<![CDATA[Enekoitz Telleria Sarriegi | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sun, 07 Mar 2021 03:33:38 +0100 hourly 1 <![CDATA[Enekoitz Telleria Sarriegi | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Kotoizko emakumeak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2021-03-06/kotoizko_emakumeak.htm Sat, 06 Mar 2021 00:00:00 +0100 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2021-03-06/kotoizko_emakumeak.htm Mujeres del Algodón. Bizi istorioak erakusketaren harira Begoña Cabaleirok ondutako liburuan azaltzen da prozesua: nola bihurtzen diren kotoiaren emakumeak kotoizko emakume. Kotoia baita haria, sekula baino gehiago, eta hari horretan txirikordatu dituzte Andoaingo (Gipuzkoa) La Algodonera fabrikan lan egin zuten emakumezkoen hitzak, lanak, bizitzak eta oroitzapenak, haien eskuz eta eskutik gelditu daitezen istorioak historian. «Helburua da gogoraraztea; helburua da hunkiaraztea, baina helburua da, batik bat, errekonozimendua. Hitz ederra da errekonozimendua, eta askotan ez dugu behar beste baloratzen; batez ere, emakumeen lanaren errekonozimendua orokorrean, eta La Algodonerako emakumeena kasu honetan», azaldu du Fanny Alonsok, erakusketaren sortzaileak. Fanny Alonso erakusketaren sortzailea, beltzez jantzita. Aldamenean, gorriz, Maria Rosa Suarez Zuloaga. Kitarrarekin, Nerea Bengoetxea kantautorea. MAIALEN ANDRES / FOKU   Andoaingo Bastero kulturgunean aurkeztu zuten atzo, eta hilaren 20ra arte egongo da ikusgai. Aurkezpenean izan ziren erakusketaren sortzaileak eta udaleko berdintasun eta kultura saileko ordezkariak. Fanny Alonsorena izan zen ideia. Moda diseinatzailea da, eta La Algodoneran inspiratutako moda jasangarriari buruzko proiektu bat osatu eta aurkeztu zuen iaz Donostiako Tabakaleran. Orduan jabetu zen eskuartean zuenaren balioaz, eta orduan jakin zuen, besteak beste, bere ama Alicia Collantes ere han lan egindakoa zela. «Moda bilduma bat izan zen hasieran, baina gauza gehiago bururatu zitzaizkidan gero. Harremanetan jarri nintzen hainbat diziplinetako profesional eta artistekin». Eta talde bat osatu zuten: Anne Galarraga izan da proiektuaren komunikazio eta diseinu grafikoko arduraduna; Begoña Cabaleiro liburuaren idazlea; Dabid Argindar argazkilaria; Espacios Intermedios ekoizlea; Maialen Porroy ilustratzailea; Nere Bengoetxea kantautorea, eta Nerea Tuduri poeta. Horien guztien ekarpenekin osatu dute erakusketa. Lan bakoitzak QR kode bat du, eta haren bidez entzun eta ikus daitezke langileen testigantzak, fabrikako soinuak, ekoizpen lanaren bideoak... Erakundeetako ordezkariak eta erakusketaren sortzaileak, atzoko aurkezpenean. MAIALEN ANDRES / FOKU   1857an sortu zen La Algodonera fabrika, Donemiliagako markesari erositako lurretan. 500 langile izatera iritsi zen, eta horietatik 300 baino gehiago emakumezkoak ziren. Baldintza kaskarretan aritzen ziren: 14 orduko lanaldiak, eskubiderik apenas, oporrik ez, bajarik ez... Begoña Cabaleirok horietako hamar emakumeren testigantzak bildu ditu erakusketaren kari idatzitako liburuan. Han lan egindakoak denak, eta hango haurtzaindegian hazitakoak ere bai. Adelaida Ruiz de Larrinagak kontatu du: «Amak 11:00etan jaisten ziren txikienei bularra ematera. 16:00etan, arratsaldeko txandan, gauza bera egiten zuten». Hiru hilabete eta erdirekin iristen ziren, eta bederatzi urte bete arte izaten zituzten han. Eta haurtzaindegiko kontuen harira, Doña Lucia izeneko emakumezko bat aipatzen zioten Fanny Alonsori behin eta berriz. «Jakin behar dut, bada, nor den Doña Lucia hori. Eta ikertzen hasi nintzen, eta hara non jakin nuen Lucia Zuloaga zela, Zuloaga margolariaren alaba. Eta aipatzen zidaten Luciaren alaba Maria Rosaren izena ere, eta lortu nuen harekin harremanetan jartzea, eta horregatik dago gaur hemen». Zuloaga sendiaren dohaintza Enrique Suarez Rezola La Algodonerako jabe izandakoaren emaztea zen Lucia Zuloaga, eta langileek gogoan dituzte hark haurtzaindegiko umeen egoera hobetzeko egindako ahaleginak. Maria Rosa alaba ere akordatzen da: «Ume gisa ezagutu nuen garai zoragarri hura. Akorduan ditut ama, langileak, eta nola egiten zizkidaten soinekotxoak tela txatalekin». Ignacio Zuloaga margolariaren museoen arduraduna da Maria Rosa Suarez Zuloaga, eta haren amak egindako soinekotxo horien eta bestelakoen bilduma pribatua eman du dohaintzan Basteroko erakusketarako. Zuloaga sendiak dohaintzan emandako kotoizko bilduma. MAIALEN ANDRES / FOKU   Nere Bengoetxea kantautorearen abestiarekin amaitu da aurkezpena. Zera dio: «Hauek dira kotoiaren emakumeak, nahi gabe mugarri bat ezarri zutenak». ]]> <![CDATA[«Badakigu noizbait ixtera kondenatuta gaudela»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2021-03-05/badakigu_noizbait_ixtera_kondenatuta_gaudela.htm Fri, 05 Mar 2021 00:00:00 +0100 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2021-03-05/badakigu_noizbait_ixtera_kondenatuta_gaudela.htm Online aritzea ondo dago, baina mundu horretan gu ezin gara lehiatu. Hori badakigu. Zuen ezaugarria aurrez aurrekoa eta hurbila izatea delako? MARGA: Horixe da uztartu behar duguna. Eskaintzen duguna, hain zuzen, online ez dagoen hori delako. INES: Hurbileko tratua da gurea. Bezero asko adinekoak dira. Dendara etortzen dira norbaitekin egon nahi dutelako, hitz egin nahi dutelako. MARGA: Bezeroen batez besteko adina altua da. Zer bilatzen dute? INES: Kontaktua. Adibidez, joan den astean etorri zen emakume bat bere familiaren argazki albumarekin. Zerbait josi behar zuen, hiru edo lau aldiz etorri zen, laguntza behar zuen, eta eskerrak emateko bere modua izan zen argazki albuma erakustea. Trikoterapeutak gara. Emakumeek eramandako denda izan da eta da hau. Jostea ere bai? MARGA-INES-GOTZONE: Oraindik bai. Ia erabat emakumezkoena. Denok dauzkagu amona edo izeba baten artilezko galtzerdiak tiraderan. Orain, ordea, badago Do it yourself [Egin zeure kabuz] mugimendu bat. Hor ere egon daiteke zuen merkatua? MARGA: Izan liteke, bai. Baina hori gehiago da moda kontua. Puntuan, zeramikan, marrazkian, sukaldaritzan... Bat hasten da puntuarekin, uzten du, eta segitzen du sukaldaritzarekin... GOTZONE: Eta garai batean emakumezko guzti-guztiek josten zuten, puntua egiten zuten, kateorratza egiten zuten... Etxe guztietan zegoen amona bat, izeba bat, ama bat egin eta irakasten zuena. Gaur egun badaude belaunaldi asko josten ez dakitenak, inoiz orratzik esku artean hartu ez dutenak. Terapeutikoa da jostea? MARGA: Hala diote [barrez]. Konfinamenduetarako ezin aproposagoa, beraz? INES: Botoi bat sakatzea eta etxera ekartzea askoz errazagoa da, ordea. MARGA: Guk bezero asko dauzkagu probintzian bertan. Askok deitu digute hariak-eta bidaltzeko eskatuz. Horrek ere lagundu digu. Denda honetan, izan ere, gauza asko josten dira. Harremanak, euskara, elkartasuna... GOTZONE: Euskararena modu naturalean egin dugu. Gure hizkuntza da, eta bezeroekin hala saiatu izan gara beti. Lehen hitza euskaraz beti. Zaporeak elkartearekin ere egin zenuten proiektu bat? INES: Hemen tailerrak egiten zirenean, Zaporeak-ekin lan egiten zuen neska bat etortzen zen, eta proposatu zigun tailerrean ari ginen guztiok gauzak jostea Kiosera bidaltzeko. Kaxa handi bat osatu genuen. Oso polita izan zen. ]]> <![CDATA[Nola loratu errautsak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1926/030/001/2021-03-03/nola_loratu_errautsak.htm Wed, 03 Mar 2021 00:00:00 +0100 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1926/030/001/2021-03-03/nola_loratu_errautsak.htm
Jarduteko moduak izan litezke ezberdinak su hartutako eremuaren arabera, kiskalitako espezieen arabera... Baina, funtsean, planteatzen dena da ea bere kasa utzi behar zaion basoari leheneratzen edo lagundu egin behar zaion. Eta nola, eta zenbateraino. Aditu gehienak bat datoz: gizakiaren esku hartzeak ahalik eta txikiena izan behar du.

Aitziber Sarobe biologoa da, eta ekosistemetan aditua: «Natur ingurune ezberdinetan suak dituen eraginak ezin dira berdinak izan; beraz, erantzunek ere ezberdinak izan beharko lukete». Otsailaren 21ean gertatu zen sutea Bidaso inguruan. Sarobek bereizten ditu han, nolabait, gune eta esku hartze ezberdinak. Gipuzkoako partean, izan ere, Aiako Harria Parke Naturalean dagoen Endarako harizti-ameztia erre zen. «Ematen du suak zuhaitz helduetan ez duela kalte handirik eragin. Inguru hain hezea izanda, pentsa liteke bakean utzita bere kasa biziberrituko dela. Parke naturalen helburua natur kontserbazioa denez, ez du bestelako ekintzarik eskatzen; denborak egingo du gainerakoa, eta ez genuke presarik izan behar. Esku hartzeko ez daukagun ezagutza behar da, administrazioak natur kontserbazioan ikertzeko dirurik eta baliabiderik jartzen ez duenez, bioaniztasunari mesede baino kalte handiagoa eragiteko arriskua baitago».

Inma Lizaso Gipuzkoako Aldundiko teknikaria da, Mendiak eta Habitata Kudeatzeko Sailean. Datuak xehatuak ditu: Aiako Harriko Parke Naturalak 7.000 hektarea inguruko azalera du. Babes handiena duten eremuak erreserba eremuak dira, eta Endarako sakana horietako bat da. «Endara erreserbaren % 70 erre da, edo, hobeto esanda, bertatik sua pasatu da. Horren eragina ikusteko dago».

Inguru horren «jarraipena» egin behar dela dio Lizasok, eta ez du esku hartzerik aurreikusten: «Endarako sakanak ez du ibilgailuz sartzeko aukerarik ematen; biderik ez dago, eta hori da ondo kontserbatuta egotearen eta faunaren babeslekua izatearen sekretuetako bat. Errekak eta magalek altxorrak gordetzen dituzte. Besteak beste, erreka horretan Bidasotik igotzen diren izokinak sartzen dira. Botanikoki interes handiko lekua da, eta harizti-amezti heldua du. Okil ertaina ere ikusi izan da han, baita suge berde-horia ere».

Oraingoz, ikusle gisa

Lizasok nabarmendu du «ikusle gisa» aztertuko dutela naturak han egiten duen lana, eta saiatuko direla «ahal den neurrian» eboluzio horren deskribapena jasotzen: «Horrek ahalegin zientifiko eta ekonomiko berezia eskatzen du. Gizarteak garrantzia ematen badio honi, eta nik uste dut garrantzi handia duela, partida ekonomiko bereziak bideratu beharko dira hurrengo urteetarako».

Sarobek azaldu du «bestelakoa» dela egoera Nafarroan eta Iparraldean. Basoez gain, larre eta zuhaitz landaketen eremu handiak erre direla han, gizakiak abeltzaintzarako eta egurgintzarako moldatutako eremuak. «Baso izaera aspaldi galdutakoak edota galtzen hasitakoak. Natur kontserbazioa ez denean helburu nagusia, ezinbestekoak dira esku hartzeak».

Horregatik dio eremu horiek abereentzat edota egurretarako nahi badira erretakoa «garbitu» beharko dela. «Ondoren, berezko landaredia zenbat eta gehiago errespetatu, egin beharreko lanak eta eragindako kalteak txikiagoak izango dira. Alegia, belardi garbiak nahi badira, hasieratik eta maiz, indar handiz erneko diren ote, sasi eta sastrakak moztu beharko dira. Egurra bada lehenesten dena, kaltetutako landaketak ordezkatu beharko dira: jakinda, biodibertsitatearen ikuspegitik, monolaborantza baino askoz ere aberasgarriagoa dela espezie ezberdinez osatutako zuhaitz landaketa; zer esanik ez bertako espezieak landatzen badira».

Mikel Reparaz Nafarroako Gobernuko Landa eta Ingurumen Departamentuko teknikaria da. Ongi ezagutzen du Nafarroan erre den partea, eta ezberdindu ditu baso naturala, landaketak eta sastrakak. Ondorioz, esku hartzeko bi alor: «Kontserbazioari dagokiona (bertako basoa eta beste) eta ekoizpenari dagokiona (konifero landaketak, larreak...). Baso naturala bere kabuz garatzen da. Landaketa produktiboen kasuan, suak harrapatu baditu, aukera bakarra izango da berriro landatzea. Horretarako ikusi behar da lurraren jabeak ere zer iritzi duen. Partikularrak diren, komunalak diren... Nafarroako Gobernuaren araudiak dio sutearen ondorioz galdutako landaredia biziberritu egin behar dela, eta horretarako tresnak ezartzen dira: inbertsio zuzenak, diru laguntzak...».

Dena dela, Reparazek dio ondorioak zein diren neurtzea oso zaila dela oraindik. «Askotan, sua oso azkar pasatu bada, kaltea txikiagoa izan daiteke. Sua bortitza izan bada eta motel-motel joan bada erretzen, kaltea oso handia izan daiteke. Eta hori, oraingoz, ez dakigu. Itxaron beharko da udaberrira arte».

Zer ez den egin behar

Juli G. Pausas CSIC Espainiako Zientzia Ikerketen Kontseilu Nagusiko ikerlaria da, eta aditua suteen ekologian. Hainbat liburu eta ikerketa eman ditu argitara gaiaren inguruan. Soka luzea eta korapilatsua da suteen balio ekologikoarena. Baso suteen ondorenera mugatu du horregatik bere jarduna. Egin behar ez denari buruz ari da: ez sartu makinarik kaltetutako eremuan, ez egin lehengoratze lanik eremu osoan, eta ez atera erretako zuhaitzik. «Sute baten ondoren, sistema oso hauskorra da, eta eremua zapaltzeak lurzoruaren higadura erraztu eta birsortzeko ahalmen naturala murriztu dezake. Oro har, suteek kaltetutako eremu gehienak nahiko ondo oneratzen dira inolako esku hartzerik gabe, baina lurzorua babesteko edo leheneratzeko premiazko neurriak behar dituzten eremu jakin batzuk egon daitezke. Erretako zuhaitzek birsortzeari mesede egiten diote, lurra atxikitzen dutelako, euri tantek lurrean duten inpaktua gutxitzen dutelako, nolabaiteko hezetasuna mantentzen dutelako, eta haziak ekartzen dituzten eta birsortzen laguntzen duten hegaztientzako ostatu gisa balio dutelako».

Asier Herrero EHUko Landare Biologia eta Ekologia saileko ikerlaria da. Dio dena atera, dena txukundu, dena garbitzeko behar bat dagoela «barneratuta», baina ez dela horrelakorik behar. Makinak eta higadura aipatzen ditu hark ere, zuhaitz erreak eta birsortzea aipatzen ditu hark ere. Eta basoari laguntzea: «Hobea litzateke bere horretan uztea, edo hondakin horiek txondor moduko batzuetan biltzea». Garbitu bai, baina «beharrezkoa» dena bakarrik: «Ziurtatu behar dena da hurbil egongo direla hazi iturriak, zuhaitz eta zuhaixka berriak egon daitezen. Erretako tokia oso handia bada, iturri horiek urruti egongo dira, eta orduan zeuk bota beharko dituzu haziak, edo landaketa bat egin». Loratu daitezen errautsak.]]>
<![CDATA[Erantzunak bai, erantzuleak ez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2021-02-27/erantzunak_bai_erantzuleak_ez.htm Sat, 27 Feb 2021 00:00:00 +0100 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2021-02-27/erantzunak_bai_erantzuleak_ez.htm
Galdera baten jiran eta galdera horren atzean dauden itzal eta ilun guztien bueltan osatu baitute Amaia Merino eta Miguel Angel Llamas zinemagileek Non dago Mikel? dokumentala. Joan den Donostiako Zinemaldian estreinatu zuten, Zinemira sailean, eta atzo estreinatu zuten Hego Euskal Herriko zinemetan. «Hunkituta» eta «barrua mugituta» irten dira gehienak aretoetatik. Ikusi dituztelako erantzunak han, baina erantzulerik ez inon.

Mikel Zabalzarena Euskal Herriaren historian gertakari ezaguna dela pentsa liteke, baina izan da aretoan bertan deskubritu duenik. Akatsak ikasteko balio ei duten gisara, aretoz nahasteak ere bai, kasu honetan. «Ni Father ikustera nentorren, baina okertu eta areto honetan sartu gara. Garbi esango dizut: hunkituta nago erabat. Uste dut honi zabalpen handiagoa eman behar litzaiokeela. Horixe da nire pentsamendua oraintxe», azaldu du Elena Cadarsok. Iñigo Lopez de Tejadarekin batera ikusi du dokumentala. «Hunkituta» dago hura ere, «ikaragarria» iruditu zaio ikusi duena: «Sekulako injustizia iruditzen zait estatuko segurtasun indarrek ekintza hauek eta haien inplikazioa aitortu ez izana. Egindako minaren aitortzan ere egon behar da oreka bat. Badirudi alde bakarrari eskatzen zaiola, eta beste aldeak ez duela berea onartzen. Ironia garratz bat da. Are gehiago, berea onartzen ez duen alde hori legea ordezkatzen duena denean».

Izan ere, berezia izan da astea. Alberto Perote CESIDeko koronel eta zerbitzu sekretuetako buruaren eta Pedro Gomez Nieto Guardia Zibileko kapitainaren artean izandako elkarrizketa baten grabazioa eman zuen argitara astelehenean Público-k. Mikel Zabalza Intxaurrondon torturatuta hil zutela frogatzen duen grabazio bat, finean. Dokumentalaren tesiari ahotsa eta oihartzuna ematen diona, eta oraindik irekita dagoen zauriari, ozpina eta gatza.

«Era guztietako sentsazioak» ditu Rosa Zufiak aretotik irtendakoan: «Kazetari gisa bizi izan nuen garai hura guztia. Dokumentalak berresten duena da Zabalza Intxaurrondon ez zutela hil pentsatzea inteligentziari burla egitea dela. Ez dago beste erantzunik. Asko mugitu dizkit barrenak; pila bat».

Miguel Angel Llamas zuzendaria pozik dago dokumentalak izan duen harrerarekin. Dio jendea «hitzik gabe» geratzen dela pelikula ikusitakoan, eta izan direla txalo zaparrada batekin amaitu diren emanaldiak Iruñean, esaterako—. «Gero, solasaldian, jendeak adierazten digu gehiago ikusi nahi duela. Egun horietan gertatu zenaz aparte, Zabalza auziaren inguruko ondorengo pasarteak ere ikusi nahi dituztela. Baina pelikula batean ezin da dena kontatu. Gehiago jakin nahi duenarentzat, Galdutako Objektuak websaila osatzen ari gara, eta www.mikelzabalza.eus webgunean ikus daiteke».

Llamasek onartu du aste honetan argitara emandako grabazioek «aktualitatera» ekarri duela berriz Zabalzaren afera. «Duela 35 urte gertatu zena belaunaldi gazteei hurbiltzea ez da erraza, eta honek lagunduko du». Faltan ere sumatu du zerbait: «Espainiako agintarien aldetik egin beharreko urratsa: argitara ditzatela auzi hori buruz duten informazio guztia; argitu dezatela zer gertatu zen. Eta behingoz onar dezatela Euskal Herrian torturatu egin dela». Erantzunekin, erantzuleak.]]>
<![CDATA[Erantzunak bai, erantzuleak ez]]> https://www.berria.eus/albisteak/194251/erantzunak_bai_erantzuleak_ez.htm Fri, 26 Feb 2021 21:46:29 +0100 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/albisteak/194251/erantzunak_bai_erantzuleak_ez.htm <![CDATA[Hazien zaindariak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1915/038/001/2021-02-25/hazien_zaindariak.htm Thu, 25 Feb 2021 00:00:00 +0100 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1915/038/001/2021-02-25/hazien_zaindariak.htm
FAO Nazio Batuen Elikadura eta Nekazaritza Erakundeak aspaldian egindakoa da ohartarazpena: laboreen dibertsitate genetikoaren galerak arriskuan jar dezake gizateriaren elikadura. Science aldizkariak 2016an egindako ikerketa baten arabera, segurtasun mugen azpitik dago galera hori, eta labore barietateen %75 galdu da. FAOk sustatu zuen bertako germoplasma bankuen sorrera eta herrialdez herrialde tokian tokiko labore landareak jasotzeko ahalegina. Helburua: biodibertsitatea gordetzea.

Horretan dihardute Neiker Nekazaritza, Ikerketa eta Garapenerako Euskal Erakundeak Arkautin daukan germoplasma bankuan. Bertako laboreen ehunka hazi dituzte gordeta bertan. Erreferentziazkoak eta bakarrak dira patataren alorrean, eta han dituzte gordean garai bateko eta jatorrizko babarrun, tomate, piper, gari, garagar eta olo haziak ere. Arduradunek argi diote ez dela bilketa lan bat bakarrik; ezta gordetze lan bat bakarrik ere: «hobetze» lan bat dela, finean.

Bisita gidatua

Jose Ignacio Ruiz de Galarreta Neikerreko ikerlariaren eta germoplasma bankuko arduradunaren eskutik egindakoa da bisita. Arkautiko bankuak zer berezitasun duen, berezitasunaren sortzailearen hitzetan: «Espainiako Estatuan badaude germoplasma banku gehiago. Espezieka biltzen dira. Baratzekoak, esaterako, Zaragozan daude, eta duplikatu bat daukate Valentzian. Artoarena Galizian dago... Eta gu erreferentzia gara patatan. Hau delako estatuan dagoen patata germoplasma banku bakarra. Oso barietate zaharrak dauzkagu, bere garaian hemen sartu zirenak. Batzuk Mundu Gerraren ostean sartu ziren, Frantziatik eta Alemaniatik iritsi zirenak, bereziki. Hemen bertako izenak eman zitzaizkien, eta hona egokitu. Horretan gara erreferentzia: patataren hobekuntza genetikoan eta germoplasma bankuan».

Datuak emate aldera: 500 patata barietate baino gehiago, eta Solanum patataren 80 espezie basatiz osatutako patata germoplasma bankua. Mikropropagazioaren bidez mantentzen dute, in vitro kultibo teknikak erabiliz, eta kriopreserbazioa baliatuz. Eta barietateei eusteaz gain, etengabeko karakterizazioak egiten dituzte, barietate berri eta interesgarriak bankuan sartzeko.

Badaude XVIII. mendeko barietate zaharrak (Roja Riñon), badaude Neikerren bertan lortutako barietateak, (Victor, Turia, Duquesa, Buesa, Olalla, Nagore eta Zorba), badaude desagertzeko zorian dauden barietateak (Ganade eta Fina de Carvallo), eta Tenerifeko eta La Palmako barietateen bilduma ere Arkautin daukate. «Patatarena izan zen, nolabait, honen hasiera. Gerora landu ditugu hobekuntza genetikoak beste barietate batzuetan: artoa, piperra, babarruna, tomatea... Kasu askotan labeldunak dira, eta hemen oinarrizko hazia sortzen dugu. Gerora, kasurako, Tolosako babarrunaren elkartekoei banatzeko. Kontua ez baita banku hauek mantentzea mantentze hutsagatik: tokiko germoplasma mantentzea dugu helburu. Mantentzea eta hobetzea, sektoreak bere mesedetan erabil dezan», azaldu du Ruiz de Galarretak.

Babarrunaren kasuan (Phaseolus vulgaris), bertako 128 barietate dituzte. Horien artean hiru multzo dira nabarmentzekoak: Arabako pinta, Tolosakoa eta Gernikakoa —hiru horien inguruan hainbat herritan sortutako aldaerak dira gordeta dauzkatenak—.

Artoari dagokionez (Zea mays), bertako 107 barietate dauzkate gordeta germoplasma bankuan. Sekulako lana dago egina baserrietan landatzen ziren tokiko barietateak berreskuratzeko, duplizitateak desagerrarazteko, eta homogeneizatzeko. Neikerreko arduradunena da hausnarketa hau: «Berrikuntza prozesuen helburua hobekuntza da. Sektorearen kezkei erantzutea beti lehentasun gisa hartuta. Sektoreari bueltan joaten zaio hemen egindako lana. Baserri bakoitzak bere barietatea izan zezakeen, baina duplizitateak saihestu, bakoitzak duen onena atera eta homogeneizatzea ere izan da gure lana».

Artoaren kasuan, bere garaian Gipuzkoako Foru Aldundiak baserriz baserri egindako lana nabarmendu du Ruiz de Galarretak, eta ume bihurri baten irribarrearekin atera ditu duela 50 urte bildutako artoen laginak ezkututik.

Germoplasma gelan sartzeak, izan ere, eragiten du halako zirrara bat. Ez ikusgarritasunagatik, baizik eta han jasota dagoenaren balioagatik. Izurrite, gosete edo hondamendi ekologiko baten kasuan, han daude gordeta jatorrizko euskal labore askoren haziak. Norvegiako Spitsbergen uhartean munduko hazi guztiekin eraikitako bunkerra nola, euskal hazi jatorrizkoekin Arkautin eraikitakoa hala. Irribarreak egiten dio ihes Ruiz de Galarretari konparaketa egiterakoan, baina helburua berbera da funtsean, eta Arkautikoak badu Norvegiakoak ez duen ezaugarri bat oso nabarmena: banku «irekia» dela. «Hemengo haziren bat nahi duena gurekin harremanetan jartzea besterik ez du. Egia da orain bertakoa eta ekologikoa sustatzen dela asko. Hemendik urte batzuetara, oso litekeena da produkzio ekologikoa izatea handiagoa bestea baino. Banku ireki bat da hau, eta guk egindakoa erabiltzeak ere kontserbatzea esan nahi du». Harremanetarako, web orriaren bidez: germoplasma.net.

Tomateen bilduman (Solanum lycopersicum), bertako 96 barietate dituzte germoplasma bankuan. Piparren bilduman (Capsicum annuum), 42 sarrera dituzte jasota, zazpi barietate ezberdinetakoak: Gernika, Pipermin horia, Erreteko lodia, Loiolako Pipermorroa, Corigeroa, Ahuntz Adarra eta Behi Muturra.

Garia, garagarra eta oloa kopuru txikiagoetan ageri dira apaletan, baina balio handia ematen diote. Ruiz de Galarretaren argudioa: «Oso antzinakoak dira. Oso zaila izan da lortzea. Ia gehienak Arabakoak dira, eta Bizkaiko batzuk ere badaude».

Berritu egin behar dira

Patatak ezin dira hazi gisa gorde. Horregatik gordetzen eta berritzen dituzte kriopreserbazio eta in vitro teknikak erabilita. Gainontzeko hazien kasuan, 250-400 gramo gordetzen dituzte gehienera jota, kristalezko potoetan itxita. Hiru gradutan dago hazien germoplasma bankua. «Tenperatura baino garrantzitsuagoa da hezetasuna: ez dadila hezetasuna potoetan sartu».

Eta, noski, potoetan daudenak ere ez dira betirako; berritu egiten dituzte. Batzuk maiztasun handiagoarekin, eskaera handiagoa dutelako. «Berritu behar ditugun bakoitzeko, hemen inguruan ditugun zelaietan landatzen ditugu. Onenak aukeratu, ongi garbitu, lehortu eta gorde berriro. Artoak, baldintza hauetan, hamar-hogei urte irauten du. Hurrengoak berritzerako, ni erretiroa hartuta egongo naiz [barrez]».

Merkatuaren beharretara

Kontsumo ohitura berrietara eta merkatuaren beharretara egokitzeko egiten dute lan. Genetikoki identifikatzen dute ekoizlearentzat eta kontsumitzailearentzat aproposena izan daitekeena. Gastrovalocal proiektua izan da horrelakoetan azkena. Tomate udarekara horia (Antzuola, Gipuzkoa), Delika artoa (Amurrio, Araba), Txakinarto artoa (Derio, Bizkaia), Maruri artoa (Jatabe, Bizkaia), Miren, Gorbea eta Leire patatak, eta Gorostiola eta Barrika piperrak (Neikerren germoplasma bankukoak). Ezagunak ziren garai batean. Landatzen eta kontsumitzen ziren, baina landatzeari eta kontsumitzeari utzita zeuden aspaldian. Ez zutelako behar adina uzta ematen batzuetan, gaitzei ez zietelako eusten besteetan, eta jendeak haien ordez merkaturatutako ordezkoak nahiago zituelako gehienetan.

Hori guztia aintzat hartuta jarri zuten iaz abian proiektua Neiker ikerketa zentroak, Basque Know How fundazioak, Basque Culinary Center Innovationek, Makrok, Azurmendi jatetxeak eta Guillermo Gonzalez Gaztañatxu baserriko nekazariak. Ruiz de Galarretak argi dauka: «Baditugu sukaldariak eskariak egiten dizkigutenak. Bertako arto motak eskatu dizkigu berriki sukaldari batek, hemengo arto irina eta Mexikokoa nahastu nahi dituelako, talo berezi batzuk egiteko. Jende horrek egin behar du tira, atzera utzitako barietate horiek indarra har dezaten berriro eta baliatu dadin guk hemen egiten dugun lana. Ekoizleak joango dira haien atzetik, eta kontsumitzaileak gero».]]>
<![CDATA[«Nerabeek ez dute sakelakorik behar»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2021-02-23/nerabeek_ez_dute_sakelakorik_behar.htm Tue, 23 Feb 2021 00:00:00 +0100 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2021-02-23/nerabeek_ez_dute_sakelakorik_behar.htm Bidelagun. Familiei laguntza emateko proiektu bat da, gai jakinei buruzko hitzaldiekin, tailerrekin eta guraso eskolekin. Hainbat gai lantzen ditugu, eta gai hau izarra da. 2019an, Zarauzko ikastolan jorratu genuen -han ikasten dute nire alabek-. Sentitu genuen gaiarekin beste zerbait egin beharra geneukala. Guraso eskola hartatik sortu zen Gure aukera, guk 16. Guraso gisa hartzen dut parte, baina profesional gisa ere bai orain. Nerabea naiz: «16 urte sakelakoa lortzeko! Bai zera! Askotxo dira!». Eta gidabaimena ateratzeko 18 izatea ere askotxo iruditzen zaizu?. Gurasoa naiz: «Hori utopia bat da». Eta jendeak barre egiten dio gure taldeari. Badakigu gaur egun hori oso zaila dela eta utopikoa izan daitekeela. Kontziente gara zein den errealitatea, baina horra joan nahi dugu, bide bat lantze aldera. Kontzientziazio saioak egiten ditugu, kafe tertuliak, bideoak... Gurasoek indarra egitea da kontua. Bakoitzak bere etxean gerra hori izan beharrean, denon artean indar handiagoa izatea. Funtsean dioguna hau da: ez dute sakelakorik behar adin horretan. Baina errealitatea gordina da. Errealitatea da helduok -eta are gutxiago nerabeek-, ez dakigula zeinen tresna potentea den sakelakoa. Nerabea naiz: «Baina ezingo naiz lagunekin gelditu!». Eta ikastetxean ez duzue elkar ikusten? Ez duzue elkarrekin hitz egiten? Ezin zarete bihar 17:00etan gelditu? Chromebook daukazu. Beste hainbat bide dituzu gelditzeko. Ez daukazu sakelakoaren beharrik. Nerabea naiz: «Baina zuek une oro zaudete sakelakoarekin». Arrazoi osoa daukazu. Eta konturatuko zinen gurasoak ere hausnarketa betean sartu garela. Egin dugu autokritika. Ordu jakin batetik aurrera itzali egiten dugu sakelakoa... Bakoitzak erabaki du neurriren bat hartzea horren inguruan. Egia da gurasooi ere kostatzen zaigula; beraz, pentsatu zuri, oraindik burmuina garatzen ari zaizunean. Nerabea naiz: «Nire lagunik onenari jada erosi diote. Azkena geldituko naiz». Gauza bat da zure lagunik onenak sakelakoa jada izatea, eta bestea zu azkena izatea. Zure lagunik onena bada, berdin izango da lagunik onena sakelakoarekin edo sakelakorik gabe. Azkena izateari buruz, berriz, horixe da hitz egin behar duguna: zenbat zareten, eta nola antolatu behar dugun. Gurasoa naiz: «Baina nirea atzeratuta geldituko da!». [Barrez] Atzeratuta beste guztiak geldituko dira. Badaude ikerketak esaten dutenak oraingo belaunaldiek gure garaikoek baino koefiziente intelektual txikiagoa dutela, eta sakelakoaren erabilerak badu zerikusia hor. Ez dizulako uzten pentsatzen, sormena garatzen... Aitona-amona naiz: «Nolatan egiten diozue hori gure txikiari. Geuk erosiko diogu». [Barrez] Inola ere ez. Beste mila modu daude zuen bilobekiko maitasuna adierazteko. Baina hori, ez. Egin duzue lanketa bat. Ikerketak aztertu dituzue. Zer diote? Ondorio asko daude. Lehenengoa: ez dute behar; hau ez da jostailu bat, tresna oso potentea da. Bigarrena: gurasoen erabakia da, eta askotan ahaztu egiten zaigu; gure esku dago. Hirugarrena: nerabeen burmuina berreraikitzen ari da; inpultsoen kontrola, planifikazioa... ari dira eraikitzen, eta hori guztia astintzen du justu sakelakoak. Haiek ez daude prestatuta inpultso horiek geldiarazteko. [Mezu bat iritsi da kazetariaren sakelakora; mahai gainean dago]. Soinu hori, adibidez. Guri ere kosta egiten zaigu kontrolatzea. Pentsa haiei. Ikerketa askok diote soinu horiek, like horiek, mezu horiek jasotzen ditugunean dopamina sortzen dela gure burmuinean. Kokainaren efektu berbera da. Harrapatzea da helburua. Zer egin behar da, orduan? Oso esperimentu interesgarria da asteburu bat sakelakorik gabe egitea, adibidez. Utzi erabat, eta ohartu zer sentitzen duzun, zer-nolako beharra duzun. Egin hausnarketa. Desintoxikatu. Egin planak seme-alabekin sakelakorik gabe. Mendi buelta bat, edo beste edozer gauza. Gozamena da. Nola aldatzen diren harremanak. Ez sinestekoa da. Asteburu bat sakelakorik gabe? Baina hori da, hain zuzen, nerabeei jartzen zaien zigorra. Horrek duelako efektu handiena nerabeengan. Nahiago dute beste edozer gauza galdu, sakelakoa kentzea baino. Erakuts diezaiegun nola erabili; egin dezagun pedagogia horrekin. Ez dute ulertzen tresna. Ez dute ulertzen mezuen ironia. Ez dira ohartzen egin duten minaz. Kuadrillan sartu, kuadrillatik bota... Horregatik diogu: ez dute behar. ]]> <![CDATA[Etendako ametsak maletetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1996/038/001/2021-02-20/etendako_ametsak_maletetan.htm Sat, 20 Feb 2021 00:00:00 +0100 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1996/038/001/2021-02-20/etendako_ametsak_maletetan.htm
Aitziber Artuzamonoak astelehenean ireki zuen bulegoa lau hilabetez itxita eduki ostean. Fernando Duartek behin betiko itxi du berea, eta asteartean entregatu zituen salmentan jarritako altzariak. Felipe Uriarte aldi baterako erregulazioan dago joan den udatik. Sektore berean ari dira, baina hiru errealitate ezberdin dira.

Andoaingo (Gipuzkoa) B The Travel Brand agentziako bulegoan zuzendaria da Artuzamonoa. Herri berean zuen Viajemania agentziaren bulegoa Duartek. Herriak eta Mendiak agentziaren sortzaile eta mendi gidaria da Felipe Uriarte. Pandemiak hankaz gora jarri du haien jarduna.

Sarrerako txirrina isilik dago aspaldian B The Travel Branden bulegoan. Irribarrerik galdu gabe ari da Artuzamonoa, baina egoeraz gordin mintzo da: «Psikologikoki osoa gogorra ari da izaten hau». Gabonen jiran itxi zuen, eta ez du aste honetara arte ireki. Jornada erdiz ireki du: «Ea udarako zerbait mugitzen den».

Pandemiak gogor kolpatu du sektorea. Artuzamonoaren agentziak, esaterako, hamabost frankizia zituen Gipuzkoan, eta zortzi baino ez dira gelditzen. Alokairurik ordaindu ezinda, bulegoko gastuei eta langileenei aurre egin ezinda, 20 urtez bete-betean aritutako bulegoak itxi egin dituzte. Ez dute erraztasunik izan. «Jaurlaritzaren laguntzetan ez gara sartzen, frankizia garenez. Guk saltzen duguna saltzen dugu B The Travel Brandeko [Barcelo-ko] titulu lizentziarekin. Eta hori Palma de Mallorcan dago aterata. Gu paperetan Barceloko sukurtsal gisara agertzen gara. Ordaintzeko ez dago arazorik, horretarako hemengoak gara, baina laguntzak jasotzeko kanpokoak».

Jendea mesfidati dago. Ziurgabetasuna erabatekoa da. Iaz gertatutakoa dute askok buruan. Aurrera urratsa egin eta nola egin behar izan zuten gero atzera. Eta gastuak errekuperatzeko arazoak, eta askatu ezinezko korapiloak. Eta tartean preso agentziako behargina. Handik tira eta hemendik bultza. Ahalegina «sekulakoa» izan dela diote, eta ordaina ere bai: «Guk bezeroei dirua itzultzeko maileguak eskatu ditugu, guk itzuli dugulako guri itzuli baino lehen. Baina hau asko ari da luzatzen, eta mailegu horiek ere amaitzen ari dira. Eta jendea mugara ari da iristen. Joaten zara beste mailegu bat eskatzera eta ezetz esaten dizute: 'Pasa duzun urtearekin, nola emango dizut beste mailegu bat?'». Baina aurrera egitea erabaki dute: «Gure diruarekin. Baina noiz arte? Esaten badigute ekainera arte dela, bada, jarraituko dugu gure diruarekin; gurasoek utzi dizutenarekin. Baina hortik aurrera ere honek jarraitzen badu? Ez dakigunez, muga-mugan daude».

Egun gogorrak

Artuzamonoak gogoan du mahaiaren gainean denbora luzez izan zuen erreserben sorta hura [eskuekin mendi handi bat irudikatzen du]: «Horrelako sorta bat, dena bertan behera utzita. 300.000 euro. Dena. Etxetik lanean, egun osoan telefonoan, bertan behera utzitako bidaiekin eta bezeroekin. Martxoan deika ekainean itsas bidaia bat zeukatenak, martxoan deika uztailerako dena lotuta zutenak... Bezeroek dena bertan behera utzi nahi zuten, baina martxoan bertan behera uzten bazenuen maiatzeko edo ekaineko bidaia bat, gastuak zeuden. Itxaroteko esaten nion jendeari. Alarma egoeran ez zegoelako gasturik. Eta horrela egunero, jendeari azalpenak eta gomendioak ematen».

Azaldu du agentzietako beharginei eskatu zaiela medikuak izateko: «Kanarietara bidaia bat daukat, baina beldurra ematen dit joateak. Zer diozu?». Eskatu zaiela igarleak izateko: «Zer esaten didazu udarako?». Artuzamunoak argi dauka: «Jendeak erreserbatu egin nahi du, baina jakinda ez duela dirurik galduko. Orduan gomendatzen diet erreserbatzeko zerbait, baina hegazkinik gabe. Eta hotel bat aukera ematen duena dena bertan behera uzteko ia bezperara arte. 'Bai, baina nik Kanarietara joan nahi dut'. Bada, horrek arrisku bat dauka. Hegaldi bat erosten ari zara, hegaldiak jaulki egiten dira, eta oso litekeena da gastuak egotea».

Horregatik hartu du erabakia Fernando Duartek: «Salduko dudan guztia izango da astebete lehenagora arte bertan behera utzi daitekeena; gasturik gabe. Bezeroak ez dezala galdu euro bakar bat ere, eta nik ere ez». Gordin dio: «Eskatutako mailegu guztia itzulketetan joan zait. Hasiko zaizkit mailegu horien interesak kobratzen, eta nik jarraitzen dut euro madarikatu bat sortu gabe. Garbi daukat: ez naiz gehiago zorpetuko. Ezin dut. Zorpetu naiteke tunelaren amaieran argia ikusiko banu, baina ez denez ikusten...».

Hogei urteko eskarmentua

Pertsiana behera jaitsita du aspaldian Duarteren bulegoak, baina argi dio ez duela agentzia itxi. Ekintzaile sena izan du beti. Viajemania eta Mas de Cuatro agentzien sortzailea eta burua da. Azken hori, familia ugariei zerbitzua ematen da espezializatua, Duarteren familiaren esperientziatik abiatuta. Hogei urteko eskarmentua du sektorean. Internetez ari da orain lanean, etxetik. Goratu ditu, eta bidaia agentziek egin duten ahalegina nabarmendu du Duartek. Aldarrikatu du, ziurgabetasun garaiotan, «konfiantza sortzea», badela kontuan hartu beharreko «abal» bat: «Jendeak ikusi du agentzietako jendeak nola erantzun duen, zer-nolako lana egin dugun. Nola aritu garen jo eta su lanean. Ez sinestekoa da jendeak egin duen ahalegina bezeroa zaintzeko, eta nola borrokatu den dirurik galdu ez zezan. Jendeak pentsatzen du erreserba bat bertan behera uztea botoi bati ematea dela, eta ez da hala. Beste aldean dagoenak ez dizu kasurik egiten, ez dago inor beste aldean askotan, aldi baterako erregulazioan daudelako asko, baldintza negargarrietan ari direlako lanean beste asko. Erabateko agonia izan da. Oso gogorra. Ari zarelako borrokan ez irabazteko; galtzeko, baizik. Zure dirua balitz bezala. Berez, nik gehiago lortu dut nire bezeroentzat niretzat baino».

Duarterena ez da frankizia bat, eta izan du aukera diru laguntzak jasotzeko. Andoaingo Udalarena jaso zuen iaz, baina ezin izan du aurten, publikoari irekitako lokala izatea eskatzen ziotelako, eta berak itxi egin duelako berea. Jaurlaritzak ateratako lehen laguntza onartu zioten, eta kobratzeko zain dago. Azkena atera duen laguntzarako ere eman du izena. Aitortzen du, onartuko baliote, «arnasa» irabaziko lukeela. Garbi dauka: «Jendeak badauka bidaiatzeko gogoa. Ahaztekoa. Errealitatetik aldentzekoa. Ilusio apur bat edukitzekoa. Planak egitekoa. Baina azken unera arte ez dute erabaki nahi».

Felipe Uriartek 1974an sortu zuen Mendiak eta Herriak agentzia, Euskal Herriko mendizaleak Pirinioetara, Alpeetara, Andeetara eta Himalaiara eramateko. Beste molde bateko agentzia da, eta beste molde bateko bezeroak ditu. Egoeraren larria berbera da, ordea: «Hau oso beltza da guretzako. Mugikortasunik gabe, gure jarduera desagertu egiten da. Ez dugu inolako aukerarik. Urtebete egitera goaz. Udan atera ginen une batez aldi baterako lan erregulaziotik, sortu zelako lan apur bat, baina udazkenean eta orain lan erregulazioan gaude oraindik ere. Jaurlaritzak laguntza lerro bat ireki du, eta emango dugu izena hor ea eskuratu dezakegun zerbait, baina elkartea gaizki dago».

Beste mezu mota bat

Uriartek dio, hala ere, «langa bakarra» ez dela mugikortasuna, gizartea «beldurtuta» dagoela. Beste mezu bat eman nahi du berak: «Mendizaleak larre motzean ohitutakoak gara. Gure lana urte hauetan zaintza izan da. Gurekin zetorren jendea zaintzea. Hori era naturalean ateratzen zaigu. Eta pandemia garaian ere gure jarrera oso lasaia da. Patxadaz hartu dugu. Gure papera hori ere bada. Jarrera horrek ere gizartea nolabait zaindu egiten du. Garai txarra ari gara bizitzen. Jendea hiltzen ari da, eta elkar zaindu behar dugu. Etorriko dira garai hobeak».

Bidaia ez baita berez helmuga eta helburu. «Egin dezakezu bidaiarik luzeena eta politena, baina ez badago barne bidaiarik, ez dago bidaiarik. Bidaia hasieratik hasten da: prestaketekin, pentsatzearekin. Horrela ibili garenoi beste ikuspegi bat ematen digu honek. Eta ohartzea kanpoan topatu izan ditugun gauza asko etxean ere baditugula».

Uriartek, horregatik, proposamen bat dauka: agintariek diruz lagundutako mendi ibilaldiak antolatzea. «Adituek garbi esan dute distantzia-eta zainduta, naturan, mendian, ia ezinezkoa dela kutsatzea. Aukera bat ari gara galtzen. Ez dira ari profitatzen gure gaitasuna. Aralarren, Aizkorrin... gidari aditu baten aginduetara taldetxo bat. Gaur egun dugun presio hori arinduko luke».

Barne bidaiatzen segitzeko.]]>
<![CDATA[Bidaiak bertan behera]]> https://www.berria.eus/albisteak/193885/bidaiak_bertan_behera.htm Fri, 19 Feb 2021 20:16:24 +0100 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/albisteak/193885/bidaiak_bertan_behera.htm <![CDATA[Errealitate gordinez mozorrotua ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1907/038/001/2021-02-16/errealitate_gordinez_mozorrotua.htm Tue, 16 Feb 2021 00:00:00 +0100 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1907/038/001/2021-02-16/errealitate_gordinez_mozorrotua.htm Batmobilean (patinetean). Zerkausia merkatua, hutsik, atzo eguerdian. MAIALEN ANDRES / FOKU Alde zaharrera iritsi arte ez da apaingarri asko ageri balkoietan. Haizea eta eguzkia. Beharginak andamioetan lanean. Erosketak egiten ari da jendea; merkealdien azken txanpa. Aitona-amonak bilobekin, eta jendea terrazen epelean. Beotibar frontoia eta ingurua. Partidarik ez inauterietako astelehenean, eta kolorerik ez harmailetan. Justizia Jauregiaren paretik bi ertzain emakumezko hizketarako prest. «Oso lasai dago dena. Ez da inolako arazorik egon. Kanpotik ere ez da jenderik etorri, eta asteburua ere halaxe joan da», nabarmendu dute biek. Inauteriak hasterako egin zuen ohar udalak, eta inguruko herrietako ikastetxeetara ere bidali zituen eskutitzak DBHko eta Batxilergoko ikasleen gurasoei helarazteko. Bertan zioten ez zela aurten inauteririk ospatuko Tolosan, eta gogorarazi egiten zituzten pandemia garaiko betebeharrak eta gomendioak. San Frantzisko elizako arkupean ez da mozorrodunik zintzilikatuta ageri, eta ia hutsik dago Trianguloa plaza. Ez desfile eta ez karroza. Ez parodia eta ez ironia. Errealitate gordina: Rondilla kaleko Juguettos dendan mozorro guztiak jarri dituzte salgai merkealdian (9,90 euro). Bakero kapela jantzita neska bat Coviran supermerkatuko ilaran, Superman txiki bat Plaza Berriko parkean, sorgin ile moredun bat Euskal Herria plazan. Topic Nazioarteko Txotxongilo Zentroak eta arkupeetako apaingarriek ematen diote kolore apur bat aldarte etsiari. Bi lagun bata zuriekin Izan zitezkeen mozorrotutako bi lagun, baina ez dira. Ai Laket elkarteko bi kide dira. Bata zuriak dituzte soinean, eta txartel bana ere bai, nortzuk diren identifikatzeko. Udalak kontratatu ditu. «Elkartzen diren gazteei eta jendeari, oro har, gogorarazten diegu zeintzuk diren arauak pandemia egoeran, eta gomendioak ematen dizkiegu», azaldu du haietako batek. «Ostegunean ere hemen izan ginen. Izan zen uneren batean pilaketaren bat, baina apenas egon zen arazorik. Tabernak garaiz ixten dituzte, gazte asko gurasoekin bizi dira, polizia asko dabil, eta ez dute aukerarik festa luzatzeko», nabarmendu du besteak. Berdura plazan pirata gazte bat amarekin jolasean, eta transgresio keinu txiki bat parean: Ramos Azkarateren bustoari aurpegia estali diote zapi gorri batekin. Adineko gizonezkoak eserita taldean. Lau baino gehiago dira, baina ez die inork kargu hartu. Egun hauetan behin eta berriz entzundako esaldia errepikatzen dute: «Francok ere ez zituen inauteriak geldiarazi, baina...». Berdura plaza, atzo eguerdian. MAIALEN ANDRES / FOKU Ramos Azkarateren bustoa, zapi gorri batekin. MAIALEN ANDRES / FOKU Kale Nagusiko atari batean paperezko horma handi bat paratu dute. «Zer-nolako emozioak sortzen dizkizu inauteririk ezak? Idatzi hemen». Lana eginda jarri diote inkestatzaileari. Errotuladorez daude erantzunak emanak. Entresaka serioa: «Ilusiorik eza», «Pena», «Tristura: dantzatzeko gogoa». Entresaka umorezkoa: «Aurten ondo etorri zait, dietan jarraitzeko». Entresaka kritiko gazteleraduna: «Mucha policía, poca diversión». Entresaka iragarlea: «2022an, doblea!». Zezen plazaren albotik igaro eta oihartzun berezi bat dakar belarrietara: isiltasun bortitz bat. Kantabriko tabernan apenas dabilen jenderik, baina eguneko menua ematen dute. Eta ez da oso ongi entzuten, irudipena da gehiago, baina apustu konturen bat ere badabil han urrunean: «Hurrengo urtean baietz!». Astelenita egunez mozorrotutako hiru lagun, atzo. MAIALEN ANDRES / FOKU ]]> <![CDATA[Lucarinitarrak: marmola zainetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2021-02-06/lucarinitarrak_marmola_zainetan.htm Sat, 06 Feb 2021 00:00:00 +0100 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2021-02-06/lucarinitarrak_marmola_zainetan.htm
Alfredo eta Serafin izan ziren Bilbora iristen lehenak. Alfredok ibilbide oparoagoa egin zuen nabarmen -Casilda Iturrizarren eskultura harena da, esaterako (1900)-. Serafini buruz, izaeraz «bohemioagoa» eta jardunez «axolagabeagoa» zela diote bere garaiko kronikek. Bartolo ezizena zuela ere bai, eta ezagunak ei zirela haren abesti italiarrak hiriburuko taberna bazterretan. Dena dela, bi horien babesean iritsi zen Bilbora haien anaia: Angel Lucarini. Bilboko udaletxe berria ari ziren eskulturaz ontzen garai hartan. Higinio Basterrak zituen kontratatuak bi anaiak. Angel ere han hasi zen iritsitakoan, baina Gasteizera joan zen handik gutxira, katedral berriko eskultore eta zizelkari lanak egitera. Cesar Estornes historialariak ezin hobeto dauka dena dokumentatuta Club Deportivori buruzko bere blogean.

Angel Lucarini Pulitik Gasteizko katedral berrian egindako lanetako bat. BERRIA

Eta Gasteiz du abiapuntu, hain zuzen, Angel Lucarinik lucarinitarren zuhaitz genealogiko oparoan sortutako adarrak. Harrobiak eta harriak deituta han ere. Lantarongo (Araba) Fontetxa kontzejuko hargin familia bateko alaba batekin ezkondu zen: Casilda Makazagarekin; Makazaga baserrikoarekin. Sei seme-alaba izan zituzten: Teresa, Joaquin, Amador, Liberto, Alberto eta Florencio. Zaharrena eta gazteena ez beste guztiak eskultore lanetan aritu ziren: Teresa zaharrena maistra izan zen -Gordexolan (Bizkaia) urte askoan, besteak beste-, eta Florencio gazteenak meningitisa izan zuen txikitan, eta bazuen atzerapen bat oso nabarmena horren ondorioz: besteak beste, ezin zuen hitzik egin -oso gazterik hil zen-. Lucarini anai-arreba haien artean maitatuena izan zen Florencio, eta ezaguna eta berezia da horregatik Joaquin anaiak hura modelo gisa hartuta egindako L'Enfant anormal izenezko bustoa.

Izan ere, Joquin Lucarini Makazaga (Lantaron, Araba, 1905-Burgos, Espainia, 1969) izan zen Lucarini anaia euskal herritarren artean eskultore ezagunena. Concepcion Gobantes izan zuen emazte, eta musa. Hiru seme izan zituzten: Miguel Angel, Leonardo eta Rafael. Errenazimentuko artisten izenak hirurak, eta eskultorea gaur egun haietan bigarrena ere: Leonardo Lucarini.

Joaquin, anaia ezagunena

Bilboko Atxuriko Arte eta Lanbide Eskolan ikasi zuen Joaquin Lucarinik, eta baita haren anaiek ere. Angel aita italiarraren arterako eta zizelerako sena bere eginda, ibilbide oparoa egin zuen Joaquinek. Larrea eta Basterra izan zituen irakasle, sari ugari lortu zituen 1920ko hamarkadan, margoan zein eskulturan, eta hainbat erakusketatan parte hartu zuen. Araban, Bizkaian eta Madrilen, oso kritika onak jaso zituen aurkeztutako lehen obrekin.

1929an, Arabako Aldundiaren beka bati esker, Frantziara joan zen. Ezagutu zuen Paris, baina ezagutu zituen Amsterdam, Florentzia eta Erroma ere. «Garai hartako akademia garrantzitsuenak bisitatu zituen, eta korronte berriekin jarri zen harremanetan. Futurismoaren gisako mugimenduak ezagutu zituen, eta bere estilora egokitu», azaldu zuen Leonardo Lucarinik, aitaren omenez Gasteizko Arte Ederren Museoan jarritako erakusketaren harira (2005).

1930eko hamarkada izan zen Joaquin Lucarinirentzat «artistikoki» oparoena. Garai hartakoak dira, besteak beste, Bilboko Club Deportivorako egindako eskulturak eta erliebeak, El boxeador eta El lanzador de peso eskulturak -kirol eskulturarekiko zuen interesaren adibide-, eta 1932ko Madrilgo Arte Ederretako Erakusketarako zizelkatutako La Victoria de la Musica.

Joaquin Lucarini Makazagak 1930eko hamarkadan egindako El lanzador de peso eskultura. BERRIA

1936ko gerra, eta ondorena

Marmolari forma emateko trebeziaz gain, ekarri zituzten hasierako lucarinitar haiek gauza gehiago maletan. Akratak ziren. Eta haiekin zekartzaten esperantoa, naturismoa eta anarkismoa, besteak beste. Libertario familia bat ziren, eta Angel Lucarini Pulitik bikain asmatu zuen transmisioan. 1936ko gerra mugarria izan zen, horregatik, Lucarini anaia euskal herritarren artean: ezagutu zituztelako espetxea eta erbestea.

Joaquin Lucariniren hainbat lan, esaterako, suntsitu egin behar izan zituzten Francoren tropak Bilbon sartu zirenean (1937). Errepublikaren aldekoa izateagatik espetxealdi laburra ezagutu zuen, baina eskultore gisa jarraitu ahal izan zuen. Ez dute hasierako haien balio artistikorik, baina handik aurrerakoak dira, izatez, ezagunenak: Deustuko tigrea, Bilbon (1943); Fleming doktorearen bustoa, Bilbon (1962); Begoñako Ama, Gaztelugatxeko Donieneko golkoan urperatu zutena (1963); Sardinera monumentua, Santurtzin (1964), besteak beste.

Begoñako Ama, Gaztelugatxeko Donieneko golkoan urperatu zutena. Hura ere Joaquin Lucarini Makazagarena da. BERRIA

Joaquinen itzalpean aritu ziren haren anaiak. Gerrako jazarpena ere ongien hark saihestu zuen, baina gogorrago erasan zien beste hirurei. Liberto erbesteratu egin zen Frantziara, eta Amadorrek eta Albertok urteak egin zituzten kartzelan. Liberto Lucarini esperantoaren hedapenean eta militantzia politikoan aritu zen, batik bat. CNTren miliziako sarjentua izan zen, eta Otxandioko frontean borrokatu zen. Gerra amaitutakoan erbesteratu zen Parisera, eta tailer bat ere ireki zuen han. Bitxikeria: egurra zizelkatzen zuen hark.

Amador, anaia boxeolaria

Amador Lucarinik (Bilbo, 1907-1971) ibilbide oparoagoa egin zuen eskulturan. Ongi gogoan du bere biloba Luis Mari Lucarinik: «Askatasunaren maitale bat zen aitona, oso gizon prestatua. Eta anarkista». 1936ko gerra «mugarria» izan zela dio, eta aitona kartzelan egon zela urte luzez: «Rubialekin eta Ajuriagarrerarekin batera egon zen. Eta Artetxeren oso laguna zen». CNT sindikatuko kidea izan baitzen lehenengo, eta euskal armadako kapitaina ere bai, Santoñako errendizioa arte. 1937ko irailean, heriotza zigorrera kondenatu zuten, 30 urtera gero, eta sei urtera azkena. Ezagutu zituen El Dueso, Larrinaga eta Burgosko espetxeak. Gerra ostekoak ditu gogoan Luis Mari Lucarini bilobak: «Eskulturak egitetik marmolgintzara egin zuten jauzi. Izan ere, garai batean hilerrietan-eta asko jartzen zirela aingerutxoak, ama birjinak... eta familia dirudunek asko enkargatzen zituzten horrelako eskulturak. Tailerra jarri zuten abian: Marmoleria Lucarini».

Eta bazuen Amador Lucarinik beste jardun bat, anaiek izan ez zutena: «Bilbon jende askok ezagutzen zuen aitona, baina ez eskultorea zelako, boxeolaria ere bazelako baizik. Garai hartan fama handia zuen boxeoak, eta borrokak antolatzen ziren antzokietan. Ez zen profesionala, baina Bizkaiko txapeldun gelditu zen».

Sabino Arana Fundazioak Amador Lucarini Makagazari buruzko erakusketa antolatu zuen 1999an.



Amador Lucarini buruzko argibideak, 1999ko erakusketan. BERRIA

Alberto Lucarini da (Gasteiz, 1913-2003) anaia eskultoreen artean azkena, nahiz eta besteenaren aldean kamutsagoa izan bere jarduna. CNTren Isaac Puente batailoiko kidea izan zen. Amador anaiarekin batera egon zen El Dueson, eta Puerto de San Mariako eta Madrilgo ziegak ere ezagutu zituen. Angel Lucarini haren semeak ere gogoan ditu gerra garaiak: «Gerra iritsi zenean, anaia guztiek ezagutu zuten kartzela. Guztiek izan zutelako CNTrekin harremana». Eta gerra osteko marmoldegiaz gain, beste saiakera bat ere badu gogoan: «Luca izeneko garbigailu bat asmatu zuten. Marmolezko kaxa bat zen, motortxo bat zuena. Porrot egin zuen ideiak».

Luca eta Toscana gogoan beti. Luis Mari Lucarinik 25 urterekin egin zuen bidaia Pietrasantara, sustraien bila: «Lucarini bakarra gelditzen zen bizirik. Oso emakumezko heldua zen. Karrika nagusia dut gogoan. Sombrereria Martino Lucarini jartzen zuen dendaren sarreran. Denda zahar-zahar bat zen, eta barruan bi emakumezko adinekoak. Haietako bat zen lucarinitarra. 90 urte baino gehiago zituen, eta adinaren ajeak. Baina nola edo hala ulertu genuen elkar, eta adierazi nion haren oinordekoetako bat nintzela».

Lucarinitarren jaioterria: Pietrasanta (Luca probintzia, Toscana, Italia). Argazkian, Piazza del Teatro. BERRIA]]>
<![CDATA[Lucarinitarrak Euskal Herrian]]> https://www.berria.eus/albisteak/193211/lucarinitarrak_euskal_herrian.htm Fri, 05 Feb 2021 13:20:24 +0100 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/albisteak/193211/lucarinitarrak_euskal_herrian.htm <![CDATA[«Feminismoari buruzko eztabaida polarizatu egin da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/046/001/2021-01-31/feminismoari_buruzko_eztabaida_polarizatu_egin_da.htm Sun, 31 Jan 2021 00:00:00 +0100 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1917/046/001/2021-01-31/feminismoari_buruzko_eztabaida_polarizatu_egin_da.htm Empar Pineda Erdozia. Gorputzak hala eskatuta liburua aitzakia eta, batez ere, gida modura hartuta egindako elkarrizketa da hau. Eta berreste bat ere bai: gorputzak hala eskatuta egin izan duela bai Empar Pinedak bere bizitzan egin duen guztia.

Empar zara? Amparo zara? Edo Amparito?

Nire ama pontekoa izeba Amparo zen, eta horregatik jarri zidaten niri ere Amparo. Baina Bartzelonara iritsi nintzenean, Ampar deitzen hasi zitzaizkidan —Empar, idatziz—. Herrialde honi egindako keinu moduko bat ere bada. NAn Amparo daukat oraindik.

Ederki dakizu, noski, katalanez.

Bada, ez nintzen hasi Katalunian ikasten; Madrilen, baizik. Ni hara joan nintzen, Euskal Herrian ez zegoelako unibertsitate publikorik. Kaudilloaren erabaki bikain horietako bat izan baitzen ez sortzea jakituriaren eta euskararen transmisiorako balio zezakeen inolako fokurik. Nire ahizpa zaharrena Madrilen ezkonduta zegoenez, hara joan nintzen. Hasiera erraztu zidan horrek. Gerora, ikastetxe nagusi batean egon nintzen. Toki guztietako jendea zegoen han. Haietako bat neska kataluniar bat. Hark erakutsi zidan nire katalana.

Nolakoa zen Hernaniko zure familia? Moldea apurtu zenuen?

Sei anai-arreba ginen. Lau neska eta bi mutil. Esango nizuke familia normala zela. Nire ama harakina zen, eta nire aita, tratantea. Gure harakindegirako eta besteetarako ganadua banatzen zuen. Kuriosoa da aitarena. Zeren Burgosko Sala de los Infantesen bizi izandakoa zen, eta, han, El Catalan esaten zioten, bere gurasoak hara joandakoak zirelako. Hernanin, aldiz, El Burgales deitzen zioten. Kataluniar-gaztelau-euskal herritar gurutzatze horretan hazi nintzen ni. Amak euskaraz egiten zidan, baina etxeko hizkuntza gaztelania izan zen, eskolak ez zidan asko lagundu, eta, behin kanpora joandakoan, galdu egin nuen [ulertzen ditu oraindik esaldi asko, eta hitz solteak ere ongi esaten ditu]. Dena dela, gure gurasoak beti ahalegindu ziren seme-alaba guztioi ikasketa onak ematen. Nik filosofia ikasi nuen, filologia erromanikoaren adarretik.

Aitonarekin harreman berezia zenuen.

Bai. Aita pontekoa nuen, eta, harengatik balitz, medikuntza ikasiko nuen, bera petrikiloa baitzen. El Patas deitzen zioten. Inguruko baserri guztietan ezagutzen zuten, eta saltzen zituen bere erremedioak. Ukendu bat asmatu zuen, enplastu miragarri horietako bat. Aitaren ukendua deitzen genion. Erreferentea izan zen niretzat aitona. 1936an berak altxatu zituen Urumearen ibar osoan Frente Popularraren aldeko botoak. Sustraietan daramagu, beraz, aitonaren borroka.

Madrilen esan omen zizun neska «gorri» batek, lehen aldiz, zu lesbiana zinela.

Sekulako borroka geneukan unibertsitatean Falangearen sindikatuaren kontra. Sindikatu Demokratikoa lortzeko hauteskundeak antolatu ziren, eta hautagaien izenekin zerrendak jarri zituzten. Eta hara non zerrendan zegoen neska baten izenaren alboan idatzi zuten: «Gorria! Puta! Komunista!». Horrelakoak, eta gehiago ere bai. Nire baitarako esan nuen: «Ostia! Ni neska horrekin liatu behar naiz». Eta halaxe izan zen. Neska hura ezagutu nuen, eta lagunak egin ginen. Hari aitortu nion behin nola izaten nituen nik lagunak besteak baino lagunagoak zirenak, eta esan zidan: «Ahaztu zaitez besteak baino lagunagoak diren lagunez, zu goitik beherako lesbiana zara». Garai hura izan zen, hori ezagutzea, eta baita politikan sartzea ere. Unibertsitate mailakoan lehenengo, eta frankismoaren kontrakoan hurrena.

Kartzelan ere egondakoa zara?

Bai, denbora gutxian, baina egon nintzen, Martutenen. Talde bat sortu genuen: Fec (Federacion de Comunistas). Talde horretako kideek lortu genuen harremanetan jartzea ETAren zatiketarekin: ETA Berrirekin, eta bilera bat egitekotan gelditu ginen Burgosen. Gu Madrildik gindoazen, eta haiek Euskal Herritik. Bilerarako jarritako tokira gindoazela, espaloian bertan, tipo batek aurrea hartu zidan, eta eskuan zerbait zuela erakutsi zidan. Uste nuen erlojuren bat edo saldu nahi zidala, eta nik «ezetz» ez nuela nahi. Bai zera! Brigada politiko sozialeko bat zen. Burgosko polizia etxera eraman gintuzten lehenengo, eta Donostiara handik. Meliton Manzanas hil zuten garaia zen. Gobernu Zibileko kalabozoetan eduki gintuzten. Galdeketetan denetik egin ziguten. Akusazio larriak egin zizkiguten, eta Martutenera eraman. Han geundenetako baten gurasoek egin zituzten gestioak, eta Burgostik hara modu horretan eraman izana erabat irregularra zela salatu zuten, besteak beste. Ikusi zuten ez zutela gure kontrako ezer, eta libre utzi gintuzten.

Hil zen Franco, eta zu Bartzelonara. Iritsi, eta Primeras Jornades de la Dona de Catalunya. Liburuan diozunez, «mugarri» bat.

Sekulakoa izan zen. 3.000 emakumezko. Feminismoa deskubritzea izan zen hura. Pentsaezina. Mugarri erabatekoa. Oraindik ere ileak tente jartzen zaizkit hura oroitzen dudanean. Barneratzen haste bat izan zen. Barneratzen hastea gizartean bazegoela egoera berezi bat gizonezkoenaren ezberdina zena. Hitz egin genuen denari buruz, hartaz eta honetaz, jainkotasunaz eta gizatasunaz, berotasun ikaragarri batekin.

Dena zegoen egin gabe?

Dena. Edo ia dena.

Eta zer egin zenuten?

Erabaki garrantzitsuenetako bat izan zen koordinakunde bat sortzea. Emakumeen lan baldintzen inguruan hasi ginen lanean. Eta egiten ari ginenaren berri Katalunia osoan ematen hasi ginen.

Ez da agian haren pareko mugarria, baina zu benetan ezagun Interviu aldizkariko elkarrizketak egin zintuen?

Bai, hori geroago gertatu zen. Titulu gisa jarri zidaten: «Soy lesbiana porque sí». Erabat apurtzailea izan zen. Azaleko argazkia behetik gora aterata zegoen. Ni eserita agertzen nintzen, eta kamera behetik gora enfokatua. Zapatatzar batzuk agertzen ziren, zeren nik beti eduki izan ditut neurri handikoak. Aurpegia kasik ikusi ere ez zitzaidan egiten.

Nola hartu zuten etxean?

Aitak ez zuen batere ongi hartu. Gauza horiek publikoan ez dagoela zertan planteatu esaten zuen. Eskerrak nire izeba Eliri. Taberna bat zeukan Hernanin, nire amaren ahizpa gazteena zen, eta hara joaten zen aita gauza hauek komentatzera. Hark orientatzen zuen, nolabait, gai hauetan. Eta esaten zion: «Ez zaitez kezkatu. Lehen, berdin gertatzen zitzaigun banatzen ziren matrimonioekin. Hasieran asaldatzen ginen, eta orain normala da. Bada, hau ere normala izango da gerora». Nire bizitzaren parte izan zen nire izeba modu horretan: terrenoa erraztuz, nolabait.

Aurpegi ezaguna bihurtu zinen.

Bai. Interviu-koa abiapuntu moduko bat izan zen. Niri deitzen zidaten gero prentsatik, irratietatik eta telebistetatik. Hasieratik planteatu eta barneratu nuen aurpegia eman beharra neukala. Gerora aurpegia emate horri armairutik irtetea deitu izan zaio. Eta nik ez nuen arazorik horretarako. Madrilgo Feminista Lesbianen Kolektiboko kide nintzen orduan. Eta Bartzelonara etorri nintzenean ere aritu nintzen zeregin horretan. Jordi Petit eta biok ibiltzen ginen hara eta hona. Eta barregarri samarra ere bazen, zeren izatezko bikote heterosexual bat ematen genuen. [Jordi Lozano Gonzalezi buruz ari da, klandestinitate garaian Jordi Petit izena hartu zuen eta Espainiako Estatuko LGBT mugimenduko kide aitzindaria da].

Zer zen Isadora klinika?

Borondatezko abortuak egiten zituen aurreneko kliniketako bat. Marisa Castro izan zen sortzaileetako bat, eta lagun mina dut. Ez zen bakarrik abortuak egiten zituen klinika bat. Emakumeei bestelako osasun zerbitzuak ere ematea bazen helburua. Niri han lan egiteko aukera ematea sekulakoa izan zen. Abortuaren alde lan egin izan dut beti. Eta garai hartan abortuaren aldeko elkarte bateko kidea nintzen Madrilen. Mobilizazioak-eta antolatzen genituen, baina ateak irekitzeko egunak ere bai, emakumeei informazioa emateko eta sexualitateaz hitz egiteko. Han lan egitea zoragarria izan zen niretzat. Soldatapeko nire lehen lana izan zen.

Garai gogorrak ere bai?

Abortatzeko eskubidearen kontrakoak atarian izaten genituen une oro, eta sartzen ziren emakumeak iraintzen zituzten. Salaketa jarri ziguten, Guardia Zibila sartu zen tartean, eta gerora deskubritu genuen bazegoela halako sare moduko bat Guardia Zibilaren, epaileen eta komunikabideen artean, klinikaren kontra egiteko.

Lesbiana eta abortista. Arraroa irudituko zaie batzuei.

[Barrez] Gauza bat esango dizut: nik Latinoamerikako zein Europako feminismoan ikusitakoaren arabera, abortuaren aldeko batzorde eta elkarteetako kideak eta sustatzaileak lesbianak izan dira gehienak. Beraz, nirea ez zen salbuespena izan.

Zer unetan dago feminismoa?

Mugimendu feministak azken hamarkadetan bazirudien lokartu samar zegoela. Baina Martxoaren 8ko ospakizunek biziberritu eta berpiztu egin dute. Milaka emakumezkok egin dute bat borroka feministarekin, mobilizazioak ikaragarriak izan dira, eta emakumezko sektore berriak sartu dira: emakumezko transexualak, emakumezko arrazializatuak, etxeko langileak, prostitutak... Horiek guztiak zabaldu egiten dute subjektu feminista. Eta sartu dira gizonezko sektore batzuk ere, kausa feminista haiei ere badagokiela ohartuta.

Zeintzuk dira debateak une honetan?

Arazo serio bat daukagu. Zeren debate asko sare sozialen bidez egin edo bideratu dira, eta eztabaida polarizatu egin da. Horrek zaildu egin du eztabaidatu ahal izateko giro lasai bat sortzea. Eta badago beste arazo bat ere: badagoela feminismo hegemoniko bat hainbat komunikabidetan agertzen dena eta botere zentralaren feminismoaren posizioekin bat egiten duena. Konkretuki, gobernu zentralaren feminismoarekin.

Eta zeintzuk dira haien planteamenduak?

Feminismo bat da planteatzen duena, batetik, guk deitzen dioguna: identitarismoaren arazoa. Alegia, bakarrik emakumezkoek, eta bakarrik emakumezko mota batek eraman behar duela borroka aurrera. Badirudi horientzat dibertsitatea mehatxua dela feminismoaren batasunarentzat. Ez dute aintzat hartzen feminismoaren hasiera hartan, noski, emakumezkoak aritu zirela lehen lerroan borrokan, baina badaudela sektore gehiago ere borrokatzen direnak feminismoaren kausa lortzeko. Alde horretatik, nire ustez, gizonezkoen sektoreak borroka feministara gehitzea garrantzitsua da, hedatzen dutelako subjektu feminista.

Eta, bestetik?

Sexualitatearena da beste arazoa. Zer gertatzen da sexualitatearekin? Eraso sexualen kontrako borroka dela eta, punitibismoaren debatea pisu handia hartzen ari da. Baina zeren inguruan? Sexualitatearen alde arriskutsuen inguruan, ez sexualitatearen alde atsegingarriaren inguruan. Binomio moduko bat sortu da: plazera eta arriskua. Eta arriskua ari da gaina hartzen, eta plazera ez da aintzat hartzen.

Zer egin, orduan?

Aurre egin behar zaio feminismo hegemoniko horri. Horretan ari dira sektore asko, eta neroni sentitzen naiz horien parte. Gustura nago. Ni hasierako feminismo hartakoa naiz: diplodoko samarra. Eta pozgarria da ikustea gazte sektore horiek benetan interesatuta daudela feminismo hegemonikoarena ez den ikuspegi batean.

Zer ari da gertatzen gayen, lesbianen eta transen zahartzearekin?

Itxuraz, begiruneari dagokionez, lesbianek errazagoa izan dugu gayek baino. Itxuraz diot, zeren, berez, ez ginen existitzen, ez zelako aintzat hartzen emakumeen artean sexualitate propio bat egotea.

Ikusezinak zineten?

Hori da. Eta ez existitze horrek permititu zigun frankismo garaian ez sufritzea garai hartako homosexualek sufritu zutena. Haiena jasanezina izan zen. Ikusten zituzten bi emakumezko besotik helduta, edo musuren bat ematen, eta esaten zuten: «Badakizu, oso samurrak dira emakumezkoak, maitekorrak dira». Gizonezkoek eskua ematen bazuten, edo musuren bat... pentsa.

Sareak sortu zenituzten?

Hori da. Lesbianek bagenuelako aukera gure artean sareak sortzeko, festak gure artean egiteko, aukerak bilatzeko... Gizonek, ez. Eta sare horiekin errazagoa da zahartzea. Hori hala da. Ni Madrilgo 26 de Diciembre fundazioaren sortzaileetako bat naiz. Hain zuzen, gay eta lesbianen zahartzaroa ikusarazteko eta haientzat egoitzak sortzeko lan egiten du. Baina ez dira ohiko egoitzak, zeren gaur egungo egoitza ereduak beldurgarriak dira gay eta lesbianentzat, gizartean sufritu duten guztia berriro bizitzea baita haientzat egoitza horietan sartzea. Horregatik sortu behar dira beste modu bateko egoitzak, bestelako ereduak, ahalbidetu dezaten gay eta lesbianen behar bezalako zahartzaro bat, eta baldintza duinetan.

Alegia, borrokak jarraitu egiten duela?

Horixe bera. Gauza asko lortu ditugu, baina borrokak jarraitu egiten du, ez da amaitu. Lortu dugun guztia esfortzuari, ekintzari eta borrokari esker lortu dugu, eta horretan jarraitzen dugu.]]>
<![CDATA[Urterik garratzenari, zaporerik gozoena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/037/001/2021-01-30/urterik_garratzenari_zaporerik_gozoena.htm Sat, 30 Jan 2021 00:00:00 +0100 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1901/037/001/2021-01-30/urterik_garratzenari_zaporerik_gozoena.htm The New York Times egunkariko gastronomia kritikariek emandakoak ez dira gomendio hutsean gelditu ohi. Norabideak finkatzen dituzte, joerak sortu. Eta Kim Seversonek iazko abenduaren 22an sinatutako artikuluak horixe egiten du: 2021eko zaporerik onenak iragarri eta zerrendatzen ditu, eta zerrenda horretan dago Donostiako Parte Zaharreko La Viña jatetxeko gazta tarta. Zorionekoa Severson, tarta dastatu zuelako. Ezin du gauza bera esan hau sinatzen duenak. Oporretan dago La Viña; martxoaren 25ean irekiko dute berriro.

«Uste dut akordatzen naizela kazetaria artatu nuela, baina iskanbila handia zegoen, eta ez dut oso ondo oroitzen»: Santiago Rivera (Donostia, 1960) ari da atzera begirako ariketa egiten. La Viña jatetxearen jabea da Rivera, eta hango sukaldaria; jatetxearen alboko atarian jaio eta hazitakoa; gurasoenean zerbitzari gisa hasi eta sukaldari gisa zaildutakoa. Gazta tarta famatuaren sortzailea. 30 urte ditu errezetak: «1990ean hasi nintzen probak egiten. Hainbat liburutatik jaso nituen errezetak, eta bakar batean biltzen saiatu nintzen». Orduan hasten da sukaldariaren alkimia: «Gazta mota ezberdinekin egin nuen proba: kantitateak, esne-gaina. Proba asko. Eta oraingo tarta hau atzera utzita izan nuen bi urtez. Beste era bateko tartarekin aritu nintzen bi urte horietan, baina oraingo honetara bueltatu nintzen gero berriro. Honen alde egin nuen apustu, eta hementxe gaude».

Kim Seversonek honela aurkeztu du tarta bere artikuluan: «Azalik gabeko gazta tarta hau labe oso bero batean laberatzen da, goiko aldea karamelizatzeko, baina barrualdea leun eta izurtua mantentzeko. Donostiatik atera zen 1990eko hamarkadan».

Azalik gabekoa

La Viñako gazta tartaren ezaugarrietako bat aipatu du Seversonek bere artikuluan: azalik gabekoa dela. Eta ezaugarri hori nabarmendu du egileak ere. Normalean, izan ere, galleta edo bixkotxez egindako oinarri bat izaten du gazta tartak. «Tarta honek ez dauka galletarik; ez du ohiko tartek izaten duten azalik. Krematsuago ateratzen da horrela. Eta ez diogu marmeladarik eta horrelakorik botatzen».

Riverak dio tartak ez duela «aparteko» sekreturik. Are gehiago, errezeta ematen die hala eskatzen dien bezero guztiei. Horrela egin du bidea mundu guztian. «Sorreratik orain arte sekulako ibilbidea egin du; Internet bidez-eta asko hedatu da. AEBetan, Turkian, Japonian, Singapurren zabaldu da tartaren fama, eta herrialde horietan bertan egiten dute». Aitortu du osagaiak berberak direla denentzat (gazta krematsua, esne gaina, arrautzak, azukrea eta irina), baina «norberaren eskuak» zeresan handia duela.

Tarta dastatu nahi duenak Abuztuaren 31 kaleko 3.era joan besterik ez du -berriro irekitzen dutenean-. Eskatu liteke barran, eta enkargatu ere egin daiteke -haien euskarazko bertsiorik gabeko webgunean daude argibideak (lavinarestaurante.com)-. Riverak berak eman ditu prezioak: «Errazioak bost euro balio du; tarta osoak, 45 euro, eta erdiak, 26 euro». Gomendioa? Bakarra: «Ez da komeni hozkailuan sartzea; bestela, uzkurtu egiten da. Eta hozkailuan sartzen bada, jan aurretik atera, dezente lehenago».

Riverak dio urte «zaila» izan dela, bere ibilbidearen «amaieran» dagoela, eta albisteak garratza gozatu diola. Hari ere bai.]]>
<![CDATA[«Une oro egon naiz galdera eta harridura marketatik zintzilik»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2021-01-28/une_oro_egon_naiz_galdera_eta_harridura_marketatik_zintzilik.htm Thu, 28 Jan 2021 00:00:00 +0100 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2021-01-28/une_oro_egon_naiz_galdera_eta_harridura_marketatik_zintzilik.htm nanoGUNE. Txikiaren xarma liburua. Jose Mari Pitarke zuzendari nagusiak, Pedro Miguel Etxenike lehendakari fundatzaileak, eta Javier Martinez lehendakariak goratu egin zuten Garmendiaren lana.

Erronka bat da ikerketa zentro baten jarduna gizarteratzea.

2019ko urrian etorri nintzen Nanoguneren egoitzara; Txema Pitarkerekin geldituta nengoen. Erabaki gabe neukan zer egin, baina bisita horretan erakutsi zidan Pitarkek hau dena. Eta, une batean, esan zidan: «Hau da areto garbia». Hemengo ikerketaren sancta sanctorum-a. Halako zirrara bat sentitu nuen. Erabaki nuen baietz esatea.

Zirrara batetik abiatuta, beraz?

Beti gustatu izan zait hori egitea nire erreportaje eta lanetan: musikariaren estudioan sartzea, margolari eta eskultoreen tailerretan, idazleen bulegoetan... Horren parekoa izan zen areto garbian egon eta hari buruzko azalpenak entzutea.

Sormenerako ere ematen du zientziak?

Liburuan batek baino gehiagok aipatu du sormena zeinen beharrezkoa den zientziarako. Modu ezberdin batean, baina Andreas Bergerrek literaturarekin konparatzen du bere elkarrizketan.

Une oro «zintzilik» egon zarela aipatu duzu aurkezpenean.

Erabat zintzilik. Galdera markatik, batez ere. Kazetariok hala gaudelako beti. Baina gero, etengabe, harridura markatik ere bai. Sumatuko da hori liburuan; nire galderetan eta erantzunei buruz esaten ditudanetan. Ziurrenik azaltzen da nire partetik halako ingenuitate puntu bat, naiftasun bat. Izan ere, gauza batzuk entzun, eta hain ziren berriak eta harrigarriak niretzat...

Irakurleak eskertuko du ingenuitate hori?

Uste dut baietz. Beharbada, horretan asmatu zuten Etxenikek eta Pitarkek enkargua niri egin zidatenean. Ziurrenik, zientziari buruz jada idazten duen jendeak bikain egingo zuen, eta lan gutxiago emango zien elkarrizketatuei, baina nire kasuan izan da gauzak esplikatzea erabat neofitoa den norbaiti, eta ulergarri egitea. Agian bai, hor egon da koska.

Dibulgazioa askotan ari gara aipatzen azken boladan.

Aitortuko dut niri tonu akademikokoa duten testuak ez zaizkidala sekula gustatu. Dibulgaziozko kazetaritza beti apreziatu izan dut, eta euskarazkoa berri samarra da. Elhuyarrek bai, urteak daramatza, eta eman dira pausuak, baina dibulgaziozko kazetaritza liburuetara ere eramaten hasi denean —horretan Aleka aitzindaria izan da—, ikaragarri baloratu dut, eta nire burua hor barruan ikusten dut: dibulgazioa egiten euskaraz. Gaurko euskarazko liburugintzaren erronka bat da.

Euskaraz idatzitako liburua da, euskaraz aurkeztutakoa... Nanoguneren barrunbeetan badabil euskararik?

Hor barrunbeetan erabiltzen den hizkuntza ingelesa da. 26 herrialdetako jendea dabil, baina Nanogunen dagoen jendea euskaltzalea da, eta ez hitzezkoa bakarrik. Beraien ibilbidea euskal munduari lotuta egin dutenak dira, zientziatik.

Nabarmenduko zenukeen testigantzaren bat...

Badago bat oso pertsonala dena. Ez niregatik, baizik eta kontatu zidanarengatik. Liburuan dator. Ainara Garcia Gallastegi teknologia transferentziaren arduradunarena. Kontatu zidan nola Erresuma Batuan ari zen bera ikerlari gisa, eta dena utzi behar izan zuen haurdun gelditu zelako. Erabat hunkitu zen kontatu zidanean, eta ni ere bai orain. Zer den... Eta galdetzen nion ez ote zen posible berriro itzultzea, eta erantzun zidan behin denbora pasatuta, norbera zientzia mundutik ateratzen denean, erabat atzeratuta gelditzen dela.]]>
<![CDATA[«Ikasgairik atera gabe pasatzen dugu orria»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2021-01-26/ikasgairik_atera_gabe_pasatzen_dugu_orria.htm Tue, 26 Jan 2021 00:00:00 +0100 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2021-01-26/ikasgairik_atera_gabe_pasatzen_dugu_orria.htm Online ikusi ahalko da bihar, www.nortasunasarean.eus webgunean, 18:30etik aurrera.

Komunikazioa dago krisian? Ala krisiaren komunikazioa?

Bietatik dagoela esango nuke. Komunikazioa pandemiaren aurretik ere bazegoen krisian. Eraldaketa asko izaten ari da, eta oraindik pultsua guztiz topatu gabe dago. Sare sozialak, digitalizazioa, paperaren krisia, telebistaren iraultza... Kontsumitzeko bideak, eta, beraz, produzitzeko bideak erabat aldatu dira. Oraindik ez dakigu oso ongi zer eredu izango den. Bestalde, krisiak erakutsi digu, hain zuzen, komunikazioaren garrantzia.

Krisietatik ere ikas daiteke.

Aunitz. Eta horretarako balio behar luke. Baina, tamalez, errazegi pasatzen dugu orria, eta aitzinera egin, ikasgairik atera gabe.

Ondorioetako bat izan da zientziaren dibulgazioaren garrantzia?

Bai, eta guk izugarri nabaritu dugu hori. Elhuyarrek ia 50 urte daramatza hori eskatzen, eta inoiz baino ageriagoan gelditu da horren inportantzia. Gu bakarrik ez, eragile aunitz ari dira horretan, eta hori azpimarratzen. Gizarte kritiko eta irizpidedun batek hobeto erantzungo dio horrelako egoera bati.

«Milesker itzultzaile neuronalagatik». Zenbatek esan dizuete?

[Barrez]. Aunitzek, eta nik ere egunero eskerrak ematen dizkiet nire lankideei. Magia iruditzen zait. Bi hizkuntzekin elkarrekin bizi behar dugunontzat sekulako tresna da, eta hurrengo urteetan oraindik jauzi kualitatibo aunitzez ere handiagoak biziko ditugu.

Adimen artifizialak aukera handia ematen du.

Ikaragarria. Eta horretan euskaratik ari gara. Garrantzitsua da Elhuyar bezalako erakundeek ere horretan jardutea. Batez ere, ikuspegi sozial bat emateko. Adimen artifizialaren erabilera ez dadin oinarritu bakarrik datuen esplotazioan edo onura ekonomikoan. Egin dezagun ekarpena gure gizartean, gurea bezalako hizkuntza eta kultura batek izan dezakeen garapenean.

Pandemiak badu alde humanoa ere. Testigantza gogorra izan zen aitaren heriotzarena.

Humanizatu behar baita pandemia. Gertutik tokatu zait. Aita aspalditik zegoen gaixo egoitza batean, eta birusak eraman du. Hamabortz egun hagitz gogor pasatu genituen, jakinda bazihoala, eta ezin bere ondoan egon, eta ezin ukitu. Garrantzitsua iruditu zitzaidan, aukera eman zidatenean, sentimendu horiek azaleratzea. Uste dut ezinbertzekoa dela. Datuak beharrezkoak dira, baina datuetan bakarrik gelditzeko arriskua daukagu. Eta benetan honi neurria hartu eta soluzioak bilatu nahi badizkiogu, sentimenduak ere mahai gainean jarrita izanen da.

Faltan botatzen duzu politika?

Bizimodu bezala, ez [barrez]. Politikarekiko interesa ez dut galdu. Aunitzetan halako galbana moduko bat sartzen zait eta esaten diot neure buruari: «Uf! Orain ez nintzateke sartuko». Bizitakoarekin gustura nago, asko ikasi nuen, baina profesionalki ez dut faltan botatzen.

Non dago Aralar?

Defenditu genituen ideiak eta ildoak presente daude gaur egungo politikagintzan, eta alderdi batek baino gehiagok hartu du handik zerbait. Bide bat urratu genuen bere emaitza eman zuena. Erranen nuke ez dela abantean galdu. Bereziki normalizazio politikoaren bidean eta bakegintzan lortu da zerbait.

Baina kazetaritza bai botatzen duzu faltan.

Gehiago. Baina ez naiz behin ere erabat deskonektatu kazetaritzatik. Segitu dut hainbat hedabidetan kolaboratzen, idazten... Hori beti ateratzen zait modu batera edo bestera: idaztea beti gustatu izan zait, eta papereko kazetaria izan naiz, batez ere. Euskaldunon Egunkaria eta BERRIA eskola ikaragarriak izan ziren; esperientzia zoragarriak izan nituen han.

Tene Mujika beka lortu duen zure proiektua ildo horretan doa?

Hori da. Hamaika lanbide aukeratu ditut, eta hamaika emakumeren ahotsetan jarriko ditut. Eta bertzelako datuekin emanda, haien errealitatea ikusarazi.

Gizon baten begirada feminista?

Bai. Gizon baten eskutik etorriko da. Horretaz kontziente naiz, eta batzuetan kontraesanak sortzen dizkit. Baina, aldi berean, uste dut inportantea dela gizonek ere ikustea historia gizonen ahotsetik kontatu dela eta emakumeei ere ahotsa eman behar zaiela. Ezkutuan egon zirelako, eta ezkutuan egon zirenez, aunitzez pentsatzen dugu ez zirela egon ere egin. Neskatoak dokumentalarekin Euskal Herriko 80 bat herritan ibili naiz han eta hemen, eta aunitzetan sumatu dut jendeak nola duen beharra gure izaera kolektibo hori ikusarazteko, emakumeen ekarpena zeinen inportantea izan den ikusarazteko, eta errateko: «Bai! Izan ginen, eta bagara».]]>
<![CDATA[Sebastian bat bazen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1910/030/001/2021-01-21/sebastian_bat_bazen.htm Thu, 21 Jan 2021 00:00:00 +0100 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1910/030/001/2021-01-21/sebastian_bat_bazen.htm
Puxika urdin bat haizearen erritmoan galduta, Askastasunaren Etorbideko zebra bidea gurutzatzen. Hirira sartzean, lehen irudia. Bi gazte poltsa berde batekin Maria Cristina hotelaren parean doaz aurrera. Litroko Keler botila dezente antzematen dira barruan. Ez dute hitz egin nahi. Ez gazteek eta ezta Maria Cristina hotelekoek ere. «Prentsarekin hitz egin dezakeen bakarrak, salmenten arduradunak, jai du gaur. Ezin dizugu ezer esan. Sentitzen dugu», azaldu du harrerako kideak, abegikor. Bezero batekin gelditu da. Bart logelara kargatutako Faustino botila bat dute hizpide.

Ikusi egunaren inguruko argazki bilduma.

Okendo Almiranteak ere badarama bandera bat besapean, baina ez du zerikusirik danborradarekin. Izen bereko jatetxean, berriz, Penelope Cruz aktoreak egiten die harrera bezeroei, sukaldariz jantzita. Barruan, Danny Devito jarri dute danborrada zuzentzen, eta Ricardo Darin jangelara paso ematen. «Saiatu gara aurten ere taberna eta jatetxea modu berezian apaintzen», nabarmendu du Okendo jatetxeko arduradun Lorena Garciak. «Tristea eta ezberdina» hitzak darabiltza ahotan hartuta hiriko egun nagusiari buruz aritzeko, nahiz eta onartzen duen azken orduko erreserbak izan dituztela, eta jangela bete egingo dutela, segurtasun neurri guztiak beteta: «Uste dut batzuek badutela gogoa zerbait hartzera irteteko. Inguruko herrietan lan eguna da, eta haietako batzuk, gainera, konfinatuta daude. Inoiz baino festa donostiarragoa izango da aurtengoa».

Aita eta alaba, jantzita

McDonalds parean, hiru gazte makilak eskuan hartuta. Jotzen dituzte tarteka, ezkutuka bezala. Zapiak dituzte lepoan, urdinak. Batek baino gehiagok. Baita lotuta daramaten txakur hark ere. Turismo bulegoaren parean doa. Itxita dago. Badabil jendea bulebarrean. Guztien artean, bi nabarmen, okasiorako jantzita, dotore. Alaba aitarekin. Nahikari Urien eta Zelestino Olaizola dira. Kolore ukitu bat grisean. «Sentimendu bat adierazteko» hartutako erabakia, Nahikari Urienek azaldu duenez: «Joan den astean erabaki genuen guk etxean bertan entseguak egitea. Behintzat danborradaren sentimendu horri eustea. Atzo, aitak, amak, ahizpak eta nik afaldu genuen elkarrekin. Anaiak ezin izan zuen etorri. Goxo afaldu genuen, eta denetik jo genuen: aitak, danborra; ama, banderaduna, eta ahizpak eta nik, barrila. Erabaki genuen gaur jantzita irtetea, gure kolorea eta sentipena ikusarazteko. Egia da jendeak harrituta begiratzen digula. Sentsazio ezberdina da, polita». Gaztelubiderekin jo ohi du gauean aitak; Herria elkartekoa da alaba.

Alderdi Ederren ez dago urduritasunik eta ilusio samurrik. Ez dago haurren danborradarik. Ez gaizki jantzitako kapela okerrik, ez barruregi sartutakorik, ez belarririk kanporantz, ez guraso argazkilari ernegagarririk. Behin izango aukera goitik beherako zirarik eta oinetatik leporainoko termikorik gabe danborra suelto jotzeko, eta ezer ere ez. Eguraldiak ere ez du laguntzen; alegia, onegia egiten du txarraz akordatzeko.

Danborrada inprobisatuak Parte Zaharrean. Bi sukaldari urrutira. Hasi dira barrilak agertzen. Ez dago gaupaserorik Ikatz kalean. Garbiak dituzte denek oinetakoak: hori da seinalea. Baina badago umorea. Pintura poto batek ere balio du lurrean jarrita eta distantzia gordeta. Bat-bateko kontzertu klandestinoa Belea taberna parean.

Ez baitago erraza. Konstituzio plazako sarrera bakoitzean, bi ertzain. Barrura sartu, eta hiru patruila eta beste hamar ertzain. Kalean gora eta behera dabiltza poliziak. Identifikatu dutenik ere izan da, baina lasai joan da dena. «Errutina gisara hartu dute Parte Zaharrean sartzea, eta oso estu ari dira jendea hartzen», azaldu du Juantxo tabernako zerbitzari Xabier Pachecok. Gainezka behar luke egun eta ordu horretan. Bi ari dira, lau edo bost izan beharrean. Bere txikian, baina badabil jendea: «Gu nahiko ongi ari gara lanean. Jendea Juantxora etortzen da. Eramateko ogitartekoak beti jarri izan ditugu gurean, eta orain ere asko ari gara horrekin. Ez dugu egun bakar batean ere itxi. Beste asko okerrago daude».

Galdetu, bestela, Raimundo Sarriegiri. Isilik eta hotz dago bere plazan. Selfie bat edo beste ari dira egiten batzuk harekin, urteko egunik burrunbatsuenaren isilta suna gordean izateko. Ez da ohikoa, baina egia dio behingoz Bulebarrean zintzilik jarritako publizitate erraldoiak: «Donostian martxarik ez dago».

Gauean, ordea, lau pertsona atxilotu eta sei zauritu zituzten Parte Zaharrean gertaturiko istiluetan.]]>
<![CDATA[San Sebastian egun «lasaia eta tristea» ospatzen ari dira Donostian]]> https://www.berria.eus/albisteak/192528/san_sebastian_egun_lasaia_eta_tristea_ospatzen_ari_dira_donostian.htm Wed, 20 Jan 2021 15:35:55 +0100 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/albisteak/192528/san_sebastian_egun_lasaia_eta_tristea_ospatzen_ari_dira_donostian.htm <![CDATA[Mahaira eta pitxerrera bueltan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/030/001/2021-01-20/mahaira_eta_pitxerrera_bueltan.htm Wed, 20 Jan 2021 00:00:00 +0100 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1942/030/001/2021-01-20/mahaira_eta_pitxerrera_bueltan.htm
Euskal Sagardoa jatorri izeneko ordezkariek eta Araba, Bizkai eta Gipuzkoako sagardogileen elkarteetako ordezkariek hartu zuten atzo parte Donostian egindako agerraldian. Unai Agirre Euskal Sagardoa jatorri izeneko koordinatzaileak, Olatz Mitxelena teknikariak eta Oihana Gainzerain Zelaia sagardotegiko arduradunak eman zituzten argibideak.

Berritasun nagusia: upeletako sagardoa mahaian eserita dastatuko da. Nola? Pitxer eta botila gardenetan. Alegia, antzinako kontsumitzeko modua berreskuratuta —lehen ere pitxerretan zerbitzatuta eta mahaian jarrita edaten baitzen sagardoa sagardotegietan—, baina, oraingo honetan, modu berritzailean. Izan ere, mahaira eramango duten pitxer eta botila bakoitzak bere txarteltxoa eta azalpenak izango ditu. Txartel bakoitzean, upelaren zenbakia egongo da jarrita, «bezeroak une oro jakin dezan zer sagardo ari den kontsumitzen». Txartelak QR kode bat ere izango du, «sagardotegiari buruzko informazio gehiago jaso ahal izateko». Unai Agirreren hitzetan: «Sagardotegia sozializatzeko eta gustura egoteko leku bat da, eta hori ez dugu galdu nahi».

Protokolo zehatza garatu du sagardo sektoreak, baina argitu dute dekretu eta arau berrien arabera moldatuz joan direla eta joango direla. Orain, beraz, seiko taldeak egongo dira mahaietan gehienez, eserita denak, eta tartea gordeta. Sagardoa mahaira aterako zaie, eta sagardotegiko menuko gainontzeko jakiak ere bai: plater batean mahaiaren erdira, eta bezero bakoitzak bere platera izango du. Mahai bakoitzak arduradun bat izango du, eta arduradun horrek aukera izango du upeletara joan eta pitxerrak eta botilak betetzeko. Beti izango da pertsona berbera, eta sagardotegiko arduradunarekin batera beteko du taldeak dastatu nahi duen edo sagardogileak gomendatzen dien upeleko sagardoa. Sagardotegi bakoitzak bere ezaugarrietara egokituko du protokoloa, baina berbera izango da guztientzat.

Eta botila berdeak?

Gardenak dira denboraldi berrirako jarritako botilak eta pitxerrak. Zergatik? «Egiten ari den sagardo bat delako. Koloreak ikusteko. Prozesu horretaz ohartzeko». Alegia, horrek ez du esan nahi aurrerantzean sagardoa botila gardenetan merkaturatuko dutenik; betiko botila berdeetan merkaturatuko dute sagardoa aurten ere. Gainera, Oihana Gainzerain Zelaiakoak argi utzi nahi izan duenez, sagardo «ekoizleak» dira haiek: «Upategiak dira gureak. Sagardoa ekoizten dugu, botilaratzeko, ez txotx denboraldirako».

Agirrek eman du datua ondoren, esanez sagardotegi garaian kontsumitzen dena ekoizten denaren %5 izaten dela. Eta aurtengo sagardoari buruz, berriz, hau esan du: «Izaera eta gorputz handikoa da. Horretan eragina du klimak, baina baita uzta txikiagoa izateak ere. Dastatuko dituzuen sagardoak kolorez kargatuak eta gorputz handikoak dira; guk esaten dugun bezala, konplexutasun handikoak». Sagardoa ere bai.]]>
<![CDATA[«Handikeria anbizioa duenak asebete dezala kazetari hasi aurretik»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2021-01-20/handikeria_anbizioa_duenak_asebete_dezala_kazetari_hasi_aurretik.htm Wed, 20 Jan 2021 00:00:00 +0100 Enekoitz Telleria Sarriegi https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2021-01-20/handikeria_anbizioa_duenak_asebete_dezala_kazetari_hasi_aurretik.htm bacalao gisa zergatik kantatzen diren. Fede Merinok (Barakaldo, Bizkaia, 1960) Lo que puedo contar [Konta dezakedana] liburuan bildu du 42 urteko jarduna.

Nostalgiko bat zara: Olivetti zahar bat jarri duzu liburuaren azalean.

Ez pentsa. Ez zait gustatzen nostalgikoa izatea, baina hori da guztiaren hasiera: burdinurtuzko 16 kilo dira. Horixe da nire hasierako idazteko makina hark pisatzen zuena. Duela 42 urtekoa. Eta gorria da, nik margotu nuelako gorriz. Izatez, grisa zen, kolore tristea zeukan.

Liburuaren izenburuari begiratuta, badirudi utzi duzula zerbait kontatu gabe ere?

Esango nuke justu kontrakoa dela: kontatu dudala bere garaian kontatzerik izan ez nuena. Zentzu positiboan. Kazetariaren jardun horretan askotan kontatu gabe gelditzen den hori da kontatu nahi nuena. Esango nizuke tintontzian gelditzen dena dela, baina gaur egun tintontziez hitz egiteak nire adinaren berri ere emango luke.

Askotan ez baitu kazetariak nahi adina denbora izaten.

Hori da. Denbora faltagatik, edo egokiera faltagatik, edo dena delakoagatik gelditzen dira gauzak kontatu gabe. Kazetariak bere lana egiten du, konexioa egin du, dena ondo joan da, baina, egun batzuetan, kontatu gabe utzi duzun hori izaten da gero zuretzat inportanteena.

Denboraren diktadura. Aurkezpenean esan zenuen: «Hemen gertatzen ari den guztiarekin, eta hiru minutu ditut bakarrik?».

Beti gertatu izan zaigu hori kazetarioi. Bidali dezakezu kazetari bat atletismo proba xumeenera, eta hari irudituko zaio munduko garrantzitsuena dela.

Seinale ona da hori.

Bizirik zaudela, pasioa duzula... sartu zarela albistearen eta egoeraren barru-barruan. Ez zarela bere lana egitera doan funtzionario bat. Konpromiso bat daukazula komunikazioarekin eta albiste horren barruan dauden pertsonekin.

Ofizio honetan, 42 urte egin dituzu. Eta hasi zinen...

Idatzi nahi nuelako. Idazlea izan nahi nuelako. Eta idazlea izatearen antzik handiena zuena kazetaria izatea zelako. Ez naiz idazlea izan, baina idatzi dut. Kazetaria izan naiz, eta orain, arrotz baten gisa sartu naiz idazleen munduan.

Ofizio honetan, 42 urte egin dituzu. Eta atera duzun ondorioa da...

Kazetaritzaren gauzarik onena dela aitzakia ematen dizula zu baino askoz ere interesgarriagoa den jendea ezagutu eta haiengandik ikasteko. Erraldoiak ezagutzeak umiltasuna ematen dizu. Zure tokian jartzen zaitu. Eta erraldoiak diodanean, badira erraldoi ezagunak, eta badira erraldoi ezezagunak.

Kasurako?

Liburuan agertzen dira horietako asko: Estela de Carlotto eta Adolfo Perez Esquivel Argentinan, Maria Galindo Bolivian, Rigoberta Menchu Guatemalan... Eta euskal herritarrak ere bai, adibidez, bi misiolari gipuzkoar: Pedro Arranbide eta Angel Olaran. Bi testigantza ikaragarri dira, Etiopian.

Zu, ordea, kirol kazetaritzatik zatoz. Zer egoeratan dago?

Iruditzen zait kirol kazetaritza ere sartu dela entretenimenduaren munduan, kazetaritzarenean baino gehiago. Egoerak probokatu, zu zeu albiste bihurtu, polemikak zerorrek sortu, zerorrek jarraitu...

Kazetariak ezin baitu izan protagonista...

Ez luke izan behar. Kontu txarra da hori. Handikeriarako anbizioa duenak utz dezala hori asebeteta kazetaritzan hasi aurretik, edo behintzat egin diezaiola uko behin kazetaritzan hasita. Ez dezala erabili kazetaritza horretarako. Gaur egun, jende askoren helburua da famatu egitea, eta kazetaritzan ere badago horretarako tentazioa.

Aipatzen duzu liburuan partidak zuzenean ematea dela irratian dagoen lanik zailena. Eta zu, hain justu, horretan hasi zinen.

Zailena da ondo egitea. Narratzaile lan egokia egitea, erritmoa ematea, zehatza izatea, motxila ongi dokumentatuta edukitzea, datuekin janztea, eta bizitza ematea bi orduko jardunari... Oso zaila da hori.

Eta Athleticen partidak ematea goia jotzea zen orduan?

Erabat. Nik sekulako zortea izan nuen. Ez dut uste berriro gertatuko denik horrelakorik. Ez Athleticek beste titulurik irabaziko ez duelako —1983an ni hasi nintzen urte berean irabazi zuen Liga—, baizik eta garai hartan telebistaz ez zirelako partidak ematen, ez zegoelako sakelakorik, ez zegoelako Internet... Garai hartan, Las Palmasen eta arratsaldeko 17:00etan zure taldearekin bat egiteko medio bakarra irratia zen. Inoizko baldintzarik onenak ziren irratiarentzat, eta ez dira berriz bueltatuko.]]>