen aldiz, pisu batean apopilo. 1974. urtea zen, frankismoaren azken urteak ziren, giro oso mugitua zegoen hiri hartan. Fasa Renault enpresa zegoen bertan, greba gogorrak egin ziren, ikasle mugimendu indartsua zegoen, eta horietatik milaka euskaldunak ziren, ez zegoelako hemen garai hartan unibertsitate publikorik. Valladolideko unibertsitate barrutian geunden gu, eta hara joan ginen.

Garai berezia zen.

Jende asko sartu zen orduan unibertsitatean. Asko. Ikasle bizitza aktiboa zegoen, eta bizitza politiko oso aktiboa ere bai. Hango ikasleen artean zeuden garaiko alderdi politikoetako ordezkariak, eta baziren batzuk. Horrek markatu ninduen, bai.

Kontzientzia politikoaren ernatze bat, nolabait?

Han ezagutu nituen anarkistak, komunistak... eta Fasako langileak. Nire poteoko kuadrillan Fasako langileak zeuden, eta hori niretzako guztiz berria zen. Eta markatu ninduen, bai.

Kimikak eraman zintuen unibertsitate mundura. Zientziak Elhuyar, UEU... bidera. Zein izan zen prozesua? Zienzia dibulgatzaile ere bazarela dio curriculumak.

Nik garai batean asko irakurtzen nuen Asimov. Zientzia fikzioa asko gustatzen zitzaidalako, eta zientziari buruz zoragarri idazten zuelako. Asimov miresten nuen, eta gaztetako amets bat nuen: hura bezalakoa izatea. Gaztetako ametsak dira -eta ametsak eduki egin behar dira-. Kontua da 1975ean hasi nintzela Donostiako kimika fakultatean, Franco hil baino hilabete batzuk lehenago, eta hor agertu zen nire bizitzan giltzarri izan den pertsonetako bat: Luis Maria Bandres. Elhuyarreko sortzailea zen, presidentea orduan, eta gure irakaslea. Fisika eman zigun urtez urte. Eta 1976ko hasiera hartan, han ari ginen euskaldun batzuei proposatu zigun joateko Elhuyarrera, bazegoela jende bat larunbatetan bilera egiten zuena San Inazio zirkuluan, eta joateko hara. Han hasi nintzen elkartzen Andoni Sagarna, Iñaki Azkune, Luis Mari Bandres, Felix Azpiroz, Jesus Mari Goñi, Mikel Zalbide eta beste batzuekin. Larunbatero, zientziaz aritzen ginen euskaraz. Horrek eman zidan aukera zientziari buruz idazten hasteko, zientzia dibulgazioaz.

Eta handik UEUra.

Garai hartan Elhuyar UEUren babesa zen Hegoaldean, zeren orduan UEU Iparraldean bakarrik egiten zen. Esate baterako, Elhuyarrek diru bilketa egiten zuen UEUrentzat. Ni dibisa trafikoa egindakoa naiz! [barrez]. Elhuyarrek 1976ko udaberrian bildutako dirua bi autotan eraman genuen guk Baionara -nik gidatzen nuen bat-, eta Manex Goienetxeri eman genion eskura. Garai bateko kontuak dira. 1977an jada UEU Hegoaldera etorri zen. Zientzia saila lehenengo, kimika saila ondoren, liburuak eta materiala prestatu beharra... Ni kimika saileko sailburu, eta gero zuzendari. Dena dago lotuta, eta urte horietan figura klabea Luis Maria Bandres zen. Ni eta beste batzuk gidatu gintuen bide horretatik.

Eta euskaraz.

Bandresek bultzatu zuen fakultatean ikasgaiak euskaraz ematea. Guk lehen ikasgaia euskaraz 1977an jaso genuen. Mekanikako problemak Antton Santamariarekin, Carlosen semearekin.

Zer bide hartu zenuen orduan?

1980an amaitu nuen karrera. Tesia egin bitartean, klaseak ematen nituen kimika fakultatean. Berehala konturatu nintzen ikerketa ez zela nirea. Ikerketak eskatzen dituela dohain batzuk nik ez nituenak. Tartean, nik daukadana baino pazientzia handiagoa izatea. Eta, aldi berean, hasi nintzen Elhuyar aldizkarian lanean. Eta Elhuyar aldizkariak izan zuen bilakaeraren ideologoa eta zuzendaria ni izan nintzen.

Valladolidetik abiatutako adar akademikoa, zientzia alorrekoa hori. Baina adar politikoari ere ekin zenion.

Baneukan lagun bat Liga Comunistakoa, eta saltsan ibili nintzen, bilera pare batean izan nintzen... Baina ez ninduen gehiegi konbentzitu. Euskal Herrira bueltatu nintzenean, Kimika fakultatera, Francoren heriotza gertatu berri zen, eta fakultateko ikasleen ordezkaria nintzen. Eta hauteskunde orokorrak iritsi ziren, eta bi aukera: parte hartzea edo parte ez hartzea. Nik garbi neukan, espazioa uzten baduzu, beste norbaitek beteko du zuk utzitako espazioa. Eta hor zegoen Euskadiko Ezkerra. Eta han zeuden Mario Onaindia, Juan Maria Bandres bera... parte hartzearen alde. Eta erabaki nuen nik ere haien alde egitea eta parte hartzea. Botoa ematetik, militantzia politikora. Baina orduko militantzia politikoa ezberdina zen. Lan egiteko modua: goitik beherako zentralismo demokratikoa. Gure lana zen kartelak jartzea, hauteskunde mahaietan interbentore lana egitea, eta gutxi gehiago. Estatutuari buruz eta eztabaidatzen genuen, baina erabakiak jada lotuta zeuden goitik. Eta horrek atzera eginarazi zidan. Pentsatu nuen: «Ni hemen denbora galtzeko ez nago. Nik badauzkat beste militantzia batzuk». Eta erabaki nuen nire militantzia politikoa euskara izango zela. Utzi egin nion Euskadiko Ezkerran militatzeari. Ez horrenbeste arrazoi ideologikoengatik, zeren nik beti pentsatu dut Euskadiko Ezkerrak eraman zuen lerroa dela -gero Aralarren isla izan zuena- jorratu beharko genukeena. Baina denek ez zuten horrela ikusten. Beti izan naiz parte hartzearen aldekoa, biolentziarekin «kontuz!» esatearen aldekoa, ez dut esango biolentziaren kontrakoa izan naizenik, gezurra esango nuke.

Eten bat dago hor gero, beraz. Euskararen militantzian aritu zinen UEUn, Elhuyarren, Egunkaria Sortzen... Eta politikara bueltan berriz. Zergatik?

Lizarra-Garazi iritsi zen. Nik ordurako bi seme koskor nituen, 7 eta 4 urtekoak. Euskal Herritarrok sortu zen, eta esperantza bat zerbait berria zetorrelakoan. Jardunaldi batzuk antolatu zituzten, kultur mundukoak; ibili nintzen tartean, Ramon Zallo eta beste batzuekin. Baina Fernando Buesaren hilketa etorri zen hurrena. Eta harekin dezepzio ikaragarria. Eta harekin nire hausnarketa: «Ezin dugu horrela jarraitu». Patxi Zabaletarekin harremana banuen UEUren garaitik, banekien zer pentsatzen zuen, eta ez bakarrik 2000. urtean, baizik eta lehenagotik. «Bustitzeko garaia da», pentsatu nuen.

Eta behin bustitzen hasita... Aralarren sartu zinen.

Busti nintzen, asko. Busti egin behar zelako.

Damurik baduzu?

Batere ere ez. Harro nago. Eta beti esaten dut irabazi egin genuela. Borroka ideologikoa irabazi egin dugu. Ez dugu botoen borroka irabazi, desegin egin ginen duela hiru urte iruditu zitzaigulako desegin egin behar genuela, baina borroka ideologikoa irabazi egin dugu. Guk 2000. urtean esaten genuena da orain EH Bilduk esaten duena. Hori garbi dago. Eta ez da bakarrik indarkeria politikoaren inguruan edo borroka armatuaren inguruan, erabakitze esparruen inguruan ere bada. Nafarroa bada orain erabakitze esparru, eta hori 2000. urtean Batasunaren munduan bekatua zen. Baliabide demokratikoak, barne demokrazia, militante bat boto bat... Aralarren ibili ginenok -eta batzuk asko sufritu zuten-, badugu zertaz harro egon.

Nonbaiten ikusten duzu Aralar, edo erabat desagertu da?

Aralar une honetan fundazioa da. Ez besterik. Ez gara iritzi ildo antolatu bat EH Bilduren barruan.

Identifikatzen zara EH Bildurekin?

EH Bilduren ildo orokorrarekin, ezker abertzale zibil eta zabal horrekin -hori Aralarrek erabiltzen zuen-, horrekin bai. Desadostasunak izan ditzaket, eta baditut beste gauza batzuekin: barne demokraziaren zenbait aspekturi buruz, zenbait posizionamenduri buruz... baina hori normala da. Nik beti esan dut alderdiek eta mugimenduek ez dutela izan behar sekta bat. Nik beti kontsideratu izan dut neure burua nahiko frankotiratzaile gauza batzuetan, baita Aralarren barruan ere. Momentu batzuetan posizio ezberdinak defendatu izan ditut zenbait gairen inguruan; esaterako, erraustegiaren inguruan. Bekatu handia. Nik errausketaren kontra ez baitaukat ezer. Beste kontu bat da Zubietan egin dutena. Adibide praktiko bat da hori.

Besterik?

Adibide ideologikoago bat, Aralarren historiari buruzko dokumentalean ere esan nuen: 2011ko udal hauteskundeen ostean Aralarrek hartutako erabakia. Azkarregi eta beldurrez jokatu zuen, lasaitasunez eta pazientziaz jokatu beharrean, beste ezker abertzaleekin izan beharreko elkarlan estrategikoari buruz. Amaiur prezipitatuegia izan zen. Beste patxada bat behar zen gure indargune eta ahulguneei buruz hitz egiteko. Lau legebiltzarkide geneuzkan. Erabaki hark eragin zuen alderdia are gehiago ahultzea. Batzuk ez zutelako onartu kongresu hura galtzea; nik onartu nuen galtzea.

Zer-nolako plaza da Europakoa?

Zoragarria. Urtebete eskas egin nuen europarlamentari gisa, eta disfrutatu egin nuen. Eguneroko politikatik urrun dago, baina beste perspektiba bat ematen dizu. Batez ere, jarduera politikoan. Desberdin pentsatzen dutenekin lan egiten ikasi behar duzu zerorren taldean, eta negoziatzen beste taldeetakoekin. Beste kultura politiko bat da. Horrek ez du esan nahi han ere ez direnik gotortzen, baina badakite zerbait aurrera atera nahi badute, aurrekoa konbentzitu behar dutela.

Eta zein da egoera hemen? Eusko Jaurlaritza berria, COVID 19ak eragindako krisia...

Marmotaren eguna da. Autokonplazentzia handia ikusten dut, oro har, erakunde guztietan. Eta horrek kezkatzen nau. Herri proiekturik ez dut ikusten, ez alde batean, eta ez bestean. Trintxeretako gerra batean gaude, nolabait. Eta ez dut hori ongi ikusten.

Beste kezkarik?

Kezka praktikoak beste batzuk ditut: herri txikien finantzaketa, pertsonak kontratatzeko gaitasunik eza... Udalen finantzaketari buruzko kezka dut, urtero diputazioak ematen digun funts foral horri buruzkoa. Funts horren banaketarako irizpide ia nagusia demografikoa delako, biztanle kopurua. Ez dute kontuan hartzen herri hau bezalakoek zer egitura sozioekonomiko duten, zer egitura demografiko... Horretan galtzaile txikiak ateratzen gara. Batez ere, poligono industrialik ez dugun txikiak. Badirelako gurearen tamainako herriak Gipuzkoan, poligono industriala dutenak, eta oso ondo bizi direnak. Diru sarrera hori dutenez, baliabideak dituzte. Baina gureak bezalakoek ez. Zailtasun handiak ditugu finantza sistema horrekin.

Errugbilari kutun baten izena?

Serge Blanco. Errugbiko Pele zen, artista bat. Orain Messi esango lukete. Baloi zikin batetik baloi on bat ateratzeko gaitasuna zuen. 1989an joan nintzen Okzitaniako Tolosako lagun batekin Londresera: Ingalaterra-Frantzia, Twikenhamen. Haren lagun ingeles bat etorri zen gurekin. Frantziarrak atzean sartuta ari ziren ezinean, ostikoa jo zuten, Sellak hartu zuen baloia eta Blancori pasatu zion. Une bat hartu zuen pentsatu eta zer egin erabakitzeko. Jende guztiak uste zuen ostikoz joko zuela berriro, baina jokatzea erabaki zuen. Eta jokatzen hasi, eta entsegua lortu zuten. Zelai osoa altxatu zen txaloka, aitortza moduan. Hurrengo egunean egunkarietako titulua zen: «Blancoren entsegua». Baina berak ez zuen entsegua lortu, berak jokatzea erabaki zuen.

Pasioz bizi duzu errugbia.

Erabatekoz.

Jokatzen duzu oraindik?

Azkena duela bi urte jokatu nuen. Atletico San Sebastianen eta Bera Beran jokatutakoa naiz. 50 urtetik gorakoen kategorian jokatzen dugu orain, baina beldur apur batekin aritzen naiz; 63 urte ditut.]]>
<![CDATA[Kulturan errefuxiatuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1957/048/001/2020-09-20/kulturan_errefuxiatuak.htm Sun, 20 Sep 2020 00:00:00 +0200 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1957/048/001/2020-09-20/kulturan_errefuxiatuak.htm
«Tok, tok, tok», egin zuen Zaporeak elkartearen atean kaska kultur eragile talde batek, Irati Azkue eledunak azaldu duenez. «Lagundu nahi dugu», esan zioten. Eta astebete baino gutxiagoan zerrenda «ikaragarria» osatu zuten, eta egun gutxiren buruan agortu ziren sarrerak: Matia kalerainoko ilara 11:00etarako.

Nahasketa eder bat. Adierazpideen arragoa: bertsoak, kantuak, rapak, deklamazioak eta poesiak. Hitzen indarra, musikaren fereka, eta akuilua. Amets Arzallus harresi ikusezinei, eta arantza-alanbrezko hesi eta txantxarrei buruz. Txistuka dabilen agoniari, eta alde batean disfrutatzeko beste aldean ostutakoei buruz. Nola ari garen: «Gure izuak baretzearren, mugak jartzen haizeari».

JMartinaren elektronika freskoa, eta Jose Luis Otamendiren poesia betierekoa. Liburuak atzeraka irakurtzeaz eta egoeraren aldrebesaz: «Europa bahitua askatzera gatoz».

Krikika gordinentzako tokia. Hitzak gezi Jule Goikoetxeak: hesiez, bortxaz, kapitalaz eta Europaz. Azken horri buruz, batik bat. Behin, birritan, eta hirutan: «Samos, Lesbos, Moria... europar balio humanisten konposta; gure nortasun europar faxista».

Malenkoniaren indarra zer den. Frontoi bat giro bihurtzeko ahalmena. Anari, eta irla bat. «Eguneroko bizitzan gaude errefuxiatuz eta kartzelaz inguratuta. Inork ez luke ilegala izan behar».

Gitarra astinduz, hor nonbait kanturik baduen ikustera Gorka Urbizu. Elkarrekin sentitzeko eskuei buruz sarreratxoan: «Musikari asintomatikoa naiz», txantxa. «Ze gozoa den pozoia», hurrengo abestiaren letra. Eta amaitzeko, esperimentu bat: Toot's & The Maytals taldeko abeslari Toots Hibbert zendu berriari omenaldia. Haren abesti bat euskarara ekarria, jendeak txaloz jarritako erritmoan: «Ez gara isilduko».

Kanpoko parkeko haurren irribarreak datoz tarteka, eta haizeak astintzen ditu harmailak babesteko toldoak marteka. Zaparrada bat. Kulturak errefuxiatuek zirkinik ez. Adi ikuskizunari.

«Zentzumenak nahastuta dituztenei» kopla sorta bat jarri die Beñat Gaztelumendik. Zaporeei buruzko errepaso bat. Minberak: «Piper hautsaren manerak, eta oin galduen ibilerak». Gaziak: «Itsaso harro haziak, eta itotako garrasiak». Mingotsak: «Goizetako kafe motzak, eta poliziaren ahotsak». Garratzak: «Limoiz bustitako hatzak, eta kiskalitako arratsak». Gozoak: «Marrubi ale osoak eta zabalik dauden auzoak».

Joskera zehatzik gabe zehatz jositako hitzak bata bestearen atzetik Maddalen Lujanbiok. Ahotsari konpasa eta indarrari erritmoa jarriz Ander Mujika. Hotzaren ikara. Isiltasun bortitzak. «Han bonbardatu, sakeatu, mehatxatu, beldurtu... eta gero, datozenak arazo bihurtu». «Guregandik ihesi datoz guregana». «Ihesik barruan zituen biak: ihes eta hesi».

Ruperrek, Laboa gogoan

Presentziaz bakarrik oholtza bat betetzea zer den Ruper Ordorikak daki. Egiaz, maldan gora joateaz eta eguzkiaz hitzak. Eta, amaitu duelakoan, sorpresa: «Antiguan egon eta ezin joango naiz Mikelen abesti bat kantatu gabe?». Laboari gorazarrea: «Bat egingo luke gaurkoarekin». Eta jarlekuetatik erreakzioa: «Maite ditut maite gure bazterrak, lanbroak ezkutatzen dizkidanean».

Ahotsez soilik biluzita Ibon RG hurrena. Iparraldeko abesti klasiko batekin hasi, eta deitu performance, deklamazio bortitz edo aiumarekin jarraitu.

Harkaitz Cano eta Mursego elkarrekin. Beldurrari buruzko poesia batak, eta beldurrari txeloz jarritako efektuak besteak. Lehen partea. Bigarrena: erradiografia bat Donostiari. Toki edo pertsonaia bat batak, hari buruzko esaldi bat besteak. Ordena batean hasi, eta denak nahastuta bukatu. Irrigarria. Publikoaren barreak. Umorea. Hori ere behar da.

Mursego eta Ibon RG elkarrekin. Koplaka hasi, «itsasontzi batean Euskal Herritik kanpora segi», eta «ama, zer duzu negarrez?» amaitu. Ikuskizuna amaitu. Eta negarrez amaitu.

Juantxo&Lilit Selektah amaitzeko. Hitzen eta erritmoaren eztena. Gerriei herdoila kendu eta ezpainei irribarrea atera. «Larrialdi» ekitaldiaren amaiera. Zapore mingotsenari gozotik emandako erantzuna. Jarrai dezan Zaporeak-ek sabelak elikatzen, eta kulturak kontzientziak pizten.]]>
<![CDATA[«Trump Obamaren ondorio bat izan da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2020-09-18/trump_obamaren_ondorio_bat_izan_da.htm Fri, 18 Sep 2020 00:00:00 +0200 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2020-09-18/trump_obamaren_ondorio_bat_izan_da.htm Las grietas de America). Steinbeck, Hemingway, Dos Passos eta Capa gidari hartuta, haiena egiten saiatu dela dio: bidaiatu, egon, eta kontatu.

Pitzadura aukeratu duzu, zauria baino sendatzen zailagoa delako?

Baietz uste dut. Are zailago pitzadura hori hain sakona denean, gatazka politiko eta arrazial batean sustraituta dagoenean. Ez dira azaleko zauriak; pitzadura sakonak dira.

Liburu gogorra da; gordina.

Oso gordina da, besteak beste, gatazka baten historia kontatzen delako. Gatazka politiko bat, AEBetan konpondu gabe dagoena, gerra zibil bat eragin zuena XIX. mendean eta gaur-gaurkoz bere horretan jarraitzen duena. Aita fundatzaileek lehen demokrazia modernoa sortu zuten unean, ez ziren konturatu supremazismo zuriaren munstro hori hor gelditu zitzaiela, demokrazia berri horren zutabeetan estalita.

George Floydek esandako «ezin dut arnasarik hartu» hura darabilzu egungo egoera deskribatzeko.

Hain zuzen, egoera arnasezina delako. AEBetan, desorekak, pobreziak, kriminalitateak-eta kolorea dute. Populazio beltza belaunaldiz belaunaldi aukerarik gabe gelditzen da; horregatik diot amets amerikarraren mitoa gezur hutsa dela. Kapitalismoak, irauteko, ezinbestekoa du pobrezia, eta AEBetan, horri gehitu behar zaio arrazaren gatazka.

Ametsarena gezurra, eta Obamarena «ameskeria», zuk diozunez.

Hala izan zen. 2008an Chicagon izan nintzen Obamaren hauteskunde gauaren berri ematen. Aitortzen dut: hunkitu egin ninduen. The New York Times-ek titulatu zuen esanez amaitu zela arrazaren gatazka AEBetan, baina ikusi da promesak ez zirela bete, eta gatazka hori berriro azaleratu dela. Are gehiago: Trump Obamaren ondorio izan da.

Zer da Obamaren agintaldiak eragindako«zirkuitulaburra»?

AEBetako gehiengo soziala, %72 inguru, zuria da. Haien artean gehienak kontserbadoreak eta kristauak. Eta horiengan eragin zuen zirkuitulaburra Obamaren presidentetzak. Haren politikek populazioaren zati handi bat alienatu egin zuten; Obamacare delakoak, adibidez. Populazio zuri kontserbadoreak hori eraso baten modura hartu zuen. Hori ulertu gabe, ezin da ulertu Trump.

«Ekaitz perfektua» aipatzen duzu.

Globalizazioak eragindako desorekek populazioaren zati handi bati eragin zioten, baita populazio zuri pobreagoari ere. Hor arrazakeria piztu zen, eta Trumpek hori erabiltzen jakin zuen.

Beldurraren itsaso horretan arrantzale bikaina da Trump?

Ezin bikainagoa. Oso ongi ezagutzen du populazio zuri kontserbadore hori, eta berreskuratu du beldurraren diskurtso hori. 2020ko kanpainarako zituen argudio guztiak erori egin zaizkio —kudeaketa ekonomikoarena, batik bat—. Horregatik interesatzen zaio arrazaren gatazka horrek bizirik eta kaleek sutan irautea.

Ez da behar bezain serio hartzen Trump. Zuk Joker deitzen diozu liburuan, baina ez da pailazo bat.

Trumpen irakaslea AEBetako pertsonaia ilunenetako bat izan zen: Roy Cohn. Trumpen abokatua izan zen, eta harengandik ikasi zuen gezurra erabiltzen, hiperbolea erabiltzen, publizitatea bilatzen... Karikaturizatzeko pertsonaia erraza da, baina ez da gutxietsi behar, eta hori da 2016an AEBetako sektore aurrerakoienek egin zutena: pailazo bat zela pentsatu, eta gutxietsi.

Baltimorren hasten da liburua, baina bukatu?

Ez da amaitzen. Dena biltzen duen azken unea George Floyden hilketa da, baina «jarraituko du» bat dago. Irekita gelditzen da. Eta horregatik ez dira agertzen Jacob Blade eta Kenosha; oraindik gehiago ere izanen direlako. Hori da ondorioa: gatazka ez dela konpondu, eta ez dirudi epe laburrean konponduko denik.

Ibili zara gora eta behera 50 estatutan. Harritu zaitu baten batek?

Oso sinple esanda, niretzat AEBak geografikoki dira bi kostaldeak —Wall Street batean eta Hollywood bestean—, eta erdian dagoen artadi erraldoi hori. Eta artadi horretan daude milaka ñabardura. Indianako herri txiki bat dut oso gogoan: Shipshewana. Autoz iritsi ginen bertara, plazan aparkatu, eta herri osoa kantuan harrapatu genuen. Bluegrass musika egiten zuten, banjo, biolin... eta gospela ari ziren abesten. Hartu gintuzten oso abegikor, afaltzen eman ziguten. Menonitak ziren. Zuk espero duzuna da McDonalds bat, gasolindegi zahar bat... eta bat-batean topatzen duzu Suitzako XVIII. mendeko kulturari eusten dion komunitate bat, bluegrass musika jotzen duena, hillbilly itxurarekin. Horrelako harribitxiak daude. New Yorkera bueltatzean, hasi nintzen astelehenero Manhattango taberna batean bluegrass talde batekin. Gitarra jotzen nuen nik.]]>
<![CDATA[Anonimo ezagun horiek ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/038/001/2020-09-15/anonimo_ezagun_horiek.htm Tue, 15 Sep 2020 00:00:00 +0200 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1951/038/001/2020-09-15/anonimo_ezagun_horiek.htm Cibeles-ek nahi adina istorio ditu kontatzeko entzun nahi dituenarentzat Gasteizen. Txantxillo-k pezetatxo bat eskatzen zizun eta irribarre bat eskaini Donostian. La Pirula-ri erretiroa hartzear zela jarri zioten litxarreriak saltzeko kioskoa Tolosan (Gipuzkoa). Arrastoa uzteko ez da askotan beharrezkoa inork norberari buruz lerroak trumilka idaztea. Arrasto sakonagoa uzten dute askotan lerrorik kasik izan ez dutenek. Bada, hau ariketa bat da lerroak eta arrastoak orekatzeko. Tia Mariaren heriotzak jarri du lerroen abiapuntua, ohartzeko nola, berez bazterrera kondenatua izateko arriskuan egonda, zenbaitek erdira egin izan duten. Jende anonimoa, izatez. Baina jendearen miresmena eta errespetua irabaziak, egitez. Iruñeko Alde zaharreko Merced kalean jaio eta bizi izandako ijitoa, irailaren 3an zendu zen, 86 urte zituela, eta bat-batekoa izan zen erreakzioa eta dolumina. Inprobisatua, baina benetakoa. Galtzerdiak zintzilikatzera deitu zuten Alde Zaharrean. Haiexek baitzituen emangai eta bizigai. Nor zen? Egin dira soslaiak hil ondorengoak. Hedoi Etxarte idazle eta editoreak BERRIAn 2017ko uztailean egin zuen berea, artean bizi zela. Nekez egokiagorik: «Maria: galtzerdiena. Istorioen ehizan bizi den herri batean dokumental bat izango luke. Honezkero bi-hiru irrati tertuliatara joateko gonbita egingo liokete. 83 urte dauzka astelehenetan. 82 ostegunetan. Beltzez lepotik oinetakoetara astelehenetik igandera. Eta poltsa bat arropa eta kremekin ostirala bitarte. Hilko denerako egunkariko mezua ordaindua dauka bere senarrari bezala ez gertatzeko. Ez duela abizenik jarriko, inork ez luke jakingo nor den. Jarriko duela «Maria: galtzerdiena». Hiru pare: 10 euro. Txinako Herri Errepublikan eginak. Beltzak. Zuriak. «Ikurrinarenak sanferminetan saltzen dira bereziki». «Baduzu bikotekidea?». «Ez badizut agur esaten zuk esadazu, despistatua naiz». «Zer moduz zure andrea?». «Hartu gaur, bihar ordaindu». Maria. Ondare material bat. Liburutegi bat: funtsa eta nobedadea. Hamabi urtez alargun. Jainkoaren zain, baina presarik gabe. Tentsioa baxua daukala. Eta igotzeko kale Nagusian kroketa bat jan du. Maria. Iruñeko Alde zaharreko prekarioen galtzontzilloen hornitzailea. Bilobak dauzkala hamaika. Eramaten die jatekoa eskolara. Guk Lenin esaten diogu, berak «Jesús de Nazaret». Egongo bada iraultza, egongo da Maria gure udako unibertsitatean».
Petra.strong> Arantxa Orbegozo artista, Petra Pintado La Petra-rekin eta hormako irudian harekin batera agertzen diren zenbait lagunekin, haren omenaldian, Tolosan. BERRIA Ezagutu zutenek hartaz duten iritzia hori da, nolabait. Ijitoa zen, eta emakumea. Anonimoa, baina ezaguna. Nola iritsi zen horren modu eder eta goxoan jendearengana? «Karisma berezia zuelako», dio Ricardo Hernandezek, Gaz Kalo elkarteko presidenteak: «Karisma bereziko emakume bat zen. Beti Iruñeko Alde zaharrean. Galtzerdi eskukada batekin atera zuen bizia aurrera. Baina hori baino gehiago zen: lortu zuen konektatzea adin eta kolore guztietako jendearekin. Ijito nafar bat zen. Berrio familiakoa». Hernandezek gogoan ditu emakume ijito nafar gehiago: Tia Camino -«hura ere Iruñeko Merced kalekoa; ijito asko bizi izan da han beti, horregatik du frontoiak izenak Ijito Alaia»-, Tia Gloria Tafallakoa -«omenaldi berezia egin zioten hari ere, oso maitea izan zen»-. Izan ere, Gaz Kalo elkartean, bazuten horrelako mezu positibo eta baikorren beharra: «Ijitoak berriro jomugan jarri gaituzte garai hauetan. Seinalatuak izan gara. Historikoki bai, baina orain ere bai. XV. mendean izurri beltzarekin, eta orain, COVIDarekin... Herriak egindako omenaldi hauek asko eskertzen dira, oso bat-batekoak direlako. Nolabait, duin egiten gaituzte. Harro gaude eta hunkituta egin dutenarekin». Iritzi berekoa da Hedoi Etxarte ere. Mariari buruzko soslai hura duela hiru urte idatzi zuen, baina haren heriotzak eragindako erreakzio bat-batekoak gaur du balioa. Pertsonez, pertsonaiez eta haien indarraz mintzo da: «Pertsonaia nabarmenek lortzen dute beren lagun eta sendien muga hori gainditu eta pertsonaia izatea. Sarritan, duten ofizioa ala duten afizioa arrunt-arrunta izan daiteke. Baina badute alde bat, eta da munduaz duten ideia zabaldu egiten dutela».
Tia Maria. Iruñeko Alde zaharreko banku batean, atseden hartzen. BERRIA Izan nortasunagatik, karismagatik, auzoei nortasuna emateko duten gaitasuna eta horren balioa nabarmentzen ditu Etxartek: «Batzuetan estiloa da kontua, beste batzuetan duten gogoeta, ala memoria, ala grazia. Munduari zabalik bizi den jendea izaten da, gogoangarriak izan ala gaitzesgarriak izan. Baina haiek gabe, auzoak jan eta lo egiteko tokiak lirateke, askoz toki indibidualistagoak, pertsona horiei esker auzo oso batek partekatzen dituelako dozena erdi erreferente. Erreferente horiek ez dituzten auzoak, topalekuak ez dituzten auzoak bezala, desastre hutsa dira». Proiektu bat maiteenei Erreferentzialtasunetik eta omenalditik du asko Arantxa Orbegozo artistaren (Tolosa, Gipuzkoa, 1962) Entrañables proiektuak ere. Ikerketa lan baten emaitza da. 12 urtez jositako sarea. Kaleko artea, kaleko jendearekin eta haren oroimenarekin uztartua. Nola sortu zen? Orbegozok berak azaldu du: «Tolosako kiroldegira joan nintzen lagun batekin bazkaltzera. Herriko kirolari ezagunen omenez plakak daude han sarrera jarrita. Eta ongi iruditzen zait, baina zer pentsatua eman zidan: ezagunei bakarrik egin behar zaizkie omenaldiak herri honetan? Gure bihotza ukitu duten horrenbeste lagun daudenean! Izate hutsagatik, edo izan eta egiten zutenarengatik bakarrik hunkitu gaituen jendea, aldare handietan jarri gabekoa, jende sinplea, baina sinpletasun horren barruan bizitza handiak izan zituztenak. Eta horrela abiatu nuen proiektua». Helburuek bete-betean jotzen dute herria eta komunitatea: «Helburua da komunitate horri itzultzea berez berea dena, herriaren egunerokoan txertatuta». Nola? Kaleko artearen bidez.
Tantxillo. Santiago Hernandez Txantxillo, Donostian, artxiboko argazki batean. CARLOS VILLAGRAN Arrisku bat ikusten baitu Orbegozok: «Garai hauetan, egunak geroz eta azkarrago doaz. Baina ez baditugu maitatuak izan ziren pertsonaia horiek erreskatatzen, ahanzturan galduko dira denak, eta haiekin eramango dituzte pasadizoak, oroitzapenak, eta bizi izan ziren herrietako nortasunaren zati handi bat». Teresa Gonzalez La Pirula-ri buruzkoa izan zen lehenengo margolana bere proiektuan. Tolosan litxarreriak saltzen zituen emakume heldu bat zen La Pirula -etxean senarrarekin egiten zituen Pirulo goxokietatik zetorkion ezizena-. Maitatua orduko haurren eta orain heldu direnen artean. Hori da ariketa: oraingo haurrek ez dakitena orduan haur izandakoek azaltzea. Eta horixe da Orbegozoren lehen margolan hark sortu zuen efektua: La Pirula-k litxarreriak saltzen zituen toki berean jarritako hormako irudiak haren bueltan biltzea jendea, elkarbanatzea oroitzapenak, eta La Pirula ondare bihurtzea. Roberto Jauregi Roberto Canicas, Petra Pintado La Petra, Sor Vicenta, Santiago Hernandez Txantxillo eta Andresa Portugal dira proiektuko beste omenduak. Guztiei buruzkoak landu, ikertu eta margoz gorpuztu ditu Orbegozok. Ikusgai ditu jendeak Tolosan eta Donostian. Horman pintzelez bezala, memoriaz jaso eta hitzez ematen ditu guztiei buruzko zertzeladak. Hil ondoren egindako omenaldiak izan dira asko, baina bizirik zirela egindakoek hunkitu zuten bereziki Orbegozo. La Petra-rena izan zen horietako bat. «Petra adoptatua zen: Miserikordiakoa. Eta Miserikordia Tolosan zen, bada, pentsa... 'Zu Miserikordiakoa zara' esatea zen garai hartan herri hartan esan zitekeen irainik okerrena. Baina emakume horrek lortu zuen Miserikordia ezagutzera eman eta herriaren beheko eta goiko aldea batzea. Haren eskutik joaten ziren kalean haur umezurtzak eta adimen urritasuna zutenak. Eta batzuk bere omenaldian parte hartu zuten. Hunkigarria izan zen». Baziren, eta badiren, anonimo ezagun horiek dira. ]]>